Ekihande 5 — Obukwenda bw'eryasa lya Kristo engendo eyakabiri
GSAM 93.1“Lino mwige omusyo w'omutembu: ekisanza kyagwo kikiri kibisi, kandi kikahulukya ebibabi, mukaminya muti omutungutano ali hakuhi; nenywe mutya, mwamalangira ebindu ebyosi ebi, muminye muti kiri [oko luhande, ali] hakuhi, nibya oko nyi. Kwenene ngabibabwira nti, Olubutano olu sirwasyalaba ebindu ebyosi ebi ibitabererera. Olubula n'ekihugo byasyalaba, nikwa ebinywa byage sibyasyalaba.”1
GSAM 93.2Omo risako eri tukasondolwa oko mugulu aho twangatoka eriminya tuti eryasa lya Kristo liri “oko nyi,” n'obuyiketerwa ng'obwo tuwite tuti omutungutano ali hakuhi twamalangira ebibabi ebihya ebibisi eby'erimbere bikahuluka. Twangatoka n'eriminya tuti twabirihika omo lubutano olutasyahwa oko kihugo Kristo inyamwene atetasa. Omugulu w'eriga omusyo wamasa, ni kwenene kutsibu muti ni mugulu w'Omwami w'erisitusya abakangirirya erikangirirya omusyo oyo. Ekibulyo ky'omukwenda oko yindi ndambi kikatuhambako n'aha kiti, “Basyowa bati ihatali mutuliri? Kandi basyatulira bati ibatatumirwe?”2
GSAM 93Omugulu w'Ebiminyikalo
GSAM 93.3Omo kihande ekyalabire twalangira ngoko eriminya eryahambire okw'ihwa ly'endambi y'Ebiro 2300 lyatunganibawa, kandi ngoko endambi eyo yahika oko “saha y'eritswera liwe.” Omo musyo owahiribawa hano tukaleterwa oko mugulu w'Omwami w'eritulira ekihugo omusyo oyu n'obukwenda bw'“eritswera esyombanza.” Omulamia abere abugire oko “malige” manene awabya aw'eryasa oko bandu buwe, awabya aw'“erikehibawa,” mwabuga ati, “Luba enyuma w'amalige w'ebiro ebyo eryuba lyasyahinduka mwirima, n'omukera siwasyaha ekyakakala kyagwo, n'esyongununu syasyatwa erilwa e lubula, n'obutoki bw'elubula bwasyatingisibawa; neryo ekiminyikalo ky'Omugala w'omundu kyasyabanika e lubula.”3
GSAM 94.1Mulebe muti, ekiminyikalo eky'eriherukya ekyabugwako sikikabugwa kiti ni kiminyikalo ky'eryasa liwe; nikwa ni kiminyikalo kiti Omugala w'omundu ali aho, akalangirwa akasa. Ebindu ebyahabwa omo risako eri ng'ebiminyikalo by'erisimbanirako erikirirya ly'eryasa liwe eriri hakuhi ni biminyikalo eby'omo ryuba, omo mukera n'omo syongununu. Ebindi ebikakwama bikasyabyaho haguma n'eryasa liwe ery'okwenene omo bitu by'elubula. Neryo luba enyuma w'ekiminyikalo kyakasatu okw'ebi, ekiri omo syongununu, hakasa omugulu w'Omwami w'erisitusya abakangirirya buwe erikangirirya bati eryasa lya Kristo liri oko nyi.
GSAM 94.2Lino oko mugulu w'eribanika ly'ebiminyikalo ebi: eryuba lyabya ery'erihinduka mwirima luba enyuma w'amalige.4 Ng'oku Mariko akahandika, byabya eby'eribyaho “omo biro ebyo, enyuma w'amalige ayo.”5 Omulamia wetu abya abugire ati ebiro ebyo byasyakehibawa. Omo kihano kya Maria Theresa, n'omo bihano by'eriha abandu obulebe omo by'erikirirya erilwa omo 1773 erihika omo 1776, obusungu bw'erigala ekanisa mubwakehibawa. Nomwakine obutoki obukagala abandu bwatabala oko butoki bw'etabalo erihika omo 1798, erigala lyabwo mwahwa hakuhi n'omwaka wa 1773. Erihisanisya ebinywa by'Omulamia likahira ekiminyikalo eky'erimbere okw'ebi omo kati-kati ka 1773 na 1798.
GSAM 94Omusibo n'Eritumbi eby'Omwirima
GSAM 94.3Oko kiro kya 19 ky'omukera w'akatano, 1780, eryuba mulyahinduka mwirima omo musindo owatalwa omo mibere y'ebihangikire eyamenyirwe. Siryabya erikingwa ly'eryuba, kusangwa omukera abya abiriyisula oko kiro ekyabya embere wakyo. Nomwakine byabya bitya, omwirima mwabya oko kitsweka kyosi ky'enoro n'eburaso eky'Ebihugo Ebihindene bya Amerika erilwa oko saha 11 y'engyakya erihika oko saha 11 y'ekiro. Oko ndambi eyo si ryuba lisa eryahinduka mwirima, nikwa n'omukera mwalema erisubya ekyakakala ky'eryuba. Mwabya mwirima owabanada eryuba erikolerya oko busu bw'omukera. Kandi ng'oku Noah Webster abuga emyaka minene enyuma, “Sihali nzumwa eyowene eyabirihabwa erisobolya omwirima oyo.”
