Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
05 / 31
05 / 31

Esura 2 — Endekateka y'erilama eyabisulibwa

John Norton Loughborough

GSAM 38.1Erilindirira likalayo likalwaza omutima; naye ekyo omundu akayaya kikasoka, kikalenga kuba muti gw'obulamu.1 Kusangwa Omwami w'amasyo akabuga ati: Ekyabiri, hasigale akanya kakere, nasyatenge emyanya n'ekihugo, n'enganzi n'ekitaka ekikakanga; nasyatenge ebihugo byosi, n'Omuyaya w'ebihugo byosi akasa; nasyazura enyumba eno n'obukombe, akabuga Omwami w'amasyo.2

GSAM 38.2Eribhanda Adamu akalulwa omo lusalala lwa Edeni n'oko muti gw'obulamu, ebinywa ebyabugibwa oko Sitani busana n'ensigo y'omukali—‘Yasyasonda omutwe wawe,’—byahabire abandu obwirire bw'eritswera ly'eriyangula esyomuhwi sya Sitani, eribingula amakanikire wiwe w'obwenge, n'erisubira oko muti gw'obulamu. Oyukalindirwa—ensigo eyalaganisibwa—neryo mwabya ‘Omuyaya w'ebihugo byosi.’

GSAM 38.3Omo byabugwa ebyo bya Hagayi, bikabonereka ngoko erisa ly'Oyukayawayawa ono likahanganibwa n'endambi Omwami akatenge emyanya n'ekihugo. Paulo, omugulu akandikira Abaheburaayo, mwahira okutenge okwo embere, mwabuga ati, Ekyabiri nasyatenge sihali kihugo kyonene, kwonka n'emyanya. N'ebinywa ebyo, Ekyabiri, bikamanyisya erihuluka ly'ebindu ebikatengeka, ng'ebindu byahangikawa, kugira ebitalingatokatenge bisigale. Neryo, kusangwa tukayakira obwami obutangalinga kutengulwa, tube n'olukogo, bityo tukatumikira Nyamuhanga omo njira ekamwanzibwa, n'obwima n'obwogopa bwa Nyamuhanga.3 Ebinywa ebyo busana n'okutenge okwakabya kusa, bikabonereka ngoko kukayira haguma n'eritsungika ly'eriheruka ly'obwami bwa Nyamuhanga ahisi wa Kristo, ensigo eyalaganisibwa, ‘Omuyaya w'ebihugo byosi.’

GSAM 39.1Erisubya eryasyakolwa na Kristo likatoka eribonekana ndeke omo ngulu yino y'eriheruka oko bandu bos'akwite Ekitabu kyosi. Siatya omo bandu ba kera. Ekinywa ky'Omwami kyabahikira kiti, ‘Ekihano oko kihano, ekihano oko kihano; olusyo oko lusyo, olusyo oko lusyo; ahano akake, n'ahano akake.’4 Neryo omugulu endekateka y'erilama yabalengererawa, yabya ng'enzira y'abaholoke, ‘ng'omulenge ogw'eryuba ogukamwima, ogukakula-kula kuhika oko kiro ekiholoke.’5 Neryo bikaba by'obuyaya bungi eribandirira ahake ngoko endekateka eyo yakabisulibwa gahoro-gahoro oko bandu ba kera ba Nyamuhanga.

GSAM 39Eritselewa litakamanyisibwa oko ntandiko

GSAM 39.2Omwami siakatsumya obwirire bwabo oko bwangu, erikola emitima yabo balwaze n'eribamanyisya ngoko yasyaba myaka magana mingi mbere bafihe okumalira obwirire bwabo omo Nsigo eyalaganisibwa. Oko byabya byandikwa, tukayibuka ngoko bakalekelwa eribwira bati omwana w'erimbere oyukabutsibwa yasyaba Nsigo eyo; kandi ngoko omo bwangu, omo njira yosi, Edeni yasyasubira, kandi basubire batoke erihika oko muti gw'obulamu. Omugulu Kayini abutsibwa, Eva mwabuga ati, ‘Nabiribana omundu oko Mwami.’6 Abamanyi b'Ehiburania bakayibya ngoko, omugulu bikahululwa omo buryo bwabyo bwosi, bikabya bitya: ‘Nabiribana omundu, Omwami.’ Ekyo nikyo kibuga kiti: oyo ni Nsigo yasyakola omubiri gwa Mwami gw'eriyangula Sitani. Sihali byandikwa ebyabuga Eva bityo omugulu Abeli abutsibwa. Yangatoka, kandi bikabya by'omu mubere, eribwira bati oyukabutsibwa mbere niwe oyakasa ebihe byalaganisibwa. Ngiha emyatsi yiwe y'obwirire yasyasimanaho kandi yasyahola, omugulu mubere gwa Kayini wakulaga, kandi alangira omubere wiwe mubi ogwamuleta eriita omugala wabo. Mbere Abeli akitwa, bakaba babiriyakira omumuli n'obumanyi busana n'ekihererwa ekyasyakolerwa bo; kusangwa Abeli, ng'Omuhanga akamukangirirya, mwaleta ekyana kiwe ky'embuli kuba luhembo, kwonka Kayini, oyo bakakangirirya ng'omugala wabo, mwaleta luhembo lw'ebibala by'itaka, kandi n'ebirimo obukali n'obwihwi. Oluhembo lwa Abeli lwabya lwanzibwa kwilaba olwa Kayini, kusangwa lwakolwa ‘n'erikirirya,’ kandi Paulo mwandika busana nalo ati, ‘Neryo omugulu aholi, akayira eribuga.’7

GSAM 40Sethi niwe Nsigo?

GSAM 40.1Eribhanda Abeli aholwa, Sethi mwabutsibwa, n'obwirire bwakongera: Eva mwabuga ati, ‘Nyamuhanga abirihira omo maboko gange ensigo yindi oko mwanya gwa Abeli, oyo Kayini akita.’8 Hanyuma Sethi mwabalwa omo lulyo lw'abasoka oko Adamu. (Langira Enzuko 5:3.) Kayini, oyukabutsibwa mbere, siabalwa omo lulyo. Kyangabya ngoko Eva mwabirihira obwima bati Sethi niwe Nsigo eyalaganisibwa. Bikabonereka omo byandikwa ngoko, Sethi amamabutsibwa, abandu baheerera eriyita n'erina lya Mwami. (Langira oko mabbali ga Enzuko 4:26.) Kyangabya bakakola bityo busana n'eribwira bati Sethi niwe yasyaba Omwami wabo ow'eriheruka, n'eriyangula obwami bwa Sitani obwibahwa.

