Ekihande 4 — Endambi y'enduli
GSAM 77.1“Neryo nabugha niti, «Mukama wanje, biki byabya ekiholera by'ebi bintu?» Naye yangamba ati, «Genda, Danieli; panga ebinywa byakingibwa n'ebibohibwa okuhisa endambi y'enduli. ... Ababibi bakakola obubibi; kandi omo babi tasyamanya, kasi abanyabwenge bakamanya.»”1
GSAM 77.1“Yangamba ati, «Tegerera, mwana w'omundu; panga omo ndambi y'enduli enzoli ekabya.»”2
GSAM 77.1“Kasi iwe, Danieli, kinga ebinywa, ohire oko kitabu akashe, okuhisa endambi y'enduli; abantu bangi bakagenda bakagaruka, kandi obumanya bukakula.»”3
GSAM 77.1Biki byangayanga n'ebinywa «endambi y'enduli»? Tisyakabya enduli yenyene, panga omo mbera eyo, ekihande ky'obuminyereri bwa Danieli ekyakingwa tisyakawatikya abantu. Panga «ebintu ebyabukululwa ni byetu»,4 ekihande kino kikabya n'omugaso omo ndambi emwe. Neryo ebinywa «endambi y'enduli» bikahulikira endambi yikabya imbere y'enduli yenyene, omo yene abantu bakendisyowa amaana w'ebintu ebyabwirwa Danieli.
GSAM 77Ekiro ky'eritegheka lyagwo
GSAM 77.2Tisina kubangania, bikahulikira endambi eyabya omuminyereri Nahumu yayihamaganga «ekiro ky'eritegheka lyagwo». Aha omuminyereri yabya agamba eribomola Nineve n'«omulenge gw'ekiboko, n'omulenge gw'amapine gakabana, n'ogw'amafarasi gakadubuka, n'ogw'amagari gakaduka».5 Kasi omuminyereri atangirire eriyibuka ly'obubi obunene obukayija oko kihugo kyonene, omo «emisōko ikanyeganyega oko bwija bwagwo, obutumbi bukayayuka, n'ekihugo kikahya oko bwija bwagwo, n'ekihugo kyonene n'abantu boshi abali omo. Naani wangayimirira embere w'obukali bwagwo? Naani wangayikala omo bukali bw'erirakarira lyagwo? Obukali bwagwo bukayitsuka ng'omuliro, kandi amabuye gakatsibwa n'oyo.... Akabomola byoshi; amalibwe tigasubira kubya kabili.»6
GSAM 78Amagari agakwaka emimuli
GSAM 78.1Omuminyereri akayongera agamba oko kiro kino ky'eritegheka: “Amagari gakabya n'emimuli erikwaka omo kiro ky'eritegheka lyagwo, n'emiti ya fir ikanyeganyega munene. Amagari gakaya okw'enzira, gakabagana omo nzira nkulu; gakabya ng'emimuli, gakaduka ng'amamya. Akabala abali n'obukama; bakatsherera omo mitambulo yabo; bakayiruka oku lukuta lwagwo, kandi obwirinzi bukategekebwa.”7
GSAM 78.2Biki by'omusono ogw'obwene obw'egari lya mulembe lino likaduka ng'eryamya, omukozi w'egari oyukalola abagenzi akabala kandi akasubira kubala abagenzi, okuva oko kibanza kimwe kuhisa ekindi, kandi bo bakatsherera omo kutambuka omughulu egari likakenda. Kandi hakabya erikoma ly'emiti ya fir busana n'emihanda ya egari, amategheka ga masendo, amayumba g'erikinga enzururu, n'ebindi. Bakayikanga bati inzira emwe oko misōko ya Sierra Nevada ekabya n'amayumba g'erikinga enzururu g'emiti ya fir ya maili 47. Neryo ebyo byoshi omuminyereri yayanga bikabya omo «kiro ky'eritegheka lyagwo».
GSAM 78.3Endambi eno y'enduli kandi ikayanganwa n'omuminyereri Yoeli, omughulu ekihano kihabwa abahereza ba Nyamuhanga: “Mubuhire omo ngubi omo Siyoni, muvye omulenge gw'obwoba omo musoko gwange mubuyirire; abantu boshi abali omo kihugo banyeganyege; panga ekiro kya Mukama kikayija, kandi kiri haihi.”8
GSAM 78.4Kandi omuminyereri Zefaniya akayanga ati, “Mukumanane, mukumanane, imwe kihugo kitayaganisibawa; embere y'ekihano kitalukire, embere ekiro kikahuluka ng'ebikuku by'engano, embere obukali bw'irakarira lya Mukama bubahikire, embere ekiro ky'irakarira lya Mukama kibahikire. Musondeke Mukama, imwe abahole bo boshi ab'ekihugo, abakahanga obutongane bwagwo; musondeke obutongane, musondeke obuhole; panga wangaba mukabisibwa omo kiro ky'irakarira lya Mukama.”9
GSAM 79.1Erimanya munene ebyo ebihulikirwa n'ebinywa «endambi y'enduli», kandi erimanya omughulu bikatangira, tukayirukira ekindi kibere omo yene ebinywa ebyo bikakolesibwa. Omo kihande kya kumi na kimwe kya Danieli, obutegetsi obukaghalaya abantu bwabya bwahulukibwa, obwabya bwakategeka okuhisa endambi y'enduli. Mukama yayanga oko butegetsi obwo ati, “Abantu abamanyire bakatsherera, erikwirya kandi eribungula, n'eribasasa ng'obweru, okuhisa endambi y'enduli; panga [endambi y'enduli] ekyali n'endambi eyategekebwa.”10
GSAM 79Omulimo w'ahamembe hakere
GSAM 79.2Abasoboleri b'ebinywa ba Protestant bakayikirana kwingi erikolesa obutegetsi obu n'«ahamembe hakere» wa Danieli 7, oko Ekanisa y'eRoma, eyabya n'obutegetsi bw'ekihugo omo maboko w'omulingo «gwategekebwa». Endambi eyo yategekebwa yabya «endambi, endambi, n'ekihande».11 Ebyo byabya ebiro by'obuminyereri 1260—emyaka 1260—y'obutegetsi bw'ekihugo bw'ahamembe hakere, okuva 538 kuhisa 1798 A.D. Omo mwaka ogw'aholire, obutegetsi bw'ekihugo bw'ahamembe hakere bwatsibwa omo «ndambi eyategekebwa». Neryo omo ndambi eyo abantu bakayimirira eritsherera omo maboko g'obutegetsi obwo, ng'obwabya bakatsherera mbere. Neryo omwaka gunu,—1798,—gukaminyikala eritangira ly'endambi eyo omo buminyereri obuhamagibwa «endambi y'enduli».
