Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
19 / 31
19 / 31

Ekihande 16 — Obukwenda bwa malaika owakasatu

John Norton Loughborough

GSAM 247.1“Malaika owakasatu akalonda bo, akayihana n'erilaka erinene, ati: Omundu woshi oyuramya ekinyama n'ekisosano kyakyo, n'eriyaki akaminyikalo kyakyo omo busyo bwage nari omo kuboko kwage, oyukaywe omwenge w'obukali bwa Nyamuhanga, ogwakatsukibwa buhi omo kikalabo ky'obukali bwage; kandi asyagalibwa n'omuliro n'amabuye w'eribaka omumeso w'abamalaika abaholere n'omo meso w'Ekyana ky'Embuli; n'omwotsi w'erihana lyabo akagenda eriranda lyosi n'eriheruka; kandi sibalaba eriruhuka, ekiro n'obwirire, abaliramyaka ekinyama n'ekisosano kyakyo, na buli mundu oyakiira akaminyikalo k'erina lyakyo. Aha ni ho obwimiriri bw'abaholere buli: nibo abateya ebihano bya Nyamuhanga n'erikirirya lya Yesu.”1

GSAM 247Okangirirya okukakalimira munene omo Biblia

GSAM 247.2Oyu ni okangirirya okukakalimira munene okukabamo omo Biblia, kandi ni kyerereki nti omwandiko w'amateka w'ekihugo kyetu twaya sihakayihamya nti obukwenda obu bwali bwahulikirwa kera. Okwamabuka nti abamalaika ow'erimbere n'owakabiri b'eriherereza obu bakayereka nti bali b'ekizukuluko ky'omu mugulu guno, kukayereka bulere nti obukwenda obu si bw'emyaka ya kera.

GSAM 247.3Omulisya J. V. Himes akabugha mu 1847 ati:—

GSAM 247.4“Ekihande kya kumi na kane [kya Eribisulirwa] kiryerekana omulenge gw'erikanganga, ogukasyayihanwa, guba kangirirya y'abantu omo saa y'ekirengerezi kinene. Ebinwa 9-11. Okwatsindwa n'obukali obukakalimira kuti kokwa sihakabamo omo kitabu kya Nyamuhanga, kundi oko. Si kyerekene nti hakabamo ekirengerezi kinene ekikayira okangirirya okukakalimira kuti?”2

GSAM 248Ahabuyirire bwakinguka—Esanduku y'eriyirana yarebwa

GSAM 248.1J. N. Andrews akabugha busana n'obukwenda obu ati: “Erikinguka ly'ahabuyirire bwoshi omo rusyo rw'omu igulu, ahali esanduku y'eriyirana eriboneka, ni likyabya ekikorwa ekikabya omo ndambi y'erirya kw'eriraka lya malaika owakasambwa. Kandi eriministera ly'Omuhereri wetu Mukulu oko bahereri boshi likahinduka likayihanda omo kihande ekyo, kuherera Ebiro 2300, tukayiyumva nti erikinguka ly'ahabuyirire likaminyikibwa n'erimalayo kw'ekimbembe ekyo, nga kwayerekwa n'eriyihana lya malaika ow'erimbere. Erinjira ly'Omuhereri wetu Mukulu oko bahereri boshi omo habuyirire obuholere eriministera embere y'esanduku ya Nyamuhanga, likayihana Ekanisa eriteya ebihano bya Nyamuhanga ebikabamo omo sanduku eyo. Ebihano bya Nyamuhanga bikayaka omo ahabuyirire bw'omu igulu kuruga oko ndambi eyo.”

GSAM 248Eribandula lya Sabato

GSAM 248.2“Ni kintu kitalengerwa nti ekihano kya kane, emyaka mingi eyahwa, kyabandulwa kuruga omo kiro ky'eriruhuka kya Mukama, kyayirwa oko mukolo w'abapagani ogw'Ekiro ky'erimbere ky'eyenga. Eribandula eri likakolwa n'eriwakana eryerere n'Ebyahandikwa Ebitakatifu, ebikayihamya buli handi nti ekiro kya kasambwa ni Sabato y'omwenga ya Mukama. Likakolwa n'omupagani mukulu owakahuluka, uyo Daniel akahanura nti ‘akatsuka eriyiyisa eribandula obwire n'ebihano.’ Obuhasha obu ni bwo bundi n'ekinyama ekikayiramibwa n'ekihugo kyoshi. Kandi ni kintu ky'erisima munene nti ekihano eki bakateyera hansi okumala ndambi ndaheruka, hati bakatoka eriyihamya; n'abantu ba Nyamuhanga bakatsuka erikiteya haghuma n'ebihano ebindi mwenda. Twayisya Nyamuhanga, oyo oyukayitegekera abasigala busana n'erwana lyabo ly'erimaliriza n'ekiyoka, kandi busana n'erinjira omo mulyango y'ekibuga ekitakatifu. Eribisulirwa 12:17; 22:14. Eriyihamya ly'ekihano kya kane omw'eriwakana na Sabato y'obuhuluka, n'eritulira ebihano byoshi bya Nyamuhanga, ni bwimiri obukakalimira nti omugulu guno ni gwo ndambi y'obwimiriri bw'abaholere n'okangirirya kwa malaika owakasatu.”3

GSAM 249.1Omo bihande by'embere bakayihanda eri esyobukwenda esy'erimbere n'eyakabiri, nga byakabera omo kutulira okunene kw'eryasa lya Kristo engendo eyakabiri kuhikira oko 22 Okwamane 1844. Ekyahandikwa oko butuku bw'ekihande eki kikabugha kiti, “Malaika owakasatu akalonda bo,” kandi ali mw'oyo, akalonda abamalaika ow'erimbere n'owakabiri. Omo myatsi eyi, kikabya ky'erisima eriyihana erilondera eribuka kw'obukwenda bwa kasatu.