GSAM 40Obwirire bwahira obumwe oko Noa

GSAM 40.2Omo byandikwa bikere ebyabya hagati y'endambi ya Adamu n'eributsibwa lya Noa, sihali bingi kwilaba lulyo lw'abandu. Omugulu Noa abutsibwa (‘omuholoke,’ oko mabbali), obwirire bwakongera, abandu babuga bati, ‘Oyu yasyatuyirirya busana n'emibiri yetu n'erikola ly'amaboko wetu, busana n'itaka erya Omwami akaligha.’9 Ekinywa kya Nyamuhanga sikibuga ngoko, kutse omo njira ki, bakalindirira eriyirirya; kwonka bakabya n'obwirire ngoko omughisho ogwakabya oko kihugo gwasyakeha omo njira nguma. Obubi obwabya omo biro bya Noa, omugulu abandu bakazura ekihugo n'obubi n'obukali kuhika abandu bos'abanwa n'amagetsi manene, kandi Noa n'abandu ba nyumba wiwe bonene bakatoka erihuluka; n'ekyo ngoko yasyalungirirya ekihugo imyaka 120 busana n'obubi obukasa—ebyo byosi siabakabimanya.

GSAM 41Erisungika Babeli

GSAM 41.1Eribhanda amagetsi manene, abandu bakakangiriribwa na Noa eriyira abandu omo kihugo; kwonka omugulu bakakula-kula, bakaloba endekateka y'Omwami y'eribateka. Nimrodi mwatsungika obwami bwa Babeli (obwakayitwa Babiloni hanyuma, obwami bw'erimbere bw'omo kihugo).10 Hanyuma akanya, abandu bakabanda eriyaka ekituli kya Babeli, kugira eriyira erina lyabo n'eribinga erisanzana lyabo omo kihugo, omo mubere ogwakabya kinyume n'ekyo Omwami, akabakangirirya na Noa. Okwikalirira erindirira Omwami akayira ebigendwa byiwe, bakatsukirira ebindu omo maboko wabo; neryo Nyamuhanga mwatengania endimi syabo, neryo basanzana.

GSAM 41Abrahamu yasyaba murithi w'ekihugo

GSAM 41.2Omugulu tukabandirira byandikwa bikere kuhika oko waikumi omo lulyo lwa Noa, tukahika oko kubitwa kwa Abrahamu, oyo Omwami akabuga ati, ‘Ekihugo kyosi ekikabona n'ameso wawe, nasyakuhira iwe n'ensigo yawe kuhika emyaka n'amyaka. Nasyayira ensigo yawe ng'omusege gw'itaka; neryo omundu angabya n'okubala omusege gw'itaka, n'ensigo yawe nayo yasyabalwa. Tsukama, genda omo kihugo, obugali n'obulebembere bwakyo, kusangwa nasyakuhira iwe.’11 N'obu Omwami akalaganisya Abrahamu ngoko yasyatunga ekihugo, mwamumanyisya ngoko yasyahola. Paulo mwabuga ngoko mwatsukama agenda oko ‘kibanza ekyo yasyatunga hanyuma kuba murithi.’12 Ekyabya busana n'eriherukya ly'endaghane, Abrahamu mwakimanyisibwa ndeke omo nzoli ya Nyamuhanga, kusangwa ‘mwakayaya ekibuga ekikwite ebisinga, omwiyaki n'omuhangiki wakyo akaba Nyamuhanga.’13 Abaroma 4:13 hakabuga ngoko endaghane yabya ‘kuba murithi w'ekihugo’; si omo mubere gwakyo ogw'olundi lino, kwonka hanyuma, omugulu yasyasubira eribya mulamu.

GSAM 42.1Omo ndangiriro y'abandu, Abrahamu siakatoka eribona ngoko ensigo eyalaganisibwa yasyaba mwana wiwe. Neryo mwalangania eriyitaba Eliezere, omukolesya wiwe, kuba nsigo. Omwami mwabuga ati, Siatya; yasyaba oyo ‘yakalua omo nda yawe.’ Neryo Omwami mwabanda erimubonekerya ngoko omubiri gw'eriheruka gw'ensigo yiwe siwasyakolwa oko bwangu. Mwabuga na Abrahamu ati, ‘Ensigo yawe yasyaba mukekene omo kihugo ekitali kyabo, kandi yasyakolera bo; neryo basyabanyanga myaka magana ani.... Nawe wasyagendera oko bakulire bawe n'obuholo; wasyazikwa omo bukulire obw'obwima.’14

GSAM 42.2Omukali wa Abrahamu mwalangania endekateka etali y'obwenge eriyira eriherukya ly'endaghane yisoke oko bwangu; kwonka Isaac amamabutsibwa, mwana wene wa Abrahamu na Sara, omukali wiwe w'ekiragiro, Omwami mwabuga busana na Isimaeli na Hagari nyina wiwe ati, ‘Musingule omukali oyu w'obuhamba n'omwana wiwe.’

GSAM 42.3Omo lyerwe lya Abrahamu erikirirya, omugulu akaleta Isaac oko kyoto kuba luhembo, mwalengerera eriyigira busana n'eributsya abaholi. Bikabugwa busana naye bati, ‘Akabala ngoko Nyamuhanga akatoka erimubutsya n'abaholi, kandi omo baholi mwamuyakira kandi ng'omukuba.’15

GSAM 42Ensigo yene

GSAM 42.4Omo ndambi emwe, Abrahamu mwakangiriribwa ngoko Ensigo yene, oyo ebihugo byosi byasyasabanira omo yiwe, n'obu yasyalua omo lulyo lw'ensonda, yasyaba Kristo wa Nyamuhanga; kusangwa Omwami siakamubuga ati, ‘Ensigo, ng'esyo nyingi; kwonka ng'emwe: N'oko Nsigo yawe, oyo ni Kristo.’16 Mutumwa Paulo mwabuga busana n'eri ati, ‘Ebyandikwa, bikabonekera mbere ngoko Nyamuhanga yasyatunganania abamahanga n'erikirirya, byalungirirya Engulu Yowene oko Abrahamu, byabuga biti, Omo iwe ebihugo byosi byasyasabanira.’17 Endaghane eyakolwa oko Abrahamu yasubirya oko Isaac n'ensigo yiwe,18 kandi oko Yakobo.

GSAM 42.5Kusangwa Yakobo mwabya n'abana ikumi nababiri, ekyabya kyalulika kubuka kiti: Lulyo lw'Ensigo yene lwasya bandirira omo mwana wiwe ki? Omo bwimiri obw'amahasa Yakobo akabuga busana n'abana wiwe, ekyabya kyereruka: ‘Ekiboko ky'obwami sikyasoka oko Yuda, kutse omuhani w'erihira ebihano hagati y'ebisando biwe, kuhika Shilo akasa; n'abandu bosi basyamuhindukira.’19 Busana n'eriherukya ly'endaghane, tukalengerera hano ngoko Abaisraeli, n'obu bakabya ahisi w'ebihugo bindi, bakalekelwa kuba n'Omuhindano wabo. Neryo Yuda—lulyo lwa Bayuda olukatolwa erina lya Yuda—mwabya n'obwimiri bukere omo butegetsi bwabo kuhika Shilo (Kristo) akasa omo bwene.

