Ekihande 23 — Ebibanza by'erilamya
GSAM 358.1“Mwanzwa wage, erilaba ebindi byosi ngakwitsakira erikula n'eribya n'amagara marwe, ngoku omwoyo wawe gukula.”1
GSAM 358.2Omo Sabato, 6/6/1863, Omulisya White n'omugole we bakayira omuhindano w'eriramya omo hema ogwakolebawa n'abalisya Cornell na Lawrence omo Otsego, Michigan. Omugole White akahabwa enzoli eyamwimukirirya omusomo gw'erilungula emibere y'eriteya omubiri. Eribhanda ly'aho, ebihandiko ebisamba amagara n'emibere y'eriteya omubiri byakahulukibawa omo Erikubungula n'Omurangiriri, kandi atandika erihandika ebyamwimukirirya omo nzoli busana n'amagara. Ebyo by'omusomo bikahulukibawa omo Obwimiri No. 11, n'omo kihulukyo ekikaliriwe, Erikola Omulamu.
GSAM 358.3Omusomo gw'emibere y'eriteya omubiri n'obusana bwagwo n'erikula kw'omubiri, okw'amagezi n'okw'omwoyo, gwabwatsebererwa embere y'abandu. Omo Erikubungula n'Omurangiriri ey'eri 25/10/1864, Omulisya J. N. Andrews akaha amagezi amakulu aga hakasomo kano:—
GSAM 358J. N. Andrews busana n'emibere y'eriteya omubiri
GSAM 358.4“Erileka buri kyakulya ekihisaka omubiri, n'eriteka obulamu bwetu omo bwitegekania ahabw'obukangirirya bw'obuhene n'obunya-mutima embere sya Nyamuhanga, biri omo byakaghendererwa munene busana n'amagara marwe. Emibiri yetu ni y'ahangiriro y'Ekirimu kiholere. Busana n'erimukozesa ekitiinisa omo mibiri yetu ngoku tucholera omo myoyo yetu, kikakenerwa munene itwabya n'amaani gosi g'omubiri akakola omo bukali bwago bwosi! Tushime Nyamuhanga ngoku omusomo guno gubwatsebererwa kandi gubwekwa embere y'abandu betu. Amagara n'amaani biri omo bintu by'obughaire munene kuri twetwe, kandi by'obukulikire munene kuri abahabona ebitiko bikulu eby'ekiseera ky'obuzibu.”
GSAM 359.1Omusomo gw'obuyisya bwa Bibiliya n'obwitegekania bwa Bukristo gwakanganirirwabawa, si omo mpangiro z'Erikubungula n'Omurangiriri busa, kwo na balisya betu.
GSAM 359.2Omo Muhindano Mukulu, 20/5/1866, obukangirirya bukakolwa omukono gw'Omugole White (obukangirirya obwo buli omo Obwimiri No. 11):—
GSAM 359Ekibanza ky'erilamya kikolwe
GSAM 359.3“Nakahabawa enzoli ngoku twanganza erikola enyumba y'abantu abaholwa, n'abakatsaka eriga ngoku bakatunga emibiri yabo, k'obaghendera obulwere....
GSAM 359.4“Abatali bakirirya bakayira ekibanza ekihabirwe omo kutungula obulwere, kandi ekitwaribawa n'abadokita abakateya eSabato, bakabekwa butsibitsi omukwenda w'eryenene. Eribana n'abandu betu n'eriminya obukirirya bwetu bwa bukene, likabuhya obusikire bwabo, kandi bakamubona bulungi. N'eribekwa gutyo ahansi y'obukwenda bw'eryenene, abandi bakahabwa obutwiri si omo bulwere bw'emibiri busa, kwo bakabana n'omuti gw'erilamya emyoyo yabo ehisibwe n'ebibi.”
GSAM 359Eribanza ly'ebyakabamo
GSAM 359.5“Aho amagara g'abaholwa gakagenda gabasa ahansi y'obutungiri obw'amagezi, kandi batandika kusagamba n'obulamu, bakayirirya abo abakabakolera omukono gw'eribukya amagara. Emitema yabo yikayisula n'erisima, kandi embuto y'obukwenda bw'eryenene yikabana ahanguhi ahantu h'eriyingirya; kandi omo mibere ekabugirirwa, yikamera, yikula, yikabala amatunda busana n'ekitiinisa kya Nyamuhanga. Omwoyo ogw'obughaire ogwahalibawa wenka ukabya ogw'obughule erilaba ensimbi syosi esyakanganza erikolenga ekibanza ekyo....
GSAM 359.6“Abandi abakagenda bakabukibawa, nari bakawatikibawa munene, bakaba njira y'eritangirirya obukirirya bwetu omo bibanza bikwabandi, n'erihira omukwenda w'eryenene ahantu aho tutalyatoka erihika, singa obusikire butakaholibawa omo myoyo n'erikalamo omo bandu betu busana n'eritsaka amagara.”
GSAM 360.1N'obukwenda bumwe bw'abandu betu abakayangana bukakolwaho ekikalirwe, ngoku ahanguhi n'eryanganza ekibanza ky'erilamya kyanganza kwingulwa omo Battle Creek nari haihi, kandi kibe ahansi y'obutungiri bwa dokita H. S. Lay, oyuwakanzi n'amasomo ge g'obudokita agakahuluka, akamala omwaka ogwikalire erilaba omo kibanza ky'erilamya ky'amazi eky'omo luhande lw'eryuba likakola, eriga emibere y'eritunga obulwere n'amazi.
GSAM 360Ahantu h'erikoleramo ekibanza ky'erilamya hakagulwa
GSAM 360.2Erikola ekibanza ekyo omo bwanga obwo lyabonekanga n'obukolere bunene; kandi singa obwimiri obukayihya busana n'ebyakabamo butakahabawa, hakabya n'erimalayo omo kwiyingirya omo mulimo. Omo mwanya gw'erimalayo, hakahuluka ebiro bikeyi busa ahuma y'erimalika ly'omuhindano, enyumba nene y'omutsweri Graves, n'obutaka bwa acre munane, eyakabya enyumba ye y'obughale omo West Battle Creek, yikagulwa. Oko nyumba eyo hakayongererwaho ahanguhi ekihande ky'emyanya ibiri y'ebyumba, ogw'ahansi n'ogw'ahangulu, erikoleramo ebihanda by'erisamba. Omo nyumba eyo, Ekibanza ky'Erilungula Emibere y'Eriteya Omubiri kikakingulwa.
