Ekihande 17 — Okwenene kukagenda embere omo bikalakalire
GSAM 265.1“Ngoko omulisya akasondya ekihangulo kiwe ekiro ali omo kati-kati k'esyombuli siwe esyapanzikana, kitya ngendisondya esyombuli syaghe, kandi ngendilusyasyo omo myanya yosi eyo syapanzirawa ekiro ky'omulumbi n'omwirimya.”1
GSAM 265.2Abandu ababya bamabiyikirirya Obukwenda bwa malaika owakasatu erihika oko mughulu oyo (1847) babya omo busama omo bindu by'ekihugho kino; busana n'ekyo, sibangatoka eriha esyofranga nyingyi sy'erihererya Obukwenda. Omulisya White n'omukali wiwe n'Omulisya Bates mubalangira omughaso w'eriyikolera omo kati-kati k'abagala betu abapanzire, kandi ngoko kyabya kitolere eriteghekania ebintu by'erisoma n'erihabyo oko bandu, ibyawatikyabo eriminya okwenene. Akatabu ako Omulisya Bates ahandika oko mwatsi w'eSabato mwakamuwatikya kutsibu erikania oko mwatsi oyo, omughulu aya omo myanya mbiriri-mbiriri, kandi omw'irihererya erilabira omo mbaluha. Mwabya akakola omubiiri n'eriyiyinia rinene kutsibu.
GSAM 265Ehongo ya mwali wetu munyeto busana n'okwenene
GSAM 265.3Engendo nguma, kundi atawite esyofranga sy'erithuha olughendo lwiwe, mwabya amateghekania erighenda omo maghulu erilhua e Massachusetts n'eriya e New Hampshire. Oko mughulu oyo, mwabana ebaruha eyalhua oko mwali wetu munyeto owabya ayikirirye erikola emibiiri y'omo nyumba oko $1 oko buli yenga, atoke eribya n'ekindu ky'eriwatikya omubiiri wa Nyamuhanga. Abere amakola omubiiri eyenga nguma, erilenghekania ngoko Omulisya Bates alaghire esyofranga mwakamukuna kutsibu; mwahika oko mukulu w'omubiiri wiwe n'erisaba erilihwa embere sy'endambi, atoke erimuhira $5 bunya. Omo syofranga esyo, Omulisya Bates mwathuha olughendo lw'eriya e New Hampshire omo ky'erighenderamo ky'abandu bosi. Omo buli mwanya mwabya n'emihindano eyuwene, kandi abandu bangyi mubikirirya okwenene.
GSAM 266Eritsuka eriikala omo nyumba n'ebindu by'omw'iyibweka
GSAM 266.1Eritoke erikangania omutima w'eriha ehongo owabya akakuna abatsuki b'omubiiri w'Obukwenda obu, tukatula ebinywa ebikakwama eby'Omugole White akakania oko mibere yabo omo mughulu w'embeho w'omwaka 1847-48. Oko mughulu oyo babya bakikala omo bisenge by'omu nyumba nene ya S. Howland, e Topsham, Maine, eyo batsukira eriikala haghuma omo nyumba n'ebindu by'omw'iyibweka:—
GSAM 266.2“Mutwabya omo busama kandi mutwalaba omo ndambi y'obutuku. Omulume waghe mwabya akakola omubiiri w'eriheka amabwe oko nzira y'erigari ly'ekyuma. Omubiiri oyo mwahuna engoba y'oko minwe yiwe, n'omusasi mwatsuka erilhua omo myanya mingyi. Mutwabya tuyisoghire eritasighala tukayiketera abandi, aliwe eriyisulubirira n'eribya n'eky'eriwatikya abandi. Aliwe sitwabya tukabana obutungi. Omulume waghe mwabya akakola omubiiri kutsibu, aliwe syangatoka eribana erihembo eryo lyabya rimutolere busana n'omubiiri wiwe.
GSAM 266Omulisya White akabhelha esyongwi
GSAM 266.3“Omulume waghe mwaleka omubiiri w'oko nzira y'erigari ly'ekyuma, mwaheka embasa yiwe n'eriya omo musitu eribhelha esyongwi. Nomo abya n'obulumi obutahwa omo lubavu lwiwe, mwabya akakola omubiiri erilhua kera omo ngyaki erihika omwirimya, atoke eribana hakuhi senti 50 oko buli kiro. Obulumi bunene mwabya ibukamutangira erihulya omo kiro. Ahate mughulu munene, mutwabana esyombaruha sy'abagala betu b'omo bihugho mbiriri-mbiriri ibakatubirikira eriyabakebakya; aliwe kundi sitwabya tuwite esyofranga sy'eritulusya omo kihugho eyo twabya tulimo, mutwasubirya tuti enzira siyikinitughukirwe.