GSAM 79.3Omwaka 1798 gukahirya «ebiro 1260»—emyaka 1260—omo yene «Abahamirizi ba Nyamuhanga babiri» (Endagano ya Kahanda n'Endagano Yihya) bakateya «eriminyerera... bambale ebiramba by'obwoya».12 Omo myaka y'obwirima bw'eriyingirya, Ebyandikirwe bikateyebwa omo ndimi z'Olugiriki n'Olulatini, kandi abantu b'abeene batamanyire ndimi ezo. Erikinga Ebyandikirwe oku mulingo ogwo kukalinganibwa n'Ebyandikirwe eryambala «ebiramba by'obwoya».
GSAM 80Abahamirizi babiri bahotwa
GSAM 80.1“Omughulu bakahirya obuhamirizi bwabo [omo mbera y'ebiramba by'obwoya], ekinyama ekikakenda kitaraba omo libulu ly'obulebe kikabalombera [Satana akayendyabo erirwana n'erikola omo bantu b'ekihugo]; kikayita nabo, kikabahota. Emibiri yabo ikakabya omo nzira y'ekibuga kinene, ekihamagibwa omo by'obwenge Sodoma n'Ejiputa, ahali Mukama wetu yabambibwa [«akabambibwa», omo nkyusa ya Danish n'eyasubirwamo]. Abantu b'amahanga, n'amoko, n'endimi, n'ebihugo bakabona emibiri yabo ebiro bisatu n'ekihande, kandi batayikirira eribika emibiri yabo omo mala.”13
GSAM 80Obutegetsi bw'obwoba
GSAM 80.2Erihotwa ly'aba Bahamirizi likabya omo «butegetsi bw'obwoba» omo Bufaransa, okuva 1792 kuhisa 1795—emyaka isatu n'ekihande. N'obwo Eriyubirya lya Bufaransa likagenda emyaka ndatu nangali 7, omo myaka isatu n'ekihande y'erimbere bakakola munene eribomola Biblia, eriramya, n'abantu boshi abakayisanga eribugha ebinywa by'eriwatikya Biblia nangali eriramya. N'obwo Eriyubirya lya Bufaransa lyayangananga ng'erirwana n'obwami n'obuherezi, omo bwene lyabya lirwana eribomola Nyamuhanga na Biblia. Oko ndambi eyabya imbere y'eriyubirya tusoma tuti,
GSAM 80.2“Isitwibirirwanga tuti embere y'eriyubirya lya 1792, abakangirirya obutali bakirirya omo Bufaransa bakayanganwa erikumania n'okumala £900,000 [$4,500,000] omo mwaka gumwe, kandi si omo mwaka gumwe kwenyene kasi kwingi, erigula, erihuluka, n'eritandula ebitabu ebyabya bikabibya obwenge bw'abantu n'eribategeka oko bikolwa by'obulali.”14
GSAM 80Abandiki abatali bakirirya
GSAM 80.3“Enzira y'eriyubirya ng'eno yategekebwa n'ebindiko bya Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D’Alembert, Condorcet, Rousseau, n'abandi b'omusono ogwo, omo yene bakayisanga ebinywa ebyabya bikabomola eriramya ly'obuhangwa n'eryahulukulwa. Eribukulula lya Nyamuhanga tilyayangwa kwenyene, kasi lyatsibwa lyosi; Nyamuhanga yatsibwa omo kihugo, kandi ekinyama ky'obwongo ky'eribumbwa, omo izina lya Mukazi w'Obwenge, kyateyebwa omo kibanza kyagwo.”15
GSAM 81.1Omo mwaka 1793, emibere y'obwenge bw'abantu yabya yene abakina oko bibanza by'okukina abantu bakababandira oko byala n'erighusa emilenge minene y'obutseme busana n'okutuka Nyamuhanga na Biblia. Ng'omusango, tukaleta ebinywa bino:
GSAM 81.1“Omukina Monert, omo Kanisa ya St. Roche [Paris], akahisa obutali bw'eriyubirya oko butambi. «Nyamuhanga, wangabya oliho,» yabugha, «ihulirya izina lyawu erikomererwa! Nkakuha obwoba. Oli mwiyirire. Tolyanga okusindika emiyira yawu. Naani w'ikabya akirirya obuliho bwawu?»”16
GSAM 81Omulimo gw'okutuka Nyamuhanga omo Lyons, Bufaransa
GSAM 81.2Oko musono ogwo abahoti b'Abahamirizi, “bakabambika Omwana wa Nyamuhanga kabili kandi bakamuteeka omo nsoni ahali abantu” (Abahibrania 6:6), bakahuluka omo bikolwa by'omukindano ogwategekebwa Fouché omo Lyons, busana n'okulama Chalier, Omutegetsi wa Lyons, owabya ahotwa. Imbere Fouché atahika Lyons, akahano ati:
GSAM 81.2“Emiminyikalo yoshe ey'eriramya ikabomolwa; kandi oko mulyango y'ebibanja by'amala ikandikwa biti, Okwihola kuli butulo bwa myaka n'amyaka.... Ekisoso kya Chalier kikatwalwa omo nzira, kinakwirwa n'olukumanane lunene lw'abahoti n'abakazi b'obusambane. Inyuma yabo hayija endogoyi etwele enzakano, omusalaba, n'ebibindi by'eriramya, ebyatsibwa omo muliro, kandi endogoyi yategekwa kunywa edivai eyatekusibwa omo kikopo ky'eriramya.”17
GSAM 81.3Omukindano gw'Obwenge ogwabya omo Paris gukasobanibwa mutya:
GSAM 81.3“Bakagenda omo mulongo kuhisa oko lukumanane, kandi abantu b'okusendama ... bakasendeka omo musono gw'okusekya munene emihango y'eriramya.... Abantu bambale ebishamba n'ebyambalo bya baherezi, bayija bakalemba «hallelujah» kandi bakina Carmagnole, kuhisa oko kibanza ky'olukumanane. Aha bakateyaho ekitambisho, ebibokisi byakateyebwamo, n'ebisosano bya zaabu na feza. Bakakola ebigambo by'okusekya.... «Imwe,» lukumanane lw'abantu ba St. Denis lukatoka, «imwe bikoresho by'obwoba, abatakatifu abasoukire boshi, mubye abakihugo, mubandamuke boshi, mutumikire ekihugo n'erigenda oko kibanza ky'erihungula ebyuma, mubere mulukwe.»”18
GSAM 82Ekigambo kya Nyamuhanga kiryoka omo bwirima
GSAM 82.1“Inyuma y'ebiro bisatu n'ekihande, Ekirimu ky'obuyingo kya Nyamuhanga kyayingira omo bo” (Abahamirizi), kandi “bakadugira mwighulu omo kicu.”19 Endambi ya Nyamuhanga ekabya yahika busana n'Ekigambo kyagwo erihuluka omo bwirima n'erikiteya embere w'ekihugo. Endambi ekabya yahika (1798) busana n'omulimo gw'abamisiyoneri omo kihugo kyonene. Omo 1804, Endeko y'Ebiblia ya Bungereza ikabumbwa. Inyuma y'eyo hakayija endeko za Biblia makumi maingi, kandi lelo Biblia yakahulukibwa omo ndimi nkulu zoshe z'ekihugo. Neryo Ebyandikirwe, Abahamirizi babiri, bikayija omo bumanyikivu ahali abantu boshi bangabibona n'eribisoma, kandi ebyo bikalinganibwa n'eriduga kwabo mwighulu omo kicu.
GSAM 82.2Omo ndambi y'eriyubirya lya Bufaransa, Voltaire yayanga ati omo myaka 100 Biblia ikabya yakabya ekintu ekitalimo mugaso. Omo mwaka gwa 100 kuva oko kiro ekyo, Biblia nyingi zikandulwa omo Bufaransa yenyene okukira ezabya zimanyikene omo bwene omughulu Voltaire yayanga obwiyene obwo. Kandi enyumba mwakolere ekibambo ekyo, bakayanga ati lelo ekakolesibwa ng'enyumba ya Biblia.
GSAM 82Ibuye lya Rosetta lyaboneka
GSAM 82.3Hakabya ebintu bibiri ebiyunganire n'omwaka 1798 n'abantu b'eBufaransa ebyetwanzire erimanya: eky'erimbere, omo mwaka ogwo, abasilikari b'eBufaransa, omo nkomo ya Berthier, bakatsinda obutegetsi bwa papa omo Roma, bakahisa (batamanyire bo benyene) eriyima ly'obuminyereri oko kintu kino, eryabya omo kitabu kyenyene bakarwananga nakyo; ekyakabiri, omo mwaka ogwo gwo, omo Lukuta St. Julien, oko lubungo lwa Nile olukahamagibwa Rosetta, abasilikari b'eBufaransa, omughulu bakateya ekibanja, bakabona ibuye lya Rosetta erimanyikene, eryakateyebwa omo nyumba y’ebisosano ya Bungereza. Oko ibuye eryo hakabya ebinywa omo misono isatu: ebisoso bya Hieroglyphics, ebyandiko byakolesibawa n'abaherezi; demotic, omusono gw'eriyandika gw'abantu b'abeene; n'Olugiriki. Eryo ibuye likabya lyo lufu lwayikula ebinywa bya demotic na hieroglyphic ebyabya bitamanyikene. Ng'omundu windi yayanga, «ekyuma n'ekisuka, omo erikulula ebyandiko bino bya demotic, bikaleta obuhamirizi obwingi bw'obwene bw'ebindiko bya Biblia ya kahanda okukira oko kisoko kindi kyonene kitali Ebyandikirwe byenyene.» Neryo abantu benyene abakayanzire eribomola Biblia, batamanyire omo bo benyene, bakakolesibwa eriyisa eriyima ly'obuminyereri, omo eritswa obutegetsi bwa papa oko nduli y'emyaka 1260, kandi bakabona lufu lw'ebyandiko byenyene ebikahamya obwene bw'Ebyandikirwe ebyabakakola munene eribomola.