GSAM 95.1Oko kiro eki ky'omwirima, Herschel, omumenyi w'eby'elubula, mwabuga ati: “Ekiro ky'Omwirima eky'omo Amerika y'Enoro kyabya kiguma ky'oko bindu eby'amasanu by'ebihangikire ebyo abandu basyasoma ko buli mugulu n'omuhwa munene, nikwa amenge w'abandu akabula erisobolyabyo.”
GSAM 95.2Abo ababya bakasobolya omwirima w'ekiro kya 19 ky'omukera w'akatano, 1780, mubabuga bati, nomwakine omukera abya ayiswire, “ly'abya ibuli kindu ekikaha ekyakakala omo kihugo kyosi mwakyaheribawa, omwirima syangabire munene kwilaba oyu.”
GSAM 95Eritwa ly'Esyongununu
GSAM 95.3Ekiminyikalo kyakasatu okw'ebi, eritwa ly'esyongununu, mwakyabererera oko kiro kya 13 ky'omukera w'ikumi n'omuguma, 1833. Oko kiro ekyo, kutse tuti erilwa esyosaha 5 embere w'erikya, mwabya mvula y'esyongununu; abandi mubayihisanisya n'emihindo y'omuliro eyikamanuka erilwa e lubula, n'abandi n'esyombululi sy'omuliro esikaguluka erilwa oko kindu kinene ky'omuliro ekyakolibawa busana n'erilebya. Eky'amasanu eki mwakiliba Amerika y'Enoro yosi, erilwa oko kihande ky'engetse kya Mexico esude erihika oko kihande ky'engetse kya Hudson enoro, n'erilwa oko bizanga bya Sandwich ebulengya erihika ahasigire esyomayili magana make oko Liverpool eburaso. Hosi aho byalangirwa, yabya mvula nguma ey'esyongununu eyitahwa, esikatwa ng'obuhande bw'enzururu omo mbula nene y'enzururu.
GSAM 95.4Oko mvula eyi y'esyongununu y'omo 1833, tukasuba erisonda ebinywa by'omo Omulebererya w'e Connecticut w'oko kiro kya 25 ky'omukera w'ikumi n'omuguma, 1833, tuti:—
GSAM 95.5“Omuhandiki w'olupapuro Old Countryman akabona ‘esyongununu esikatwa’ nga mwatsi munene kutsibu. Akabuga ati, ‘Tukabuga tuti embula y'omuliro eyo twalangira engyakya y'Olwakasatu olwalabire ni kisosekanio ky'eritisya, kiminyikalo ky'okwenene ekikabanzira, kandi kiminyikalo ky'olukogo, eky'ekiro ekyo kinene n'eky'erisagwa ekyo abikale b'ekihugo basyalangira omugulu ekibohi ky'omukaga kisyakingulwa. Omugulu abirisegera hakuhi, owabugwako omo Ndagane Nyihya kandi n'omo Ndagane ya Kera; kandi sihangatoka erilangirwa ekisosekanio ekihikire kwilaba ekyo eky'omutembu oyukagusa ebiguma byagwo omugulu akahuhwa n'omuyaga munene.’”
GSAM 96Ebyo Thomas Burnett Abanzabuga
GSAM 96.1Abandu babya bakangiriribwe n'abo b'emigulu ya kera erilindirira ekiminyikalo eki eribererera ng'oku kyabugwa. Thomas Burnett, omo kitabu kiwe Theory of the Earth, ekyahulukibawa e London omo mwaka wa 1697 enyuma wa Kristo, mwabuga oko Matayo 24:29 ati:—
GSAM 96.2“Kwenene, oko mugulu oyo hasyabya esyongununu sy'omuliro sy'emisindo yosi; n'omo kati-kati kasyo hasyabya n'esyo bakahula esyongununu esikatwa. Nomwakine eguma-eguma si kindu kinene, nikwa ly'asyo sikanyire kutsibu, sikatwa, ng'oku omuminyereri akabuga, ng'ebibabi by'omusabibu kutse ebiguma by'omutembu, syangakola ekileberyo ky'amasanu.... Situtolere eribona ebindu ebi nga binywa by'eriyongera oko kwenene kutse eby'esyonyimbo, nikwa nga buminyereri obukalangirika ndeke n'ebindu ebisyabererera ng'oku byabugwa.”
GSAM 96Obwimiri bw'Omukangirirya Mukulu Olmstead
GSAM 96.3Omukangirirya Mukulu Olmstead, w'omo kalasi ngulu k'e Yale, Mass., oyukahulawa “omumenyi mukulu kwilaba w'eby'omuyaga n'embula w'e Amerika,” mwabuga oko syongununu esyatwa oko kiro kya 13 ky'omukera w'ikumi n'omuguma, 1833, ati:—
GSAM 96.4“Obunene bw'embula y'esyongununu y'omo 1833 bwabya obw'eriliba ekitsweka kinene ky'obusu bw'ekihugo, erilwa omo kati-kati k'engetse ya Atlantika eburaso erihika oko ngetse ya Pasifika ebulengya; n'erilwa oko lubibi lw'engetse lw'enoro y'Amerika y'Esude erihika oko bihugo ebyatabaliwa n'Ababritania enoro, ebyo obunene bwabyo butamenyekana. Esyongununu esyabya sikatwa si syalangirwa lisa, nikwa mwasyabanika omo musindo muguma obuli hantu.”