GSAM 360.3Omo Erikubungula n'Omurangiriri ey'eri 19/6/1866, hakakolwa eriyitsa lya mbere eri bandu erigula ebihande by'ekibanza. Omo namba eyo y'ekihulukyo, hakabya n'obukangirirya ngoku amakanisa ga Battle Creek, Michigan, na Olcott, New York, gakabirihira ebihande byagwo eby'ensimbi $2,625, nari ebihande 105 bya $25 buri kimwe. Ahakabya nta kihano omo kihugo kya Michigan ekyo hakakolwamo endeko y'eritwara ebibanza by'erilamya, ebintu bikatebwa omo bwimiri erimala akaseera, erihikira aho endeko yanganza kukolwaho.
GSAM 360Ekihandiko ky'amagara kyatandikwa
GSAM 360.4Erimbere ly'eri 1/8, abatwariri bakatandika n'erihulukya ekihandiko ky'amagara ekikahulukanga buri mukwezi, amapaji 16 n'ekifundikiro, omo mutindo gw'ekimagazini. Kyakahirwa Omulunguli w'Emibere y'Eriteya Omubiri. Ekihandiko kino kikalebirirayo, ahansi w'erina Amagara Marwe, kandi hati ni kyo kihandiko ky'amagara ekikaghendererwaho munene omo kihugo kyosi. Ekihandiko kino si kyakanganirirya emibere y'amagara n'obwitegekania busa, kwo kyakabya njira y'eritangirirya ekibanza ky'erilamya, ekyo kyakingulibawa abaholwa n'abagenyi omo 5/9/1866. N'ahano hakabya ekibanza, ekikagulwa, ekikatebwaho ebintu, kandi ekikakola bulungi omo mezi atahikire mana ahuma y'eriyitsibwa ly'omusomo eri bandu betu; kandi ebihande bya $11,000 bikahirwa, omugawo munene gwabyo gukihaibawa kale.
GSAM 361Endeko y'obudokita yakolwa
GSAM 361.1Omo kirimo ky'embeho kya 1866–67, ekihano kyakahulukawa n'Abahandiki b'ekihugo kya Michigan, ahansi wakyo endeko y'eritwara ekibanza ky'erilamya yanganza kukolwaho. Omo 17/5/1867, ekikorwa kino kyakolwaho, ebihano by'endeko byakatebwaho, kandi ebibanza n'ebintu bindi byakayihaibawa abatwariri abakatsibawa n'obulamu. Ensimbi syosi sy'ebihande ebyakabirihirwaho kuhikira eri sanza yiyo zikabya $26,100; omo ziyo, $18,264.87 zikahiibawa. Ekibanza kyakabya n'ekikundi ky'abadokita n'abawatikya abakakihirirya, n'enyumba yikabya yikiyuzibwe n'abaholwa; abandi omo bo bakabirikirirya obukirirya bwetu, bahiiga busana n'abandu betu n'eryenene ahuma y'erihika omo kibanza.
GSAM 361Emyambalo y'eriteya omubiri
GSAM 361.2Omo mighulu myosi n'omo bihugo byosi, omutima gw'omundu gukayanganza kusikilwa n'obukwenda bw'ekihugo, n'obughambalire bw'obulamu, n'ebitakali n'eminyambalo. Omwaka gwa 1863, omo kihugo kyetu, aho omusomo gw'amagara n'eminyambalo gwakanganirirwa Omugole White, gutakabya mwanya gw'ebindi, ngoku tukabibona omo bukolere bw'abakali erikulikira omunyambalo ogwakabya gwayirire ogw'esyombuka, ogw'obugali bwagwo gukakola abandi baboneka ngoku bakagenda omo mbaruni eyahindukire. Omo kaseera kamwe, eminyambalo y'emihanda ibiri eyakalabire ekipimo yikayitsibwa, kandi yikakangirirya abandu erikania munene. Eribanza likeyi ly'ebyo, lyanganza kwilukirirya omusomi eriminya bulungi obwimiri obwakahabawa n'Omugole White busana n'omusomo gw'eminyambalo, oguboneka omo Obwimiri busana n'Ekanisa, No. 10.
GSAM 362Erilaba ekipimo omo myambalo lyakatswa
GSAM 362.1Erilaba ekipimo ly'erimbere lyakabya ly'eriyambala eminyambalo eyakabya n'omukira, nari omulongo, ogw'obuleki bwa inches 10 kuhika 1/2 ya yard nari erilaba, ngoku omuyambali akatsaka. Emyambalo eyo yikatsangwa erikweba ahansi, kandi abalume bakayihira erina ly'aba “bahyekera engendo.” Erilaba ekipimo ly'eribiri lyakabya lyahambanene nalyo, kandi lyakabya omo munyambalo ogwalingananga n'ogw'abalume uko kanganza. Omukolo guno gwakatsibawa n'abakalikira Miss Bloomer, n'ahano gwakabirihwa “omunyambalo gwa bloomer.” Ekirima erina lyakabihinduka “Munyambalo gwa Amerika.” Abakatsibire omunyambalo guno bakakola emihindano ahantu n'ahandi, kandi bamiire omo bali betu bakabya basakira eriyambala ogwo. Abandi bakawambala.