GSAM 266.4“Mutwabana ebaruha ya Mugala wetu Chamberlain, w'e Connecticut, inianemutuyingirirya eriysa oko muhindano w'omo kihugho ekyo. Mutwasombola erighenda twamabana esyofranga. Omulume waghe mwaghania n'omukulu w'omubiiri wiwe oko rihembo riwe, n'eribana ngoko mwabya imusighireyo $10. Omo kitsweka kyasyo kimwe oko bibiri, mungaghula esyongyimba esyo twabya tulaghireko kutsibu. Enyuma w'aho mungatsuminia erikoti rinene ry'omulume waghe mw'ebitsuko by'esyongyimba, nibya n'ebitsuko ebyo mungatsuminia kw'ebindi bitsuko. Kyaleka ikyabya kikalire eriminya olughimba lw'erimbere omo maboko w'erikoti. Mutwasighala n'esyofranga $5 sy'erituhikya e Dorchester, Massachusetts. Esanduku yetu mwabya imuli hakuhi ebintu byosi ebyo twabya tuwite omo kihugho kino. Aliwe mutwabya n'obuholo bw'omo mutima n'omutima oyutasikatuleghaya; n'ekyo mwakighanjirya kulenga ebikatsemesya engebe y'oko kihugho.
GSAM 267.1“Mutwahika oko nyumba ya Mugala wetu Nichols, kandi embere sy'erighenda, Mwali wetu Nichols mwaha omulume waghe $5. Esyo mwasyathuha olughendo lwetu erihika e Middletown, Connecticut. Mutwabya bagheni omo muyi oyo, kandi sitwabya tukinilangira n'omugala wetu mughuma w'omo kihugho ekyo. Mutwabya tusighire n'esyosenti 50 risa. Omulume waghe syayighuma erikolesyasyo eripangisya erigari ly'esyombalaasi; neryo mwahira esanduku oko kibumba ky'esyombago, n'itwe mutwaghenda omo maghulu tukasondya omundu oyu twabya tuwiteko erikirirya righuma. Bunya mutwabana Mugala wetu Chamberlain, naye mwatutwala omo nyumba yiwe.”
GSAM 267Omuhindano w'e Rocky Hill, Connecticut
GSAM 267.2Omuhindano ono mwakolerwa e Rocky Hill. Ekisenge ky'erihindaniramo kyabya kinene kandi erihimbwa lyakyo siryabya rikin'ihwa, omo nyumba ya Mugala wetu Belden. Ebinywa bino ebyalhua omo baruha eyo Omulisya White ahandikira S. Howland bikatubwira emyatsi milebe eyuwene y'omuhindano oyo:—
GSAM 267.3“Ekiro 20 omwisi 4 [1848], Mugala wetu Belden mwatuma erigari liwe ly'esyombalaasi e Middletown eriyeheka itwe n'abagala betu ababya bapanzire omo muyi oyo. Mutwahika ewabo [Rocky Hill] hakuhi esaha 4 sy'enyuma w'omusibo, kandi hahwere esyodakika nke, Abagala betu Bates na Gurney mubasa. Oko mwigholo-gholo oyo mutwabya n'omuhindano w'abandu hakuhi 15. Omo ngyaki y'omo Tano, abagala betu mubasa erihika omughulu twabya hakuhi 50. Abandu abo sibabya bosi bamabikwata okwenene ndeke. Omuhindano wetu w'ekiro ekyo mwabya muwene kutsibu. Mugala wetu Bates mwakangania ebihano omo nzira eyikasondola ndeke, kandi omughaso wabyo mwahirwa omo mitima y'abandu erilabira omo bwimiri obuwite akaghala. Ekinywa mwakasikya abo ababya bamabya omo kwenene kandi mwakabukya abo ababya batakin'iyisogha ndeke.”2
GSAM 267Eribirikwa omo kihande kye Oswego, New York
GSAM 267.4Busana n'erihererya akatabu k'Omulisya Bates omo kati-kati k'Abalindiriri b'eryasa lya Kristo, abandu b'omo bindi bihugho mubatsuka eriteya eSabato. Hiram Edson, w'e Port Gibson, New York, mwahandika akabirikira Omulisya White n'Omugole White n'abandi eriysa oko muhindano w'Abandu abakateya eSabato e Volney, omo kihande kye Oswego, omwisi 8, 1848. Mwabugha ati abagala betu bangyi babya omo busama, kandi syangatoka erilagha ngoko banganaha bingyi busana n'erithuha eby'erighenda. Omulisya White mwabya amabibana $40 busana n'omubiiri akolera omo ririma ly'ebiti by'erilisya esyonyama. Ekitsweka ky'esyofranga esyo mwakikolesibwa erighula esyongyimba esyo babya balaghireko kutsibu; esyasighala mwasyathuha olughendo lwabo lw'eriya e Volney n'erighaluka.
GSAM 268.1Omuhindano ono w'omo lubali lw'erirenga ly'eryuba lw'e New York mwakolerwa omo nyumba y'eribika amagari w'esyombalaasi ya Tata Arnold. Habyaho abandu hakuhi 35, bo bosi abangahindanibwa omo kihande ekyo ky'ekihugho; aliwe kyabya kikalire eribana nibya babiri abalyalighiranako. Obuli mughuma mwabya akawata oko malengekania wiwe, akabugha ati akwemene n'eBiblia. Bosi babya banzire erikania oko malengekania wabo n'eritulirirya abandi wo. Mubabwirwa ngoko Omulisya White n'omukali wiwe sibalwalwa olughendo lule-lule eriyahulikirirabo, aliwe balwasa eriyakangiriryabo okwenene. Tata Arnold mwabya ayikirirye ngoko emyaka 1,000 y'omo Eribisulirwa 20 yabya yamabirwabaho, kandi ngoko abandu 144,000 abakanibawako omo Eribisulirwa bo bandu ababukibwa oko mughulu w'eribuka lya Kristo.