GSAM 43Endambi yalisibwa

GSAM 43.1Abakulire ba kera bakabya n'obumanyi bukere busana n'erisubya n'Ensigo eyalaganisibwa; kwonka endambi y'eri sa lyayo, kutse emyaka mingahi mbere y'erisa, yalisibwa. Omugulu lulyo lwa Yakobo lwakula-kula omo Misiri, Omwasiria—Farao (Isaya 52:4)—oyo ‘siakamanya Yosefu,’20 mwababinyanga, emyatsi yabo yasyasubira oko myaka 400 (kwene 430) eyabugibwa Abrahamu kuba endambi y'obunyanga bwabo n'erikala kwabo ng'abakekene, bakalindirira ngoko erisungulwa omo byabya yasyaleta obulithi obwalaganisibwa.

GSAM 43.2Omugulu Musa abutsibwa, bakulire wiwe bakabona ngoko ‘akabya mwana mubuya.’21 Bikabya byakabaha omumuli ngoko yasyaba, ahisi wa Nyamuhanga, mulamisi wa Isiraeli omo buhamba bwabo obukali. Kwenene obumanyi obu bwahirwa Musa; kusangwa omugulu akahika oko myaka makumi ani, mwatsungika erigendera haguma n'Abaisraeli abanyanzibwa n'eribanyirirwa haguma nabo, omwanya gw'eritwa omwana w'omwali wa Farao n'omurithi w'ekitumbi kya Misiri,22 Kandi omugulu mwabanda eribinga obusoki bw'abandu wiwe, n'eriita Omumisiri omo bulamisi bwabo, mwatangala munene ngoko balema erimanya omubiri gw'eri; ‘kusangwa mwabala ngoko abamwene wiwe bakabiriyibuka ngoko Nyamuhanga yasyababingula n'erisonda liwe.’23

GSAM 44.1Omugulu endambi y'Omwami yahirika y'erihulusa Abaisraeli omo Misiri, bakatsukama, kandi omo kiro kyabugwa. Eriluayo 12:40, 41. Siangatoka eribala Musa kuba mutegesi wabo w'eriheruka n'ensigo oko endaghane yahirwa, kusangwa mwabya w'omo lulyo lwa Levi; kandi Yakobo, omo buminyereri wiwe, siakamabuga ngoko Yuda yasyaba mutegesi wabo kuhika Shilo akasa?

GSAM 44‘Nasyamulanga, kwonka si lino.’

GSAM 44.2Omugulu Abaisraeli bakagenda eCanaan, Balaki, omwami wa Mowabu (omwana w'ensonda ya Loti), mwayita Balaamu erigha Isiraeli. Omwami mwahindula obughisho wiwe kuba musabiriro, kandi omo bwo bakayakira omumuli ogundi ogwakakolwa eribingula eribala ngoko erisungulwa ly'eriheruka omo butegetsi bwa Sitani lyasyaba oko bwangu, omugulu bakahika eCanaan. Ebyandikwa bikabuga ngoko Balaamu, omo nzoli ya Nyamuhanga, mwabuga ati, ‘Nasyamulanga, kwonka si lino; nasyamulengerera, kwonka si hakwihi: yasyasoka nyenyeri omo Yakobo, n'ekiboko ky'obwami kasyatsuka omo Isiraeli, kasyahuma amakona ga Mowabu, n'erihwerekerya abana bos'aba Shethi.’24

GSAM 44.3Ensigo eno yingi eyasoka omo Abrahamu Paulo mwabugaho atya: ‘Neryo omo mundu muguma, kandi oyo akabya ng'omuholi, mwatsukamo abandu bingi ng'eminyenye y'emyanya n'obungi, kandi ng'omusege oguli oko lubhafu lw'enganzi ogutabalikika. Aba bos'ahola omo kwikirirya, batakahirirya byalaganisibwa, kwonka bakabibona ehali, bakabikirirya, bakabihumbatirira, kandi bakayibuga ng'abakekene n'abagenda b'omo kihugo.’25

GSAM 44.4Omutima gwa Isiraeli siwakayoyoka kutse erihwa amaha busana n'obuminyereri bwa Balaamu obwabuga ngoko eriherukya ly'obwirire bwabo lyali ‘si lino,’ kutse ‘si hakwihi’; kusangwa Omwami, akanya kakere mbere w'eri buminyereri, mwalaganisya n'obulamu wiwe ngoko obukombe bwasya kasa. Mwabuga n'akanwa ka Musa ati, ‘Kwenene ng'oku ndi mwima, ekihugo kyosi kasyazura obukombe bw'Omwami.’26 Omo biro by'omuminyereri Habakuki, hanyuma y'emyaka 863, obwene obu bwabugwa kandi, kwonka ng'ekyabya kikasoka embere: ‘kusangwa ekihugo kasyazura obumanyi bw'obukombe bw'Omwami, ng'amagetsi gakazura enganzi.’27

GSAM 45Obukolesya bw'Ahabuyirire ni kamanyisyo k'obwene

GSAM 45.1Omugulu Omwami akahulusa Isiraeli omo Misiri, mwatangazia omo meso w'ekambi yosi ebihano biwe by'emigendere mitunganene, n'abaha kopi yabyo oko mabwe, ebihandikwa n'ekyala kiwe, kugira babandire omugulu wosi oko Mulamisi oyo yasyayiha yenyene kuba luhembo busana nabo; kandi kugira omusasi wiwe w'obuguli bunene guberye kw'ebibi byabo, mwatsungika Ahabuyirire omo mbwarara. Ehema eno, kutse Ahabuyirire, omo byosi eby'eriyaka lyayo, Musa mwahanibwa eriyira ng'ekyokulengererako Omwami akamubonekerya oko lusozi.28 Obukolesya omo Ahabuyirire obu bwabya kamanyisyo k'obukolesya bwene bwa Kristo omo Ahabuyirire w'emyanya.29 N'obu endekateka ya Nyamuhanga omo byohere n'ebyaherere omo Ahabuyirire yabya y'erihira embere sy'abandu kamanyisyo k'‘ebindu ebibuya ebyakasa,’30 omubiri gwa Sitani gwabya w'erilambirira abandu balengerere oluhembo lwene, omo mwanya gwa Kristo n'obukolesya wiwe bwene, obw'oluhembo lwo lwabya kamanyisyo. Neryo mwalambirirya abandu erikirirya omo mibiri yabo kuba balamibwa.