GSAM 249Abateyi ba Sabato b'Abalindiriri b'eryasa lya Kristo b'eredu

GSAM 249.2Omo “mulenge munene w'aho kati-kati k'ekiro,” omo 1844, Mukama akatsuka erisondola emyoyo y'abantu bage erilama Sabato y'ekirowa kya kasambwa. Ekyigiriza eki, omo balindiriri b'eryasa lya Kristo, kikabuka bityo: Rachel Preston, Omubapatista oyukateya ekiro kya kasambwa, akahuluka ayija Washington, N.H., ahali Ekanisa y'abalindiriri b'eryasa lya Kristo. Akayamba okwikirirya ekyigiriza ky'eryasa, kandi Ekanisa eyo, eyali n'abantu nkamakumi ana, omo mibiiri y'eritulira abandi Engulu Yowene, yakaikirirya Sabato y'ekihano kya kane.4 Eki kikahabya abantu eribuliriza busana n'ekintu ekyo. Omo Mulenge gw'oko 5/9/1844, tukasoma tuti, “Abantu bangi bakayihwa omo myoyo yabo busana n'obugha nti bakayiteghekwa eriteya ekiro kya kasambwa.” Ekinwa eki kikabamo omo mwandiko gw'oyukayandikaga, ahali eriyiyema kuke eriyerekana obulamu bw'eriteya Ekiro ky'erimbere ky'eyenga. Eki kintu kikagenderera omo lupapuro lw'oko 12/9, ahali tukabuga ebyakabya n'omughaso, ebyakaleka bangi erisoma n'erisondola n'obwira:—

GSAM 249Ekiro kya kasambwa ni kyo kiro ky'eriyihana n'amategeko kyenyene

GSAM 249.3“Ekyumweru ekihwa tukayibona twayihika oko musyo ogu: Sihakabamo kihande ky'obwire ekikayihana Abakristo n'amategeko eriyihandira nga bwire butakatifu. Omusyo ogu gwamabya si w'amazima, neryo tukayiyumva nti ekiro kya kasambwa ni kyo kiro kyenyene ekihandwe n'amategeko busana n'eriramya lyakyo.”

GSAM 250Omwandiko gwa T. M. Preble

GSAM 250.1Abalindiriri b'eryasa lya Kristo nga mubiri bakayihwako eri Sabato n'omwandiko ogw'ekintu eki ogw'andikwa na T. M. Preble oko 13/2/1845, n'okahulukibwa omo Endindiri y'Isiraeri, Portland, Maine, oko 28/2/1845. Erimara eriyerekana ebihano bya Sabato ya Biblia, n'eky'ama kiti ikabandulwa yayirwa oko Ekiro ky'erimbere ky'eyenga n'omuhuluka mukulu, akabugha ati: “Neryo tukabona Daniel 7:25 kwayiyerekana, erihembe rike likahindula ‘obwire n'ebihano.’ Neryo kikaboneka omo meso gange nti abalirama ekiro ky'erimbere nga Sabato ni balirama Ekiro ky'erimbere ky'eyenga ya Papa kandi ni bamenya Sabato ya Nyamuhanga.”5

GSAM 250J. B. Cook busana n'eky'eriteya Sabato

GSAM 250.2Kuhangiririra eki, omwandiko gwa J. B. Cook gukaboneka omo bitabu, ahali akayerekana nti sihakabamo bwinzo bwa Byahandikwa busana n'eriteya Ekiro ky'erimbere ky'eyenga nga Sabato, kandi akakoresha ebinywa ebyaguka bityo: “Neryo omo bwangu, omuyaga gwoshi gukayihwa kuruga omo syonkimba sya mato g'abo abakagenda omo mato, kenda batabiminyire, hansi y'ekibendera kya Papa ekya Sabato.”

GSAM 250.3N'obutei bwa Sabato bw'abantu babiri obu bukabya bwa ndambi ntono, bakatsuka omukole ogutakabya mwangu eriyimya. Ebinywa ebyakatsuka eribughabugha, “abalirama Ekiro ky'erimbere ky'eyenga ya Papa,” “abamenya ebihano bya Nyamuhanga,” n'“abakagenda omo mato hansi y'ekibendera kya Papa ekya Sabato,” bikabya omo kanwa k'abantu bikumi abakayagala eriyingira obw'enene bw'ekintu eki. Omulisya Joseph Bates, ow'e Fairhaven, Mass., akayihwa kutya n'ekintu eki, kandi akayamba Sabato omo 1845.