GSAM 83“Ukendisyayimirira omo mugabo wawe”
GSAM 83.1Biki malaika yayanga oko Danieli bikayija omo ndambi y'enduli? Okuva oko ndambi eyahulira omutakatifu ayanga ati, “Kuhisa ebiro lukumi bibiri n'amakhulu kasatu, kwo Ahabuyirire akeryebwa,”20 obwenge bwagwo bukayula n'obwoba busana n'ekiholera ky'«ebi bintu», n'«endambi ngahi yangalaba».21 Oko buheruka akahabwa erimanya ati okumanya endambi tikingaba busana n'ekiro kyagwo. Kikayangwa oko ye kiti, “Genda oko njira wawe kuhisa enduli; panga okaruhuka, kandi oyimirire omo mugabo wawe oko nduli y'ebiro.”22
GSAM 83.2Abandi bakatekerezaya bati ebinywa bino bikahulikira oko nduli y'ekihugo, kandi omo ndambi eyo Danieli, n'abantu abandi ba Mukama, bakahabwa empeera yabo kandi bakayimirira omo mugabo gwabo gw'omwandu. Ekibyira ky'Ohiburania busana n'omugabo gw'omwandu, ekibanja ky'ekihugo, n'ebindi, tukayangwa kiti gheh-vel. Kyo si kinwa kikalekebwa ng'omugabo omo byandikirwe bino; kinwa ky'aha ni goh rahl. Abamanyire Oluhiburania bakayanga bati goh rahl kikasangibwa emirundi 76 omo Endagano ya Kahanda, kandi kyo kinwa kikalekebwa omughulu bakayanga oko eryerya ly'Ahabuyirire, ahali emigabo yakatsibawa erimanya embuli yibiri yikalekwa erihotwa. Ng'omutambali mukulu akatwala omusaayi gw'embuli ya Mukama n'eriyingira omo Ahabuyirire erikola omulimo gw'eryerya, Isiraheli yoshe ikayimirira hanze, ikamalibwa omo myoyo yayo n'eriyanga ebibi byayo, eribya eyibwe n'okuhabwa omugisha gw'omutambali mukulu omughulu akahuluka omo Ahabuyirire. Neryo, oko kiro ekyo, Isiraheli ikayimirira omo mugabo wayo.
GSAM 84.1Omughulu eryerya ly'enduli ly'Ahabuyirire lyakabya liyayija, oko nduli y'ebiro 2300, omusango gwa Danieli, n'emisango ya baholo boshi abatongane, ikayija embere wa Nyamuhanga erikubungulwa. Neryo Danieli akayimirira omo mugabo wagwo.
GSAM 84Ebinywa byakingwa okuhisa 1798
GSAM 84.2Oko kuyana n'ekyabya Danieli abulire, “Mukama wanje, biki byabya ekiholera by'ebi bintu?”23 akayangwa ati, “Ebinywa byakingibwa n'ebibohibwa okuhisa endambi y'enduli.”24 Ekyabya kikabulya obwenge bwa Danieli kyabya «ryahi?», «endambi ngahi?» n'«biki byabya ekiholera?» Ebyo byabya ebintu ebyamubuliranga n'okamunanyanga, kandi ebyo byenyene bikateyebwa n'okibohwa okuhisa «endambi y'enduli», si ekitabu kyonene kya Danieli, ng'abandi bakatekerezaya. Imbere y'endambi eno ya 1798, abigiriza b'obuminyereri bakabya n'obwenge oko myumweru 70, kandi bakamanya bati bikatangira B.C. 457, omo yene omulimo gwa Kristo gw'abantu boshi, okufa kwagwo, n'ebindi bikabya bikayunganira n'eribala ly'emyumweru 69 n'emyumweru 70 kuva oko kiro ekyo. Eriyima erikwene ery'omulimo gw'Omukiza omo kuyana n'eribala likabahira obuhamirizi bunene ati yene akaba Mesia w'obwene, kandi ati ekiro ky'eritangira ly'emyumweru 70 kyateyebwa kitalikayuluka. Eribulira eribona ati emyumweru 70 yabya kihande ky'erimbere ky'ebiro 2300, likateya ekintu kino omo kibohi kuhisa inyuma ya 1798, ng'obuminyereri bwabayanga.
GSAM 84Olufungura lw'eryowa Ebiro 2300
GSAM 84.3Lino tulangire emyatsi eyabya omo mwatsi ono. Erihika omo mwaka 1798, abasoboli b'obuminyereri sibabya bawite ekyakakala ky'eriminya omugulu Ebiro 2300 byasyahwa. Mobatoka eryowa ebiminyikalo, ekisosano n'esyonyama sy'omo kitabu kya Danieli, nikwakyo sibatoka eribuga ahabya Ebiro 2300 byasyahwera, kusangwa sibali bakaminya omugulu ebiro ebyo byatsukire. Eribya bwimiri oko mwatsi ono, tukasoma omo lupapura Omulenge munene w'aho kati-kati k'ekiro, olw'Omulindiriri w'eryasa lya Kristo olwabya lukahulukibwa omo muyi wa New York omugulu oyo, oko kiro 15 ky'omukera w'6, 1842, ati: “Kikatsemesaya kutsibu eribana abahandiki musingomusingo abatakolere haguma, abalangira, eritsuka omo 1798, ekindu ekitabya kyalangirawa embere aho: eyenga 70 ni lufungura lw'eryowa Ebiro 2300.”
GSAM 85Abandu bangi bakabana ekyakakala
GSAM 85.1Ngoko eriminya lino lyabya “lyakingirwe n'ekibohi” erihika omugulu Omwami ahirireho w'eribisula lyo busana n'eryowa ly'abandu biwe, ni kitya, omugulu “endambi y'enduli” yahikire, abandu bangi mobabya basyagenda “hano na hari” omo Masako, bakatsaka emyatsi eyi. Twamahangania amahindula make w'ebinywa ebyo, obulengekania buno bwasyabya bwakakala kutsibu.
GSAM 85.2Omuhinga Adam Clarke akabuga ati: “Abandu bangi basyayihata eritsaka ekinywe; n'eriminya lyasyakanyirira — omo nzira eyi.”
GSAM 85.3Omo Biblia ya Luther y'omo Kijeremani eyalungulibwa, tukasoma tuti: “Neryo abandu bangi basyabirabiramo, kandi babane eryowa linene.”