GSAM 96.5Oko kileberyo eki ekyatsuka hakuhi n'esaha 11 y'ekiro ky'oko kiro kya 12 ky'omukera w'ikumi n'omuguma, n'erigenderera erihika hakuhi n'esaha 4 y'engyakya y'oko kiro kya 13, omukangirirya mukulu akabuga ati:—
GSAM 96.6“Abo abatungire omuhisa w'erilangira esyongununu sikatwa engyakya y'oko kiro kya 13 ky'omukera w'ikumi n'omuguma, 1833, bangabya balangira ekileberyo kinene kwilaba eky'omuliro w'elubula ekyabirilangirwa erilwa okw'ihangikwa ly'ekihugo, kutse tuti omo migulu yosi eyabirihandikwa omo bitabu by'emyatsi ya kera.”
GSAM 97Embula y'Esyongununu Yalangirwa n'Omo Europa
GSAM 97.1Omo kitabu ekyahulukibawa na Leonard Heinrich Kelber e Stuttgart, omo Germania, omo mwaka wa 1835, tukaminya tuti ekiminyikalo eki mwakyasuba eribyaho oko luhande olundi olw'engetse ya Atlantika, omo mukera muguma, nikwa ebiro bike enyuma. Akabuga ati:—
GSAM 97.2“Oko kiro kya 25 ky'omukera w'ikumi n'omuguma, 1833, mwabya ekileberyo kyowene ky'esyongununu sikatwa omo kihugo kya Europa,” kandi “omo Minsterburg, Silesia, esyongununu mwasyatwa ng'embula y'omuliro. Haguma nasyo mwatwa ebibumbano by'omuliro, ebyaheba ekyakakala kinene omo kiro erihika abandu ibalengekania bati esyonyumba esyabya hakuhi nabo syabya sikasya.
GSAM 97.3“Oko mugulu oyo muguma omo Prin, Austria, mwabya eritwa ly'esyongununu eryaliba ekibanza ekinene kwilaba esyomayili 500 sya buni. Abandi mubasobolyalyo ng'emihindo y'omuliro eyikamanuka erilwa e lubula. Abandi mubalihula embula y'omuliro. Esyofalasi mwasyasaga busana nabyo, neryo mwasyatwa ahisi. Abandu banenene mubalwala busana n'obuba.”
GSAM 97Erihira Omusyo oko Myatsi Eyo
GSAM 97.4Twamagenda omo mulondo oyu w'obuminyereri, twamalaba eribererera ly'ekiminyikalo kyakasatu, eritwa ly'esyongununu, Omulamia wetu akabuga ati, “Lino mwige omusyo w'omutembu.” Ebinywa ebi sibihambire oko lubutano olwabya luliho Omwami wetu ahayo ebinywa ebi, nikwa oko lubutano olwabya olw'erilangira ebindu ebi byabiribererera; si bati bikiri bikabererera, nikwa byabiribererera. Ebindu ebyabya eby'eribererera ng'ebiminyikalo biti Kristo ali oko luyi sibikalibamo eritingira ly'elubula omugulu asyalangirwa akasa kwenene. Ebiminyikalo ebi by'eryasa liwe eriri hakuhi bikabamo ekiminyikalo kyakasatu eki, ekiri omo syongununu. Omugulu owahiribwaho n'Omwami busana n'abandu eriga omusyo w'omutembu akatsuka enyuma w'omwaka wa 1833. Aha ho mugulu w'Omwami w'eribukya ekihugo oko kwenene kunene kuti eryasa liwe liri oko nyi, kandi ati asyasa olubutano olukowa omusyo oyo irutalaba. Neryo tukalangira ngoko obuminyereri obu bukahiraho omugulu ow'eritulira ekihugo ekirango kinene ky'eryasa lya Kristo.
GSAM 98Ekirango ky'Oko Kihugo Kyosi
GSAM 98.1Omo ribererera ly'obuminyereri obu tukabona tuti oko mugulu oyo omo 1833, Omwami abya akasitusya abakwenda kutse abalisya buwe omo bitsweka bitakanganene by'ekihugo. Erilwa omo 1833 erihika omo 1844 mubatulira omulenge bati eryasa lya Kristo liri hakuhi, “nibya oko nyi”; kandi mubakangirirya omusyo w'omutembu, bakakangania ebiminyikalo ebi by'eryasa liwe, ng'oku abakangirirya erikola. Obukwenda obu, erilaba oko mukangirirya oyukakania n'abandu kutse erilaba oko nyani esyahulukibawa, mubyagenda oko buli kibanza ky'abarangiriri b'Engulu Yowene omo kihugo, n'oko buli kibanza ky'eriherera ly'amato oko lubibi lw'engetse oko kihugo.
GSAM 98.2Obunene bw'obukwenda mubyakanganibawa ndeke n'omuhandiki w'Omulenge w'Okwenene, w'e Rochester, N.Y., omo lupapuro lw'omo mukera w'erimbere, 1845, ati:—
GSAM 98.3“Engulu Yowene y'erikota, ng'oku yasonderwe omo Eribisulirwa 14:6, 7, yabiritulirwa oko buli kihugo, ekihanda, olulimi n'abandu; ekabuga n'omulenge munene eti, ‘Mwubahe Nyamuhanga, mumuhe obupipe; kusangwa esaha y'eritswera liwe yabirihika; muramye oyuwahangika olubula, n'ekihugo, n'engetse, n'esyotsulo sy'amagetsi.’ Sihali wundi mwatsi owangatoka erisimbanibawa ndeke n'ebyakolwa kwilaba omwatsi oyu, muti obukwenda obu bwabirihekwa oko buli kihugo n'olulimi eyikwa w'elubula omo myaka mike eyalabire, omo ritulira ly'eryasa lya Kristo omo 1843 [1843, omugulu w'Abayahudi—omo mugulu wetu, 1844], kutse hakuhi. Erilaba omo rikangirirya n'omo bitabu ebyahulukibawa, omulenge mwagenda omo kihugo kyosi, n'ebinywa erihika oko nduli y'ekihugo.”