GSAM 250Joseph Bates akayamba Sabato

GSAM 250.4Obwimiri bwage bukabya bityo: Akahulika busana n'abantu b'aha Washington, N.H., abakateya Sabato, akayiyumva erigendera omo Ekanisa eyo eribona eki bakayihweza. Akakola bityo, kandi omo kusoma ekintu eki n'abandi akabona nti bakabya banene, n'amangu akayamba okwerabuka oko Sabato. Akayirayo omo New Bedford, Mass., akahumana oko lusika luli hagati ya New Bedford n'Fair Haven n'omugala munene, owakamubugha ati, “Kapteni Bates, makulu naki?” Omulisya Bates akayibulya ati, “Amakulu ni nti ekiro kya kasambwa ni Sabato ya Mukama Nyamuhanga wetu.” “Eyo,” omundu akabugha, “ng'ayirayo eka nsome Biblia yange, ndebe ekyo.” Akakola bityo, kandi omukumana abandi, omugala oyo akaba ayambire amazima ga Sabato n'akagateya.

GSAM 251Ekitabu ky'erimbere busana na Sabato

GSAM 251.2Omulisya Bates akatsuka n'amangu eritulira amazima aga kuruga omo kihugo kimwe kuhika omo kindi. Akabona mangu nti ekitabu, nari ekitabu kihandike, busana na Sabato kikamuwatikya munene omo mulimo gwage, kandi omwoyo gwage gukahinduka n'Ekirimu kya Nyamuhanga eriyandikira n'erihulukya ekintu busana n'ekiganiro eki. Kundu, kyangatoka kitya kukolwa atali n'amafaranga, ni kyo kibazo, kundi ebi akaba nabyo byoshi byali shilingi emwe ya York (senti 12.5). Kikabya ky'erisima erilondorera omusomi obwimiri bwage omo kintu eki nga kwayibugha na ngye omo 1855.

GSAM 251Paundi 4 z'obweme

GSAM 251.3Akabugha ati, omo kusaba embere ya Nyamuhanga, akayiyihwa eriyandikira ekitabu, kandi akayiyumva nti enjira y'erihulukya ekitabu ekyo ekayikinguka. Neryo akayikala oko meza yage y'eriyandikira, n'ebi Biblia n'ekitabu ky'eribugha ebinywa. Omo saa emwe, Omugole Bates akayingira omo kihinda, akabugha ati, “Joseph, sihabya bweme obukahika busana n'erikola emikate,” kandi akayibugha n'ebintu bikeke ebindi ebyali bimukayire. “Obweme bungahi obukayira?” Kapteni Bates akamubulya. “Nka paundi 4,” akayibulya. “Ni bulayi,” akabugha. Omugole Bates akahuluka; neryo Kapteni Bates akagendera oko duka eriri hakuhi, akagula paundi 4 by'obweme n'ebintu ebindi, akabiyira eka, kandi akayikala kandi oko meza y'eriyandikira. Omo katondo, Omugole Bates akayingira, akabona ebintu omo meza, akabugha n'erilaka, ati, “Obweme obu bwahuluka butya?” “Kundu,” kapteni akabugha, “sihabya bungahi? Wabugha nti wakayira paundi 4.” “Eyo,” akabugha, “kundu wabitokera hi?” “Nkabigula,” akabugha; “si bwo bweme obwayagala busana n'erimaliriza emikate?” “Eyo,” Omugole Bates akagenderera, “kundu iwe, Kapteni Bates, omundu oyukayenda amato kuruga New Bedford agahika omo bihugo byoshi, wayihulukaga wagula paundi 4 by'obweme?” “Eyo, si bwo bwali bukayire busana n'erimaliriza emikate?” “Eyo,” Omugole Bates akabugha, “kundu wagula paundi 4(!) by'obweme?”

GSAM 252Amadola 11.000 gakahuluka busana n'amazima

GSAM 252.1Erigerageza kindi likahuluka mangu. Kapteni Bates akahuluka omo nyanja, akagurya omugabane gwage omo lyato n'amadola $11,000, kundu hati akabya ahulwisize byoshi busana n'erigenderera omulimo gw'amazima. Kuhikira oko lutsiro olu Omugole Bates akaba atayihire obumanya bw'emibere y'amafaranga gage, kundu akabona nti hati akayihana erimubwira, neryo akabugha n'obuterevu ati, “Omugole wange, nahulwisize omo bintu ebyo amafaranga goshi nkaba nabyo oko kihugo.” Omugole Bates akabuliriza n'amalira amakali ati, “Tukayikala naki?” Kapteni akayimuka, n'obukulu bwoshi obwa kapteni oyukayisya lyato lyage, akabugha ati, “Ngayandikira ekitabu; ngakitulira, ngasakaza amazima aga ga Sabato embere y'ekihugo.” “Ni bulayi,” Omugole Bates akabugha omo malira g'amaso, “tukalya naki?” “Nyamuhanga akakingula enjira,” Kapteni Bates akamuyibulya n'erisekera. “Eyo,” Omugole Bates akabugha, “Nyamuhanga akakingula enjira! Ni byo w'amabugha obwire bwoshi,” kandi n'erilira akahuluka omo kihinda.