GSAM 268Tata Arnold akaghana ebiraghiro by'eriramya
GSAM 268.2Omughulu ebiminyikalo by'Omukama wetu oyukahola byabya embere sy'ekihanda kino, kandi bakisiya eryebuka amalumwa wiwe, Tata Arnold mwimuka n'eribugha ati syalikiriraya ekyo babya bakisiya erikola. Mwabugha ati erirya ly'Omukama lyabya erikwamirira Pasaka, kandi lyabya litolere erikolwa engendo nguma risa oko buli mwaka.
GSAM 268.3Amalengekania ano mbiriri-mbiriri awakaswekaya mwahira obulito bunene oko Mugole White. Mwasi ndeke ngoko Tata Arnold abya omo kosa. Amahanya mangyi mwahumba omutima wiwe, kundi kyabya kikalinga ngoko Nyamuhanga anemutsumwa. Abandi mubasagha bati akisiya erihola; aliwe Abalisya Bates, White, Chamberlain, Gurney, na Edson mubamusabira. Omukama, omo lukogho lwiwe, mwahulikirira emisabe y'abaghombe biwe, naye mwasyabana akaghala. Ekyakakala ky'elubula mwakihika oko iye, kandi bunya syasyaminya ebintu by'oko kihugho. Omughulu abya atya, mwakanganibwa amakosa malebe w'abo ababyaho, n'okwenene okwahabana n'amakosa ayo. Kyakangania ngoko amalengekania ayo mbiriri-mbiriri, agho babya bakabughako bati akwemene n'eBiblia, akwemene risa n'eryowa lyabo ry'eBiblia. Babya batolere erileka amakosa wabo n'eribya baghuma oko Bukwenda bwa malaika owakasatu. Omuhindano mwahwa omo lukengerwa; okwenene mwakakinda. Abo ababya bawite amalengekania ayo mbiriri-mbiriri awakaswekaya mubabikula amakosa wabo, n'eribya baghuma oko Okwenene okw'omugulu ono okw'Obukwenda bwa malaika owakasatu. Nyamuhanga mwahababo ebibuya kutsibu.
GSAM 269Enzoli eyirimo erikolesya eBiblia omo nzira eyikaswekaya
GSAM 269.1Ebinywa bino ebikakania oko muhindano oyo mwabihabwa na Tata Alexander Ross ekiro 4 omwisi 1, 1884. Mwabya mughuma w'abandu 35 ababya omo kihanda ekyo kike. Mwabugha ati:—
GSAM 269.2“Mwali wetu White, inianemuli omo Enzoli, mwimuka n'eritwala eBiblia y'ekihanda omo kuboko kwiwe kw'amalembe; ekitabu ekyo kyabya kya bunene obumenyere. Mwabya akawata yo iyighukire, enyanya kutsibu, atayilolireko. Omo kuboko kwiwe kw'amali, mwabya akabindula erilhua oko risako righuma n'eriya oko lindi. Abere ahira omunwe oko risako, inyabugha ebinywa byalyo. Mungalebya amange w'omo masako ayo, eritoke eriminya nga anemubugha erisako eryo akalaghako. Ingye kutse abandi b'omo kihanda mutwalebya amasako ayo wosi. Omo buli risako, mwabya akabugha ebinywa by'erisako eryo akalaghako. Kandi mwabya akakola atya amaiso wiwe inalolire enyanya n'oko lubali oluhabene n'eBiblia. Amasako ayo abugha wo wakinda amaighisyo w'amabehi w'Abandu abakateya eSabato ababya bahindene e Volney omwisi 8, 1848, n'erileka itwabya baghuma omo kwenene.”
GSAM 269.3Oko kwenene, omundu oyutasyaleka ekosa ly'eriighisya eryalungulwa omo mibere eyiri nga yino, erilabira omo masako awasondokere w'omo Biblia kandi omo nzira eyi y'erilenga, abya iniakakalira kutsibu erikirirya obwimiri. Ekihanda kino ky'Abandu abakateya eSabato b'omo kihande kye Oswego, amakosa wabo abere amalungulwa atya, kandi bamabibya baghuma oko kwenene, mubalhua oko muhindano oyo eriyehererya ekyakakala oko bandi. Ebighuma byaho mwabikangania kwenene ngoko lyabya likola lya Nyamuhanga. Sitani ali amateghekene obuli mughulu eritengana, erisabanganya n'eripanza abandu, omo buli nzira eyo angatoka erikolesya. “Nyamuhanga syaliletera erisabangana, aliwe obuholo, ngoko kiri omo makanisa wosi w'ababuyirire.”3
GSAM 270Erilamibwa ly'abalwere omo by'erilenga
GSAM 270.1Enyuma w'omuhindano oyo twamabikanayako, eyindi mihindano mwakolerwa omo kihande kye Madison, e Port Gibson, e Port Byron, n'omo muyi we New York. Enyuma w'eyi, mwabyaho omuhindano w'abandu bosi e Connecticut. Omo myanya milebe y'eyo, Omukama mwaseghera kutsibu abaghombe biwe, kandi akaghala k'Omuganga Mukulu k'erilamya mwakahika oko balwere, erisubirya oko misabe y'abandu biwe eyakalhua oko mitima, omughulu bakwama erighirirya eriri omo Baruha ya Yakobo.4 Nibya n'abandu abo abaganga babughirako bati sibangasyalamibwa, mubalamibwa endwala syabo. Ebintu ng'ebi byabirisibya ngendo nyingyi omo mighulu mbiriri-mbiriri erilhua omo mwaka 1845.