GSAM 98.4Abandu baguma abatasi ebyakolwa babiribona Omukukyo w'eryasa lya Kristo engendo eyakabiri nga wagumire omo kibanza kiguma, bakalengekania bati ni mubiri owahambire oko William Miller n'abalisya magana make abakola haguma naye omo kitsweka ky'enoro y'Ebihugo Ebihindene bya Amerika. Abandu ab'obwo bangasangwa mubasama bamaminya bati omukukyo w'omo Amerika, aho Abalisya Miller na Himes babya basondoli abamenyirwe kutsibu, lwabya lusa kitsweka kike ky'omukukyo munene owagenda “oko nduli sy'ekihugo,” ng'oku byabugwa endata.
GSAM 99NGOKO OMUKUKYO WATSUKA OMO BIHUGO BITAKANGANENE
GSAM 99.1Omugulu w'Omwami mwasa w'ekirango eki erigenda omo kihugo. Omo bibanza 20 kutse kwilaba eby'ekihugo, hakuhi n'omugulu muguma, mubasitusibawa abalume abo, butsira eriminya omubiri w'abandi, mubagenda eritulira obukwenda obu omo bitsweka byosi by'ekihugo. Abo ababugwako omo kihande 4, abatunga ekyakakala ekyahambire okw'ihwa ly'Ebiro 2300, oyuguma lisa syabamo, A. Campbell, mubasindawa eritangira omo ritulira ly'Obukwenda bwa malaika ow'erimbere obw'omo Eribisulirwa 14. Eki nakyo mwakyakolwa n'Ekirimu kya Nyamuhanga inyakyo, si busana n'erihana ekyakakala baguma oko bandi.
GSAM 99Erihisanisya n'Erilungula ly'Ekanisa
GSAM 99.2Twamakolesya oko mukukyo oyu omuhango oyo D’Aubigné akolesya oko nzuko y'Erilungula linene ly'Ekanisa ly'omo myaka y'ekighanda ky'ikumi n'omukaga, litolere kwenene eriganzo ng'obukwenda bw'Omwami obwasa omo mugulu w'Omwami. Omuhandiki w'emyatsi ya kera mwabuga oko Rilungula eryo lyosi ati:—
GSAM 99.3“Germania siyaha Switzerland okwenene, kandi Switzerland siyahako France, kandi France siyahako England. Ebihugo byosi ebi mubyatunga okwenene erilwa oko Nyamuhanga, ng'oku ekitsweka kiguma ky'ekihugo kitakatwalira ekindi ekyakakala; nikwa eryuba liguma erikakola likaha ekyakakala kyaryo omo kihugo kyosi. Kristo, ekyakakala ky'engyakya ekikalwa endata, oyukengererwe kwilaba abandu bosi butsira rugero, oko mugulu w'Erilungula ly'Ekanisa, ng'oko mugulu w'erisimbania ly'Obukristo, abya muliro wa Nyamuhanga owaheba ekihugo engebe. Omo myaka y'ekighanda ky'ikumi n'omukaga, engangirirya nguma mwahirwa oko ndambi nguma omo syonyumba n'omo makanisa w'ebihugo ebyabya hali-hali kandi ebyatanganene kutsibu. Enzumwa ni yi: Ekirimu kiguma kyabya kikakola obuli hantu, kikaleta erikirirya liguma.
GSAM 99.4“Erilungula ly'Ekanisa ly'omo Germania n'ery'omo Switzerland likakangania okwenene oku. Zwingle siwabya n'erikania na Luther. Kwenene, mwabya kindu ekibohire abalume babiri aba; nikwa tutolere erisondakyo endata w'ekihugo. Oyo owaha Luther okwenene erilwa e lubula, mwahako Zwingle. Nyamuhanga yo wabya nzira y'erikania lyabo. Zwingle akabuga ati, ‘Natsuka eritulira Engulu Yowene omo mwaka w'olukogo 1516; ekyo kikabuga kiti, oko mugulu aho erina lya Luther ryabya ritayowibwe omo kihugo kyetu. Sinaliga engangirirya ya Kristo erilwa oko Luther, nikwa erilwa omo kinywa kya Nyamuhanga. Luther amatulira Kristo, akakola ng'oku ngakakola; ebindi sibiho.’”6
GSAM 100.1Akabuga oko mubiri wa Farel na Lefèvre omo France, omuhandiki w'emyatsi ya kera akabuga ati:—
GSAM 100.2“Neryo Erilungula ly'Ekanisa ly'omo France siryaleterwa erilwa omo kindi kihugo. Mulyabutirwa oko kitaka kya France; mulyalasa e Paris; mulyahira emisi yalyo y'erimbere omo kalasi ngulu k'eriga inyako, akabya butoki bwakabiri omo kihugo ky'Obukristo bwa Roma. Nyamuhanga mwahira emihango y'omubiri oyo omo mitima y'okwenene y'abandu b'e Picardy n'e Dauphiny, omubiri atetsuka omo kindi kihugo kyosi.