GSAM 252Obuwatikya obutayiyumibwa

GSAM 252.2Kapteni Bates akagenderera omulimo gwage okumala ndambo y'esa, eriyumva likamubugha agendere oko posita, kundi hakabamo ekalata yage. Akagenda, kandi kyanene hakabamo ekalata. Omo myatsi eyo, erihulika amakalata likabya senti zitaano kandi erihulika embere likabya ly'eriyiyira. Omundu owakahandika ekalata eyo, busana n'ekintu, akaba atahulanga sente z'erihulika. Aha kandi Kapteni Bates akayihwa obuterevu, kundi akalengererwa eribugha omukama waposita, Mukulu Drew, oyukamumanyire bulayi, nti atangatoka eriha sente z'erihulika, kundi atali n'amafaranga; kundu akabugha ati, “Wangayihwera eribona aho yakarugira?” “Gitwala,” omukama waposita akabugha, “wakasasula obundi.” “Nanga,” kapteni akabugha, “sindagitwala omo posita kuhikira sente z'erihulika zahwa.” Omo kuboko kwage akagwata ekalata, akabugha ati, “Nayiyumva nti omo kalata eyo hakabamo amafaranga,” kandi akahinduka oko mukama waposita, akamubulya ati, “Wangakingula? Neryo k'amafaranga gali omo, wayihamo sente z'erihulika; kundu gatali omo, sindasoma.” Omukama waposita akakola nga kwayamusaba, kandi, ko! akalata kakabamo noti ya madola zikumi. Akasoma, akabona nti kalata kakarugira omo mundu owakahandika ati Mukama akahindula omwoyo gwage n'eriyiyumva nti Omulisya Bates akaba akayire amafaranga, neryo akamuhulikira n'amangu; kandi omo bwangu obu, kenda akayibagira eriha sente z'erihulika.

GSAM 253.1Akamara eriha sente z'erihulika, akagenda oko duka ly'ebyakulya, akagula liba ly'obweme busana na $4, n'ebitsungu, isukali n'ebintu ebindi ebyali bikayire. Omo kuhira ebihano aho byali bikahulikirwa, akabugha ati, “Kenda omukazi akabugha nti si byage, kundu mutayihulira ebyo akabugha; muhyire ebintu oko kisasi ky'embere.”

GSAM 253.2Neryo akagenda oko ofisi y'erihulukya ebitabu, akategeka erihulukya ebitabu 1.000, ebiri n'amapapuro nga 100, omo kikwatso kiti, omwandiko gukahabwa, abahulukya bakaguhira omo nyukiro n'amangu, bakamutumira amamwako. Akayihira sente z'omulimo nga kwayakirira amafaranga, kandi ebitabu bitakayihulukibwa omo ofisi kuhikira amalisiti goshi gahwa eriha.

GSAM 253.3Kapteni Bates akamanyirirya bulayi nti sihakabamo sente ezikamuhikwa, kundu akayiyumva nti ni mulimo gwage eriyandikira ekitabu eki, omo kwikirirya nti Nyamuhanga akayihindula emyoyo eritumira amafaranga omo saa gakayirwa. Erimara erigula amapapuro, ebikomo n'ebindi, n'eriha ndambi ebyakulya by'eka bigende embere yage, akagenda oko mutwe gw'oluguha olugenda eka yage. Eribona nti ebintu byali ahali, akayingira eka n'omulyango gw'enyuma, akayikala kandi oko meza yage. Omugole Bates akayingira, akabugha n'obwoya ati, “Joseph, rebere oko kisasi ky'embere! Ebintu ebyo byaruga hi? Omundu w'eritwala ebintu ayijire ahangye, akayagala okubihira hansi. Namubugha nti si byetu, kundu akabihira hansi.” “Ni bulayi,” Kapteni Bates akabugha, “nayiyumva nti byoshi buli bulayi.” “Kundu,” Omugole Bates akabugha, “byaruga hi?” “Ni bulayi,” Kapteni akabugha, “Nyamuhanga ni we wabitumire.” “Eyo,” Omugole Bates akabugha, “Nyamuhanga ni we wabitumire; ni byo w'amabugha obwire bwoshi.” Neryo akahira ekalata omo maboko g'omugole wage, akabugha ati, “Soma eyi, oyimanya aho byarugire.” Akasoma, kandi kandi akayihulukira eririra; kundu eri lyali lindi n'ery'ambere, kandi eriyirayo akamusaba obusasi busana n'obutayikirirya bwage.

GSAM 254Amafaranga gakayija busana n'ekitabu

GSAM 254.1Omo mulimo gw'eriyandikira n'erihulukya gukagenderera, Kapteni Bates akayakira amafaranga omo posita n'omo njira zindi, obundi garugira omo bantu atakahumanangabo. Omo kuyakira amafaranga, akagayihira abahulukya, gakayihirwa oko lisiti ly'ekitabu. Omo lutsiro, ekiro kikahika ebitabu byoshi byahulukibwa, kandi omo njira etayiyumibwa na Mugala wetu Bates, ekisigala ky'amalisiti kikahwa; neryo ebitabu bitakalindiri n'ekirowa na kimwe eritulirwa.

GSAM 254Erisalika ly'erimaliriza likahwa

GSAM 254.2H. S. Gurney, ow'e Memphis, Mich., akambugha omo 3/1884 ati, oko bushonda bwene obukabya ekitabu kya Omulisya Bates kwayahwa, akayakira $100 kuruga omo noti eyali yahulukire amategeko, erugirira omo mundu owakahamya ati takayihira naki. Omo kuyakira amafaranga aga, akabya n'erisima erihulwisa kihande kyago omo kusasula erisali ly'erimaliriza oko kitabu kya Sabato kya Omulisya Bates. “Kundu,” Mukulu Gurney akabugha, “Mugala wetu Bates takamanyirirya kuhika oko kiro ky'erihola lyage oyu wahirire ekisigala ky'amalisiti g'ekitabu.” Obwimiri obu bwa Omulisya Bates omo kuhulukya amazima ga Sabato bukabugha omo bandu betu kuruga oko butuku bw'erihulukya amazima busana na Sabato buti, “Mugende embere omo mulimo guno, kandi mwikalire eritegerera obuwatikya bwa Nyamuhanga obukakingula enjira omo kugenda kwenyu.”