GSAM 270Abatsuki b'omubiiri bakayiyinia omo bikalakalire
GSAM 270.2Omulisya White, omo Erikubungula n'Omurangiriri w'ekiro 5 omwisi 2, 1880, omughulu akania oko biro by'abatsuki b'omubiiri abo, mwabugha ati:—
GSAM 270.3“Omo mibiiri yetu y'erimbere mutwalaba omo nzala busana n'eribula akalyo akatolere, n'omo mbeho busana n'eribula esyongyimba esitolere. Mutwayitanga nibya n'ebintu eby'engebe ebyo twabya tulaghireko, eritoke eribika esyofranga busana n'omubiiri wa Nyamuhanga. Kandi oko mughulu mughumaghumana mutwabya tukayiluhya kutsibu, eritoke erihikya omubiiri munene owabya akalinga ngoko atolere erikolwa: erihandika, eriteghekania eby'erihulukya, erighenda n'eritulira, erilhua omo kihugho kighuma n'eriya omo kindi.”
GSAM 270.4Omwaka 1848 mwabya mwaka w'eryebuka, omo mighani y'eryasa lya Kristo kandi n'omo myatsi y'eritawala ebihugho. Okwenene kw'Obukwenda bwa malaika owakasatu mwabya kwamabisondolibwa ndeke, kandi enzira mwabya iyikaghuka omo mbande nyingyi busana n'erilola embere ly'omubiiri. Oko mughulu oyo, ebibya omo kihugho omo mibere y'abandu n'omo myatsi y'eritawala mwabya bikahinduka omo nzira eyangasyabukya eritsomana ry'abigha b'obuminyereri. Mwabya erisabangana rinene omo mahanga w'Ekihugho ekya Kera; kandi e Hydesville, omo kihande kye Wayne, New York, mwatsuka ebiminyikalo by'erihulikirirana n'ebirimu ery'omo biro bino. Abigha b'eBiblia mubabugha bati bino bitolere eribya “ebirimu by'esyondaimoni, ebikendihindania amahanga w'ekihugho omo malwa w'ekiro ky'Omukama.”
GSAM 271Erisabangana ly'amahanga omo 1848
GSAM 271.1Ekiro kya 21 ky'omwisi 2, 1848, omughulu ab'omo ngombe ya Louis Philippe, w'e Fransa, babya bahindene bamulibirireko, mwabugha ati: “Sinabirwikala oko kihanda ky'obwami n'akaghala kangana nga ako nyiwite ekir'ekino.” Omo mwigholo-gholo w'ekiro ekikakwamako, inianambete “erikoti riguhi rinene,” iniamayibisa ng'omughenderesya w'erigari ly'esyombalaasi ly'eripangisya, mwatibita erirenga ebisika by'omuyi we Paris, akasondya aho angakingirwa eriteya engebe yiwe. Bakabugha bati eribinduka eri rinene kandi ly'oko bunya mwalhua oko mwatsi mulebe oyo akola eriwatikya Papa eriyikirya obutoki obutali bwiwe. Ekyo mwakihitania abandu biwe n'abasirikale biwe. Ekiro ekyo, mwabya amabimalira erilebya erinene ly'abasirikale b'e Fransa omo muyi we Paris. Abasirikale abere bahira ebirwanisyo byabo omo bibumba, iye mwaghaluka omo ngombe. Neryo oko bunya, omutsike muke mwatoloka endata w'omuzinga, akapepesya eribendera ly'amabala masatu, kandi akalira ati: “PAPA ALUEHO! PAPA ALUEHO!!” Abasirikale mubatsuka erisubirira omulenge oyo, nawo mwalabira bunya omo nsyongo syabo yosi, mukabana akaghala ngoko akaghenda, erihika n'oko mughulu mwatomekwaho omulenge oyu, “N'OMWAMI ALUEHO!” Omo saha nke, Paris yosi mwabya mwanya w'erisabangana rinene kutsibu. Abasirikale, ebirwanisyo omo byala, haghuma n'ekitunga ky'abandu, babya bakirukira oko ngombe y'omwami. Abere abwirwa erisabangana eryo, mwanguha eritibita iniamayibisa.