GSAM 362Obwimiri busana n'omusomo gw'eminyambalo
GSAM 362.2Busana n'ebyakanganirirwa Omugole White omo musomo gw'eminyambalo, ngatsuka ebihande bikeyi eby'Obwimiri No. 11:—
GSAM 362.3“Abandu ba Nyamuhanga abakali n'obwimiri ni bwo musana gw'ekihugo n'omunyu gw'ekihugo, kandi bakalilwa ibo n'obukwenda bwabo buli bwa mughaso. Singa bakahindula omunyambalo omuleki munene n'omunyambalo omufupi munene, bakahonya munene obukwenda bwabo. Abatali bakirirya, abo abandu ba Nyamuhanga batolere eriwatikya n'eritsaka eribayitsa eri Kyana ky'Embuli kya Nyamuhanga, bakatsibuha. Emyambalo y'abakali yanganza kulungulwaho munene busana n'amagara, gutali kukola ihinduka likulu eritsibuha abamoni.”
GSAM 362Omunyambalo gw'erilungula
GSAM 362.4“Omubiri gutaliwatibwe nibya hake n'eminyambalo y'eriwatya ekikuba n'ekibuno n'ebihande ebikalire by'omo kanwa k'ekinyama kinene ky'omo nyanza ekikahirwa balene. Omunyambalo gube mwangu munene, k'ebihaha n'omutima bikole bulungi. Omunyambalo guke ahasi y'omulongo gw'ekirato, kwo gube mufupi ekihikire eritabya erikwata oko busasi bw'ekibanda n'engendo, gutali kutumbulwa n'ekuboko. Omunyambalo omufupi erilaba ogu gukabya mwene, gwanganza, kandi gwakateya omubiri busana n'abakali aho bakakola emirimo y'enyumba, n'erikirayo kuri abakakolanga emirimo y'ebweru.
GSAM 363Omubiri gwosi gukwambalwe kalinganene
GSAM 363.1“N'obuleki ki obw'omunyambalo, amagulu gabo gakambalwe bulungi ngoku g'abalume. Kino kanganza kukolwa n'eriyambala amapantalo agatebwa omo kati, gakabohwa omo mukono gw'ekigere, nari gakakolwa manene kandi gakafupira ahansi; kandi gakayira ahasi erihika ahantu gakayangana n'ekirato. Amagulu n'ebigere ebyambalibwe gutyo bikalindwa omuyaga. Aho ebigere n'amagulu bikatebwa omo myambalo y'obuganga, omusikire gw'omusasi gukalinganibwa, kandi omusasi gukabya gusafi kandi gw'amagara, ahakoba gutali kukazibwa nari erihingibwa omo ngendo yagwo y'obwene omo mubiri.”
GSAM 363.2Obuleki bw'omunyambalo guno bukahabawa ngoku ni kati-kati akalungire ahagati y'omunyambalo ogw'omukira n'omunyambalo gwa Amerika. Gutakahandikibawa ngoku buri mundu akalikwambala, kwo bakanganza batakakola njira y'erihonya obukwenda bwabo n'eritsibuha abo abakali batolere eriwatikya. Gutakahandikibawa ngoku bakalikwambala ebigere byabo omo mutindo ogwakanganirirwa hano, kwo hakabya kanganza kukolwa gutyo. Singa ekigendererwa kimwe kikahikirizibwa omo njira endi, ngoku n'eminyambalo y'omunsi mileki n'ebikondo ebikabohwa, hakabya omo bwiriranene n'obwimiri obwo.
GSAM 363Ebintu bitano ebya ngingirirwe omo myambalo y'eriteya omubiri
GSAM 363.3Kikabonekera ngoku omo mutindo gw'omunyambalo ogwakanganirirwa, hali ebintu bitano ebyangirirwe busana n'eminyambalo y'eriteya omubiri, binywe:—
GSAM 363.41. Erileka eminyambalo y'eriwatya ekikuba n'ekibuno n'erileka eriwatya ekibuno omo mihanda yosi.
GSAM 363.52. Erileka emikanda yosi omo maboko n'amagulu eyanganza kuhindya erihuluka ly'omusasi omwisanda.
GSAM 364.13. Eriambika ebihande byosi by'omubiri kalinganene, n'erikirayo ebigere n'emikono y'ebigere.
GSAM 364.24. Erisimba emikondo y'eminyambalo omo mabega, kandi eritaleka yikweba omo bibuno n'emikanda ekiro n'ekighuma.
GSAM 364.35. Obuleki bw'omunyambalo.
GSAM 364.4Ebintu bine by'erimbere hati bikatsibirwa n'omudokita wosi oyumanyire, kandi busana n'ekyabisa, omukira n'omunyambalo omufupi munene hati byosi byalekibwe.
GSAM 364Omugole Jenness-Miller busana n'eminyambalo
GSAM 364.5Omo mwaka gwa 1890, Omugole Jenness-Miller, ow'eNew York, omo kihandiko ky'eminyambalo y'obuyisya ekikabya ky'amagezi munene omo mughulu ogwo, akatsibira abakali erifupya eminyambalo yabo etambi-etambi, k'obakola ihinduka litakabya ly'amaani, kuhika aho yikabya haihi n'omulongo gw'ekirato ky'omukali,—obuleki obwakatsibirwa n'Obwimiri No. 11.
GSAM 364Obukakasi bwa dokita Trall
GSAM 364.6Omo 1868, hakategekibawa ngoku dokita R. T. Trall, ow'eHygieotherapeutic College, omo Florence Heights, N.J., akaha emisomo y'erikangirirya ey'ebiro birinda embere y'abalisya betu omo Battle Creek, Michigan, oko nduli y'omwezi gwa 5. Omo musomo ogwo, dokita akabya mugheni wa Omulisya White. Omugole White atakahendire emisomo, kwo ahakoba dokita akagenda buri kiro omo gari eyikakurulwa n'esabayiri hamwe n'Omulisya White n'omugole we n'Omulisya J. N. Andrews, hakategekanibwa ngoku ahulikirire amagezi ge busana n'obuyisya, obulwere n'ebibukolere, ebikolebwa n'emiti, n'ebindi. Akabwira busa ebyakanganirirwa omo nzoli, atalikubwira ahantu akabihiramu eriminya. Dokita akabwira ngoku obumanyi bw'abadokita bukakwatana n'amagezi aga akabwira. Omulisya Andrews akambwira ngoku ahuma y'erimalika erikania ly'eribiri, dokita akabuza Omugole White ahantu akahulukira omo bumanyi bw'obudokita. Akatamba ahulirire ngoku atakahigire ebintu ebyo, kwo akamuhira ebyakanganirirwa omo Ostego, Michigan, 6/6/1863. Akamukakasa ngoku amagezi ge gosi gakabya omo bwiriranene bw'amaani n'obusomi bw'omubiri n'obuyisya, kandi ngoku omo misomo mingi akayingira ahasi munene erilaba dokita akahikire. Ahuma y'ebiro binga bitano by'eriyira n'erikania gutyo, dokita akatsaka eriminya ahali Omulisya White kiki akatsibawa erileka kisomo kye n'eriha emisomo embere y'abalisya omo Battle Creek. Akabya akabwira ngoku, “Omugole White ategekire bulungi eriha obukangirirya obukene bw'obuyisya ngoku ndi.”