GSAM 255Omulisya Bates atakayikirirya enzoli

GSAM 255.1Ekinwa ekilondire, ekayihwa omo kitabu Ebibero by'Obulamu, kikayerekana niki omuhabwa w'eriminyerera n'erilungula lya Sabato byakabana hamwe:—

GSAM 255.2Omo 1846, Mwali Harmon akabya agenderere New Bedford, Mass., akamanyagana n'Omulisya Joseph Bates. Akayamba kera okwikirirya eriyasa lya Kristo, kandi akaba mukolerezi w'amaani omo mulimo. Akabya Mukristo w'ekinene, omukanga n'omwene. Akakanga Mwali Harmon n'obwete nga k'ali mwana wage. Erisaka ly'erimbere akamuhulika eribugha, akayerekana erisima likuru, kandi erimara akayimama akabugha ati, “Ndi Thomas oyukayihwa amakenga. Sindikirirya enzoli. Kundu ngakitoka okwikirirya nti obwimiri mwali wetu abughirire ekiro eki bwali eriraka lya Nyamuhanga oko twetu, ngaba omundu oyukatsema kwilaba abantu booshi abaliho. Omwoyo gwange gukahulukira munene. Nayikirirya nti oyukabugha ni w'amazima, kundu sindatoka eriyerekana busana n'eryo akayerekwa ebintu by'amahano eby'abughirire.”

GSAM 255Omwisiki Harmon akaliga eSabato

GSAM 255.3Omulisya Bates abya akateya eSabato, kandi akakanganaya obukulu bwayo. Omo mugulu oyo Omwisiki Harmon syabya akowa obukulu bwayo, kandi mwalengekania ati Omulisya Bates akahaba erikanaya kutsibu oko kihano ky'ebini erirenga oko bindi kyenda. Nikwa Omwami mwamukanganaya Ahabuyirire ah'omo lubula. Ehekalu ya Nyamuhanga moyakingulwa omo lubula, neryo mwakanganibawa erisanduko lya Nyamuhanga, erihundikirwe n'ekihundikiro ky'eriganyira. Abalaika babiri babya bimene, muguma oko muhindo muguma w'erisanduko n'owundi oko wundi muhindo, ebipupa byabo bisanzire oko kihundikiro ky'eriganyira, n'amaiso wabo alebireyo. Malaika oyubya akagenda naye mwamubwira ati ekyo kikakanganaya ab'omo lubula bosi bakaleba n'erikengerya n'eritiya oko bihano bya Nyamuhanga ebyahandikawa n'omunwe wa Nyamuhanga. Yesu mwimya ekihundikiro ky'erisanduko, neryo mwalangira ebipande by'amabwe ebyahandikirweko ebihano ikumi. Mwasweka alangira ekihano ky'ebini omo kati-kati k'ebihano ikumi, kisungulwikire n'ekyakakala ky'obuholo. Malaika mwabuga ati: “Ni kyo kisa omo bihano ikumi ekikakanganaya Nyamuhanga oyuliho, oyuhangika olubula n'ekihugo n'ebindu byosi ebirimo. Omugulu emisingi y'ekihugo yahirwa, n'omusingi w'eSabato mwahirwaho.” Mwakanganibawa ati, eSabato y'okwenene iyabya yikateyawa, sihangabya habiribyaho omundu oyukagana erikirirya kutse oyukagana ati Nyamuhanga syaliho. Eriteya eSabato lyangabya lyabiriteya ekihugo eryanga eriramya ebisosano.

GSAM 256.1Ekihano ky'ebini kyabirilibatibawa; busana n'ekyo tukabirikirawa erisikya ahabihanyibwe omo bihano, n'erilwanirira eSabato eyalibatibawa. Omundu w'ekibi, oyuyikangirya erirenga Nyamuhanga, n'erilengekania eribindula emigulu n'ebihano, mwaleka eSabato yabindulwa erilhwa oko kiro ky'akalinda eriherera oko Kiro ky'erimbere ky'eyenga. Omw'ikola ekyo mwahanya omw'ebihano bya Nyamuhanga.

GSAM 256.2Hakiri hakuhi n'ekiro kinene kya Nyamuhanga, obukwenda bukatumwa erikunga abandu basubire omo bugondera bwabo oko bihano bya Nyamuhanga ebyahiribwe ahisi n'omuhakani wa Kristo. Abandu batolere erikanganibawa ahabihanyibwe omo bihano omw'ikangirirya n'omo ky'erileberako. Kandi mwakanganibawa ati malaika owakasatu w'omo Eribisulirwa 14, oyukarangirira Ebihano bya Nyamuhanga n'Erikirirya lya Yesu, akakanganaya abandu abakaliga obukwenda buno, n'eriyimya omulenge w'erikunga ekihugo kiteye Ebihano bya Nyamuhanga n'ebihano biwe ng'eky'omo riso; kandi ati abandu bangi bakendisyaliga eSabato y'Omwami omw'owa erikunga lino.6

GSAM 256.3Ebyahika oko Mwisiki Harmon n'Omulisya Bates byabya bikahika omo nzira y'Omwami y'erikola. Omulisya Bates yuwaleka Omwisiki Harmon n'Omulisya White baleba oko mwatsi w'eSabato, eribakanganaya omo Masako Abuyirire ebyo ebihano bya Nyamuhanga ebitebinduka bikatuma. N'obwabya Omwisiki Harmon abiritsumulwa n'eriyikanganaya ly'Omwami ery'omusindo w'eryeghula busana n'emikera hakuhi 18, syahandibya abirikanganibawa kindu oko mwatsi ono. Neryo omugulu w'Omwami mwahika; abikirirya babya bakimibwa eriteya ebihano biwe, neryo iyo mwabaha ekyakakala erilaba omo luhabwa lw'eriminyerera. Atyo, omo nzira yiwe y'erikola, omo Bukwenda bwa malaika owakasatu, “ebihano bya Nyamuhanga, n'obwimiri bwa Yesu Kristo,” mwabumbwa haguma.