GSAM 271Ebihugo ebyabere omo bulwani
GSAM 271.2Obusakasaka n'obutambala bwa France bwakwirira n'obwangu omo bihugo bindi. Prussia, Hanover, Sardinia, Sicily, Naples, Venice, Lombardy, Tuscany, na Rome byabirihangiramo omwoyo ogw'ekisakasaka ogw'abandu. Omo myezi esatu yonene, Europe yosiri yabere omo busakasaka, n'obwami n'obwakama kwilaba makumi asatu byabere omo busakasaka bunene. Ebikondo by'abakama byatimibwanga omo nzira, abakama n'abami banene bakirukanga n'eriyihisa busana n'obwoba bw'erihwa obulamu. Abanyapolitiki bakabugha bathi obwakama bw'ekihugo kyosi bwakabere n'erihinduka lya lyo.
GSAM 272.1Abalisya ba balindiriri b'eryasa lya Kristo abatari babirihulira obukwenda bwa malaika owakasatu, bakabonera obusakasaka obu, banalengekania bathi bwabere okuhangania ebihugo busana n'“Obulwa bw'ekiro kinene kya Nyamuhanga ow'obushobozi bwosi.”5
GSAM 272Obukwenda bw'eribohya bwabirihulikanibwa
GSAM 272.2Kandi omo ndambi eyo, Abalindiriri b'eryasa lya Kristo abakateya ekiro ky'akalinda bakabere barikukangirirwa n'Ebyandikirwe bathi Sabato y'ekihano kyakane ni kaminyikalo, nesi kibohi, kya Nyamuhanga oyuli mwomi; kandi endambi yabirihika y'eritulira abandu obukwenda bw'eribohya obuli omo Obuyingirirya 7:1-4, kandi bakabere baribona inzira n'eby'okukola kugira obukwenda obu bwebere embere y'abandu. Abandu abakateya ekiro ky'akalinda babere baritegekerera omubiri ogu, Abalindiriri b'eryasa lya Kristo abakateya ekiro ky'erimbere ky'eyenga bakabugha bathi, “Mwabiritselegirwe munene n'obukwenda bwanyu bw'eribohya, nanga obulwa bw'ekiro kinene n'eriyasa ly'Omukama liri haihi n'eriika.”
GSAM 272Obusakasaka bwatekana bwangu
GSAM 272.3Hagati y'emyezi esatu nyuma, obusakasaka obwabere omo bihugo bwatekana; si busana n'erimalania obubi bwabyo, kyonene omo njira eyatakabere yamenyibwa n'abahandiki b'amakuru bene. Oko kibazo eki, Horace Greeley, omo New York Tribune, akabugha ati: “Kyabere eky'okukangirya munene oko twosi erimenya ekyalukirya obusakasaka obu omo bihugo; kyonene eky'okukangirya kinene kwilaba erimenya ekyabukanga.”
GSAM 272Senator Choate oko mibeere y'ekihugo ekyakera
GSAM 272.4Tukahika omo mwaka 1851, tunabona Senator Choate omo bugha bwabugha embere y'Omuhindano Mukulu w'e United States, aribugha oko mibeere y'ekihugo ekyakera, ati:
GSAM 272.4“Mwamenya bwinene emibere n'omubonano by'ebihugo ebyo, ebikabonerera ng'ebibwikire n'ebitsutsu, ebithu n'obwirima; mwamenya oku bitasikire n'akatono. Kyabiribonereka oko ine ng'amikumba y'obwakama, n'ebyo abandu bakenerera erihabwa, n'obusungu obwabirihindanibwa omo myaka lukumi byabere biritegekerera erifumya ekitala busana n'obulwa mwo mulopa lukahuluka, ng'omo nzoli y'Obuyingirirya, ‘okuhika oko byuma by'omo minwa y'esabayiri’; n'omo mwo luba lw'abandu lwosi lwakabere lwaloka; n'omo mwo ngoma inene y'endambi yakabere yirangirira esaha yindi; n'omo mwo butegeki bw'abandu bwene bwakabere bwageragezibwa n'omuliro n'ekitala, erimenya lyo buli bw'obuhangwa n'obwa Nyamuhanga w'obuhangwa oba si ko.”
GSAM 273“Obwimiri” bwa 18 Novembri, 1848
GSAM 273.1Abandu abakabugha bathi obusakasaka obu bwabere omo bihugo omo 1848 bwakabere bukabya inzira y'eriyasa ly'Omukama, bakabere batabana ebyo babere barilindirire, banabya n'obulighe bunene; kabe byabere bitya n'Abalindiriri b'eryasa lya Kristo abakateya ekiro ky'akalinda abakabugha bathi endambi yabirihika y'eritulira abandu “ekibohi kya Nyamuhanga oyuli mwomi”? Busana n'erisubirya, tukahulika omo katabu akahulukibwa n'Omulisya Joseph Bates omo kwezi kwa Janwari, 1849. Oko bugha oko kyabere kibere oko 18 Novembri, 1848, akabugha ati:—
GSAM 273.2“Akahanda k'abaganda n'abali baitu bakahindanira omo muhindano omo Dorchester, haihi n'e Boston, Mass. Omutangire muhindano gutatangire, bamwe-mwe wetu bakabere barikubungula ebihande bimwe by'obukwenda bw'eribohya; obutahulikirania bwabere omo bikwato oko butunganane bw'eriminya ekinywa ‘erihetuka’, n'ebundi; kandi, nanga twabere twahira eritulira obukwenda obu omo nsambo omo muhindano gwa Topsham, Maine, hakiri kito embere, n'inzira y'eribuhulukya yatanakabere yamenyekana bwinene, neryo tukahangania twosi erihira byosi omo maboko ga Nyamuhanga. Endambi eyimwe yabirihwa omo nsambo y'erisaba n'obwiyirire busana n'obwenge n'erikangirirwa, Nyamuhanga akaha Mwali White eki kyakulikirira omo nzoli.”
