Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
06 / 31
06 / 31

Ekihande 3 — Eryasa ly'Olubuto olwalaganisibawa

John Norton Loughborough

GSAM 57.1“Endambi yagehurire, Nyamuhanga atuma Omwana wuwe, ... owabiribawa omo bihano, erikiza abakaba omo bihano, kugira tubone obwana.”1

GSAM 57.2“Kandi hati, Oyu oyukali n’obushobozi bw’eribateya ngulye n’Engulu Yowene yanga, n’obukangirirya bwa Yesu Kristo, ngulye n’erilolekerera ly’ekyama ekyalibire ekibisirwe kutula eritsuka ly’ensi, naye hati kyabonekire, kandi kyamanyisibwa amayira g’Ebyandiko by’abaminyereri, ngulye n’ekihano kya Nyamuhanga ow’ebiro n’ebiro, eri mahanga gose kugira balikirirye; Nyamuhanga wenyene ow’amagezi ahabwe ekitiinwa, eribita ku Yesu Kristo ebiro n’ebiro.”2

GSAM 57.3“N’erilolekerera yanyabula amanyisya ekyama; ngulye n’uko nakabirire omo binywa bitono, ... ekitakamanyikire abana b’abantu omo mirembe eyahulukire, ngulye n’uko kyabonekire hati eri batumwa n’abaminyereri babe abahikirire, eribita ku Mwoyo.... Iye, oyukali muto eriruta abahikirire bose, nahabwa obutoki obu, kugira nkangirirye abanyamahanga obukire obutalikangirirwa bwa Kristo; kandi nkole abantu bose bamanye obukwatane bw’ekyama, ekyatwire kikasirire omo Nyamuhanga owahalire byosi eribita ku Yesu Kristo.”3

GSAM 57.4Kyabirire kyerwa ngulye omo Ndagaano ya Kare Engulu Yowene esirwe, naye omo Ndagaano Esyaha yabonekera. Omunyandi akabivuga ati: “Abayuda, eribalikira Nyamuhanga, banayaba omo buryo bunene eribuka ebikangirirya by’obulombolombo. Obulombolombo obu bwatekebwa na Kristo wenyene. Omo kihande kyabwo kyosi bwali kimenyetso kyuwe; kandi bwali buzuyire obulamu n’obusomi bw’omwoyo. Naye Abayuda banayaba obulamu bw’omwoyo omo milimo yabo, bakakangamira ebisusano ebitali na bulamu. Bakabya obwimani bwabo omo bihonge n’ebihano byene, kutali omo Oyu byali birondola.

GSAM 58Erilonda Obwami bwa Kihugo

GSAM 58.1“Abayuda bakayanzire eryasa lya Masiya, naye batakamanyire omulimo wuwe. Batakalondire erikizibwa omo bibi, balikondire erikizibwa omo Baloma. Bakalindirira Masiya ayise ng’omukangi, amenye obushobozi bw’omukandamizi, kandi asumbe Isiraheli kuhika omo bwami bw’ensi yose. Ngulye n’uko enjira yatekebawa kugira bakane Omukiza.”

GSAM 58.2“Abantu, omo bwiru n’obukandamizi bwabo, n’abaleki abakayanzire obushobozi, bakayanzire eryasa ly’oyu owangamala abalwani babo n’eributula obwami eri Isiraheli. Bakabirire obuminyeerereri, naye batali n’obumanyi bw’omwoyo. Ngulye n’uko batakalolere Ebyandiko ebiranga oku Kristo akayira omo bwiru omo ryasa lyuwe ly’erimbere, kandi bakakolesya bubi ebiranga obwitsa bw’eryasa lyuwe lyakabiri. Obwiyemereri bwabasisya ameso; bakahulika obuminyeerereri ngulye n’ebyanzire byabo.

GSAM 58.3“Omo myaka 1000 erikiraho, Abayuda bakalindirira eryasa ly’Omukiza. Kyeru ekyo bakateyaho amatsiko gabo manene. Omo ndirimbo n’obuminyeerereri, omo milimo ya Hekalu n’amasaba g’emaka, bakateyaho eriina lyuwe. Naye ow’itsa, batakamumanyire. Oyu oyanzibwa mw’ighulu, yabalire bo ng’omukinde ogwakasoka omo itaka eryakole; akabirire ‘atali n’ekisusano n’obusomi’; kandi batakalolere omo yuwe obusomi obwangabayanza. ‘Akayira eri abe, naye abe batakamwanire.’”4

GSAM 58Omu muryango gwa Davidi

GSAM 58.4Endambi eyalaganisibwa na Daniyeli ekayiyirira, endambi “Masiya Omukama”—Oyu owahirwako amafuta—akabanza eribonekana. Abayuda bangakatekire, kandi batali n’eribangania bakakatekire bati: Masiya ngulye n’omubiri akayira omo nyumba n’omulongo gwa Davidi, ngulye n’uko eributuka kwuwe kwaba omo mulongo ogwo; kandi ngulye n’ebihano n’emibere y’Abayuda, akahirwa amafuta busana n’omulimo gw’abantu nga ali n’emyaka makumi asatu; kandi ngulye n’uko akaboneka ng’Oyu owahirwako amafuta omo myaka eyo, eributuka kwuwe kwakabanza emyaka makumi asatu eritsuka ly’erimalako ly’emyenga 69 y’emyaka, eyakahika kw’eryasa lya Masiya.

GSAM 59Obuminyeerereri bwa Simeoni na Ana

GSAM 59.1Omo ndambi eyo, Isiraheli yose ekalindirira. Abayigirirya b’Ebyandiko abakayanzire kandi abahireyo bakalonda eributuka ly’Oyu owaba Rukama n’Omuleki wabo. Eri Simeoni omukolokolo kandi oy’eriho, kyamanyisibwa ati “ngulye n’Omwoyo Omukirire, atakalole rufu k’okabire alolere Kristo w’Omukama.”5

GSAM 59.2Omwana Omukiza owali muto akaletwa omo Hekalu, Simeoni akamanya ati omwana oyo ngulye Oyu wakavugwako—Kristo. “Neryo akamukwata omo maboko, ahayira Nyamuhanga, ati, Mukama, hati leka omukolere wawe ayame omo mirembe ngulye n’ekinywa kyawe; ameso gange gabonere obukiza bwawe, obu wateyire embere y’abantu bose: omwitsi ogw’erimulisya abanyamahanga, n’ekitiinwa ky’abantu baawe Isiraheli....”

GSAM 59.3“Simeoni abahayira, [Yusufu na Maliya], kandi abwira Maliya, nyina ati, Lole, omwana oyo atsimikire eri erigwa n’eriyimuka ly’abantu bangi omo Isiraheli; kandi aba kimenyetso ekikavugwa kubi (bwe, ekitala kikahingura omo mutima waawe), kugira amakenge g’emitima mingi gabisuluke.”