GSAM 257Enzuko y'Obukwenda bwa malaika owakasatu

GSAM 257.1Erilhwa oko mugulu oyo, Obukwenda bwa malaika owakasatu, buhambene n'obundi bubiri, mwatsuka erirangirirwa. Okwenene kw'eSabato, kuhambene n'erisanduko lya Nyamuhanga n'ekyakakala ekyabya kikakula busana n'Ahabuyirire, mwakakakirya ebyabya byabirikanganibawa embere: ati Omukukyo w'eryasa lya Kristo owabya wabirilaba abya w'okwenene, kandi omo mulondo w'Omwami. Neryo mwabatoka eriyitegererya ndeke erirenga embere esyonganulo sya “engende isatu sy'erilinya oko nzira eyikagenda omo lugo lwa Nyamuhanga.”

GSAM 257Omulisya Bates akaliga ati esyonzoli sikalhwa oko Nyamuhanga

GSAM 257.2Omo mukera w'11, 1846, omuhindano mwahirwa e Topsham, Maine, n'Omulisya Bates abya hali. Omo muhindano oyo Omugole White mwahabwa enzoli eyaleka Omulisya Bates ayiketerera ndeke ati esyonzoli sikalhwa oko Nyamuhanga. Erisingirwa ly'Omwisiki Harmon oko Mulisya James White lyabirikanibawako embere. Bates abya mundu oyubirigendere oko ngetsi emyaka 50, erikola emibiri yosi erilhwa oko mwana w'erikolera ab'omo bwato, erihika oko mukulu n'omwene w'ebyato. Ngoku ambwira, abya ayitegererwe ndeke eriyiga esyongununu n'ebindi by'omo lubula, kandi omw'ileba oko bindu ebyo abya angatoka eriminya hakuhi ndeke ahabya oko ngetsi, omo milondo y'obugali n'obule bw'ahantu oko kihugo. Omundu w'omusindo oyo abya asondire erikanaya oko myatsi y'esyongununu.

GSAM 257.3Erikanaya naye, mwambwira ngoku ayiketerera ati esyonzoli sikalhwa oko Nyamuhanga. Mwabuga ati ekiro kiguma mwalenga erikanaya n'Omugole White busana n'esyongununu; nikwa luba mwabana ati syasi kindu omo bwiyige bw'ebiri omo lubula. Omo kwenene, ng'Omugole White amubwira, syabya asi ko abirithaleba omo kitabu ekikakanaya oko mwatsi oyo. Syabya asondire erikanaya oko mwatsi oyo; neryo mwabindula ebinywa, erikanaya oko kihugo kihya-kihya n'ebyo abya abirikanganibawa omw'enzoli busana nakyo.

GSAM 258“Olubula olukakingukala”

GSAM 258.1Omo mwaka owabya wabirilaba, ekiro kya 19/4/1845, ekinyamakuru Engulu sya London esiri n'Ebisosano kyabya kyabirihulukya omwatsi w'Omukama Rosse owakimya erisonda linene omo bakayiga esyongununu, busana n'ebindu by'amasweka abya abiribana erilaba omw'eky'erilangiriramo esyongununu kiwe kinene kutsibu, kwilaba ebyo alangira busana n'ekyo abakayiga esyongununu bakahula “omwanya owakingukala omo lubula.” Egolo-golo liguma, omo muhindano oyo wabirikanibawako, omo nyumba ya Curtiss n'embere sy'Omulisya Bates oyubya akiri atasiri ebiyikanganaya bino, Omugole White, ali omw'enzoli, mwatsuka erikanaya oko syongununu. Mwakanaya ndeke-ndeke oko bibamba by'olulangi luhondo ng'ebimole ebya alangira bigololokire oko mubiri w'engununu nguma eyikasyunguluka eryuba, n'eryongerako ati: “Ngalangira emigenda ini.” Omulisya Bates mwabuga ati: “O! Akaleba oko Jupiter!” Neryo, abirihingya ng'oyukagenda omo kyanya, mwatsuka erikanaya oko bibamba n'esyombuka esy'obubuya obutikaleka eribinduka, n'eribuga ati: “Ngalangira emigenda irinda.”7 Omulisya Bates mwabuga n'omulenge munene ati: “Akakanaya oko Saturn.” Neryo mwabuga ati: “Ngalangira emigenda ndatu,” neryo mwatsuka iguma erikanaya oko “lubula olukakingukala,” n'olukengerwa lwalo, erihulalo omwanya owakingukala eriya omo kihugo ekiri n'ekyakakala kingi erirenga. Omulisya Bates mwabuga ati ebya akanaya birengire ebyosi abya abirisoma ebyahandikawa n'omundu wosi-wosi oko lubula olukakingukala.