GSAM 273.2Tukahulika ebinywa ng'oku byabughirwe naye ari omo nzoli:—
GSAM 274Ebinywa ebiyabirwe omo nzoli
GSAM 274.1“Ekyakakala kyabirihulukira hayi? Malaika wawe atukangirire ahakabirihulukira ekyakakala. Kyatangirira oko kitono, oko wahanga ekyakakala kimo nyuma y'ekindi. Obwimiri n'ebihano byahanganibwa hamwe, bitangabanga bitanahanganibwa; ekyatangirira ni bihano ikumi, oko Nyamuhanga. Akabere asangirira munene ekihano kiwe kyatangirira erihuluka n'obushobozi, n'ebibanza byasambire byatangirira eriyubakwa. Ekyabere kityo oko bunafu kyabere kyakomera busana n'eribungula ekinywa kiwe. Erigezibwa lyakyo lyabere ly'endambi ntoko yonene. Ni kibohi! Kirihuluka! Kirihuluka, kikatangirira oko erihuluka ly'izoba. Ng'izoba, kyatangirira kyakola akabanda, kyakula ly'ubuguma n'erituma emyonzi yakyo. Oko kwenene kwakabere kwahuluka, kwakabere n'ekyakakala kitono, kyonene kyakabere kyikula. Ewe bushobozi bw'emyonzi egi! Kyakula omo bushobozi. Obuzito n'ekyakakala kinene byabere oko kwenene oku, nanga kukalako nyanga yosi, n'aho Biblia etakabere yikabaye yikakenerwa. Kwatangirira yo omo luhande lw'ahakahulukira izoba, kwatangirira n'ekyakakala kitono, kyonene emyonzi yakyo yabalukira. Ewe kwenene oku kwa maani; ni ko kukulu munene nyuma y'eriyingira omo kihugo ekilayi, kyonene kukakula kuhika oko bakabya abatali bahwa. Kwatangirira oko erihuluka ly'izoba, kukagenda oko nzira yako ng'izoba, kyonene sikukalengera n'akatono.”
GSAM 274.2“Abalaika bakateya emiyaga ene. Ni Nyamuhanga oyingirya obushobozi. Abalaika batabirekire, nanga ababuyirire batari bosiri babirihabwa ekibohi. Mikaeli akayimuka, ekibaghano eki kyakabya omo kihugo kyosi. Bwenene, bali haihi n'erifuha. Bateere akalibo busana n'ababuyirire batari babirihabwa ekibohi. Mwebwe, hulukya ebintu byabonere n'ebyahulikirire, neryo omukisa gwa Nyamuhanga wakaherekerera. Mubone! Erihetuka lili omo bushobozi, likakula omo kyakakala.”6
GSAM 274.3Nyuma y'erihuluka omo nzoli eyo, Omugole White akabugha n'omugole wiwe ati,
GSAM 274.3“Ndi n'obukwenda busana n'uwe. Watekere erihulukya akatabu katono, wakatuma embere y'abandu. Kaberere katono omutangire; kyonene abandu bakasoma, bakakutuma ebintu by'erihulukya, neryo wakahikirya oko tangira. Omo ntangiro eyo ntoko, kyakangirirwe ine nga migezi y'ekyakakala eyagenda erizunguluka kihugo kyosi.”
GSAM 275Ekyalikerera omo mbonerero y'abandu
GSAM 275.1Ebyo biminyehereri byabughirwe omo 1848 oko erihetuka n'erikula ly'okwenene kwa Sabato. Eribona omubeere ogu omo mbonerero y'abandu omo ndambi eyo, obwenge bwakabugha buthi, “Eriminyerera eri litakahikirira.” Omundu umwi akabugha n'omukozi wetu, hakabirihwa eriminyerera, ati, “Mwakahira emyaka 144,000 okukola eki mwalengekania.” Bakabugha bati, “Ki!” Abalisya bashatu—Omulisya White n'omugole wiwe, na Omulisya Bates—batari n'ebintu, bali n'abakwirikirizi batakahika omo kikumi, bo bosiri batari n'efuta, bakagenda n'amatabu magana makeyi ag'ebipapuro makumi munana ahandikirwe oko kibazo kya Sabato, eritulira ekihugo kyosi obukwenda bw'erikangirya! Nkulakula y'obutali bwenge!” Oko bakabugha bati, “Kitatoka!” erikirirya omo bukwenda n'obwimiri bw'obuhikirire bw'erihikira lyabugha liti, “Oko izina lya Nyamuhanga wa Isiraheli, kikakorwa! N'eritegerera omo bushobozi bwiwe, kikenerera kikakorwa!”