GSAM 100.3“Twabirilangira tuti Erilungula ly'Ekanisa ly'omo Switzerland siryalwa oko Rilungula ly'omo Germania. N'Erilungula ly'omo France siryalwa oko lyosi okw'ayo abiri. Omubiri mwatsuka haguma omo bihugo bitakanganene ebi, butsira erikania lyabyo; ng'oko luhi, esyongabo syosi esikatondeka abasuda sikagenda oko ndambi nguma, nomwakine engabo nguma siyikabwira eyindi erigenda, kusangwa ekihano kiguma ekikalwa oko Musondoli Mukulu muguma kikowibwa n'abosi. Omugulu abya abirihika, abandu babya babiritegulwa, neryo Nyamuhanga mwatsuka Erilungula ly'ekanisa yiwe omo bihugo byosi oko ndambi nguma. Ebyakolwa ebi bikakangania biti Erilungula linene ly'Ekanisa ly'omo myaka y'ekighanda ky'ikumi n'omukaga ryabya mubiri wa Nyamuhanga.”7
GSAM 100.4Oko Rilungula ly'Ekanisa ly'omo England, eyikwa w'obusondoli bwa Thos. Bilney, Fryth, Tyndale, n'abandi, D’Aubigné akasuba eribuga ati:—
GSAM 100.5“Neryo Erilungula ly'Ekanisa ly'omo England mulyatsuka butsira erisimbako Luther na Zwingle, likatunga byosi erilwa oko Nyamuhanga lisa. Omo bihugo byosi ebi eby'Obukristo, ekinywa kya Nyamuhanga kyabya kikakola oko ndambi nguma. Enzuko y'Erilungula ly'Ekanisa ly'omo Oxford, Cambridge na London yabya Ndagane Nyihya y'omo Kigereki eyahulukibawa na Erasmus. [Tyndale na Thomas Bilney mubalwa e Cambridge omo mwaka wa 1519.] Omugulu mwasa aho England yikayowa obutsembo busana n'enzuko ngulu eyi y'Erilungula ly'Ekanisa.”8
GSAM 101.1Ekirango ky'eryasa lya Kristo mwakyatsuka omo musindo owahisanire n'owo twabirikangania oko Rilungula ly'Ekanisa. Abalume mubasindawa erigenda oko ndambi nguma omo bibanza by'ekihugo ebyabya byalenga engendo ini eriganza ly'ebibanza eby'erimbere, butsira eriminyana kutse erihana amalengekania. Mubatsuka eritulira eby'okwenene eby'Amasako biguma; si omo bihugo bini by'ekihugo bisa, nikwa oko kihugo kyosi ekyabya kyabirikula omo migenzo y'obwikale.
GSAM 101Emibiri ya Joseph Wolff
GSAM 101.2Hano ni ndeke itwateya emyatsi eyikakanganaya eyo erilangirira eryasa lya Kristo lyahikire:—
GSAM 101.3“Omo mwaka wa 1831 Joseph Wolff, D.D., mwatumwa ng'omukwenda w'Engulu Yowene erilwa e Britania Nene eriyakola omubiri omo Bayuda b'e Palestina. Ng'ebitabu biwe eby'erisaka eby'obuli kiro bikabuga, erihika omo mwaka wa 1845, mwalangirira eryasa ly'Omwami Mukulu eryalibya hakuhi omo Palestina, Misiri, oko mbibi sy'Engetse Etsukire, omo Mesopotamia, Crimea, Persia, Georgia, omo Bwami bwa Ottoman bwosi, omo Bugiriki, Arabia, Turukiya, Bokhara, Afghanistan, Kashmir, Hindostan, Tibet, omo Budaki, Scotland, Ireland, omo Constantinople, Yerusalema, Saint Helena, kandi n'omo mato omo Ngetse ya Mediteranea, n'omo muyi wa New York, eyiri esyondeko syosi sy'erikirirya. Akabuga ati abiritula Engulu Yowene omo Bayuda, Abaturuki, Abaislamu, Abaparsi, Abahindu, Abakaldayo, Abayesidi, Abasiria, Abasabea, eyiri abapaasha, abasheki, abashaha, abami b'e Organtsh n'e Bokhara, omwamika w'e Bugiriki, n'abandi.”9
GSAM 101.4Omo Yemen, ekihugo eky'ekikalo ky'olubuto lwa Hobabu, isesala wa Musa, Joseph Wolff mwalangira ekitabu ekyo akabugako ati: “Abarabu b'ahano bawite ekitabu ekikahulawa ‘Seera,’ ekikakanaya oko ‘Eryasa lya Kristo engendo eyakabiri, n'Erithabala Liwe omo Lukengerwa!’”10
GSAM 102.1Omo Yemen mwakala ebiro 6 haguma n'Abana ba Rekabu, abo akabugako ati: “Sibakanywa edivai, sibakahanda amalimiro w'emizabibu, sibakasiga embuto, bakikala omo mahema, kandi bakibuka ebinywa bya Yonadabu mugala wa Rekabu. Haguma nabo habya abana ba Israeli, ab'ekihanda kya Dani, abakikala hakuhi na Terim omo Hatramawt, abakalindirira, haguma n'Abana ba Rekabu, eryasa lya Masiya eryalibya hakuhi omo bitumbi by'elubula.”
GSAM 102.2Omo myatsi eyi twabiribuga, tukalangira ng'omo myaka 14 eyo, Wolff iyuwene abya abirilangirira engulu y'eryasa lya Kristo eryalibya hakuhi, omo bihanda ebyalengire 20. Omo ndambi eyo yinyini, esyongangirirya esi mubakanayako kutsibu omo Bugirimani, kwilabirira omo luhande lw'elulyo omo Bamoravia.