GSAM 85.4Biblia eyikahira amahindula haguma y'omo Kijeremani yikabuga yiti: “Abandu bangi basyasomayo yosini, neryo eriminya lyasyakanyirira.”
GSAM 85.5Biblia ya L. Van Ess y'omo Kijeremani, eyi papa naye ayikirirya abasomi Abakatolika erisoma, yikahindula yiti: “Abandu bangi basyatsakamo yosini, n'eriminya lyasyabya linene.”
GSAM 85.6Biblia y'omo Kiswedi yikabuga yiti: “Abandu bangi basyatsakamo, n'eriminya lyasyabya linene.”
GSAM 85.7Biblia y'omo Kidani n'omo Kinorwe eyalungulibwa yikabuga yiti: “Abandu bangi basyatsaka n'omuhwa munene, n'eriminya lyasyakanyirira.”
GSAM 85.8Omo Omulenge munene w'aho kati-kati k'ekiro y'oko kiro 15 ky'omukera w'6, 1842, tukasoma busana n'eritsaka n'eribana eriminya oko mwatsi owabya wakingirwe embere w'1798 tuti: “Sikiri kindu ky'erisweka eribana ko abahandiki bangi bataminana babiriowa ekindu kiguma omo mugulu muguma?”
GSAM 86.1Hano tukahira amena w'abandu kutse esyondeko 20 musingomusingo ababana okwenene busana n'enduli y'Ebiro 2300. Sibabanako omo eribwirana, nikwakyo busana n'eritsaka Amasako n'omuhwa munene, bakasondolwa n'Omulimu wa Nyamuhanga. Okw'itsuka ly'amena ano tukahira William Miller w'omo kihugo kya New York; neryo hakakwama A. J. Krupp, w'omo Philadelphia, Pa.; David McGregor, w'omo Falmouth, Maine; Edward Irving, w'omo England; Archibald Mason, w'omo Scotland; W. E. Davis, w'omo South Carolina; Joseph Wolff, owakola omo bihande bingi by'Asia; Alexander Campbell, omo erihakania liwe na Robert Owen omo 1829; Omukulu w'obwato A. Landers, w'omo Liverpool, England; Leonard Heinrich Kelber, w'omo Stuttgart, Germany; Lacunza, w'omo Spain; Hentzepeter, w'omo The Hague, Holland; Omuhinga Capadose, w'omo Amsterdam, Holland; Rau, w'omo Bavaria; abape b'omo Tartary, omo 1821; abiga ba Biblia b'omo Yemen, omo kitabu kyabo ekyakahulawa “Seera”; Hengstenberg, omo kindi kihande kya Germany; Abarusi abali oko ngetsi ya Caspian; Abamolokaneri abali oko mbibi sy'engetsi ya Baltic, n'abandi.
GSAM 86.2Ebikakwama bikasyakangania ngoko omwatsi ono mwabya akabisulirwa abiga b'obuminyereri omugulu n'omugulu, nomo babya bataminana:—
GSAM 86.3Omo Omulenge munene w'aho kati-kati k'ekiro y'oko kiro 15 ky'omukera w'6, 1842, muli ebinywa bino: “Twabirihabwa lino ekitabu ekiri n'omutwe ono: ‘Ebisako bibiri busana n'emiharu ya Danieli y'obuminyereri bw'Ebiro 2300, n'omubiri w'Omukristo w'eritsaka erilamibwa ly'Ekanisa, ebyahandikwa na Archibald Mason, omutuli w'Engulu Yowene, Wishawtown, Scotland, Newberg. Kyatsapwa na Ward M. Gazeley omo 1820, kikakwama ekyo kyahulukibwa omo Glasgow.’ Omo kitabu kino Mason akabuga ati: ‘Hali ebiro bike nalangira akatabu ake, akahulukibwa erimbere omo Amerika na Omulisya Wm. E. Davis, w'omo South Carolina, kandi mwahulukibwa obundi omo 1818 omo Warkington, omo luhande lw'eyikwa lwa England. Omuhandiki ono akakakasaya ati Ebiro 2300 byatsuka haguma n'eyenga 70 (ekihande 9:24). Omo bulengekania buno ngawite eriyikirirania naye.’”
GSAM 87Davis, w'omo South Carolina
GSAM 87.1Omo lupapura olwo lw'Omulenge munene w'aho kati-kati k'ekiro, omutondeki mwabuga ati: “Ekitabu kya Davis kibya kyahandikwa hakuhihi n'omo 1810.” Akabuga busana n'ebisako by'erilengekania ebyahirwa omo kitabu ekyo ati: “Omusomi angalengekania kwenene ko akasoma ebyahandikwa na Miller, Litch, Stores kutse Hale; nikwakyo tukikirirya tuti sihali n'omuguma w'abahandiki b'Eryasa lya Kristo engendo eyakabiri b'omugulu ono owaminya ko ekitabu kino kiriho, erihika eyenga eyalaba. Omutondeki w'olupapura luno [Omulenge] syali akowako embere. Obulengekania bwa Davis busana n'omugulu, obwayikiriribwa na Mason, bwabya buti: Ebiro 2300 byasyahwa haguma n'omwaka w'Abayahudi 1843 — omwaka wetu 1844.”
GSAM 87Joseph Wolff n'abandi 20
GSAM 87.2Omo Omulenge munene w'aho kati-kati k'ekiro y'oko kiro 31 ky'omukera w'8, 1843, tukasoma tuti: “Omo 1822 Joseph Wolff (w'omo England) mwahulukya ekitabu ekikahulawa ‘Asyasa Kandi, Omwana w'Omundu omo Maholo w'Elubula.’” Kandi ati: “Omo 1826 abandu 20, b'omo masomo wosi awakayikirirya erikirirya ly'ekale, mwahindana omo London haguma na Wolff, eriyiga Biblia. Bosini mwowa ekindu kiguma. Mwongera emyaka 45 oko 1260.” Eryongera emyaka 45 oko myaka 1260 eyahwa omo 1798 likatuhikaya oko nduli y'omwaka 1843 w'Abayahudi, owali kwenene omwaka wetu 1844.