GSAM 275Ng'oku ekitabu ky'erimbere ky'Abalindiriri b'eryasa lya Kristo abakateya ekiro ky'akalinda kyahulukibwa
GSAM 275.2Erirya endambi obwimiri bwabughirwe oko mubiri w'erihulukya ebitabu, amasaba mangi gakahirwanga n'abandu abakateya ekiro ky'akalinda, Omukama akayingulule inzira y'erihulukya “akatabu katono.” Obukene obunene bwabere bw'efuta y'erihulukya ekitabu ky'erimbere. Omo kwezi kwa Juni, 1849, Omulisya White akabona omukisa gw'erikata ebibanda makumi ana bya timothy n'ekyuma ky'okukata ekikozibwa n'okuboko, oko sente 75 buli kibanda; neryo akatokera erihulukya ekitabu ky'erimbere ky'akatabu ako. Kwangatoka kabe kutali kubi erihira oko kibanza eki ekisoso ky'ibamba ly'erimbere lya katabu ako. Omusomi akabona omo mukanda w'erimbere ebinywa by'Omulisya White, oko abugha ati, “Inzira etanayinguka eritangirira omubiri kuhika hati.” Kandi wangabona ng'oku obwiyirire bwiwe bwene “bwakingula inzira.”
GSAM 276Ebyabughirwe n'Omugole White oko bitabu by'erimbere
GSAM 276.1Omugole White akabugha oko ntangiro y'omubiri w'erihulukya ebitabu ati:—
GSAM 276.2“Omugole wange akatangirira erihulukya akapapuro katono omo Middletown, maili munana erihika Rocky Hill, Conn., kandi kenshi akagenda n'amaguru kwo n'erihanga, n'obwo omo ndambi eyo akabere mulema. Oko akareta ibamba ly'erimbere kuruga omo ofisi y'erihulukya, twosi tukahutama tukalizunguluka, tukasaba Omukama n'emitima y'obwiyere n'amalira mangi, obukisa bwiwe bwikale oko mirimo minafu y'omukozi wiwe. Neryo akahandikira ekitabu eki abandu bosiri abakatekereza bakakisoma, akakitwala oko posita omo kisawo ky'ebitambala. Buli ibamba lyatwalwa Middletown kuhika Rocky Hill, kandi bulijo embere y'eritegekerera posita, bakalibanza embere ya Nyamuhanga, n'amasaba ag'obwiyirire, agahangirwemo n'amalira, gakahirwanga Nyamuhanga kugira obukisa bwiwe buherekerere abatumiwa bataghambire obu. Omo bwangu, amabaruwa gakabihika, gakareta efuta y'erihulukya ekitabu, n'amakuru amalayi g'abandu bangi abakayingira omo kwenene.”7
GSAM 276Eriminyerera ly'obuwatikya bw'ekitabu lyabirihikirira
GSAM 276.3N'emiyira eyalenge omwoyo, erikwilaho okuhalira oko nyakubona, tukahira embere yanyu ibamba ly'erimbere lya kitabu ky'erimbere ekyahulukibwa n'Abalindiriri b'eryasa lya Kristo abakateya ekiro ky'akalinda. Ekitabu kyosi kya Okwenene okw'Omugulu Ono kyabere n'amabamba ikumi na limwe, buli limwe n'ebipapuro munana n'imikanda ibiri. Ebyasomwa oko ibamba byabere bipimire 4 5/8 oko 8 pima. Amabamba 1 na 4 gahulukibwa omo Julayi, Agosti, na Septembri, omo Middletown, Conn. Amabamba 5 kuhika 9 gahulukibwa omo Oswego, N.Y., kandi gakabere n'amadati ga Desembri 1849, na Machi, Aprili, na Mei 1850. Ibamba 11 lyabere n'eyadati ya Novembri, 1850, kandi lyahulukibwa omo Paris, Maine. Omo ibamba 6, Omulisya White akabugha ati, “Oko twabere turihulukya amabamba ana g'erimbere, efuta eyalenge kwilaba eyakenerere erihiribwa oko bitabu yakayingira. Yahirwanga oko misyo yetu y'erihika oko mihindano eyatwajiramo.” Omo mwaka 1849, omo bushobozi bw'amabamba ago n'emibiri y'obukangirirya bwa Omulisya Bates, abandu bangi bakayingira omo bukwenda omo Vermont, Michigan, n'omo bihande bindi ebyitegeka eby'e United States.
GSAM 278.1Erigerania n'omubeere ogutakabere gukaha amaha mangi w'omubiri omo 1848, tukalengekania ebintu bike ng'oku biri omo 1905, neryo tukabya n'obwenge bw'eribona bulayi okuheruka kw'ensonga eyi, erimenya oba abakahakania ntangiro y'obwiyere y'obukwenda babere bahikirire, oba Nyamuhanga w'ekirere oyabughire erilabira omukozi wiwe omukali oko bushobozi “obukakula” bw'omubiri w'eribohya.