GSAM 45.2Endekateka y'Omwami yabya kuba mutegesi w'abandu wiwe—Abaisraeli—eribanyirira emyite y'ababinya n'eribakulikya ebihugo. Mwabya n'enzira yiwe y'eriteka, ng'oku kyabonekera omo byandikwa bino: ‘Omugulu akabinga ebihugo birinda omo kihugo kya Canaan, mwagabira abandu wiwe ekihugo kyabyo n'obulombolombo. Hanyuma mwabaha abatsweri omo myaka magana ani na makumi atanu, kuhika Samweli omuminyereri.’31

GSAM 45Isiraeli akasaba omwami

GSAM 45.3Bikabonekera ngoko Abaisraeli batakanzire endekateka y'Omwami y'eribateka. Kwonka endekateka n'obwanzire bwiwe bwabya ngoko bakabya bandu b'okweye, abatalingana n'abandi bos'abalikire. Singabairikire ebihano biwe, n'ebihugo byangabuga busana nabo biti, ‘Kwenene ekihugo kino kinene ni bandu b'amenge n'obumanyi. Kihugo ki kiri kinene ng'eki, ekikwite Nyamuhanga oyukali hakwihi nabo ng'oku Omwami Nyamuhanga wetu akabya omo byosi tukamuyitako?’32

GSAM 46.1Omo kutarirwa kwabo, bakasaba Samweli abahire omwami w'eribateka, n'Omwami mwabuga na Samweli ati, ‘Bambalire, kugira ntabateke.’33 Kandi basubira babuga na Samweli, n'obukali bukere, bati, ‘Lino otuhire omwami w'eritutswera ng'ebihugo byosi.’34 Samweli mwabatekerera ndeke obunyanga obwasyababya oko mwanya babya n'omwami, kwonka ‘abandu bakaloba eriyuvwa ebinywa bya Samweli; babuga bati, Siatya; tukayaya omwami w'eritutegeka, kugira tube ng'ebihugo byosi; omwami wetu atutswere, asoke embere syetu, kandi atubanyirire emyite.’35

GSAM 46.2Neryo bakabya n'abami b'eribateka omo myaka nga magana atanu, mbere ng'obwami bumwe ahisi wa Sawuli, Davidi na Solomoni; hanyuma ng'obwami bubiri, Isiraeli na Yuda. Abami babo bake bonene bakabya balamu n'abaholoke, kwonka abingi bakabya babi, bakaleta abandu omo bulamya bw'ebishushani n'obubi bunene. Neryo abandu siabakabya ng'ebihugo byabo bikalikire busana n'eribya n'omwami wonene, kwonka bakabya ng'ebyo omo bubi, omo kuleka Nyamuhanga wa bakulire babo, n'eriramya ebishushani n'amasyo g'emyanya.

GSAM 46.3Omwami mwabuga busana n'obwami obu, n'akanwa k'omuminyereri Hoseya, ati, ‘Ewe Isiraeli, wabiriyangula wenyene; kwonka omo nie mwite obwatanzi. Nasyaba omwami wawe; niwe wundi ori oyukatoka erikulamya omo bibuga byawe byosi? N'abatsweri bawe, abo wabugaho uti, Mpa omwami n'abatware? Nakwahirire omwami omo bukali bwange, kandi namumutsula omo kyaghula kyange.’36

GSAM 47Obwami bwabirihirikibwa

GSAM 47.1Obutabalire bw'abami obo mwabugenda embere erihika omugulu Abakaldaya batimya eYerusalema, batola ebikolesyo by'omo Hekalu, n'eriheka Abayuda omo bukobe eBabiloni, eyo bakala emyaka 70, ngoko kyabya kyabiribugwa embere busana nabo. Obutabalire bw'abami obo bubere bukahwa, Omwami Mukulu mwabwira Sedekia, omwami wabo w'enyuma-nyuma, erilabira omuminyereri Ezekieli ati: “Iwe mutabali mubi w'eIsraeli, oyutasaga ebindu bibuyirire, ekiro kyawe kyabirihika, omugulu obubi bwasyahwa, Omwami Mukulu Nyamuhanga akabuga ati: Ulusaye ekiremba ky'obwami, utolaye n'embita y'obwami; ebyo sibisyasigala bitya: usumbaye oyuli eyikwa [omutabali w'eBabiloni], n'erihemulya oyuli endata [omutabali ono w'ekihanda kya Yuda oyuwiyisumbira kutsibu]. Ngandihirikabwo, ngandihirikabwo, ngandihirikabwo; kandi sibwasyasyabaho erihika aho oyuwitolerebwo asyasa; neryo ngandimuhabwo.”37

GSAM 47.2Omutabali ono oyuwitolere obwami, Olubuto lw'okwenene, ni Kristo. Omuminyereri Mika mwahandika busana naye ati: “Iwe munara w'omutahyo, iwe kisakane kya mwali w'eSioni, obutoki bwasyakuhikira, ega obutabalire bw'erimbere [obutabalire bw'oko kihugo, obwasubibwaho omo Kristo]; obwami bwasyahikira mwali w'eYerusalema.”38

GSAM 47.3Omugulu Israeli abula omugamba w'obwami, mwagenda omo byala by'omwami w'eBabiloni. Ngoko bakwamana eribya omo butabalire bwa Media na Persia, bwa Bugiriki n'obwa Roma, obwami mwahirikibwa ngendo 3. Omo butabalire bwa Kaisari Augusto, omwami mukulu w'eRoma, Kristo, oyuwitolere eritunga ekitumbi ky'obwami kya Dawidi,—Olubuto lw'okwenene lw'omukali, lwa Abrahama, n'olwa Dawidi,—mwabutwa, kandi ngoko kyabya kyabiribugwa embere.

GSAM 47.4Abandu batoke eriminya ngoko Omutabali oyuwitolere obwami, Olubuto lw'okwenene, alirenga omundu w'obundu-bundu oyukahola, oyuwite obwami bw'ebiro bike, Omwami Mukulu mwakuna omuhandiki w'esyonyimbo erihandika ati: “Ngandimuyira mo mubere wage, oyurengire abami b'oko kihugo endata. Ngandimuteyera olukogo lwage emigulu yosisi, n'endagane yage naye yasyasigala yimanire. Kandi ngandileka olubuto luwe ilwakala emigulu yosisi, n'ekitumbi kiwe ky'obwami ngakyo ebiro by'olubula.” “Olubuto luwe lwasyakala emigulu yosisi, n'ekitumbi kiwe ky'obwami kyasyabya ng'eryuba embere syage. Kyasyahamulibwa emigulu yosisi ng'omugenda, kandi ng'omwimiri w'okwenene omo lubula.”39

GSAM 48.1Omo buminyereri bwa Isaya tukasoma kandi emyatsi y'Omutabali ono tuti: “Omwana abiributirwa itwe, omugala abirihabwa itwe; n'obutabalire bwasyabya oko kibega kiwe; erina liwe lyasyahulawa Muyiswekyo, Muhani, Nyamuhanga w'Amaka, Tata w'Emigulu Yosisi, Mukama w'Obuholo. Erikula ly'obutabalire buwe n'obuholo sibyasyabya n'enduli, oko kitumbi ky'obwami kya Dawidi n'oko bwami buwe, erihirabwo omo mulondo n'erihamyabwo omo ritswera ly'olubanza n'omo butunganene, eritsuka lino erihika emigulu yosisi. Omuhwa w'Omwami Mukulu w'emilondo y'abalwi wasyakola eki.”40