GSAM 59.4“Kandi hakaba Ana, omuminyereri, mutabana wa Fanweli, ow’omo kibutha kya Aseri.... Oyu owahikire omo saki eyo, naye ahayira Omukama, kandi avugira erimukwata eri bo bose abakayanza erikizibwa kwa Yerusalemu.”6

GSAM 59Abamalaika Baswera Abalisi

GSAM 59.5Embere y’ekyo, amakuru g’esyansa g’eributuka ly’Omukiza gakabirisibwa n’abamalaika eri abalisi abakali omo misiri ya Betelehemu. Omo matwi g’abalisi abakategere, abamalaika bakayimba ebinywa ebisomi bino:—

GSAM 60.1“Ekitiinwa eri Nyamuhanga mw’ighulu erisungire: omo nsi mirembe, n’obuyanzi eri abantu.”

GSAM 60Abagezi Bahika Betelehemu

GSAM 60.2Neryo abagezi b’eri saasi bahika, abakabire babonere “enkondo eyayikira,” ngulye n’uko Balaamu akalaganisya. Bakalondola obumuliki bwagwo bahika Yerusalemu, eyi bakabanza eribulya ahali Omukama owabiributuka. Omo eribwirwa ati Betelehemu ngulye ahali Oyu Oyanzibwa akabuta, bakagenda embere; kandi enkondo ekayongera eribonekana, yabateya bahika ahali hasashire ho Omukiza akabire. Aho bakaramya Omwana Omukirire, bamuhayo ebihongero by’orusahabu, omubavu n’omuramu, neryo bakatambula olugendo lulelu eriyira kwabo.

GSAM 60Omukiza omo myaka ikumi n’ibiri

GSAM 60.3Kutula omo buto kuhika omo myaka ikumi n’ibiri, hasabire amakuru matono busana na Kristo Omukiza, kutali erikula ly’amagezi n’omubiri wuwe, n’eriyingirya eri bazeyi b’uwe. Naye omo myaka ikumi n’ibiri, akaherekerera Yusufu na Maliya eriyira Yerusalemu kw’isasi ly’omwaka, akateya abaherezi omo bwasamene n’obumanyi obwabonekere omo bibulyo by’uwe n’erisubirya ebibulyo byabo ebikaka. Kutula omo ndambi eyo kuhika omo mulimo gw’oyene, omulimo muto gw’omukwenda gw’ebiti akateya ekitiinwa, akakola na Yusufu, iba wa Maliya.

GSAM 60Omulimo gwa Yohana Omubatiza

GSAM 60.4Omo myezi 6 embere y’omulimo gwuwe gw’abantu, omulimo gwa Kristo wakabirisibwa na Yohana Omubatiza. Abantu bakahika omo bibinja binene eritegerera Yohana n’eribatizibwa yuwe. Ngulye n’uko “bakabire balindirira [balindirira Masiya ayise], kandi abantu bose bakalololanya [“bakatekera nanga bakabangania,” omo mbaju] omo mitima yabo busana na Yohana, eribulya nga ngulye Kristo nanga siwe; Yohana asubirya, ati, Iye, mbabatiza n’amazi; naye hali oyukali n’obushobozi eriruta iye, oyukahika, n’omugozi gw’engele z’amasako g’ebyala byuwe ntangahumula; ngulye yabatiza n’Omwoyo Omukirire n’omuliro: ekiyungiriro kyuwe kiri omo mukono wuwe, kandi akayera bwinene ahali ayera, akabungula engano omo kisanduku kyuwe; naye amasere akayatimya n’omuliro ogutazima.”7

GSAM 61Yesu abatizibwa

GSAM 61.1Yohana akabire akahayo obulombolombo bw’obubatizo, akalola Yesu ayira yuwe eribatizibwa, ati, “Lole, Ekyana ky’Embuli kya Nyamuhanga, ekikabinga ekibi ky’ensi.... Kandi Yohana akabihayira ati, Nkabona Omwoyo ayuluka mw’ighulu ng’embati, akayikala kw’uwe. Iye, ntakamumanyire; naye Oyu wankatuma eribatiza n’amazi, akambwira ati, Oyu wakabona Omwoyo ayuluka n’akayikala kw’uwe, ngulye Oyubatiza n’Omwoyo Omukirire. Nkabona kandi nakahira obwimiri nti oyo ngulye Omwana wa Nyamuhanga.”8

GSAM 61Eriwi eritsuka mw’ighulu

GSAM 61.2Obukristo bwa Kristo ng’Masiya butakahirirwe n’eriyuluka ly’Omwoyo Omukirire omo mubiri ng’embati lyenyene, naye n’eriwi eryahuluka mw’ighulu. Omo Ngulu Yowene ya Matayo tusoma tuti, “Yesu, ng’akabatizibwa, ahuluka mangu omo mazi: kandi, lole, ighulu lyakinguka eri yuwe, akabona Omwoyo wa Nyamuhanga ayuluka ng’embati, n’akahuluka kw’uwe: kandi lole eriwi lyahuluka mw’ighulu likati, Oyu ng’Omwana wangye oyanzibwa, oyo nakayanzire munene.”9

GSAM 61.3N’obwo “Yohana atakahire kimenyetso,” abantu, ng’ababone obushobozi bunene obwakaherekeire omulimo gwa Kristo, bakakakatirwa erivuga bati, “Byosi Yohana akavugire busana n’omundu oyo byali by’enenene.”10

GSAM 61Kristo ahirwa amafuta ngulye n’ekihano

GSAM 61.4Ngulye n’amakuru ga Luka busana n’obubatizo n’erihirwa amafuta n’Omwoyo Omukirire omo mususano gw’embati, tusoma tuti, “Yesu wenyene akatsuka eribana n’emyaka nga makumi asatu.”11

GSAM 62.1Ng’Omukama wetu amaliire eriyirya ebiro makumi ana n’erigererwa ly’omukangamizi omo kisaka, ebyabirire mangu inyuma y’obubatizo, “akahika Nazareti, ahali akakulira; ngulye n’emibere yuwe, ayingira omo sinagogi kw’ Sabato, ayimuka erisoma.... Omwoyo gw’Omukama kali kw’ityo, busana n’uko nahirwa amafuta erikangirirya Engulu Yowene eri bakeni.... Neryo atsimukira eribabwira ati, Hati Ekyandiko eki kyerire omo matwi gaanyu.”12

GSAM 62Endambi yahirire

GSAM 62.2Mariko, ng’akahandika ekintu ekyo, avugire ati, “Endambi yahirire, kandi obwami bwa Nyamuhanga buli hakuhi: mwire, mukirirye Engulu Yowene.”13 Endambi eyalaganisibwa busana n’Oyu owahirwako amafuta eriboneka ekahikire. Erihirwa amafuta n’Omwoyo Omukirire likabire kw’obubatizo, kandi hati akatsuka omulimo gwuwe, omo saki n’omuberi ogwalaganisibwa n’abaminyeerereri abahikirire ba kare.