GSAM 365Obumanyi bw'obudokita bukayihya
GSAM 365.1Ebyahandikawa byage bingi busana n'ebihande bikwabingi eby'obuyisya obw'omulimo bikabya embere y'abandu erimala emyaka mingi, kandi bingi byabyo hati bikabirungirirwa omo kihulukyo ekikahirwa Obwitegekania bwa Bukristo n'Obuyisya bwa Bibiliya. Abadokita abakayigire munene bakabwira, ahuma y'eribungula ebihandiko ebyo bulungi, ngoku obumanyi bw'obudokita bukabya omo bwiriranene bwosi nabyo. Kuri Omugole White, ebihandiko ebyo si byabya mbuto y'amasomo, kwo byakabya kwandika by'ebyakanganirirwa n'Omwene omo nzoli.
GSAM 365Obwimiri bwa dokita Kellogg
GSAM 365.2Busana n'obwimiri obukanganirya ngoku erirondya kw'obumanyi bw'obudokita kukwatana n'ebyakanganirirwa omo nzoli embere y'Omugole White omo 1863, ngatsuka ebinywa ebikahandikawa n'J. H. Kellogg, M.D., omo bhangiriryo y'Erilamya eryamanyikire ly'omo Battle Creek, Michigan, ebiri omo ntangiriro y'ekihulukyo Obwitegekania bwa Bukristo. Akabwira:—
GSAM 365.3“1. Omo kaseera aho ebihandiko ebyabwirwaho byakabonekera mbere, omusomo gw'amagara gwakabya gulekibwe haihi wosi, si n'abandu abakabwirwaho busa, kwo n'ekihugo kyosi.
GSAM 365.4“2. Abantu bakeyi abakatsibira erirungula omo mibere y'emibiri, bakatulaghania emisingi y'erilungula ey'obwene haghuma n'amakosa abonekire kutsibu kandi, omo mibere emwe, awakatsibuha abandu.
GSAM 366.1“3. Tatsi omo mwanya nari n'omundu owahabire ekikundi ky'obwene kandi ekikanganene ky'amahene g'obuyisya, ekitaholire obutakali obubonene kandi ekikwatana na Bibiliya n'emisingi y'ediini ya Bukristo.
GSAM 366.2“Omo miberere eyo, ebihandiko ebyabwirwaho bikabonekera. Emisingi eyakabirye yigakatsibirwa n'obukama bw'obumanyi, kwo yikahabawa omo mutindo omwangu kandi ogw'obwene n'omundu oyutalihira obukama bw'obumanyi, kwo akabwira ngoku ahandika ahabw'obwimiri n'obukama bw'obwimi bw'obwene bwa Nyamuhanga.
GSAM 366Emisingi yikasighala y'imene ahuma y'ekigezo
GSAM 366.3“Emisingi eyahabawa omo miberere ey'obukolere gutyo, n'ebyatsakwa ebikanganene, yikasighala y'imene omo kigezo ky'obwire n'ebyo abandu babirilabamo? Ekyo ni kibuzo ekanganza kubuzibwa omo buryo obw'ekibaghane. Erisubamo lyakaboneka omo byakabamo ebikanganza kukakasibwa munene.... Emisingi eyakaholirwaho nari yikakolwa kitwero emyaka 25 eyalabire, yikayingira butsira mulenge omo bwesige n'ekitiinisa ky'abandu, kuhika aho ekihugo kyosi kyahabirwe ngoku yikabya kitalikiriirwe gutyo. Ebibumbuliro bihya omo bumanyi n'ebisobolo bihya by'ebintu ebya kera byakahira obukakasi obundi buli kaseera, kuhika hati buri musingi gwosi ogwakatsibirwa kera, embere sy'emyaka 25 eyalabire gwabirihirwaho n'obukakasi bw'obumanyi omo buryo obukali munene.”
GSAM 366Obuhamya bw'eribuka kw'enzoli zikasoka ku Nyamuhanga
GSAM 366.4“Kukwatsire eritalikirwa ng'ekintu eky'eriyiswekera, kandi bikayerekana obwimiri obutaleka obw'obumanyi n'obukonyi bwa Nyamuhanga, ng'omo kati k'obukangirirya obutakwatana kandi obusosolere, obukayira ng'obuyinza bwabwo bukasoka omo sayansi n'obumanyi bw'abandu, kasi obubirire erihindulwa kubi n'ebitekerezo ebikakirire olugero kandi obutangatoka erikola obuya busana n'eridunga lingi ly'obutali bwene—kikahwama, twatsemerwe eriyita ng'ekintu ky'ekyabiro, ng'omundu oyutalonda bumanyi bwa sayansi n'erisomera, atokire erihangania, omo bihindu by'ebitekerezo by'obulamu ebyabusosolere n'ebitondekwa n'abasomesi n'abayetserezya bake, omubiri gw'ebihano by'eriteya omubiri ogw'okwatana, ogw'obwene kandi ogw'erikolerera, ng'obusambali, obukuhwe, obukengere n'obumanyi bw'emyaka makumi abiri n'itano butabirireho erihwekesya esyombanza na yindi, kasi byabirire erikomerera ebihano ebyakangirirwe.” Byahandikwa, “Battle Creek, Mich., 1890.”