GSAM 48Erihekwa lya Enoka na Eliya elubula

GSAM 48.2Hahandikirwe emyatsi y'abandu b'omo biro bya kera abahekwa elubula butsira erigerya oluholo. Busana na Enoka, ow'akalinda eritsuka oko Adamu, hakabugwa ati: “Mwagenda na Nyamuhanga; neryo mwatasigala aho, kusangwa Nyamuhanga mwamutola.”41 “Busana n'erikirirya, Enoka mwahekwa atoke eritalangira oluholo; mwatasyabanika, kusangwa Nyamuhanga abya abirimuheka; embere w'erihekwa liwe abya awite obwimiri obu, ati mwatsemesya Nyamuhanga.”42

GSAM 48.3Kandi Eliya na Elisha babere bakagenda haguma, “babere bakinalola embere erigenda n'erikania, lebaya, egalili y'omuliro n'esyosabayiri sy'omuliro mubyahuluka, byagabula abalume babiri abo; Eliya mwahetuka elubula omo kihunga. Elisha mwalangira ekyo, mwabirikira ati: Tata wage, tata wage, egalili y'eIsraeli n'abasiki b'esyosabayiri bayo! Neryo mwatasyamulangirako.”43

GSAM 48.4Enoka mwaminyerera eryasa lya Kristo ng'omutsweri w'ekihugo kyosi, omo binywa ebi ati: “Lebaya, Omukama akasa haguma n'amakumi w'ebihumbi by'ababuyirire buwe, eritswera abandu bosi esyombanza, n'erikangania abosisi abatakamuramaya obubi bw'emibiri yabo yosi eyo bakola omo butaramya bwabo, n'ebinywa byabo byosi bikalire ebyo abakola-nabi abatakamuramaya babugire erilwa naye.”44

GSAM 49Yobu mwakangirirya eryasa ly'Omukama

GSAM 49.1Yobu, oyo bakalengekanaya bati mwakala omo biro bya Musa, abya asi emyatsi milebe busana n'eryasa lya Kristo n'erilubuka ly'abaholi; kusangwa mwabuga ati: “Kumbe ebinywa byage byangahandikirwe lino! Kumbe byangahandikirwe omo kitabu! Kumbe byangahandikirwe omo ribwe n'akalamuyaga k'ekyuma n'erisasi emigulu yosisi! Kusangwa ninasi ngoko Omuguli wage anengebe, kandi asyimana oko kihugo omo kiro ky'enyuma-nyuma; kandi nomwabya, enyuma w'erisira ly'oluhu lwage, emigunu yatsanda omubiri ono, omo mubiri wage ngandilangira Nyamuhanga. Ngandimulangira ingye nyine, ameso wage wasyamulangira, si wa wundi.”45

GSAM 49Ekitumbi ky'obwami kya Dawidi ni kitumbi ky'obwami ky'Omwami Mukulu

GSAM 49.2Ekitumbi ky'obwami kya Dawidi kyahulawa kitumbi ky'obwami ky'Omwami Mukulu. “Solomona mwikala oko kitumbi ky'obwami ky'Omwami Mukulu mo mwami omo mwanya wa Dawidi isiwe.”46 Omwami Mukulu abya “abiriyihira endahiro kuye [Dawidi], ati oko lubuto lw'omo nda yiwe, omo mubiri, asyasumbira Kristo erikala oko kitumbi kiwe ky'obwami; abere akilangira ekyo embere, mwabuga busana n'erilubuka lya Kristo, ati omutima wuwe mwatalekwa omo kalimu, n'omubiri wuwe mwatasanga eribola.”47 Kandi busana n'obutabalire bwa Kristo obukasa hakabugwa hati: Asyikala oko kitumbi ky'obwami kya Dawidi. (Lebaya Isaya 9:7.) Kandi: “Abami b'oko kihugo bakayiteka-teka, n'abatabali bakahindana erihana erilwa n'Omwami Mukulu n'Oyu Wahakire Amaguta.... Nikwa nabirihira omwami wage oko kitwa kyage kibuyirire kya Sioni. Ngandirangirira ekihano: Omwami Mukulu abirinibwira ati, Uwe uli Mugala wage; munabwire nabirikubuta.”48 Kandi: “Omwami Mukulu mwabwira Omukama wage ati: Ikalaye oko luhande lwage lw'amali, erihika aho ngandiyira esyonzigu syawe mo ntebe y'amagulu wawe.”

GSAM 49Abayuda mubasweka

GSAM 49.3Amasako ano mwalekya Abayuda ibasweka. Hano habya mwatsi oyo batangatokire erisobora: nga Dawidi mwamubirikira ati Mukama, mwabya mugala wuwe atya kwehi? Angabya atya omwana owabutwa oko lubuto lwa Dawidi, kandi anali Imanueli—Nyamuhanga haguma netu? Nikwa Isaya, omuminyereri wabo nyine, mwabuga ati: “Omwisiki oyutasi mulume asyabana enda, asyabuta omugala, n'erimuhula erina ati Imanueli.”49

GSAM 50.1Kristo abya asi ndeke ekibulyo ekyangahunisya Abafarisayo abakaponana, kyaleka inyabulyabo ati: “Mukalengekanaya muti busana na Kristo? Ni mugala wa ndi? Mobamubwira bati: Ni mugala wa Dawidi. Naye mwabwirabo ati: Neryo Dawidi akamubirikira atya omo Mulimu ati Mukama, akabuga ati, Omwami Mukulu mwabwira Omukama wage ati: Ikalaye oko luhande lwage lw'amali, erihika aho ngandiyira esyonzigu syawe mo ntebe y'amagulu wawe? Dawidi amabya akamubirikira ati Mukama, ali mugala wuwe atya kwehi?”50

GSAM 50.2Omwatsi ono akasyahanirwako omo Esyonyimbo 45:6, 7: “Ekitumbi kyawe ky'obwami, uwe Nyamuhanga, ni ky'emigulu n'emigulu; omugamba w'obwami bwawe ni mugamba w'obutunganene. Ukanza obutunganene, kandi ukasoda obubi; kyaleka Nyamuhanga, Nyamuhanga wawe, abirikuhaka amaguta w'obutseme erirenga abalikyawe.”51 Kundi Amasako ano abya omo bulengekania bwabo, butsira kutika-tika Abayuda babya n'amalengekania manene busana n'emibere y'Omutabali n'Omusubya w'ebindu buhya-buhya oyukasa. Sikyangatokire eribya kundi.