GSAM 62Obwimiri obwabonereka obukristo bwa Kristo

GSAM 62.3Omulimo gwa Kristo wakaherekererwa n’ebimenyetso ebikakolwa busana n’amayira gose, ebikabire eri bantu, n’obwo batakamanyire bwinene emisyo n’ebinywa byuwe, byali bimenyetso ebibonekera ati ngulye Immanweli, nanga “Nyamuhanga akabire yuwe.”14 Omo bimenyetso ebi Kristo akahayo eri nsi, kutali obwimiri bw’obushobozi bwa Nyamuhanga omo yuwe bwene, naye n’erisubirya ly’omulimo erimanyisya emibere ya Nyamuhanga n’obuyanzi bw’uwe. Filipi, ng’amaliire emyaka isatu omo bukwatane bwa buli saki na Kristo n’eribona ebimenyetso binene, ati, “Mukama, twolokya Tata, kandi kyo kikahika.” Yesu amubwira ati, “Nakali ndambi ngahi nainyu, kandi tokamanyire, Filipi? Oyu wabona iye abona Tata; kandi ngahi oyuvugire ati, Twolokya Tata? ... Mukirirye ati Iye ndi omo Tata, na Tata ari omo Iye; nanga mukirirye busana n’emilimo yene.”15

GSAM 63Yohana akabangania

GSAM 63.1N’obwo omo eribatizwa kwa Kristo Yohana akabire yabonere Omwoyo Omukirire ayuluka omo mubiri, kandi akategerera eriwi eryahuluka mw’ighulu likamuhira ng’Omwana wa Nyamuhanga, kandi yenyene akavugire ati ngulye “Ekyana ky’Embuli kya Nyamuhanga ekikabinga ekibi ky’ensi,” ebintu bikayiyirira omo buryo obutali ng’akatekire, ngulye n’uko, omo kihome kyuwe eky’obwiru, akatsuka eribangania n’erisamala.

GSAM 63.2“Ngulye n’abayigirirya b’Omukiza, Yohana Omubatiza atakamanyire emibere y’obwami bwa Kristo. Akalindirira Yesu ahite kw’itebe lya Davidi; naye ng’endambi yakahuluka, Omukiza atakahire kikwakanya obwami, Yohana akabangania n’erisamala.”16 “Akayita abayigirirya babiri, [abatuma] eri Yesu, ati, Nga we ngulye oyu wakahika, nanga tulindirire ondi?” “Omo saki eyo [Yesu] akakiza abantu bangi obulwere n’endwala zabo, n’abamwoyo mibi; kandi abangire amasoke akabahayo eribona. Neryo Yesu abasubirya ati, Mugende, mubwire Yohana ebyo mwabonerere n’ebyo mwategere.”17

GSAM 63.3Kyabire kiguma eri Bayuda n’abayigirirya n’abene eribona bwinene amanene g’obwenene Omukiza akavugire, busana n’uko bakatsimikirira omo kirikirirya ngulye Masiya ng’ayise akamenya obushobozi bw’Abaloma, obwabakandamire munene, kandi mangu abutule obwami bwa Davidi, atege ng’omukama w’ekihugo.

GSAM 63.4Yesu akatsuka obukangirirya bwuwe n’erivuga ati, “Mwire, busana n’obwami bw’ighulu buli hakuhi.”18 Ng’abatumiwa ikumi n’ababiri batumwa, bakahika n’obukwenda obwo bwenene, “Obwami bw’ighulu buli hakuhi.”19 Inyuma, ng’abantu makumi musambali batumwa, bakahika n’ebinywa ebi, “Obwami bwa Nyamuhanga bwahikire hakuhi nainyu.”20

GSAM 64Abantu basamala n’omulimo gwa Kristo

GSAM 64.1Ebyo Kristo akavugire n’obukangirirya bwuwe obw’amagezi byateya abantu erivuga bati, “Talyali mundu wakavugire ng’omundu oyo.”21 Kandi ng’akakiza omundu owali mpofu kandi atavugire, “Abantu bose basamala, bavugire bati, Si oyo mwana wa Davidi?”22 Nanga omo binywa bindi, si oyo lubuto lwa Davidi, Omukiza owalaganisibwa? “Ng’akahika omo kihugo kyabo, akakangirirya omo masinagogi gabo, kuhika basamala, bavugire bati, Oyo akabana hi obumanyi obu n’emilimo ebi? Si oyo mwana w’omukwenda? Si nyina ayitibwa Maliya? Kandi bali bahi wabo, Yakobo, Yusufu, Simoni na Yuda?”23

GSAM 64.2Omo mwaka gwa kasatu gw’omulimo gwa Kristo, ng’akali omo Hekalu kw’isasi ly’erihigula, Abayuda bamuyingirako, bamubwira bati, “Okatutebera kuhika li? Nga ngulye Kristo, tubwire obwene.”24 Omo mwaka owakaherukire, ng’akakola ekimenyetso kinene ky’eriliisya abantu 5000 n’“emikate y’ekisusu mitano n’ebiyanja bibiri bitono,” “akamanya ati bakayanzire erimukwata n’obushobozi bamuhire omukama, [ngulye n’uko] ayama kandi oko kitwa.”25

GSAM 64Kristo akakangirirya abayigirirya busana n’erifa ly’uwe

GSAM 64.3Omo bukangirirya bw’abaigirirya, Kristo akateyaho kintu kinene eribinga eryiyemerera ly’obwami bw’ekihugo obwakatsuka mangu, n’eribamanyisya ati akaholwa n’eriyuka, agende kandi ayire kandi. Ngulye n’uko ababulyako ati, “Kandi kakola niki ng’omubona Omwana w’omundu akahetukira ahali akaba ali embere?”26 Ng’amalire eribahana “batabwira mundu ati ngulye Yesu Kristo,” tusoma tuti: “Kutula omo ndambi eyo Yesu akatsuka eribamanyisya abayigirirya b’uwe ati akagenda Yerusalemu, abonye ebinywe bingi eri bakulire, n’abaherezi abakulu n’abasomi, aholwe, ayuke omo kiro kya kasatu. Neryo Petro amukwata, atsuka erimuhambirira, ati, Kikale kule nawe, Mukama; ekyo kitalikabaho k’okala.”27

GSAM 65.1Omo saki eyo ababwira ati hali abantu abakayima aho abatakala hola kuhika babona Omwana w’omundu ayisa omo bwami bw’uwe.28 Ng’ebiro nga munana byahuluka, obuminyeerereri obu bwabonekera; kandi omutumiwa Petro akayita “Enzoli” ya Kristo ayisa omo bwami bw’uwe ng’obwimiri bw’Eryasa lya Kristo engendo eyakabiri erikabaho munda, n’obwo likali embere.29