GSAM 367Ekitoki ky'obulamu kyayongerwa
GSAM 367.1Omo bukulire bwa J. H. Kellogg, M.D., oyabirire erikwatana n'ekitoki ng'omulwazi mukuru omo 1876, byayonekana ng'obulonda bw'obukingirirya bwali bunene muno, ng'omo kirimo ky'erisogya kw'ebiti omo 1877 byali byatsemerire eribaka ahantu ahandi. Eribita ly'ekitoki omo 1876 lyahinduka erisoka ku Ekitoki ky'erilungula emibere y'eriteya omubiri lyaba Ekitoki ky'obulwazi n'erihanga, kandi omo 1878 enyumba nkulu nyihya yatsibwa.
GSAM 367.2Ekihako kino kyali kya ebirenge 136 x 46, n'emyanya ine y'ebihako erigulu ly'ekisasa. Kyatunganirirwa n'omwotsi buli hantu, kandi kyaminererwa n'ekyakakala kya gasi. Hakasoka kitambuka, kyali kisigire hake eryosula n'abalwere n'abagenyi.
GSAM 367.3Kuhika endambi eyo, ebyabere byalambirwe omo 1866 n'obwimiri bwa Omugole White busana n'ekitoki byabirire kwangania muno. Abandu bangi babirire erikirirya omumwiro gw'owene okw'omugulu ono, abo abayabirire erisoka erimanya abandu bano obu bakija aha kitoki balonda obulamu.
GSAM 367Ekitoki ky'obulamu ky'omo kihugo
GSAM 367.4Omo Ebiminyikalo by'emigulu wa Novembri 22, 1877, M. G. Kellogg, M.D., mugala wabo wa J. H. Kellogg, oyali naye n'omubyazi omwe musa, yamanyisire ng'akwatsire ekibanza ha rubavu lwa Howell Mountain, maili ibiri n'ekihande erisoka St. Helena, oko luhande lw'omo kati-kati k'eyo eryuba rikasira n'eluhande lw'endata, omo kitundu kya Napa, Cal., kandi akaba ali ha kuhimba enyumba ey'ikaba yitwa “Ekitoki ky'obulamu ky'omo kihugo,” eyali ha rubavu lwa Crystal Springs. Omo mwaka w'obwira 1877-78 enyumba yatsibwa, kandi yakinguka busana n'eribuka abalwere omo ntandikwa y'omwaka 1878. Ekitoki kino ky'obulamu, ng'ekitoki ky'omubyazi, ekitoki ky'obulamu ky'omo Battle Creek, si kyayongerireko busana n'obunene bwakyo busa, kasi kyabire kibanza ahali abandu bangi muno baletwa ku bumanyi n'erikirirya obukwenda.
GSAM 368Ekihandiko ky'obulamu ky'omo Pacific
GSAM 368.1Omwaka gw'omwiri 1885 gwali ndambi y'erikula eyali n'ebitiko binene omo mulimo gw'obukwenda bwa malaika owakasatu. Omo lusiku lwa mbere lwa Mayi, Ekitoki ky'obulamu ky'omo kihugo ya St. Helena yatsirwe omo bukulire bw'obulwazi bwa omulwazi oyabirire erisomera. Omo mwesi gwa Juni, Ekihandiko ky'obulamu ky'omo Pacific n'Omurangiriri w'eriyilinda yatandikire erisohoka omulundi omwe omo myesi ibiri, nga ekihandiko kya mapaje 24, omo bukulire bw'erihandika bwa Omulisya J. H. Waggoner. Omo bikomo bino, obulamu obuhya bwakija aha kitoki ky'obulamu, ekitoki ekyo, omo mwanya w'eriherya ensimbi ng'omo myaka eyakasoka, kyatandikire eriyerekana, buli mwaka, erisigaza amagoba hagati ya $2,000 na $4,000, kuhika omwaka ogwatsirire omo Aprili 1891, hakayerekana amagoba agasiigire erikira $12,000.
GSAM 368.2Omo muhindano gw'Endeko ya Ekitoki ky'obulamu ky'omo kihugo, omo St. Helena, 1887, ebinywa bikwirire byahandikirwe busana n'eby'ensimbi by'ekitoki: Mayi 1, 1885, omugasio ogwasigire w'ekitoki gwali $5,322.76 gusa, kandi gwali mukubuha $2,547.24 erikira ensimbi zoshi ezali zahulukire kuhika lusiku lulya. Omo binywa bindi, ekitoki kyali kirya amagoba gakyo goshi n'ensimbi $2,547.24 z'ekisibo kyakyo. Aprili 1, 1887, omugasio gw'ekitoki erikira amabanja gakyo gwali $21,372.64, kandi gwali yongeire omo myesi makumi abiri n’esatu $16,049.88. Omo kyo, ensimbi za $5,280 zatsirwe omo kisibo, kandi abantu bahire ekitoki $2,497.60; neryo, omo mikolo y'ekitoki, hakaba amagoba gasiigire ga $8,272.28. Ahakasi k'endambi eno, Ekihandiko ky'obulamu ky'omo Pacific yatsirwe nga ya mapaje 32 buli mwesi, n'ekifundikiro, kandi yayanikirwe ng'ekyawatikya muno eriyongera ebironda n'ebihano by'ekitoki.
GSAM 369Omulimo gw'olwanzo
GSAM 369.1Omo Omukwangaliri w'eby'obulamu wa Janwari 1891, omu k'ayira aha ekitoki ky'obulamu kya Battle Creek, Dr. J. H. Kellogg yatsire ati:—
GSAM 369.2“Obukingirirya bw'olwanzo obwahabirwe omo myaka makumi abiri n'itano ey'ekitoki kyabereho, bukahika muno erikira $100,000, emirundi mingi erikira ensimbi z'ekisibo ezatsirwe omo ntandikwa.