GSAM 278Erikula ly'omubiri w'erihulukya ebitabu
GSAM 278.2Okwenene oku kuli kutulirwa n'erihulukibwa omo ndimi nkulu makumi ana z'ekihugo. Omo kibanza kya balisya bashatu, bali, oko balisya abahabwanga omubiri omw'ihirwako ebyala n'abalisya abahabwanga olukusa, okwirenga 600, kandi abandi magana bangi abakakola nga balwamisi, abakozi b'ebitabu bya Biblia, abakangirirya, n'abatumiwa b'obulamu. Ebitabu n'ebipapuro bya kanisa bikabonerera omo bitabu n'amapapuro mangi kwilaba makumi atano, ebihulukibwa omo nyumba z'erihulukya ebitabu hafi makumi abiri, esikere omo Europe, Asia, Africa, North na South America, omo birwa by'e Pacific, na Australia. Omo nyumba ezo z'erihulukya ebitabu, bahulukya ebitabu, amapapuro n'amatabu makwabo kwilaba 1100. Erigula ibamba lya buli kimu, hamwe n'amapapuro g'omwaka gumwi, likenerera $340. Omo kibanza kya bakwirikirizi kikumi bonene, hati bali haihi n'abandu 100,000 abakasekerera omo kwenene oku. Nde, obukwenda obu, ng'izoba, “bukahetuka,” kandi twangatoka eribugha, omo binywa by'obwimiri bwa 1848, “Ewe bushobozi bw'emyonzi egi!”
GSAM 278Emibere y'ebihugo
GSAM 278.3Obukwenda bwagenda bubiri embere bityo, emibere y'ebihugo yabere yitya? Kuruga omo ndambi eyo kuhika hati, omo mapapuro g'amakuru g'abandu, twakabere twahulikirira kenshi ebighambirwe oko bulwani obunene obukabya omo Europe. N'obwo hakabere n'obulwani hanu n'erihuluka ly'obubi erindi, “omuyaga” omunene gukatebwa—“emiyaga ene” etakahabwa erifuha hamwe, “kuhika oko abakozi ba Nyamuhanga bahabwa ebibohi.” Buli mundu akabibona ng'obubi n'obulwa byabere, kyonene bitakahuluka busana n'okutebwa.
GSAM 279.1Henry Ward Beecher, hakabere hakiri kito embere y'erihwa wiwe, akabugha oko kuteya amakanda manene ag'obulwa omo Europe ati ni “erifumya amagha g'obulamu embere, busana n'obwoba bw'okabya gakahulukire.” Omubeere gw'ebihugo, n'obusungu n'obubi bwabyo, n'obubonero bwabyo obw'okwiteghekania ekindi, akagufananania n'“olukangiro lufwire,” olwakolwa n'ekikundi ky'abandu abakayima n'emihamba mitoko eyityalire yilingire oko mabele g'abandi, kandi hatari n'umwi wangatoka erihuma, busana n'obwoba bw'erihumibwa. “Kyonene,” akabugha, “umwi wabo akabona bwangu endambi ilayi y'erihuma, neryo obulwa bwosi bwakahuluka.”
GSAM 279Eringanirya y'ebikoresho by'obulwa
GSAM 279.2Kuruga omo 1848, ebikoresho by'obulwa byabirihangwa, kandi n'ebilayi by'omo ndambi eyo hati byabonerere ng'ebikinzo byabandu. “Endeko y'obuterekania” y'e America, omo kwita abandu oko masaba g'obuterekania oko Ekiro ky'erimbere ky'eyenga ky'obuterekania, 15 Desembri, 1895, yakabugha iti: “Hati, n'obwo emibere n'obwenge bw'abandu byabirigenda embere bwinene, oko mukono mundi hakiri n'amategekerere g'obulwa amanene omo bihugo kwilaba kera.”
GSAM 279General Miles oko mitegekere y'obulwa
GSAM 279.3General Nelson A. Miles, omo bugha bwabugha omo muhindano munene omo Washington, D.C., 12 Janwari, 1904, akabugha ati:—
GSAM 279.4“Omo mugulu ogu ogw'ekyakakala, ogw'erikula n'obwenge n'obuhangwa obusonerere, twakasekerera erikirirya bathi obuzito n'obubi bw'obulwa byabirikeha; kyonene, n'obwo byangabya byakangirya, hatangabere n'endambi omo byahandikirwe by'ekihugo omwo efuta nyingi yatalulwa omo mitegekere y'obulwa, kandi n'aho abantu bangi b'amamiliyoni, abategekerere, abakendire n'abateyirwe, abakabire n'ebihanda ebihanya munene, bakahirwanga kuruga omo nzira z'emibiri y'obuterekania, ng'oku biri hati.”
GSAM 280.1Kyonene omuyaga gw'obulwa gukakanya, n'omubiri w'eribohya gukagenda embere.