GSAM 65.2Omo saki yindi, ng’ali Kristo n’abayigirirya b’uwe omo Galilaya, Yesu ababwira ati, “Omwana w’omundu akahoterwa omo maboko g’abantu; bakamwita, kandi omo kiro kya kasatu akayuka. Neryo bakatingitana munene.”30 N’obwo batakamanyire, batakayingirire amakuru g’uwe, busana n’uko, ng’akali alonda eriteya omo makenge gabo obwene obw’erisamala bw’erifa n’eriyuka ly’uwe, bakali bakabangania omo kati kabo ng’oyaba mukulu omo bwami bw’ighulu.31

GSAM 65.3Omo saki yindi Petro abwira Yesu ati, “Twayaba byosi, twakukwata; tukabana ki ngulye? Yesu ababwira ati, Ndekererano mbabwira, inyu abakankwata, omo eributulwa busya, ng’Omwana w’omundu akayikala kw’itebe ly’ekitiinwa ky’uwe, inyu namwe mukayikala kw’amatebe ikumi n’abiri, mukatswera ebibutha ikumi n’ibiri bya Isiraheli.”32 N’obwo, eriyemerera ly’obwami obwakabire buli hakuhi lyali likulu omo makenge gabo, kandi bo, ng’abantu, bakatsuka erilonda ahali hali ekibanza ekikuru omo bwami.

GSAM 65.4Neryo ayira nyina wa Yakobo na Yohana, abana ba Zebedayo, owakayanzire munene, alonda Kristo eri abana b’uwe bahabwe ebibanza bikulu—omundu oy’omukono gw’erulyo n’ondi oy’omukono gw’erukono rw’itebe ly’uwe; nanga, omundu abe mukulu w’obwami, n’ondi abe mukulu w’abahereza b’obwami. Naye Kristo avugire obwene ati, “Mutakamanyire eki mukalomba.”33

GSAM 66Erisa ly’obusinge omo Yerusalemu

GSAM 66.1Hati hakuhi n’endambi eyo, ekintu kinene kandi kyasamalisya kyabaho. Kyali eriyusa Lazaro omo yisinda, oyu owali afire ebiro ina. Ekimenyetso ekyo kinene kyateya abantu eriyingirya n’eribasamalisya, kuhika Abafarisayo batina, kandi n’abaherezi mangu bahindana obukama; omo magambi gabo bakabulyako bati, “Tukole ki? busana n’omundu oyo akola ebimenyetso bingi. Nga tukamuleka batyo, abantu bose bakamukirirya; kandi Baloma bahika batwala ahali twali n’ihanga lyetu.”34 Ng’obushobozi bwa Sitani obw’ahasi bwakakwata abakayanzire eriita Kristo, obushobozi obw’ighulu bwakateya ebibinja by’abantu bamuhaye ekitiinwa, kandi bahikirize ebyalaganisibwa busana n’uwe.

GSAM 66.2Omo saki eyo twavugire, abantu bahuluka omo bibinja binene, kutali eribona Yesu wenyene, naye n’eribona Lazaro, oyu akayusire omo bafire. Hati bo bakabona ng’obwene Yesu ngulye mukama wabo owalindirirwako enda ndende; ng’abahikire yuwe ayira Yerusalemu, akayikala kw’akayana, ebinywa by’Ekyandiko byabahika omo makenge gabo n’obushobozi, “Mutatina, mwana w’omukazi wa Siyoni: lole, mukama waawe ahika, ayikala kw’akayana k’endogoyi.”35 Omulenge munene gw’obusinge gwahuluka omo kibinja ekyo kinene, gwateya Abafarisayo abakali mitima mibi kandi abakatekera ebintu erisamala. Omo kati kabo bakavugira bati, “Mubona mutya, muta n’obushobozi? Lole, ensi yose yamutambukire inyuma.”36 Ng’abalombire Kristo ayingye omulenge, abasubirya ati, “Mbabwira, ng’aba bamahuna, amabwe asyabirikira omo saki eyo.”37 Omukama akabwira busana n’erisaki eri ati, “Mulenge,” kandi ng’abantu batakahikirize ekinywa ky’uwe, akateya eriwi omo mabwe w’enzira, asyabirikira; busana n’uko ekinywa ky’uwe kikahikirira.

GSAM 66Kristo akendigenda n'erisyahinduka

GSAM 66.3Omusabuli wetu siasonda erisondola amalengekania w'abiga oko mwatsi w'erihola liwe n'erilubuka bisa, nikwa mwasonda n'erikangiriryabo ati obwami sibwangasa atete agenda n'erisyahinduka. Akahula erikomererwa liwe oko musalaba, mwabuga ati: “Ingye, namimibwa erirwa oko kihugo, ngendisyateha abandu bosi eyiri ngye. Mwabuga atya iniakakangania oluholo olo angahola. Abandu mubamusubirya bati: Twabiriowa omo mighambo ngoko Kristo akekala kera na kera; neryo iwe ukabuga uti Omugala w'omundu atolere erimibwa busanaki? Omugala w'omundu oyo ni ndi?”38

GSAM 67.1Atoke erihira ndeke omo malengekania w'abiga ngoko atolerawa erigenda n'erisyahinduka obwami bwiwe butete bwimibwa oko kihugo, mwabuga ati: “Bana bake, ngiki nenyu busana n'akatambi kake. Mukendisondekania; neryo ngoko nabwira Abayahudi nyiti, Eyo ngaya simwangatokayo, ngababwira nenyu ng'atyo lino.... Simoni Petro mwamubwira ati: Mukama, ukaya hayi? Yesu mwamusubirya ati: Eyo ngaya siwangatoka erinkwama lino, nikwa ukendisyankwama enyuma.”39 Neryo mwatsugumisya emitima yabo eyabya yirimo erisalikana n'obulige, akabwirabo ebinywa ebi: “Emitima yenyu yitenditsubuka; mukikirirya Nyamuhanga, mwikiriraye na ngye. Omo nyumba ya Tata hali ebikalo bingi; kyangabya kisiri kitya, nangababwirakyo. Ngaya eribategakira ahali. Kandi namagendayo n'eribategakira ahali, ngendisyahinduka n'eribimya eyiri ngye, mutoke nenyu eribya aho ndi.”40

GSAM 67Olugero lw'omundu w'oluganda lw'abami

GSAM 67.2Kandi Omusabuli mwasonda erilungula eriganirya ryabo ery'amabehi ngoko obwami bwabya ibukaya erihuluka buti. Iye n'abiga biwe babere bakaya e Yerusalema, mwakolesya olugero luno ati: “Omundu muguma w'oluganda lw'abami mwagenda omo kihugo ky'ehali, atoke eritunga obwami, n'erisyahinduka. Mwabirikira abagombe biwe ikumi, mwahabo esyopondo ikumi, n'eribabwira ati: Mukoleraye mbiri erihika aho ngendisyasa.... Neryo abere abihinduka, abitunga obwami, mwalagira abagombe abo aha esyofuranga babirikirwe eyiri ye, atoke eriminya ebindu ebyo obuli muguma abirisongera omw'igula n'erigulya.”41 Omo lugero luno Omukama akayisosania n'omundu oyo w'oluganda lw'abami. Atolerawa erigenda omo kihugo ky'ehali, eyiri Tata wiwe, n'eritungayo obwami, atete ahinduka eritabala.