GSAM 102Obukwenda omo Bugirimani n'omo Rusia
GSAM 102.3Omusakangyi w'e Bungereza, Mourant Brock, akatubwira ati “omo Württemberg mwabya endeko y'Abakristo eyalibya n'abandu magana mangyi, abakalindirira eryasa lya Kristo eryalibya hakuhi.” Omo bindi bitsweka by'e Bugirimani, esyongangirirya esi syalangirirawa na Hengstenberg, oyo omo ndambi eyo babugako bati yowalengire abandi omo Bugirimani oko bwenge bw'eryiga emyatsi ya Nyamuhanga.
GSAM 102.4Omo Erikubungula n'Omurangiriri ky'ekiro kya 13 ky'omukera wa 12, 1892, Omulisya L. R. Conradi w'e Bugirimani akabuga ati:—
GSAM 102.5“Omo Bugirimani, Bengel mwabukya olwanzo lw'erilangira Omwami wetu omo mitima mingyi, ekyaleka abandu bigonye bingyi erisoma ekinywa ky'obuminyereri ng'oku batatakola kera.... Ekyakakala mwamulika omo Bugirimani, n'ebitabu ebikakanganaya ngoku ebiro 2300 bikabererera mubyagabanibwa yo. Eribuka omo bwikirirya mwakwamaho, kwilabirira omo Württemberg; n'omugulu eryendereribwa lyatsuka, esyonyumba magana mangyi syagenda omo Rusia y'elulyo, neryo mwabanganyayo obukwenda omo bandu b'ekihugo kyabo ababya basyenda yo myaka mingyi embere. Abalisya hakuhi bosi babere bakakinga amakanisa wabo, abikirirya mubabya bakahindana omo syonyumba sy'abandu busana n'‘esyosaha’ syabo sy'emihindano, n'abandu magana mangyi mubabindukira Nyamuhanga. Nomw'omo ndambi eyo, mubahakana oko Sabato, nikwa kusangwa sihali oyutsukire eriteyayo, omwatsi oyo mwalibirirwa. Omulimi w'e Rusia mwabindukira Nyamuhanga omo mihindano y'‘esyosaha’ eyi, neryo mwatsuka omubiri oyo yinyini omo Barusia. Kino ekyalwiremo omukukyo munene w'Ab'Emihindano y'Esyosaha ow'omugulu ono, obutoki bwagwo bukahika erihika oko nduli eyiri ehali kutsibu y'e Siberia n'omo bihugo eby'inyuma w'esyombiri sya Kaukasia.”
GSAM 103.1Omo Erikubungula n'Omurangiriri ky'ekiro kya 31 ky'omukera wa 7, 1891, muli ebinywa by'Omulisya Conradi ebihambire oku Mugala wetu Schäche w'e Australia, oyo, omo ndambi eyi akakanayako, abya akikala omo Silesia, kandi omo kitsweka ky'endambi yiwe iniakakolera omubiri w'obukwenda omo kihugo kyabo owa Tata Gosner, omukwenda w'Engulu Yowene w'e Bugirimani owaminyikire kutsibu kandi omwiyi w'eby'erikirirya. Erilwa oku Mugala wetu Schäche, akatuha emyatsi eyi eyihambire oko kitabu kya Kelber:—
GSAM 103.2“Enyuma w'omwaka wa 1836, kutse endambi ya Bengel ey'eribala yabere ihwere, omo olupapura lw'engulu lw'ekitsweka kya Schweidnitz mwahuluka eriminyisya eryalwa omo nduka y'ebitabu y'Omukulu Sommerfeldt ow'eyo, erihambire oko kitabu kya L. Henry Kelber, ekyalikanaya oko myatsi minene n'ey'etseme eyalibya omw'ikola omo myaka ya 1843 n'eya 1844. Sinyikiribuka ndeke omutwe w'ekitabu ekyo. Twabana ekitabu ekyo, twasomakyo haguma n'abandu balebe ababya banzire eriminya emyatsi eyi, omo mwaka wa 1839-40, twabere tukingire esyoluyi. Ekitabu mwakanganaya, erilwa omo Danieli, n'omo Eribisulirwa, n'omo Matayo 24, ng'enduli yabya hakuhi, kandi mwalibya n'ekipande ky'eribala, ekikakanganaya ngoku bahikire oko ndambi eyabugibawa eyo.”
GSAM 103Obukwenda omo Britania Nene
GSAM 103.3Omo kitabu ky'e Bungereza ekyahulawa Emyaka 1000, mukabugibwa hati “abalisya 700 b'Ekanisa y'e Bungereza babya bakalangirira eryasubula ly'Omulami.” Omo balisya abalengire abandi oko bwenge omo ndambi eyo mwabya abo abalangirira esyongangirirya sy'eryasa lya Kristo omo Bungereza erilwa omo 1840 erihika omo 1844. Omo bano tukendibuga amena wa Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Omudogiteri Nisbett, Omulisya A. Dallas, M.A. [omo kitabu kiwe, Mukebe e Yerusalema, olupapura 114, akakanganaya ng'omuhani w'omo Matayo 24 ahambire oko lubutano luno], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, n'abandi.