GSAM 258.2Akiri akakanaya n'akiri omw'enzoli, Bates mwimuka, mwabuga n'omulenge munene ati: “O! Ndisonzenene Omukama John Rosse abye hano ekir'ekino!” Omulisya White mwabulyaya ati: “Omukama John Rosse ni ndi?” Omulisya Bates mwabuga ati: “O! Ni muyigi mukulu w'esyongununu w'e Bungereza. Ndisonzenene abye hano, owe omukali ono akakanaya oko myatsi y'esyongununu, n'owa ebya akakanaya oko ‘lubula olukakingukala.’ Bino birengire ebyosi nabirisoma oko mwatsi ono.” Erilhwa oko golo-golo eryo, Omulisya Bates mwayiketerera ndeke ati esyonzoli sy'Omugole White sibya ebindu ebiri omo bwenge bwiwe kutse eby'angatabala. Ebyo, haguma n'omusindo w'erikunga n'eryiyisya ebyahabawa, mwamuleka ayiketerera ati sikalhwa oko Nyamuhanga.

GSAM 259.1Ekindu kino ky'omo lubula ekyakanibawako n'Omugole White omw'enzoli eyo ni mwatsi abakahandika oko syongununu batikakanayako kanyingi. Huygens, oyukibana ow'erimbere, akakanayakyo ati:—

GSAM 259Ekyakakala ky'olukengerwa omo muyali wa Orion

GSAM 259.2“Abakayiga esyongununu bakahira esyongununu isatu haguma omo muyali wa Orion. Omw'aka 1656, naleba ey'omo kati-kati erilaba omw'eky'erilangiriramo esyongununu, oko mwanya w'eyonguma mwabutuka esyongununu ikumi na ibiri syindi; omo syo mwalangirika isatu esyabya hakuhi ng'esyikahikanako, n'esyindi ini nibya. Syabya sikamulika ng'esyiri engego w'ekihwa, neryo omwanya owasungulukire syo mwalangirika inyawite ekyakakala kingi erirenga ebindi bitsweka by'olubula. Ebindi ebyo byabya bikalangirika birabirabe kutsibu, busana n'omugulu owabya ahenirye, neryo mwabya ng'erileba erilaba omw'ekitambala ekikakingukala, n'erilangira ndeke ehandi ekihugo ekiri n'ekyakakala kingi erirenga.”

GSAM 259.3William Herschel akabuga ati oko mwanya owakingukala omo lubula:—

GSAM 259.4“Omw'eriherera aho, obugali bwagwo bwamalangirika omo lugero lwa 10 °, ng'obwabya hakuhi bukakola, obunene bwagwo butikatoka erilengekanibwa. Kwabiriganzwa ati butolere erirenga olugero lw'eryuba ngendo 2,000,000,000,000.”

GSAM 259Ekyakakala ekirengire eky'eryuba

GSAM 259.5Thomas Dick, omundu w'amenge, akakanaya ati oko kihwa kino ky'ekyakakala:—

GSAM 259.6“Tuhirwe hakuhi nakyo, oko kihande kiguma ky'ebibiri ky'obule bw'engununu eyiri hakuhi nethu, n'obule obwo n'obubya bunene kutsibu, erilhwa aho twangalangira ekikamulika hakuhi ng'eryuba. Oko bihangikwa ebiri hakuhi kutsibu nakyo, kyangayusulya ekitsweka kinene ky'olubula n'erilangirika n'olukengerwa olutikatoka erikanibawako omo binywa. Nikwa ekilubirirwa ky'eriherukirya ky'ekindu ky'omusindo oyo, n'emyatsi yosi ekihambireko, hangi kyasyaminikibwa omo migulu eyikasa y'engebe eyitikwite muhindo. Kandi, ng'ebindi bindu bingi ebiri omo byanya eby'eriherera eby'ebihangikwe, kikimya omo bwenge erisonda linene ly'erilangira ebiri omo bihangikwe ebyosi, eby'obubuya n'ebirimu amahwe, byabisulirwa hakere erirenga.”8

GSAM 260.1Omulisya Bates, omw'ihwa erihandika oko mwatsi ono, mwabuga ati:—

GSAM 260.2“Atyo, erilaba omo bwimiri bwosi obwabirihabawa, kandi twangaha obundi bungi ekyamalubirira, tukalangira ati hano hali ekindu ky'amasweka kutsibu omo lubula, ekitikatoka erisobanulwa: omwanya owakingukala omo lubula, ow'obule bw'erisyungulukwa oburengire mayili 11,000,000,314 [11,000,000,314]. Huygens oyuminyikire kutsibu akabuga ati: ‘Sinabirithalangira kindu kya musindo oyo omo syongununu syindi esitikabindula emyanya yasyo—erilangira butsira kindu kikakinga, omo kindi kihugo ekiri n'ekyakakala kingi erirenga.’”