GSAM 68.1Omusabuli akasubirya ekibulyo ky'abiga ekiti: “Akaminyikalo k'eryasa lyagu n'ekihika ly'enduli y'ekihugo kakendisyabya kakyi?”42 Mwabakanirya emyatsi eyangahika erihika oko malige manene awangasa oko kanisa, n'ebiminyikalo ebyangahuluka ndeke. Ebiminyikalo ebyo byamahuluka, bangaminya ngoko eryasa liwe liri hakuhi, oko syoluyi, kandi ngoko oluganda lw'abandu abalolirebyo sirwangahwa atete asa.43

GSAM 68Abiga bosi bamamuleka

GSAM 68.2Nikwa n'obwiyisya bwosi obwo Kristo aha abakwenda buhimbire oko luholo liwe n'eritsibuhibwa liwe, mubalema kutsibu erikwata okwenene okw'abakangiriraya oko ritswerwa liwe n'erikomererwa liwe oko musalaba. Eriminya lyabo ly'okwenene lyabya like kutsibu; neryo omugulu w'erirengwako abere abihika, amaha wabo mwahwa, n'abosi “mubamuleka n'erilaba.”44 Nomo Petro, oyo Petro owabya n'omuhimbo emigulu yosi, owabuga atikatikire ati nomo abandu bosi bangamuleka, iye siangamuleka, enyuma sy'esyosa ngerere mwabya akagana Omukama wiwe, kandi akalahira ati siasi omundu oyo. Mubabya n'emitima miyumu omo riminya ly'ekinywa ky'Omukama ekiti akendisyalubuka oko baholi omo kiro ky'akasatu enyuma sy'erikomererwa liwe, erihika ibakabulyana n'eriganirya bati “erilubuka oko baholi likabuga riti.”45 Oko kwenene, erikirirya lyabo lyabya lihere kutsibu: abere abihola, n'omubiri wiwe abiriherwa omo yisinda nyihya ya Yosefu, mubategheka ebindu by'erisiga omubiri wiwe. Amaha wabo abirihwa, ng'awahambawa na Kristo omo yisinda, ekiro ekyo kya Sabato kyabya kiti oko biga! Emitima yabo yabya yiritoherwe n'obulige n'erihwa-maha; n'Omusabuli w'eriganyira n'olukogo, oyo engebe yiwe yabya yiswire emibiri y'obuwene n'eriganyira, siakibya hakuhi erikiraniabo n'erihabo obutoki. Mubabya omo buligo bunene kutsibu!

GSAM 69Emyatsi minene y'omwisi w'erilubuka

GSAM 69.1Omwisi w'Ekiro ky'erimbere ky'eyenga wamabuka! Omuhimbo munene kutsibu omo lubula n'oko kihugo! Malaika w'obutoki akalua omo bikalo by'olukengerwa n'erikima oko yisinda ya Yosefu, iniane n'Obukwenda bw'erilagira Omugala wa Nyamuhanga eriyimuka. “Neryo, lebaya, ekihugo mwatetema kutsibu; kusangwa malaika w'Omukama mwakima erirwa elubula, mwasa n'eribiringitya eribwe erirwa oko luyi, n'erikala okwalyo. Obusu bwiwe bwabya ng'omulabyo, n'ebihoti biwe byabya byeru ng'enzururu; n'abateya mubatetema busana n'eryubahaye, n'eribya ng'abandu abaholire.”46 “Emibiri mingi y'ababuyirire ababya balere mwalubuka; mubalua omo syoyisinda enyuma sy'erilubuka liwe, mubingira omo muyi mubuyirire, n'erihulukira abandu bangi.”47 Muganiryeko abandu ng'abo e Yerusalema, ibakaya oko syoluyi sy'abira babo, n'Obukwenda obuti Kristo owakomererawa abirilubuka oko baholi, kandi nabo babirisyahabwa engebe busana n'obutoki bwiwe, batoke eriha obwimiri oko rilubuka liwe. Abiga n'abakali babuyirire mubabya n'omuhimbo munene, bakatibita hano n'erya, eritulira abandi engulu yowene, bati: “Abirilubuka oko baholi, kusangwa twabirimulola n'eribuga naye!”

GSAM 69Yesu akagenda omo kyaro

GSAM 69.2“Neryo, lebaya, babiri ba kubo mubagenda ekiro ekyo-kyene oko mulongo muke oyukahulawa mo Emausi, owabya ali esyositade 60 [esyomaili 7 n'ekihande] erirwa e Yerusalema. Mubabugana emyatsi yosi eyabya yabirihika. Neryo babere bakabugana n'eriganirya, Yesu iyuwene-wene mwasegera hakuhi, n'erigenda haguma nabo. Nikwa ameso wabo mwazibirirwa batendimunyerera. Mwababulya ati: Emyatsi eyo mukabugana mukagenda, n'eribya n'obulige, ni myatsiki? Muguma wabo, oyo erina liwe ni Keleopa, mwamusubirya ati: Ni iwe nyene uli mugeni e Yerusalema oyutasi emyatsi eyabirihikayo omo biro bino? Mwababulya ati: Emyatsiki? Mubamubwira bati: Emyatsi ya Yesu w'e Nazareti, owabya muminyereri w'obutoki omo bikolwa n'omo binywa embere sya Nyamuhanga n'abandu bosi; n'engoko abakulu b'abahereri n'abatabali betu bamuhayo iniatswerwe oluholo, n'erimukomerera oko musalaba. Nikwa twabya n'amaha ngoko ni iye yo wangasabula Isiraeli; kandi, ku byosi ebyo, lino ni kiro ky'akasatu eritsuka aho emyatsi eyo yakolerawa. N'abakali baguma b'omo ndeko yetu babirileka itwasweka; bakaya oko yisinda hambi-hambi. Babere batabana omubiri wiwe, mubasa n'eribuga bati babirilola n'Enzoli y'abalaika, abababwira bati aliho. Kandi baguma b'omo ndeko yetu mubaya oko yisinda, mubabana ngoko abakali babirikania; nikwa iye batamulola.

GSAM 70.1“Neryo mwabwirabo ati: Inywe abasyaka, kandi ab'emitima eyitakirikira obwangu ebyosi ebyo abaminyereri babuga! Kristo siatolerawa eribana amalige w'ebindu bino, n'eryingira omo lukengerwa liwe? Mwatsukira oko Musa n'oko baminyereri bosi, mwabakania omo Masako wosi emyatsi eyikamuhulako iye.”48 Abere ali hakuhi erirya nabo, mwavuna omukati n'eriha ewasingya, “n'ameso wabo mwakinguka, mubamunyerera.... Mubabwirana bati: Emitima yetu siyabya yikakolerera omo kati ketu, omugulu akabuga netu omo nzira, kandi akatukanirya Amasako?”49

GSAM 70.2Lino omo nduli, enyuma sy'erikaniribwa omwatsi oyo ndeke, abiga batokire eriminya ngoko oluholo n'erilubuka byabya biyamatene n'omubiri w'Omusabuli. Nikwa bakendiganirya bati oko mwatsi w'obwami bwiwe?