GSAM 369.3“Eriyongera aha mulimo gw'olwanzo ogwayirwe, ekitoki kyatumikire abakangirirya, abalinda abalwere, abakangirirya omo masomero g'eriteka, n'abandi bandu abayabirire erikangirirwa busana n'emilimo y'obukwenda ey'enjawulo.”
GSAM 369Erilondera abana abatali na babere
GSAM 369.4Omo Muhindano Mukulu, Marchi 8, 1891, Dr. Kellogg yahabire erilondera okw'amaani muno busana n'abana abatali na babere. Yatsire ati: “Neyibona ng'emba ntekwirwe ‘omuhagwa w'erihagarikira’, kandi ngenda eriyerekana abatayerekirwe—abana abatali na muntu w'eribalindirira.”
GSAM 369Embakuhere ya Omugole Haskell ya $30,000
GSAM 369.5Omo Omukwangaliri w'omu nyumba wa Janwari 1892, erilondera okw'amaani lyahabirwe busana n'ensimbi ez'eritsibya enyumba y'abana abatali na babere. Omo kihandiko kino mwali amaina g'abalahire eriha ensimbi busana n'enyumba, ezayingire $17,716—ensimbi nke muno, ng'abo abatsire omulimo bakayiyira, busana n'omulimo munene mutya; neryo batina ng'omulimo wangatselegirwa. Kasi Oyo oyubona enzungu erisoka aha ntandikwa, kandi oyukwata “eng'ombe aha migulu lukumi,” yatondekere ebintu ng'omugole mutungi utali w'okwikirirya kwetu, Omugole Caroline E. Haskell, w'omo Chicago, omukwirwa wa Mr. Frederick Haskell, akayuvwa omulimo guno gw'olwanzo ogwategekire, kandi aha lusiku olwo ahire aha mukono gw'endeko y'erihimba enyumba ensimbi $30,000, n'ekihano kimo: zikoreshibwe zoshi eritsibya enyumba y'abana abatali na babere nga n'amapulani agabere gakanganirwe, abakulire bakyo bakole omulimo gwabo omo mwoyo mugazi n'obwiyange, kandi ekitoki kyitwe Enyumba y'ekyibuka ya Haskell busana n'eribuka omusaja we oyabirire erihola.
GSAM 370.1N'ensimbi ezihabirwe neryo, Endeko y'abakwangaliri b'eby'obulamu n'olwanzo yatsokire eritsibya n'erikingula, omo mwaka ogwo, enyumba y'abana abatali na babere. Enyumba eno yatsirwe aha Nyamuhanga Janwari 25, 1894. Omo bingi bw'endambi erisoka aha lusiku lulya, omuryango ogw'abana abatali na babere, abawatikya n'abakangirirya, gwali gubungi abantu igana.
GSAM 370Enyumba y'ekyibuka ya James White
GSAM 370.2Eriyongera aha bulindiri n'obuwatikya bw'abana bano abatali na babere, endeko eno ekulirira n'ekitoki kindi ky'olwanzo, ekitwa Enyumba y'ekyibuka ya James White, ahali abandu bakulu n'abatali na nyumba erikira makumi abiri bakasugwa kandi bakatunganirwa.
GSAM 370Abakwangaliri b'eby'obulamu
GSAM 370.3Omo mulongo guno gw'omulimo, bakatwa ekika kindi ky'amaani obu bakatandikira erikangirya abakwangaliri b'eby'obulamu. Omo kurumbika omulimo guno gw'eriyusya abantu, Omugole White, obu yahandikire erisoka Preston, Australia, Septembri 16, 1892, yatsire ati:—
GSAM 370.4“Ngahigire ng'abandu igana babere omo ikangirirwa ahali hati hali omundu omwe. Kyatsemerire kuba kityo. Abasaija n'abakazi bangatoka eribya n'obuwatikya bunene ng'abakwangaliri b'eby'obulamu erikira ng'abakwangaliri abatali na masomera g'eby'obulamu.”
GSAM 370.5Omuhendo gw'abakwatire amasomera g'erikangirirwa, batsemerire erikinga omo mulimo gw'obulamu bwabo omo mulongo guno, gwongerere muno erisoka ahakyo kyahandikirwe.
GSAM 370Erikula ly'omulimo gw'obulamu
GSAM 370.6Omo Omukwangaliri w'eby'obulamu wa Janwari 1894, hali ebinywa bihwire ebiyerekana ebintu by'eriyingirya busana n'erikula ly'omulimo gw'obulamu. Bikahandika biti:
GSAM 371.1“Ekitoki ky'erilungula emibere y'eriteya omubiri yatondekirwe omo 1866.... Enyumba y'ebiti ey'obwiyange yagulirwe, nyumba y'omundu omo kibanza ekisemeire kandi ky'obulamu aha bibanza by'erigulu bya Battle Creek, kamwe k'emitundu eyali ekula omo Michigan. Abalwazi babiri, abakwatirya abantu omo mazi babiri, omulinda omulwere omwe (oyutakangirirwe), abawatikya bashatu n'obuna, omulwere omwe, n'obutali bwikubirire bw'ebintu, n'erikirirya lingi omo biro ebikasa by'ekitoki n'ebihano byakyo—ekyo kyali ntandikwa y'omulimo oguliho hati. Kyayitwanga Ekitoki ky'erilungula emibere y'eriteya omubiri.
GSAM 371.2“Aha kibanza ky'enyumba y'entandikwa, hati hali enyumba ya ebirenge 312 oburebure na ebirenge 100 obugazi, yemyanya mukaga, ekayangirya abagenyi magana asatu, etungirwe n'ebikwatikyo byoshi eby'ensayansi y'omugulu ono yangatoka erilonda busana n'eritsubya abalwere. Abalwazi ikumi, bangi babo nga bakangirire omo milongo yabo, batondeka ekitongole ky'obulwazi. Abalinda abalwere n'abandi bawatikya batondeka omuryango ogukirire abantu magana asatu, kandi abagenyi b'ekitoki bakasoka omo bitundu byoshi bya United States, n'abagenyi bangi abakasoka omo bihugo bindi. Amalyango gakyo gakingukire buli lusiku aha mukwangaliri, w'omu nyumba n'ow'ehanga, w'eriina lyoshi, kandi omuryango si gukayikala kutali n'omwe nangu babiri b'abagenyi bano.”