GSAM 87Obulengekania bwa Alexander Campbell
GSAM 87.3Omo lupapura olwo mukabugwa busana na Alexander Campbell muti: “Omo 1829 mwabya n'erihakania liwe eryaminyikawa kutsibu na Robert Owen, oyutakirirye. Mwalwanirira ati esyonzoli sya Danieli sikahika oko nduli y'omugulu, ati Ebiro 2300 ni myaka, kandi byasyahwa hakuhihi n'emyaka 1847 eritsuka oko butwa bwa Kristo; obutwa obwo, ngoko ye oyonyine mwakangania, bwabya emyaka 4 embere w'omugulu abandu bakaganza.” Neryo eriganza liwe lyasyahikaya kwenene enduli y'Ebiro 2300 oko nduli y'emyaka 1843 eyiyitene y'Abayahudi eritsuka oko mugulu w'obutwa bwa Kristo — kwenene omo 1844.
GSAM 88.1Omo Omulenge munene w'aho kati-kati k'ekiro y'oko kiro 21 ky'omukera w'9, 1843, muli ebinywa busana n'ekitabu ekyahabwa, ekiwite omutwe ono: “Omulenge uku Britain n'Amerika, omo erisobola ly'Amasako busana n'Eryasa lya Kristo engendo eyakabiri, Omwami wetu kandi Omulami wetu, eryo tukasabira obuli kiro tuti: ‘Obwami bwawe bwase, erisonda lyawe likolwe oko kihugo ngoko likakolwa omo lubula,’25 ekyahandikwa n'Omukulu w'obwato A. Landers, w'omo Liverpool, kyahulukibwa na S. Kent n'abawatikani biwe, omo 1839.”
GSAM 88.2“Ye, ng'abandi, akaheba eriganza ly'omugulu, akahira enduli y'Ebiro 2300 omo myaka 1847 eritsuka oko butwa bwa Kristo obw'obwenene.” Ekyo kyasyabya omwaka wetu 1844, kusangwa mwabutwa emyaka 4 embere w'omugulu abandu bakaganza.26
GSAM 88Leonard Heinrich Kelber
GSAM 88.3Omo Erikubungula n'Omurangiriri y'oko kiro 17 ky'omukera w'5, 1892, muli ekisako ky'Omulisya L. R. Conradi, w'omo Hamburg, Germany, eki akabugamo ati:—
GSAM 88.4“Abangi b'omo basomi betu nanga babiriowa busana n'omukulu w'Abalutheri Bengel owaminyikawa kutsibu. Omo kyasa ekyalaba [ngoko Schaff akabuga, Bengel mwahola omo 1751], mwahira omugulu w'erilangirika ly'Omwami wetu omo mwaka 1836, eriganza liwe likatsukirako oko muharu 666 w'omo Eribisula. Nikwakyo embere kutsibu w'omugulu ono erihwa, owundi mulume mwatsuka erihandika, omukulu w'abakangirirya, owakahulawa Leonard Heinrich Kelber. Akatabu kiwe k'erimbere mwahuluka omo 1824, kakahulawa ‘Enduli iri Hakuhihi,’ mwabya mulimo erisobola lya Matayo 24 na 25. Mwatsapwa omo Bavaria. Nikwakyo omo 1835 akatabu kaneneko, akawite omutwe oyo, mwahuluka omo Stuttgart, kawite esyombapuro 126. Ekyo kyasyatsemesaya kutsibu, kandi, eriha abasomi betu eryowa eriwene, ngakongera hano erihindula ly'olupapuro lw'omutwe: ‘Enduli Yikasa, kyakanganibwa omo nzira eyikakakasaya kwenene eritsuka omo kinywa kya Nyamuhanga n'omo myatsi eyabya lino; kikahulaho kwenene amalengekania wosi awakahakania eririndirira eryasa ly'Omwami wetu, kutse eriganza ly'omugulu; kikakangania hakakala ngoko omukulu Bengel asobya oko myaka 7 busana n'omwaka mukulu owasyatswera emyatsi; kusangwa si mwaka 1836, nikwakyo omwaka 1843, yo nduli, omugulu amalwa manene w'ekyakakala n'omwirimya asyahwa, n'obwami bw'omulembe bw'Omwami wetu Yesu obwalindirwa endambi ndambi bwasyatsuka oko kihugo.’
GSAM 89.1“Eriluhulukya ly'akabiri lyabya omo 1841, omo Stuttgart kandi, n'omo Saxony mwabya olundi ngoko ngaminya. Ngoko olupapuro lw'omutwe lukakangania, akatabu kano, kahererye erisubya amalengekania w'abangi awakahakania, kakakangania hakakala n'omo njira eyumikanene erikwamana eriri hagati w'Ebiro 2300 bya Danieli 8 n'eyenga 70 sya Danieli 9, kakahikayabyo oko mwaka 1843 (1843 w'Abayahudi — wetu 1844). Neryo omo kindi kihande ky'ekitabu akakangania omo biminyikalo by'emigulu ati omwatsi ono awite eribya hakuhihi.
GSAM 89.2“Eribya ko mwabya amahuluka mangi lyonyine lyangabya bwimiri bw'omuhwa akatabu kano kalekaya omo bandu. Mugala wetu Schäche, lino oyukikala omo Australia, mwalangira ebinywa by'erirangirira akatabu kano, nomo kihugo kya Silesia ekiri hale, neryo, akahererye erikalagirira, mwakasoma n'omuhwa munene, ali enyuma w'esyonyi syakingwa. Omo kitabu sihangabanika n'akaminyikalo kaguma akakangania ko omuhandiki abya aminire owundi mukukyo ow'erisosana omo kihugo; kandi omo Mulimu wa Nyamuhanga mwowa ekindu kiguma n'abandi.