GSAM 70.2“Enyuma sy'amalige wiwe mwayikangania eyiri bo ng'oyuliho, omw'eriha ebiminyikalo bingi ebitetikatibwako; bakamulola omo biro 40, n'eribuga nabo oko myatsi y'obwami bwa Nyamuhanga. Abere ali haguma nabo, mwabahanikira ati batendilua e Yerusalema, nikwa balindirire ekyo Tata alaganisya; ati, Ekyo mwaowa erirwa eyiri ngye. Kusangwa Yoane mwabatitya n'amaliba, nikwa inywe mukendisyabatitibwa n'Ekirimu Kibuyirire, ebiro ibitebya bingi erirwa lino.

GSAM 71Ukendisyahindulira Isiraeli obwami lino?

GSAM 71.1“Neryo babere babihindana haguma, mubamubulya bati: Mukama, ni oko mugulu ono ukendisyahindulira Isiraeli obwami? [Ng'abakabuga bati, Twabiriyiga ngoko litolerawa ukomererwe oko musalaba n'erilubuka oko baholi, ngoko Amasako akabuga; nikwa siukendisyahindulya obwami lino?] Mwabwirabo ati: Siritolere nywe eriminya emigulu kutse ebiro ebyo Tata ahira omo butoki bwiwe bwene. Nikwa mukendisyahabwa obutoki Ekirimu Kibuyirire kyamabasyako; kandi mukendisyabya bimiri bage e Yerusalema, n'omo Yudea yosi, n'e Samaria, n'erihika oko nduli y'ekihugo. Abere abibuga ebyo, bakamulola, mwimibwa endata, n'ekitu mwamwakira n'erimumala embere sy'ameso wabo. Nabo babere bakatungerera elubula iye inyakahituka, lebaya, abandu babiri ababya bambere ebihoti byeru mubayimana hakuhi nabo. Mubabuga bati: Inywe abandu b'e Galilaya, mwimene hano mukatungerera elubula busanaki? Yesu oyo-oyo owabirimibwa erirwa eyiri nywe n'eritwalwa elubula, akendisyasa ng'atyo, ngoko mwamubona akaya elubula.”50

GSAM 71Yesu akendisyekala elubula erihika oko risyalungula ebindu

GSAM 71.2Lino Omusabuli abiribaleka, kandi babirimulola oko kwenene “akahituka oko hahi abya kera,” mubabya batikatika ngoko Ekirimu Kibuyirire kyangakangiriryabo oko mugulu obwami bwangasa. Neryo Petro, akakangirirya abandu enyuma sy'eryakira Ekirimu, mwabuga ati: “Akendisyatuma Yesu Kristo, oyo watulerawa eyiri nywe kera. Atolere eryakirwa n'olubula erihika oko migulu y'erisyalungula ebindu byosi, ebyo Nyamuhanga abugako omw'akanwa k'abaminyereri biwe babuyirire bosi eritsuka oko nzuko y'ekihugo.”51

GSAM 71.3Ekirimu Kibuyirire mwakanirya n'omukwenda Petro emyatsi y'ebihugo bisatu: eky'erimbere, ekyo kyabya embere sy'amaliba manene, ekyaheribawa n'amaliba; ekyakabiri, ekihugo ky'oko mugulu ono ekikabikirwa omuliro, omuliro oyo ekihugo kibikiremo, ngoko Embindula Eyalungulibwa yikasomwa, omuliro oyukendisyabya erilanga, eribanduka n'eriherekerera ly'abandu abatekenga Nyamuhanga; ekyakasatu, ekihugo kihya-kihya, “ekyo obutunganene bukekalamwo”; kutse, ngoko abandi bakabindula bati, “ekyo abatunganene bakendisyekalamwo.”52

GSAM 72.1Omukwenda Paulo mwakania erilubuka ly'abandu ba Nyamuhanga, n'erihindulwa ly'ababuyirire biwe bosi erirwa oko mibiri eyikahola n'eribya abatakihola, “omo ritibula ry'eriso, oko nzamba y'eriherukya.” Mwabwira Abanya Korinto ati Kristo lino ali oko kitumbi ky'obwami kya Tata wiwe, kandi akendisyekalayo erihika esyonzigu siwe syosi isyabirihirwa eyikwa wiwe. Ni kw'ati, erihika aho Tata akendisyamuhira obwami, obwami bwiwe, omo byala, ngoko kyaminyereribawa omo Danieli 7:13, 14; Esyonyimbo 2:8, 9. Eyiri ekanisa y'e Tesalonika mwakania eryasa lya Kristo n'erilubuka ng'amaha wabo wene, kandi ng'emyatsi eyirimo erikirania ly'ekwenene omugulu abanze babo balusibawa eyiri bo n'ekyala ky'oluholo.53

GSAM 72Endambi y'erihinduka ly'Omukama siyasi

GSAM 72.2Erihika aho, ekanisa siyabya n'eriminya ry'ekwenene ry'endambi eyo Omukama angahinduka. Omukwenda abere abibuga omo barua yiwe y'erimbere oko Banya Tesalonika ati: “Itwe tuliho itwasigala tukendisyakirirwa endata,” abalikyabo mubaminya ngoko Kristo angasa baguma ba kubo ibakiliho. Omo barua yiwe yakabiri akalungula eriminya lyabo ly'amabehi ry'ebarua yiwe, n'eribabwira ati: “Ekiro ekyo sikyangasa erireka erikirirya ritete ryasa mbere, n'omundu w'ekibi atete abisulibwa, omugala w'eriherekerera, oyukahakana n'eriyitumbya endata sya byosi ebikahulawa mo Nyamuhanga kutse ebikaramibwa.”54

GSAM 72Erireka erikirirya

GSAM 72.3Kandi ekanisa mwakisigala ng'eyikagenda omo mwirimya oko mwatsi w'endambi y'Eryasa lya Kristo engendo eyakabiri. Abalikyabo babiriyiga ngoko hakendisyabya erireka erikirirya; nikwa ekibulyo kyabya ngoko ryangatwala migulu yinga. Enyuma, eky'eribasubirya mwahabwa Yoane abere ali omw'Enzoli oko kitsira kya Patemo, omo biminyikalo ebiri omo bihande ikumi na bibiri n'ikumi na bisatu by'Eribisulirwa: “omugulu, emigulu, n'ekihande ky'omugulu,” “emikera 42,” “ebiro 1260” (emyaka). Nikwa omwatsi owangakangania enzuko y'endambi ndambi eyo siabya akihikire. Neryo ekanisa mwakisigala n'amaha, yikalindirira eryasa lya Kristo, itasi ndeke endambi y'erihuluka liwe; kusangwa endambi eyo y'amalige yamahwa, hakangakisigala akatambi kake k'oluhi n'erisinga busana n'ekanisa y'“Abasigala.”55