GSAM 104Obukwenda omo Budaki
GSAM 104.1Esyongangirirya sy'eryasa lya Kristo engendo eyakabiri syalangirirawa omo Budaki na Hentzepeter, oyo babugako bati omo ndambi eyo yowalengire abandi balisya b'omo kihugo ekyo oko butoki. Abya omuteyi w'enyumba y'ebindu by'akera ey'Omwami omo La Haye, omo mubiri oyo omwami amuhiriremo. Akayibugako, omo baruha eyasaka eyiri omuhulukya w'Omulenge munene w'aho kati-kati k'ekiro, omo mukera wa 6, 1844, ati eritsuka liwe eriteya omwatsi oyo lyalwa omo kiroto ekyamuhambire kutsibu oko mutima. Mwasesekula Amasako oko mwatsi oyo, n'omo mwaka wa 1830 mwahulukya akatabu akakakanganaya esyongangirirya esi. Omo 1841 mwahulukya akandi katabu oko erihwa ly'ekihugo. Omo baruha eyo yinyini akabuga ati emyatsi y'erimbere eyowa eyihambire oku William Miller n'abandi ababya bakalangirira embere sy'abandu esyongangirirya sy'eryasa lya Kristo eryalibya hakuhi, ayowayo omo 1842, omw'ikania n'omundu owalwa omo Amerika n'eryasa omo Budaki.
GSAM 104Obukwenda omo Tartaria
GSAM 104.2N'omo mwaka wa 1821 esyongangirirya sy'eryasa ly'Omwami Mukulu syabya sikikiriribwa kandi isikakangiriribawa omo Tartaria. Omo ndambi eyo omukwenda w'Engulu Yowene w'e Ireland mwatumwa omo kihugo ekyo, n'omuhere w'Abatartari mwamubulya ati: “Kristo akendisyasa engendo eyakabiri mugulu ki?” Mwamusubirya ati syasi kindu kyosi oko mwatsi oyo; neryo omuhere mwasweka kutsibu busana n'erisubirya lityo ery'omukwenda owasire erikangiriryabo esyongangirirya sy'e Biblia, n'eribuga ati akalengekania ati “obuli mundu oyuwite e Biblia angatoka eriminya kino.” Neryo omuhere mwakanganaya ngoku akayowa, n'eribuga ati akalengekania ati Kristo akendisyasa hakuhi n'omwaka wa 1844 enyuma w'eributwa lya Kristo. Omwatsi oyo akabanika omo Lupapura lw'Engulu lw'e Ireland, 1821.
GSAM 104Obukwenda omo Amerika, India, n'omo Kihugo Kinene kya Europa
GSAM 104.3Omo Bitabu Bititi by'Eryasa lya Kristo, ekitabu kya 2, olupapura 135, 1844, Mourant Brock w'e Bungereza akabuga ati:—
GSAM 105.1“Si mo Britania Nene musa amo abandu bakilindirira eryasubula ly'Omulami eryalibya hakuhi kandi amo omulenge w'erilabula akalangirirawa, nikwa n'omo Amerika, India, n'omo kihugo kinene kya Europa. Omo Amerika, abalisya b'ekinywa hakuhi 300 bakatula batya ‘Engulu Yowene ey'obwami eyi;’ obwo omo kihugo kino, hakuhi 700 b'Ekanisa y'e Bungereza bakalangirira omulenge oyo yinyini.”
GSAM 105Eyiri Obuli Hakalindiro k'Amato w'Engetse Omo Kihugo
GSAM 105.2E. R. Pinney, w'e Seneca Falls, N.Y., omulisya w'Ababatisti owayihayo kandi owaha engebe yiwe yosi omo mubiri w'erilangirira esyongangirirya sy'eryasa lya Kristo, omo kitabu kiwe Erisobola Matayo 24, esyolupapura 8, 9, mwabuga ati:—
GSAM 105.3“N'omo mwaka wa 1842 ebitabu by'eryasa lya Kristo engendo eyakabiri byabya bibiritumwa eyiri obuli kikalo ky'abakwenda b'Engulu Yowene omo Europa, Asia, Afrika, n'Amerika, oko mbande syombi sy'Esyombiri sy'Amabwe.... Abakulira amato wetu n'abakola omubiri omo mato bakatubwira bati sibakahika oko hakalindiro k'amato haho hosihosi aho bakabana erilangirira eri iritatabahikira embere, kandi abandu bakabulyabo emyatsi yalyo kangyi.”
GSAM 105Abandu 3000 Bakalangiriraya Obukwenda
GSAM 105.4Omulisya G. W. Mitchel, w'e Zanesville, Ohio, owundi mulisya owalangirira iyuwene esyongangirirya esi, mwabwira omusakangyi w'ekitabu kino, omo makanirya w'e Newark, Ohio, omo kiro kya 8 ky'omukera wa 8, 1894, ati Omulisya William Miller amubwirire, omo makanirya w'e McConnellsville, Ohio, omo mukera wa 9, 1844, ati abya awite “amena n'ebikalo by'eritumanirako eby'abalisya 3000 omo bitsweka muthina-muthina by'ekihugo, ababya bakalangirira bati: ‘Musagaye Nyamuhanga, kandi mumuhe olukengerwa; kusangwa esaha y'eritswera liwe yabirihika,’ abangi b'oku bano babya omo Amerika y'elutambi lw'endata n'omo Britania Nene.”