GSAM 89.3“Omo 1842 mwahandika akandi katabu kanene kwilaba, akawite esyombapuro 286, omo Stuttgart kandi, busana n'‘Amalengekania makulu kandi w'omo Masako busana n'erihangikwa n'endambi y'eribyaho ly'ekihugo; kutse erisubya eryumikanene oko kibulyo: Busana naki Nyamuhanga ahangika ekihugo omo biro 6 ebyakwamanire — eribya hakuhihi kw'Omwami wetu eritswera omuhakania wa Kristo — emyatsi minene kandi y'eritsemesaya y'omwaka 1843.’”
GSAM 89“Ben Ezra” (Lacunza)
GSAM 89.4Hakuhihi n'omwaka 1812, Lacunza, omo Spain, mwahulukya ekitabu ekikahulawa Eryasa lya Masiya omo Bukulu n'Olukengerwa. Omuhandiki mwakolesaya erina “Ben Ezra” eribisa erina liwe, kandi bakalengekania bati abya Muyahudi owahinduka. Edward Irving, w'omo England, akahererye eritsuka omubiri wiwe busana n'Eryasa lya Kristo engendo eyakabiri, mwahindula ekitabu ekyo omo Kingereza. Neryo kyabuga emyatsi yakyo omo ndimi ibiri kutse isiwiteho.
GSAM 89.5Kikatsemesaya kwenene, emyaka yamaherera eribita, erihira haguma ebyo abiga musingomusingo bowire, abo eritsuka okw'itsuka ly'ekyasa ekyalaba erihika omo 1840 baganza endambi y'Ebiro 2300, kandi bahira eyenga 70 mo kihande ky'erimbere ky'endambi eyo, neryo eribana bosini bakayikirirania busana n'enduli y'endambi eyo omo 1844.
GSAM 901844 yo nduli y'obwenene y'Ebiro 2300
GSAM 90.1Ekibulyo kyangabyaho kiti: Twangatoka erikakasaya tuti 1844 yo mwaka w'obwenene w'enduli y'Ebiro 2300? Eyo! Kusangwa, ngoko eribererera ly'obuminyereri ery'obubeyi silyangatoka eribya omo mugulu w'eribererera ly'obwenene, ni kitya twawite eryowa tuti omwaka 1844 yo nduli y'obwenene y'Ebiro 2300. Nyamuhanga, owakinga eriminya lino n'ekibohi erihika omo 1798, kandi owalaganisaya ati neryo ekyakakala kyasyalangirika, omo Mulimu wiwe oyutasobaya mwasondola abamusonda n'omuhwa munene omo eryowa ly'obwenene ly'omugulu. Omugulu wiwe mwabirihika w'“eriminya” oko mwatsi ono “erikanyirira,” neryo mwaha ekyakakala ky'obwenene.
GSAM 90.2Twabiriminya enduli y'omugulu owaletwa omo ryowa ly'abandu omo “ndambi y'enduli”; neryo kiri kyowene eribulya ekinywe ky'eribana lino. Tukabana tuti omo ndambi eyo, omo eriherukya ly'omubiri w'Engulu Yowene, omugulu owahirwa hakakala awite erirangirirwa busana n'erikala ly'eritswera esyombanza. “Kandi nalangira,” Yoane akabuga, “owundi malaika akaguluka omo katikati k'elubula, awite Engulu Yowene ya kera na kera eritulira abakikala oko kihugo, n'obuli kihugo, n'obuli lughanda, n'obuli lulimi, n'obuli bandu, akabuga n'omulenge munene ati: Mukenge Nyamuhanga, mumuhe olukengerwa; kusangwa omugulu wiwe w'eritswera esyombanza abirihika; kandi mumuramye, ye owahangika olubula n'ekihugo, n'engetsi, n'esyotsulo sy'amagetsi.”27 Abalaika b'obwenene sibakatulira abandu Engulu Yowene. Omundu yo mukoli owasondolwa n'Omwami oyonyine eritulira Engulu Yowene yiwe erihika oko nduli y'ekihugo.28 Neryo malaika ono ni kiminyikalo ky'Obukwenda bw'Engulu Yowene obukarangirira tuti omugulu abirihika w'eritswera esyombanza “eritsukira oko nyumba ya Nyamuhanga.”29 Obukwenda ng'obwo sibwangatoka eritulwa eritsuka omo Masako erihika omugulu owakahikaya oko ritswera esyombanza abiribanikwa omo Masako. Endambi y'Ebiro 2300, ngoko twabiribugako, yikahika oko Eritswera esyombanza esy'erikubungula ebitabu by'abandu ba Nyamuhanga.