GSAM 73.1Emyatsi y'Endagane Nyihya yikahika oko nduli, omwatsi w'Eryasa lya Kristo engendo eyakabiri wabirihirwa embere syetu ndeke. Hakuhi omusito muguma omo buli misito 30 ukahula omu nzira nguma oko ryasa ly'Omukama wetu Yesu Kristo engendo eyakabiri. Robert Patterson, D.D., akabuga oko mwatsi ono, n'oko mibere y'ekanisa oko maha w'eryasa liwe omo migulu eyalabire erihika oko mugulu wetu, omo lupapula lw'engulu olukahulawa mo Interior, eyikwa ky'omutwe “Amaha w'Omugisa,” ati:—

GSAM 73Emyaka 1000 y'oko kihugo — Patterson

GSAM 73.2“Omukama wetu abere abireka ekanisa yiwe oko kihugo atoke erigenda eyiri Tata, mwalekayo omo bulige. Abiga biwe 500 babya babungirijwe n'ekihugo kyosi ky'esyonzigu siwe, esyabya syabiritondekwa omo dini n'omo matabala awakahakana Kristo n'ekibumbwa kiguma ky'oko bibumbwa eby'amagezi manene kutsibu, ekyabya kikahirwa omuhimbo n'obubi bunene kutsibu, kandi ekyabya kyabirikangiriribwa n'erilaba ly'emigulu minene esyonzira sy'eriherya esikakola kutsibu. Omukama siabya atasi obuligo bwetu; kandi omo mihande yiwe y'eriherukya siakehya obuligo obwo, kutse erilaganisya ngoko obunzigu bw'ekihugo n'amalige w'ekanisa byangakeha. Nikwa mwalaganisya ati iye iyuwene-wene angahinduka atoke eriherya esyonzigu siwe, kandi ati angatuwatikya erihika oko kiro ekyo ky'omugisa. ‘Ekihugo kyabatsukirwe. Omo kihugo mukendisyabana amalige. Mukendisyalia n'eriyengula, nikwa ekihugo kikendisyatsema. Mukendisyabya n'obulige, nikwa obulige bwenyu bukendisyahindulwa butseme.... Neryo lino muli n'obulige, nikwa ngendisyabalola kandi, n'emitima yenyu yikendisyatsema, n'obutseme bwenyu sihali mundu oyukendisyabulusya eyiri nywe. Namagenda, ngendisyahinduka n'eribimya eyiri ngye, n'aho ndi mubye nenyu.’

GSAM 74.1“Amaha w'omugisa w'erihinduka liwe iye iyuwene-wene wabya w'atyo, amaha ayo akiraniamwo ekanisa yiwe abere akagenda iye iyuwene-wene. Mwabuga ati tutolere eribana amalige omo ndambi yosi atali haguma netu; kandi kyo kyabirikoleka. Twamabya itwangabana endambi y'obuholo bw'oko kihugo iye atali netu, ekanisa yiwe yamabya iyangasabulwa oko malwa w'ekihugo, hamabya ihangabyaho omugulu w'obubuyirire aho emimondo yitakikula omo ngano, kutse, oko ryasa liwe, amabye iniakokibwa n'abandu b'ekihugo ekiswire olukengerwa lw'Omukama, kutse nomo amabye iniangatoka eribana erikirirya oko kihugo, ekyo kikangabya kindu ekyangamusweka kutsibu eky'atabya akalindirira. Yesu siabya asi emyaka 1000 eyo. Tukabuga tuti siabya asiyo kusangwa siatubwirayo; kandi akabuga ati: ‘Nabiribahula mo bira, kusangwa ebyosi ebyo naowa erirwa eyiri Tata nabiribakanirya.’ Nikwa omo bihande biwe byosi n'omo ngero sihali nomo kinywa kake ekikakangania ngoko tutolere eribya n'amaha w'endambi y'obuholo kutse y'olukengerwa embere sy'eryasa liwe. N'abakwenda batabya basi emyaka 1000 butsira Kristo. Omo myaka 300 enyuma sy'erigenda ly'Omukama wetu, amaha w'omugisa w'ekanisa wabya maha w'erihinduka liwe.

GSAM 74.2“Nikwa erireka erikirirya ly'ekanisa eryabya lyabiriminyereribwako ryabere rikagenda embere, omugole wa Kristo mwatsuka eriyikirania busana n'obunywani bw'abami b'oko kihugo, iye ataliho. Neryo, ngoko kyangabya, mwakebya ameso wiwe erirwa oko lubula lw'ew'eryuba likalwira, n'erirwa oko rihinduka ly'Omukama wiwe, eryangahira obukulu bwiwe bw'oko kihugo oko nduli. Abalunguli b'ekanisa babere babihira enzamba y'Engulu Yowene oko minwa yabo ... esyondosi sy'emyaka 1000 butsira Kristo mwaheribwa obwangu, ... n'ekanisa mwatsuka kandi erilindirira eryasa ly'Omukama eriherya omuhakani wa Kristo.... Omo syobarua syabo, omo bihande byabo n'omo rihamya ly'erikirirya lyabo, Abalunguli b'ekanisa mubalangirira amaha wabo ngoko Kristo akendisyasa emyaka 1000 yitete yatsuka.

GSAM 74.3“Omuhindano w'e Westminster ukamalirirya erihamya ly'erikirirya lyabo n'erikania erikirirya lyabo omo Ryasa ly'Omukama engendo eyakabiri, omo binywa ebikakangania ndeke erikirirya ly'abo abikirirye ngoko akendisyasa emyaka 1000 yitete yatsuka. Bakalangirira omo binywa ebi birito bati: ‘Ngoko Kristo akasonda itwikirirya itsirikatikatika ngoko hakendisyabya ekiro ky'eritswera esyombanza, atoke erizibira abandu bosi erikola ekibi, n'erikirania kutsibu abakenga Nyamuhanga omo malige wabo, ng'atyo akasonda ekiro ekyo ikitasi oko bandu, batoke erilusya erilengekania lyosi ly'omubiri eritiri n'obuligo, n'eribya bakaligha emigulu yosi, kusangwa sibasi esyosa eyo Omukama akendisyasa; kandi babye bategekire eribuga bati, Usa, Mukama Yesu, kandi usa bwangu!’56

GSAM 75.1“Abakurambere betu abalunguli b'ekanisa mubatsugumisya emitima yabo omw'erilindirira eryasa ly'Omukama, kandi mubatsugumisyana n'omulenge bati: ‘Mugumire omo kibanza ky'olui! Kusangwa akasa n'esyondeko nyingyi sy'obuwatikya.’ Eriganirya eryo lyahirwa oko mugulu ono omo lwimbo luyasi lw'eribukya erikirirya olukanzire n'abandu bangi, nikwa lyabya liyasi oko Banya Sikoti aba kera abakwatire endagane yabo.