GSAM 50Olubuto olukalua oko Nyamuhanga

GSAM 50.3Eby'erikangirirya mubihebwa ndeke-ndeke busana na Kristo n'eributwa liwe, kusangwa Omwami Mukulu, erilabira omuminyereri Mika, mwakangania ati akalua oko Nyamuhanga, n'omuyi muke omo abya asyabutirwa ati: “Nikwa iwe Betelehemu Efrata, nomwabya uli muke omo bihumbi bya Yuda, omo iwe mwasyafulukira oyukandibya mutabali w'eIsraeli busana nage; erituluka liwe ni lya kera, eritsuka emigulu etawite nzuko” (oko musike w'ekitabu, omo Kiebrania, eritsuka “ebiro by'emigulu etawite nzuko”).52

GSAM 50Eribya lya Nyamuhanga haguma n'abandu likaminyikala omo Shekina n'omo kitu

GSAM 50.4Enyuma waho omo myatsi y'AbaIsraeli, Solomona abere akabugha erihimba eHekalu, eyo abuga ati yitolere eribya y'“olukengerwa” lunene kutsibu, Shekina y'olukengerwa lwa Nyamuhanga mwabana omwanya omo kati-kati k'abakerubi endata w'ekitumbi ky'olukogo. Omwatsi owahandikwa akabuga ati, oko kiro ky'erihonga eHekalu, abahereri babere bakatuluka omo hantu habuyirire, “ekitu mukyusula omo nyumba y'Omwami Mukulu, kyaleka abahereri ibatatoka eryimana erikola omubiri busana n'ekitu; kusangwa olukengerwa lw'Omwami Mukulu lwabya lwabiryusula omo nyumba y'Omwami Mukulu.”53 Eribya ly'Omwami Mukulu omo Hekalu eno mwaminyikala oko meso w'abandu omo kitu ky'olukengerwa. Omo mugulu oyo Omwami Mukulu mwasubirya omusabe wa Solomona n'erimubwira ati: “Nabirihulika omusabe wawe, kandi nabiriyisogera ahantu hano eribya nyumba y'erindeteramo amahere.”54

GSAM 51.1Abandu mubakola ebibi,—mubayingira omo riramya ly'esyosanamu,—kyaleka omuyi wabo n'Ahabuyirire habya matongo emyaka 70. Enyuma w'obukobe, eHekalu muyasyahimbwa omo busondoli bwa Serubabeli. Nomwabya yitali n'olukengerwa ng'eyo Solomona ahimba, Omwami Mukulu mwabuga busana nayo erilabira omuminyereri wuwe ati: “Olukengerwa lw'enyumba eno y'enyuma lwasyarenga olw'enyumba y'erimbere.”55 Herode mwapamba enyumba eno, kandi Omulamya mwakangirirya omo bikari byayo. Enyumba y'erimbere yabya n'ekitu ky'olukengerwa ekikakanganaya Omwami Mukulu, nikwa omo y'akabiri mwingira Omulamya iye nyine, Omuhangiki w'ebindu byosi.

GSAM 51Obutabalire bw'olukengerwa bw'Ekitsitsa kya Yese

GSAM 51.2Oko bandu ababya n'amaha n'erilinda omo biro bya Isaya, emyatsi y'ebindu by'olukengerwa ebihambire oko rigulwa ly'enyuma-nyuma, eyakangibawa omo buminyereri buwe, butsira kutika-tika yabahere amaka n'erihumulikania. Obuminyereri obu bukasyakanganaya ndeke kutsibu ekihanda omo Omusabuli ono bakalindirira abya asyaluamo, ngoko hakabugwa hati: “Olusanza lwasyalua oko kitsitsa kya Yese, n'Ekisanza kyasyakula erilua oko milihi yiwe. Omulimu w'Omwami Mukulu asyabya kuye, omulimu w'amenge n'eritoka eritegerera, omulimu w'erihana n'amaka, omulimu w'eriminya n'erisaga Omwami Mukulu. Asyabana eritoka eritegerera luba omo risaga ly'Omwami Mukulu. Syasyatswera esyombanza omo by'ameso wuwe akalangira, kandi syasyahana omo by'amatwi wuwe akowa; nikwa asyatswera abo abatawite ebindu esyombanza omo butunganene, n'erihana omo bulingirirania busana n'abahehere b'oko kihugo. Asyahuma ekihugo n'omugamba w'omo kanwa kiwe, n'omo muya w'eminwa yiwe asyita omukola-nabi.”56

GSAM 52Erilubuka ly'abaholi lyakangiriribawa n'abaminyereri

GSAM 52.1Omuminyereri Isaya mwakangirirya kandi erikangirirya ly'erilubuka ly'abaholi, omo binywa ebi by'erihumulikania ati: “Oko kitwa kino Omwami Mukulu w'emilondo y'abalwi asyatekanirya abandu bosi erirya ly'ebyalya by'amavuta, erirya ly'edivai eyakalire omo bisigaliro byayo, ebyalya by'amavuta ebyuswiremo omungoso, n'edivai eyakalire omo bisigaliro byayo eyayongolibawa ndeke. Kandi oko kitwa kino asyatsanda ekiswikyo ekyasanzawa oko bandu bosi, n'olukimba olwasanzawa oko bihanda byosi. Asyamira oluholo omo bukinda; Omwami Mukulu Nyamuhanga asyasangula emisonia oko meso w'abandu bosi, kandi asyalusyaho obusoni bw'abandu buwe oko kihugo kyosi, kusangwa Omwami Mukulu abiribuga ekyo. N'oko kiro ekyo habugwe hati: Lebaya, ono ni Nyamuhanga wetu; twabirimulinda, kandi asyatulamya; ono ni Mwami Mukulu; twabirimulinda, twasyatsema n'eritsanga omo rilama liwe.”57

GSAM 52Obwami bw'oko kihugo ekyasubibawa buhya-buhya

GSAM 52.2Omuminyereri oyo nyine akabuga ati, obutabalire bw'enyuma-nyuma bwasyahiribwaho oko kihugo ekyasubibawa buhya-buhya: “Kusangwa lebaya, ngahanga olubula luhya-luhya [olubula lw'ekyanya] n'ekihugo kihya-kihya; eby'erimbere sibyasyasyabukibawa, kandi sibyasyasyayingira omo bulengekania [oko musike w'ekitabu, omo Kiebrania, ‘eryasa oko mutima,’ ni bugha ambu, erisyanzibwa]. Nikwa mutseme n'eritsanga emigulu yosisi omo ebyo ngahanga; kusangwa lebaya, ngahanga eYerusalema eribya butseme, n'abandu bayo eribya kinyamutsanga. Nganditsemera eYerusalema, n'eritsangira abandu bage; omuli iyo sihwasyasyahulikika eriowa ly'erilira, kutse eriowa ly'eribirikira omo buligo. Erilua aho [eritsuka omo mugulu ekihugo kihya-kihya kyasyahangikwa] sihasyasyabya omwana w'ebiro bike [omwana oyukahola luba], kutse omusyakulu oyutamalirire ebiro biwe [obukekulu obukasa embere w'endambi yabwo]; kusangwa omwana asyahola awite emyaka 100 [omo biro ebyo abandu bahikira engebe y'emyaka 900, abana bangabya babya n'emyaka 100]; nikwa omukola-nabi, awite emyaka 100 [omo biro by'enyuma w'engebe y'emyaka 100], asyatsumwa. [Abo bakahola omo mugulu ekihugo kihya-kihya kikaletwa ni bakagotwa omo ‘rigota ly'abandu abatakaramya Nyamuhanga.’ 2 Petero 3:7.] Kandi basyahimba esyonyumba n'erikalamo; basyahanda emisiri y'emizabibu n'erirya ebiguma byayo. Sibasyahimba n'owundi mwikalamo; sibasyahanda n'owundi mwalyabyo; kusangwa ebiro by'abandu bage byasyabya ng'ebiro by'omuti [omuti w'engebe, Septuaginta], n'abayisogwa bage basyatsemera omubiri w'ebyala byabo ebiro bingi.”58