GSAM 91Ekiro ky'eriganyirwa ebibi ni mugulu w'eritswera esyombanza
GSAM 91.1Ekiro ky'eriganyirwa ebibi, eryerya ahabuyirire w'oko kihugo, Abayahudi bakyowire kandi bakinekyowa lino bati ni kiro ky'eritswera esyombanza. Kandi lino, nomo basanzire, batangatoka eribya n'emikolo yosi y'ekale eyabya yikwamanire n'ekiro ekyo ky'erikenga, bakakiteya mo kiro ky'eritswera esyombanza. Eribya bwimiri bw'ekyo, twasyabanza erisoma ebinywa by'omo lupapura lw'Abayahudi olwakahulukibwa omo San Francisco, California, olukahulawa Omusoboli w'Abayahudi, olwapapura lw'Abayahudi abakateya emikolere y'ekale omo burengera-buba bw'Ebitwa bya Rocky. Omo lupapura lw'omukera w'9, 1892, mwabya erirangirira liti embere w'olundi lupapura erihuluka, omukera w'akalinda n'ekiro ky'eriganyirwa ebibi byasyahika. Erina lyabo ly'omukera w'akalinda ni Tishree, n'ery'omukera w'6 ni Ellul; neryo olupapura mwabuga luti: “Omukera wa Ellul wabirihika, n'emilenge y'erilabula ya Shofar [enzamba eyabya yiwite erihuhwa eritsuka oko kiro ky'erimbere erihika oko kiro ky'erikumi ky'omukera w'akalinda, Esyonyimbo 81:3, 4] yawite eryoweka obuli ngyakya omo sinagogi sy'abakateya emikolere y'ekale, yikahanura eriyisunza busana n'ekiro ky'eribuka, n'eritswera ly'eriherukya lya Yom Kippur.” Kusangwa babya omo nduli ya Ellul, omukera w'6, kandi Tishree, omukera w'akalinda, abya akendiitsuka, obuli ngyakya omo biro 10 mobabya basyaowa enzamba yikarangirira eritswera ly'eriherukya ly'omwaka omo ndekateka eyo y'ebisosano.
GSAM 91Obwimiri bw'omukangirirya w'Abayahudi
GSAM 91.2Kandi, omo mwaka 1902, omukangirirya w'Abayahudi Isidore Myers, w'omo muhindano munene w'Abayahudi omo San Francisco, Cal., mwabuga ati omugulu akarangirira ekiro ky'eriganyirwa ebibi: “Omugulu Omwisraeli akabita okw'itsukiro ly'omugulu eritsuka omo mwaka muguma eriya omo wundi, akabukibwa n'amaka erihangikwa n'obwami bw'Omuhangiki oko byosi; kandi akahulawa erikola omukolo w'eribuka, n'omulenge w'enzamba, ekiro ky'obutwa bw'omugulu n'eryambikwa ly'engule y'Omwami munene, twangabuga tuti. Kandi akahulawa n'omulenge w'enzamba eyo, kutse Shofar, erilebya bowene emikolo yiwe y'omwaka owalaba, ali akakakama embere w'eriso erikalangira byosi ly'Obutunganene bwa kera na kera obwikere oko kitebe ky'eritswera esyombanza.”
GSAM 92.1Ngoko omo mikolo y'ekinyumba ky'Abayahudi ahabuyirire habya hakeryibwa engendo nguma obuli mwaka, kyabya kiwite eribya kyakakala uku Danieli kiti eryerya ahabuyirire lino oko nduli y'Ebiro 2300 lyabya liwite erikwamana n'ekindi kindu kwilaba omukolo w'obuli mwaka ow'ekisosano. Omwami abya abirikangirirya abandu biwe ati omugulu akakolesaya ebiminyikalo omo buminyereri, omugulu owahabwa awite eriganzwa ati “obuli kiro busana n'omwaka muguma.”30 Neryo endambi y'Ebiro 2300 eyi, ngoko twabirilangira, yikahika oko nduli y'omubiri wa Kristo ng'omukulu w'abape omo Ahabuyirire w'omo lubula — oko Eritswera esyombanza esy'erikubungula ebitabu by'abo emyatsi yabo yabiriletwa omo Ahabuyirire w'omo lubula omo erigungama ebibi.
GSAM 92Obukwenda bw'eritswera esyombanza bubya buwite eritulwa omo 1844
GSAM 92.2Endambi y'eritsuka ly'eritswera esyombanza sy'ababuyirire yamaherera eribanikwa, enzira mwakingulwa, kubya omo mulondo w'Omwami w'emyatsi, ngoko yahirirwa omo buminyereri, Obukwenda butoke erihabwa buti: “Omugulu wiwe w'eritswera esyombanza abirihika.” Mulangire, sikikabuga kiti Obukwenda bwasyarangirirwa aho na hano endambi eyo yamabanika, nikwakyo kiti ekyakakala ekyabya “kyakingirwe n'ekibohi” embere kyabya kiwite erikanganibwa hakakala. Tukalangira hakakala tuti ekyo kyabererera. Omo bihande ebikakwama kyasyalangirika kiti Omwami naye mwahira hakakala omugulu Obukwenda bw'eryasa lya Kristo bwasyarangirirwamo, kandi erirangirira eryo mwahabwa ekihugo ngoko kyabugirwe kwenene.
Notes
- Danieli 12:8-10. ↩
- Danieli 8:17. ↩
- Danieli 12:4. ↩
- Deuteronomi 29:29, ↩
- Nahumu 3:2. ↩
- Nahumu 1:5-9. ↩
- Nahumu 2:3-5. ↩
- Yoeli 2:1. ↩
- Zefaniya 2:1-3. ↩
- Danieli 11:35. ↩
- Danieli 12:7. ↩
- Okubukulula 11:3. ↩
- Okubukulula 11:7-9. ↩
- Anderson, Ebindiko by'ekihugo oko Biblia y'Engereza, p. 494. ↩
- Thomas Dick, oko erikula ly'obwabo bw'abantu, lup. 154. ↩
- Thier, eriyubirya lya Bufaransa, vol. 2, lup. 371. ↩
- Ibid., p. 338. ↩
- Ibid., p. 365. ↩
- Okubukulula 11:11, 12. ↩
- Danieli 8:14, ↩
- Danieli 12:6-8. ↩
- Danieli 12:13. ↩
- Danieli 12:8, ↩
- Danieli 12:9. ↩
- Matayo 6:10; ↩
- Omwaka owahandikwa oko lubibi lwa Matayo 2:1. ↩
- Eribisula 14:6, 7. ↩
- Matayo 28:19, 20. ↩
- 1 Petero 4:17. ↩
- Emiharu 14:34; Ezekieli 4:6. ↩