GSAM 75.2“Nikwa butalwaho, erireka erikirirya ryakabiri mwatsuka omo makanisa awalungulibwa. E Sikoti lyabya likahulawa mo ngangirirya y'erikola omo lugero; omo Bungereza, ng'engangirirya ya Ariusi, kandi oko mugulu wayihya-yihya, ng'engangirirya y'ekanisa eyikirirya engangirirya nyingyi; n'omo Amerika lyayihula mo Unitarianism; n'omo Bugeremani, ng'engangirirya y'eritumbya amalengekania w'omundu. Lyahira amalengekania w'omundu ng'omutswi w'esyombanza, n'ebyo tukalola oko mugulu ono, ebyo tuli n'eriminya like kutsibu, ng'obwimiri. Lyagana ngoko hari kindu ekyangatoka erikoleka kitakwamine emighambo y'ebibumbwa eyo tukalola. Neryo mwakehya Yesu n'erimuhira oko lulengo lw'omukangirirya Muyahudi, owabya alengire hake omugulu wiwe omo malengekania, nikwa atasi n'ahake eriminya ry'oko mugulu ono ry'ebibumbwa. Ngoko kyangakwama, eriganirya ly'omundu w'atyo erihinduka erirwa omo kihugo ekitaloleka, atoke eritabala oko kihugo, mwahirwamo lyo ly'omo ngero sy'Abebrania esy'eriyirengera.

GSAM 75Daniel Whitby akabuga oko myaka kihumbi

GSAM 75.3“Amalaganisyo w'Eryasa liwe engendo eyakabiri n'eritabala liwe oko kihugo mwabindulwa ng'awakahula eritsatsangana ly'Engulu Yowene yiwe bisa, n'erihirwa ly'ekitsweka kinene ky'ekihugo eyikwa ky'Obukristo busana n'endambi y'emyaka 1000, kutse, ngoko baguma baganirya, emyaka 360,000. Omo ndambi eyo abandu bangagenda embere omo magezi n'omo mibiri y'erikula ly'emibere yabo, kandi bangabana obuholo n'eritungo ebyabya bitate byaloleka. N'oko nduli y'endambi ndambi eyo, eyilengire ngoko amalengekania w'abandu basa wangabugundirya, hambi kwangabyaho eritetema linene ry'ebibumbwa; kandi kyangabugwa ati Omukama angasa n'eriherya ekihugo, n'eribirikira abandu bosi omo ritswerwa ly'esyombanza. Eriganirya lino mwakaniibwa n'eriyisibwa oko bandu bangi n'omukanirya w'Amasako w'omo Bungereza oyukahulawa mo Whitby [Daniel Whitby mwahola omo 1726]. Esyobarua siwe esyahulukibwa sikakangania ngoko abya mukwami w'engangirirya ya Ariusi; nikwa ebitabu biwe by'erikania Amasako byabya bikanzire n'abandu b'omuhanda wiwe. N'emyaka 1000 eyo ayirengera mwakirirwa n'obutseme n'abandu bangi abakwama engangirirya y'ekanisa, abakatungwa n'amakanisa w'amatabala w'omo Bulaya n'abira b'amakanisa ayo, kusangwa yabalaganisya endambi ndambi y'eritunga Ebitsweka by'erikumi n'olukengerwa. Busana n'obutoki bwabo eriganirya lino mwaletwa omo Amerika, aho lyalw'iryakolesibwa ng'ebinywa by'eritulira abandu ebisindibu-sindibu n'eby'erimalirirya ebihande.”

GSAM 76.1Amalengekania awabya omo bitsweka by'ekihugo byosi wabya w'atyo, itukasegera oko mugulu Omukama atuma erihanikirya likulu ry'eryasa liwe, eryabya neryo “oko syoluyi.”

Notes

  1. Abagalatia 4:4, 5. ↩
  2. Abaroma 16:25-27. ↩
  3. Abefeso 3:3-9. ↩
  4. Ekitabu Eryoba ly’obwende, mak. 29, 30-34. ↩
  5. Luka 2:26. ↩
  6. Luka 2:28-38. ↩
  7. Luka 3:15-17. ↩
  8. Yoane 1:29-34. ↩
  9. Matayo 3:16, 17. ↩
  10. Yoane 10:41. ↩
  11. Luka 3:23. ↩
  12. Luka 4:16-21. ↩
  13. Mariko 1:15. ↩
  14. Ebikorwa 10:38; Yoane 3:2. ↩
  15. Yoane 14:8-11. ↩
  16. Ekitabu Eryoba ly’obwende, l. 215. ↩
  17. Luka 7:19-22; Matayo 11:4. ↩
  18. Matayo 4:17. ↩
  19. Matayo 10:7. ↩
  20. Luka 10:9. ↩
  21. Yoane 7:46. ↩
  22. Matayo 12:23. ↩
  23. Matayo 13:54, 55. ↩
  24. Yoane 10:24. ↩
  25. Yoane 6:15. ↩
  26. Yoane 6:62. ↩
  27. Matayo 16:20-22; Mariko 9:31. ↩
  28. Matayo 16:28; Luka 9:27. ↩
  29. 2 Petro 1:16-19. ↩
  30. Matayo 17:22, 23. ↩
  31. Matayo 18:1; Mariko 9:33, 34. ↩
  32. Matayo 19:27, 28; Luka 22:28-30. ↩
  33. Matayo 20:20-24. ↩
  34. Yoane 11:47, 48. ↩
  35. Yoane 12:15. ↩
  36. Yoane 12:19. ↩
  37. Luka 19:40. ↩
  38. Yoane 12:32-34. ↩
  39. Yoane 13:33-36. ↩
  40. Yoane 14:1-3. ↩
  41. Luka 19:11-15. ↩
  42. Matayo 24:3. ↩
  43. Matayo 24: Luka 21; Mariko 13. ↩
  44. Mariko 14:50. ↩
  45. Mariko 9:10. ↩
  46. Matayo 28:2-4. ↩
  47. Matayo 27:52, 53. ↩
  48. Luka 24:13-27. ↩
  49. Luka 24:31, 32. ↩
  50. Emibiri y'Abakwenda 1:6-11. ↩
  51. Emibiri y'Abakwenda 3:20, 21. ↩
  52. 2 Petro 3:5-13. ↩
  53. 1 Abanya Tesalonika 4:13-18. ↩
  54. 2 Abanya Tesalonika 2:3, 4. ↩
  55. Eribisulirwa 12:17. ↩
  56. Erihamya ly'Erikirirya, ekihande 33, ekitsweka 3. ↩

Note

Back