GSAM 53.1Ezekieli akalangira omo biro bingi eby'embere erihika oko rilubuka ly'abaholi. Omwami Mukulu akabuga erilabira iye ati: “Lebaya, inywe bandu bage, ngandikingula amasinda wenyu, ngandibahulukya omo masinda wenyu, n'eribaletera omo kihugo ky'eIsraeli.”59

GSAM 53“Abiriheka engitsi syetu”

GSAM 53.2Isaya, omuminyereri w'Engulu Yowene, mwabisulirwa ndeke kutsibu erilengwa oko lubanza, obuligo n'oluholo lw'Omulamya busana n'abandu. Omuminyereri akabuga ati: “Nindi oyuwabirikirirya omwatsi wetu? N'okuboko kw'Omwami Mukulu kwabiriminisibwa ndi? Kusangwa asyakula embere siwe ng'omuti muke muto, kandi ng'omulihi owakalua omo kitaka kikumu. Siawite emibere kutse obubuya; n'omugulu twasyamulangira, sihali obubuya obwangaleka itwamwanza. Akagayawa n'eriganwa n'abandu; omundu w'engitsi, oyusi obuligo; twabisa ameso wetu kuye; abya akagayawa, kandi twatatolire iye mo w'omugaso. Omo kwenene abiriheka obuligo bwetu, n'eriheka engitsi syetu; nikwa twaganirya tuti ahumirwe, ahumirwe na Nyamuhanga, kandi abirigalibya. Nikwa mwalwasibawa busana n'erirenga lyetu oko bihano, mwahumibwa n'eriluaswa busana n'obubi bwetu. Erihanwa erikatuha obuholo lyabya kuye; kandi omo bironda biwe twabirilamibwa.”60

GSAM 53.3Abandu, haguma n'omuminyereri, bangabya babulire bati: Emyatsi eno y'eriswekya yasyabya omo biro byage kwehi? Ery'erisubirya lyangabya lyabya liti: Siyasyabya lino; omugulu w'eryasa ly'Omusabuli ono munene atalyahika. Nikwa omuminyereri akabuga ati: “Ameso wawe wasyalangira Omwami omo bubuya buwe; wasyalangira ekihugo ekiri hale kutsibu.”61

GSAM 54Obuminyereri bwa Danieli bukabisula eby'embere

GSAM 54.1Nikwa Omwami Mukulu mwatsuka erilabira omuminyereri Danieli erikangirirya abandu buwe emyatsi y'obwami obwangakyasubukana erihanganaho n'eritabalira, erihika oko rihirwaho ly'obwami buwe bw'emigulu yosisi. Mwatsuka n'eribisulabo endambi eyayisogwa, eritsuka oko mwatsi oyo wabya atalyabya, erihika oko ryasa lyene-lyene n'eritwa lya Masiya. Erisobolwa ly'ekiroto kya Nebukadinesari mwakangania ati obwami 4 obwangatabere ekihugo bwangakehere omo maka n'omo lukengerwa ngoko obuguli bw'esyamagetsi, efeza, ekikomo n'ekyuma bukakeha. Kandi oko nduli, emibere eyabunikire n'eyitagumene y'obwami yangasosanibawa n'obunyololoke bw'ekyuma ekidunganibawa n'ekitaka ky'ebumba. Neryo obwami bw'elubula bwangayasa enyuma w'eritsandwa ly'obwami obwo obwangabere ng'ebisusa by'oko kihararo ky'engano omo mugulu w'omusibo, erihika aho hatasyangabanikire omwanya wabwo, nikwa obwami bwa Nyamuhanga bwanguswire ekihugo kyosi.

GSAM 54.2Neryo omo nzoli y'ekihande ky'akalinda, omo biminyikalo by'ebinyama 4 binene, emyatsi eyo yinyine ikasyabugwa, n'eyindi mibere y'obwami obwo ikakanganibawa. Omo kihande kino hakakanganibawa olugendo n'omubiri w'obutoki bwa ‘kahembe kake’ obwangahanganire, enyuma w'erigabulwa ly'obwami bw'akani omo bitsweka 10, erihirikya kutse erileta ahisi 3 oko bwami obwo, butoke eryiyira mo mutabali w'emyatsi y'ekirimu oko bwami obwo bwosi. Obutoki obwo bwa Papa bwangakalire omo mibere eyagabulikire n'eyinyololoke y'obwami bw'akani, emyaka 1260. Litya emyatsi yabisulibawa erihika omo mugulu Kristo akayangira obwami erilua oko Isiwe, n'erihabwo ababuyirire b'Oyuli Endata Kutsibu; obwami obwasyahikya eritabalira oko kihugo kyosi, kandi obwasyimana emigulu yosisi.

GSAM 55Ebiro 2300

GSAM 55.1Omo kihande ky'omunani kya Danieli, omo nzoli y'engondi ndume, embene ndume n'“akahembe kake akakula kutsibu kwilaba,” omuminyereri akasyatwalwa erihika oko nduli y'emigulu. Omo masako 13 na 14 akabwirwa busana n'endambi—ebiro 2300—eyikahika oko ritswera ly'esyombanza. Yabya ndambi nene kutsibu, n'omuminyereri mwaminya ati kw'iri itya; kusangwa malaika mwamubwira ati enzoli yabya yikakanaya oko biro bingi ebikikasa. Omugulu w'eritsuka ly'ebiro ebyo wabya atalyahabwa, kyaleka inyamalirirya ekihande ekyo omw'ibuga ati: “Monaswekera enzoli; nikwa sihali oyo wayitegerera.”