GSAM 105.5William Miller, abere akakanaya oko ribanganya linene ly'‘omulenge’ oyu, mwabuga ati:—
GSAM 105.6“Omuguma kutse babiri omo buli luhande lw'ekihugo babirilangirira engulu, n'abosi bakikirirania oko ndambi,—Wolff w'omo Asia; Irving, owalibya kera omo Bungereza; Mason w'e Scotland; Davis w'e South Carolina; n'abandi bangyi b'omo luhande luno, bali, kutse babiribya, ibakalangirira omulenge oyu.”11
GSAM 106Omulenge wa Eliya wa Hutchinson Akatumwa Hosihosi
GSAM 106.1Omulisya R. Hutchinson, omo 1837, mwatumwa erilwa e Bungereza eyiri Kanada ng'omukwenda w'Engulu Yowene ow'Abakwami ba Wesley. Erighunzerera mwikala omo Montreal. Abya asi abandu bangyi kutsibu omo bihugo by'ehandi. Omo myaka ya 1843 n'eya 1844 mwahulukya olupapura lw'engulu olwahulawa Omulenge wa Eliya, omwalikanaya oko syongangirirya sy'eryasa lya Kristo. Kusangwa abya akatoka erihikira amato w'erigendira omo bihugo by'ehandi butalinda, kandi iniabirihabwa obutoki bw'eritumira ebisukano binene by'esyolupapura siwe atalihe eritumabyo, mwatumabyo bingyi kutsibu oko bitsweka byosi by'ekihugo. Mwabuga oko mubiri wuwe iyuwene ati mwatumabyo busa omo Nova Scotia, New Brunswick, Newfoundland, Bungereza, Ireland, Scotland, Wales, Bufaransa, Bugirimani, Constantinople, Roma, n'omo bitsweka byosi by'obwami bwa Britania n'ebihugo byalibya omo butoki bwabwo.
GSAM 106Omo Bizinga bya Sandwich
GSAM 106.2Omo lupapura lw'engulu Omulenge munene w'aho kati-kati k'ekiro ky'ekiro kya 12 ky'omukera wa 10, 1843, mwabya ebaruha eyalwa eyiri Omugole O. S. Burnham, w'e Kaloa, oko kizinga kya Kaui, omo Bizinga bya Sandwich. Iyo n'omulume wiwe babya bakangirirya b'esikuli y'ahali aho. Mubikirirya esyongangirirya sy'eryasa lya Kristo, kandi iniabakalangirirasyo yo, n'endeko y'abikirirya yabya yikaramya haguma nabo omo bizinga ebyo.
GSAM 106Erikundikania Obukwenda n'Obwa Yohana Omubatizi
GSAM 106.3Tutya tukalangira ng'esyongangirirya sy'eryasa lya Kristo syalangirirawa omo bitsweka bingyi ebyaligunzire ndeke eriberererya obuminyereri bw'Amasako obuhambire kusyo.
GSAM 106.4Obukwenda obwalitolere erilangirira eryasa lya Kristo engendo ey'erimbere bwabugibawa n'omuminyereri Isaya omo binywa bino: “Omulenge w'oyukalakira omo mbwarara ati, Mutekanyaye enzira y'Omwami Mukulu, mukolaye enzira etunganene omo mbwarara busana na Nyamuhanga wetu. Obuli musya asyimibwa, n'obuli mbiri n'akitwe byasyahinyibwa; enzira eyigoyagoyire yasyatunganyibwa, n'ebibanza bikalakalire byasyaleresibwa; n'olukengerwa lw'Omwami Mukulu lwasyabisulwa, n'abandu bosi basyalulangira haguma; kusangwa obuno bw'Omwami Mukulu bwabiribugakyo.”12 Obuminyereri buno mwabererera omo mibiri ya “Yohana Omubatizi, akatula Engulu Yowene omo mbwarara y'e Yudea, n'eribuga ati, Mubinduke muleke ebibi; kusangwa obwami bw'elubula buli hakuhi.”13
GSAM 107.1Omundu oyu, musa, omo mikera 6 y'omubiri omo kihugo kiguma kya Yudea, mwaberererya obuminyereri buno obw'erisweka. Obuminyereri buno bwabere bukaha Yohana embibi sy'omubiri wiwe oko ndambi n'oko kikalo, si kutya binali oko buminyereri obuhambire oko rilangirira eryasa lya Kristo engendo eyakabiri, kusangwa omubiri mwalitolere erikolawa n'‘omulenge munene,’ erihikira ekihugo kyosi.
GSAM 107.2Tutya, omo kyakakala ky'emyatsi eyabirikanganibawa, hakalangirika ngoku obuminyereri obuhambire oko bukwenda bw'eryasa lya Kristo bwabererera ndeke-ndeke. Endambi ya Nyamuhanga mwahika ey'erikangirirya omuhani w'omutini, n'ey'eriha erilangirira ly'erimbere ly'obukwenda bwa malaika ow'erimbere; neryo mwimya abakwenda buwe erilangirira omulenge eyiri ebihanda byosi, n'abandu bosi, n'emibuge yosi.
Notes
- Matayo 24:32-35. ↩
- Abanya Roma 10:14, 15. ↩
- Matayo 24:29, 30. ↩
- Matayo 24:29. ↩
- Mariko 13:24. ↩
- Emyatsi ya Kera y'Erilungula ly'Ekanisa, ekitabu 8, ekihande 1, esyongingo 2, 3. ↩
- Omo kitabu ekyo kiguma, ekitabu 12, ekihande 3, engingo 10. ↩
- Omo kitabu ekyo kiguma, ekitabu 18, ekihande 2, engingo 12. ↩
- Omulenge w'Ekanisa, olupapura 343. ↩
- Omubiri wa Wolff ow'Obukwenda omo Bokhara. ↩
- Esyongangirirya sya William Miller, olupapura 238, 1843. ↩
- Isaya 40:3-5. ↩
- Matayo 3:1, 2. ↩