GSAM 371Ekitoki ky'abalwere
GSAM 371.3“Ekitoki ky'abalwere kyatsirwe omo 1888, enyumba ya ebirenge 100 x 60, yemyanya itano. Emisasa esatu y'igulu y'enyumba ikwatirwa omulongo gw'erihanga, emyanya y'abalwere n'ebibanda. Ofisi z'omulimo gw'olwanzo gw'ekitoki nazo zisangwa aha. Enyumba makumi abiri, nyingi zikaha n'omwotsi kandi zikaminererwa, ng'enyumba nkulu, n'elektrisite, zikabunga aha, kandi zikayisibwa n'abalwere nangu abayigiri. Esomero ly'erikangirya abalinda abalwere b'obukwenda bw'eby'obulamu lyatondekirwe Julayi 1, 1884. Omo myesi mukaga y'entandikwa, abayigiri makumi asatu n'itano bandikirwe.”
GSAM 372Obuminyereri bw'abakoli abagenda ebweru
GSAM 372.1Omo kuyira aha kitoki ky'obulamu ekiri St. Helena, Cal., Omugole White, omo kihandiko ekihandikirwe Tramelan, Switzerland, Februwari 6, 1887, yatsire ati:—
GSAM 372.2“Nyamuhanga yatsire ng'abaija abakwatane n'ekitoki kino bakatamburira omo bwiyoro n'eriyowa Nyamuhanga, bakakola obwenda bwa Nyamuhanga, kyakabirire kubaho kandi kyakakula; kandi omo kyo hakatumikwa abakwangaliri eriha abandi emigisha n'omwiro ogwahabirwe Nyamuhanga. Abo bakahongola ebisusano omo bibanza by'ebigulu omo mwoyo gwa Yesu; bakafumbula obwikirirya bw'ebisuba obutali na musingi, kandi bakatsimba obwene, obuyuyirire n'obutakatifu ahali hati hakayisibwa obutali bwene, eriyisya okwe, obutaminyira n'obubi.”
GSAM 372.3Twayira ebinywa bino, kusangwa bikakwatira n'amaani gamwe aha bitoki bindi ebisosene nakyo.
GSAM 372Obusinga bw'omulimo gw'obulamu bwalahirwe
GSAM 372.4Omo bwimiri obw'enjawulo obwahabirwe ekanisa omo 1891, tusoma tuti: “Omugisha gwa Nyamuhanga gukakikala aha buli mulimo ogukakolwa eriyusya obukenge busana n'erilungula emibere y'eriteya omubiri; kusangwa bikayanzire buli hantu. Kutsere kubaho eriyusya busana n'ekintu kino; kusangwa Nyamuhanga alonda erikola ebintu bingi omo mukono guno.”
GSAM 372Esomero ly'Abakwangaliri b'eby'obulamu b'America
GSAM 372.5Ekiro ku kindi, omwiro gwakula omo njira y'obwene y'erilamya endwara, kuhika omo Juni 1895, obulonda bwakoleka busana n'eritondeka esomero ly'erikangirya eby'obulwazi. Busana n'obulonda buno, Esomero ly'abakwangaliri b'eby'obulamu b'America yatondekirwe busana n'omulimo gw'enjawulo gw'erikangirya abalwazi abakakola hansi ya Abalindiriri b'eryasa lya Kristo abakateya ekiro ky'akalinda, endeko y'abakwangaliri b'eby'obulamu n'olwanzo, omo bibanza by'omu nyumba n'ebihugo by'ehanga. Emikolo y'erikingula yatsirwe Battle Creek, Septembri 30, 1895, kandi esomero lyakinguka lusiku olukalonda, Oktobri 1, n'abayigiri makumi ane.
GSAM 372.6Omo manyisyo g'esomero tusoma tuti:
GSAM 372.6“Esomero likwatanisibwe omo Chicago, hansi y'amateeka g'ekihugo kya Illinois. Omulongo gw'erisoma gukabya ogw'amaani ng'ogw'amasomero g'obulwazi agasiingire omo United States. Erikangirirya likahabwa ekihande omo Chicago n'ekindi omo Battle Creek, Mich.”
GSAM 373.1Busana n'abakateya eribya abakwangaliri b'eby'obulamu, tusoma ebikakulikira omo Omukwangaliri w'eby'obulamu wa Agosti 1895:
GSAM 373.1“Ekibinja ky'abalinda abalwere hati abakangirirwa omo Esomero ly'erikangirya abalinda abalwere lya ekitoki ky'obulamu kya Battle Creek kihika abantu erikira 250; buli omwe wabo oyubirire eribya n'obutoki bw'erikinga omo mulimo gw'obukwangaliri bw'eby'obulamu ahabwa ekibanza. Abalinda abalwere bakayanzire busana n'ebizinga bya South Sea, India, West Indies, South America, makumi abiri n'itano nangu makumi asatu busana n'ebitundu bya South bya United States, n'emitundu yetu minene.”
GSAM 373Erikula ly'omulimo gw'abakwangaliri b'eby'obulamu
GSAM 373.2Omo mikolo y'erihulusa esomero ly'abakaziyi b'obukwenda bw'ekitoki, eyabere omo Nyumba y'eriramya, Novembri 5, 1895, Dr. Kellogg yatsire ati:—
GSAM 373.3“Emyaka ikumi n'ibiri eyakasoka, omo mukolo ogw'ekindu kino, abakaziyi babiri bahulusire. Hati hali ekibinja ky'abakaziyi hagati ya magana asatu na magana ane. Hali abalwazi 19 aha kitoki ky'obulamu, n'abandi makumi abiri n'ababiri aha bitoki ebikwatanene nabyo muno nangu makye, kandi hansi y'obulindiri bwa Endeko y'abakwangaliri b'eby'obulamu n'olwanzo. Abakaziyi betu makumi itano n'eshatu bali omo bihugo by'ehanga eby'enjawulo—omo Sweden, Old Mexico, Gold Coast of Africa, Australia, South Africa, Denmark, India, New Zealand, Samoa, n'omo British Guiana. Hati hali abayigiri b'obulwazi makumi mukaaga n'eshatu abakangirirwa. Makumi ane n'omwe bali aha, makumi abiri n'ababiri bali omo Esomero ly'Obutegi bwa Michigan n'amasomero gandi. Abakaziyi makumi abiri n'ababiri bahulusa aha kiro kino, bakabya batekere eribambuluka ng'abakaziyi abaligirwe.”