GSAM 55Amayenga 70 erihika oko Masiya

GSAM 55.2Ekihande ky'omwenda kikabuga busana na malaika oyuwasa eyo Danieli abya, busana n'erisaba liwe, erimukangirirya n'erimuha eritoka eritegerera. Mwamubwira busana n'endambi y'amayenga 70. Amayenga 69 oko mayenga ayo w'emyaka [ekyo, ngoko tukabwirwa, nikyo kisobolo ky'ekinywa shevooim, ekyabindulibawa kiti ‘amayenga’] wangahikire oko Masiya. Omwatsi owo endambi yangatsukireko, “ekihano ky'erisubya n'erihimba eYerusalema,” wabya utalyahabwa. Ekibulyo kikahanganaho kiti: Danieli angatokire atya eriminya aho amayenga 69 wangaherire kwehi? Omo kihande ky'ekumi n'ebibiri ekibulyo ky'endambi kikasyaghanirwako, kandi oko kibulyo kiwe kiti, “Enduli y'emyatsi eno yasyabya yitya?” akabwirwa ati agende, kusangwa ebinywa “byakingwa n'erihirwako ekibohi erihika oko mugulu w'enduli,” omugulu “ab'amenge basyategerera.”

GSAM 55.3Butsira kutika-tika ekibulyo kino ky'endambi ni ky'omuguma oko myatsi eyo omukwenda Petero akabugako omugulu akabuga ati: “Busana n'erilama eryo, abaminyereri mobabulirirya n'erisondererya kutsibu, abo abaminyerera olukogo olwangayasa eyo muli. Mobasonda-sonda eriminya omugulu wahi, kutse mwasi w'omugulu wahi, oyo Omulimu wa Kristo owabya omo bo akakanganaya, omugulu abwira embere obuligo bwa Kristo n'olukengerwa olwangabwakamire.”62

GSAM 56Enduli y'abatakaramya Nyamuhanga

GSAM 56.1Malaki, omuminyereri w'enyuma-nyuma w'Endagane ya Kera, akasiga emyatsi eyikakuna omutima busana n'erigotwa ly'enyuma-nyuma ly'abakola-nabi ati: “Lebaya, ekiro kikasa, ekyasyaka ng'ekyokero; n'abayihambya bosi, ega n'abakakola obubi bosi, basyabya bisusa; n'ekiro ekikasa kyasyatimyabo, Omwami Mukulu w'emilondo y'abalwi akabuga ati, kitasigirebo mulihi kutse kisanza. Nikwa oko inywe abasagire erina lyage, Eryuba ly'obutunganene lyasyakya liri n'erilamya omo mahaha walyo; neryo mwasyatuluka, mwasyakula ng'ebyana by'esyonde eby'omo kiraro. Kandi mwasyalyata oko bakola-nabi, kusangwa basyabya muvwe omo ndina y'amagulu wenyu, oko kiro ekyo ngandikola eki, Omwami Mukulu w'emilondo y'abalwi akabuga atya.”63

GSAM 56.2Emyatsi eno yosi yabya yahandikirwe omo Ndagane ya Kera eyo AbaIsraeli babya bawite, ikabisulabo emibere mingi y'endekateka y'erilama. Abasomi b'ekinywa abakasonda-sonda n'omuhwa butsira kutika-tika babya n'eriyowa linene, babere bakalangira n'eriminya bati banemuhikya hakuhi n'omugulu owo Olubuto olwalaganisibawa lwangayasa. Endeko nene y'abandu, n'abo babya bakasoma Amasako omo masinagogi obuli Sabato, mubatategerera ekinywa (Emibiri y'Abakwenda 13:27). Nikwa abaterebukira Nyamuhanga, abakayiga n'omuhwa, abasondire Amasako omo kwenene n'omo busondoli bw'Omulimu, butsira kutika-tika mubasaba kutsibu ngoko omukwenda Yoane akola omo ndambi eno ati: “Wase, Mukama Yesu, kandi wase luba.”

Notes

  1. Ebinywa by'obuganga 13:12. ↩
  2. Hagayi 2:6, 7. ↩
  3. Abaheburaayo 12:26-28. ↩
  4. Isaya 28:13. ↩
  5. Ebinywa by'obuganga 4:18. ↩
  6. Enzuko 4:1. ↩
  7. Abaheburaayo 11:4. ↩
  8. Enzuko 4:25. ↩
  9. Enzuko 5:29. ↩
  10. Enzuko 9:1; 10:9, 10. ↩
  11. Enzuko 13:15-17. ↩
  12. Abaheburaayo 11:8. ↩
  13. Abaheburaayo 11:10. ↩
  14. Enzuko 15:13-15. ↩
  15. Abaheburaayo 11:19. ↩
  16. Abagalatia 3:16. ↩
  17. Abagalatia 3:8. ↩
  18. Enzuko 28:13, ↩
  19. Enzuko 49:10. ↩
  20. Eriluayo 1:8; Ebikorwa 7:18, ↩
  21. Abaheburaayo 11:23. ↩
  22. Langira Ebyakera by’Abayuda bya Josephus, Ekitabu 2, esura 9, olunyiriri 7; Ekirimu ky'eriminyerera, kitabu 1, makaya 165, 166. ↩
  23. Ebikorwa 7:25. ↩
  24. Ebirengo 24:17. ↩
  25. Abaheburaayo 11:12, 13. ↩
  26. Ebirengo 14:21. ↩
  27. Habakuki 2:14. ↩
  28. Eriluayo 25:40; 26:30; 27:8; Ebikorwa 7:44. ↩
  29. Abaheburaayo 8:3-5; 9:8-12. ↩
  30. Abaheburaayo 10:1, ↩
  31. Ebikorwa 13:19, 20. ↩
  32. Erihira ly'Ebihano 4:6, 7. ↩
  33. 1 Samweli 8:7. ↩
  34. 1 Samweli 8:5. ↩
  35. 1 Samweli 8:19, 20. ↩
  36. Hoseya 13:9-11. ↩
  37. Ezekieli 21:25-27. ↩
  38. Mika 4:8. ↩
  39. Esyonyimbo 89:27-29, 36, 37. ↩
  40. Isaya 9:6, 7. ↩
  41. Enzuko 5:24. ↩
  42. Abaebrania 11:5. ↩
  43. 2 Abami 2:11, 12. ↩
  44. Yuda 14, 15. ↩
  45. Yobu 19:23-27. ↩
  46. 1 Emyatsi y'Emigulu 29:23. ↩
  47. Emibiri y'Abakwenda 2:30, 31. ↩
  48. Esyonyimbo 110:1. ↩
  49. Isaya 7:14. ↩
  50. Matayo 22:42-45; Esyonyimbo 110:1. ↩
  51. Abaebrania 1:8, 9. ↩
  52. Mika 5:2. ↩
  53. 1 Abami 8:10, 11. ↩
  54. 2 Emyatsi y'Emigulu 7:12. ↩
  55. Hagai 2:9. ↩
  56. Isaya 11:1-4. ↩
  57. Isaya 25:6-9. ↩
  58. Isaya 65:17-22. ↩
  59. Ezekieli 37:12. ↩
  60. Isaya 53:1-5. ↩
  61. Isaya 33:17. ↩
  62. 1 Petero 1:10, 11. ↩
  63. Malaki 4:1-3. ↩

Note

Back