GSAM 373.4Omo kulondolola erikula ly'ebitoki by'obulamu kuhika omo 1902, tubona Ekitoki ky'obulamu kya Battle Creek, n'esomero lyayo ly'obulwazi n'esomero ly'erikangirya abakaziyi, ng'ekitoki ky'ekika kino ekisingire obunene omo nsi, ekiri ky'Abalindiriri b'eryasa lya Kristo abakateya ekiro ky'akalinda.
GSAM 374Enyumba nkulu zatsirwe n'omuliro
GSAM 374.1Omo bwire bwa Februwari 18, 1902, enyumba nkulu eyali n'ebikwatikyo byayo bisemeire, n'ekitoki ky'abalwere ekigazi, byatsirwe n'omuliro. Abalwere n'abagenyi magana ane babere omo nyumba omo ndambi eyo, kasi busana n'emikolo y'obwiyeme bwa abalwazi, abakaziyi n'abawatikya, kandi n'obulindiri bw'enjawulo bwa Mukama, abo booshi bahulusirwe omo nyumba batali n'ebironda binene.
GSAM 374Ekitoki ky'obulamu kihya
GSAM 374.2Enyumba yindi, ekirire kandi ekakomerera erikira eyakasoka, yatsirwe aha kibanza ky'enyumba ekahwa. Eribuye ly'embere ly'aha nguni y'enyumba lyatsirwe Mayi 12, 1902, kandi enyumba yatsirwe aha Nyamuhanga Mayi 31, 1903. Abakulire b'ekitoki bayira busana n'ekinyumba kihya bati “kikakomerera kandi kikakikala ng'ekinyumba kyangatokerwa eritsibwa n'ebyuma, amabuye, amatafaali n'esimenti.”
GSAM 374.3“Eby'erikolesya by'ekitoki omo bintu byoshi bikahika aha by'omugulu ono, bikatunganirwa, bikaba by'obuyuyirire, by'obukwasi kandi bikakomerera muno; kandi tukayikirirya ng'Ekitoki ky'obulamu kya Battle Creek, ng'oku kyemereire hati kihwire, kihabire abalwere ebibanza n'ebikwasi ebitasingirwe.”
GSAM 374.4“Ekigendererwa ky'abakulire b'ekitoki kyabere eribunga aha kibanza kimo, hansi y'emibere esemeire, emibere mihya n'ebikwatikyo by'erisuga abalwere ebikayikirirwe n'obulwazi obw'obwene, n'erikolesya emibere eyo n'obwimiri n'obumanyi.”
GSAM 374Ebitoki bingi by'obulamu bikatsibwa
GSAM 374.5Omwiro ogwahabirwe abantu bano gukayerekana ng'Omukama alonda eribya n'ebitoki bingi by'obulamu, ebya bunene bw'okati, ebibungirwe omo nsi, erikira eribya n'ebitoki bikye by'obunene bunene muno. Tukasekerera eribona ng'eritandikwa lyabirire erikoleka omo kikingula ebitoki by'obulamu bikye omo bice bindi by'ensi, muno omo myaka ikumi eyakahwire. Omo Ekitabu ky'omwaka ky'Omuhindano Mukulu wa 1904 hali olukalala lw'ebitoki bikye erikira amakumi atano.
GSAM 375Olukalala lw'ebitoki by'obulamu
GSAM 375.1N'obwo kyakabya ky'erisekerera eriyira emibere eyaletire eritsibwa kw'ebitoki bino, omo mwanya gwetu mukye tusemererwe n'olukalala lw'ebihugo ahali n'omuhendo gwabyo omo buli kihugo. Omo United States hali 35; Great Britain, 3; Germany, 1; Switzerland, 1; Denmark, 1; Norway, 1; Sweden, 1; South Africa, 1; Australia, 2; New Zealand, 1; Island of Samoa, 1; Old Mexico, 1; India, 1; Japan, 1.
GSAM 375Olukalala lw'ebibanza by'erisuga abalwere
GSAM 375.2Okusangwa n'ebitoki bino by'obulamu, hali ebibanza makumi abiri n'ebibiri by'erisuga abalwere, ikumi n'irinda omo United States; ekimwe omo Jaffa, ekimwe omo Jerusalem, Palestine; ekimwe omo Guadalajara, Old Mexico; ekimwe omo Kimberley, South Africa; n'ekimwe omo Rockhampton, Australia. Eriyongera aha bino, hali amarestoranti makumi abiri n'amukaga agatakaha erikasa, g'erirya ebiribwa by'obuyuyirire, ahali abantu bangatoka eribona eby'erirya kandi n'erikangirirwa, kwingana n'obwingi, busana n'emibere esemeire y'erikala.
GSAM 375.3Ebibalo bino busana n'erikula ly'ebihano by'erilungula emibere y'eriteya omubiri bikayerekana ng'Omukama angatoka “erikola omulimo munene omo mukono guno,” ng'oku byabirire buminyerere omo 1866; kandi bikayerekana, ng'oku byabirire birangirwe omo 1863, ng'ebihano by'erilungula emibere y'eriteya omubiri bingatoka erikola omukono gwabyo omo “eritegura abantu busana n'erihindulwa obu Mukama akaija.” Neryo, ebitoki bino by'obulamu bikule kuhika emirundi igana, kandi bikole bwangu ekyo byatekererwe n'eritegekerwa.
Notes
- 3 Yohana 2. ↩