GSAM 260Obundi bwimiri oko nzoli y'esyongununu esikagenda

GSAM 260.3Tukasuba erihimba ebinywa by'Omugole Truesdail, oyubya hali enzoli eyabirikanibawako ikahabawa. Akabuga ati:—

GSAM 260.4“Mwali wetu White abya n'omubiri muneke kutsibu; tukiri tukamusabira, Omulimu wa Nyamuhanga mwabya oko itwe. Luba mwatwalangira ati syakyowa ebindu by'oko kihugo. Lino lyabya erilangira liwe ly'erimbere ly'esyongununu esikagenda. Abiriganza n'omulenge munene emigenda ya Jupiter, n'ihwa eriganza eya Saturn n'obutalenge hali, mwakanaya n'obubuya oko syombuka sya Saturn. Neryo mwabuga ati: ‘Abandwamo ni bandu bale-bale, kandi b'olukengerwa, batikasisana n'abandwamo b'oko kihugo. Ekibi sikyabirithingira hano.’ Oko maiso w'erisega wa Mugala wetu Bates, mwalangirika ndeke ati erikerebula liwe ly'embere, busana n'ahakalhwa esyonzoli, likiri likahwa luba. Itwe twesi twabya twasi ati Omukulu w'ebyato Bates anzire kutsibu eriyiga esyongununu, kundi kanyingi abya akatukanganaya ebindu bingi by'omo lubula erithwiyisya. Enzoli yabirihwa, Mwali wetu White mwasubya ebibulyo biwe, eribuga ati syabirithiyiga kutse erihabwa obuminyi bw'omusindo oyo omo yindi nzira; neryo Bates mwayusula eritsema n'obusimbo. Mwatenderya Nyamuhanga, n'eribuga ati akikirirya enzoli eno ey'esyongununu esikagenda yahabawa busana naye, atasyasuba erikerebula kandi.”9

GSAM 261Esabayiri y'obukali yikabonderibawa iguma

GSAM 261.1Omuhindano oyo w'e Topsham wabirihwa n'obutalenge hali, owundi mwatsi w'amasweka mwabya, ahambene n'esyonzoli. Ngasyakanayawo ng'Omulisya Bates ambwirawo:—

GSAM 261.2Omulisya White abya akakolesya esabayiri nge eyahwa eriyigisibwa hakere, n'efwatiri y'oko biringo ey'erigendayo oko kasoko, eyabya n'ebikalo bibiri. Yabya yakolwa butsira kipande ky'erikinga embere, nikwa yabya n'ah'erilinyirako ahagololokire embere syayo, n'ahandi h'erilinyirako h'ekyuma ahakalhwa oko miti y'erikweka efwatiri oko sabayiri. Erigendesya esabayiri eno lyalubirira eriyiteya kutsibu, kundi esyongoyi sy'eriyitabala kutse ekindi kindu kyamalenga oko mbavu syayo, yabya yikatsuka iguma erihuma n'amagulu n'obukali. Yalubirira erigumyawa obuli mugulu n'esyongoyi syagumibwe, itatoke eriruka. Esabayiri eno yabya y'omundu oyo babya basondire erigendako. Kandi busana n'Omulisya White abya abiriminyira eritabala esyasabayiri nge-ngé esitehabwa eriyigisibwa, mwalengekania ati syasyabana erikalihirwa linene oko sabayiri eno. Nikwa, babye basi bati yabya yabiritha abandu babiri omo bukali bwayo, muguma omw'imunigira oko mabwe w'oko luhande lw'enzira, hangi White syangabya ayiketererwe atyo.

GSAM 261.3Omo lugendo olwo abandu bani babya omo fwatiri: Omulisya White n'omukali wiwe oko kikalo ky'embere, n'Omulisya Bates n'Israel Damon oko kikalo ky'enyuma. Omulisya White akiri akayiteya kutsibu eritabala esabayiri, Omugole White abya akakanaya oko kwenene. Neryo obutoki bwa Nyamuhanga mwabuhonokera oko kitunga ekyo, n'Omugole White mwahabwa enzoli, inyakikere omo fwatiri. Omugulu yinyini abuga n'omulenge munene ati “Olukengerwa!” akingira omw'enzoli, esabayiri nge mwemana iguma butsira erihingya, n'erihonya omutwe wayo. Omo mugulu oyo Omugole White mwimuka, inyakiri omo mibere eyo, amaiso wiwe alebire endata. Mwalaba embere sy'efwatiri, mwika oko miti y'erikweka, ibyala biwe biri oko matako w'esabayiri. Omulisya Bates mwabirikira Omulisya White ati: “Esabayiri eno yisyatha omukali oyo n'amagulu.” Omulisya White mwasubya ati: “Omwami yo wite esabayiri eno lino; sindisondire eriyingiriramo.” Esabayiri mwemana n'obuholo ng'esabayiri yakuluha. Oko luhande lw'enzira habya ekihanda ky'ekitaka ekyalinyire hakuhi fiti 6, n'embugha eyabya n'ebiti yabya hakuhi n'olusito. Omugole White, amaiso wiwe akiri alebire endata, n'atasaleba ahisi n'engendo nguma, mwalinya oko kihanda ekyo erihika oko mbugha y'ebiti. Neryo mwagenda embere n'enyuma busana n'eminuta nke, akakanaya n'erikanganaya obubuya bw'ekihugo kihya-kihya. Neryo, omutwe wiwe ukiri omo mibere eyo, mwika oko kihanda, mwahika oko fwatiri, mwalinya oko h'erilinyirako, inyahira ekiganza kiwe oko matako w'esabayiri. Atyo mwalinya oko miti y'erikweka, n'eryingira kandi omo fwatiri. Omugulu yinyini aikala oko kikalo, mwalhwa omw'enzoli; n'omo mugulu oyo esabayiri, butsira kiragiro ky'oyuyigendesaya, mwatsuka erigenda kandi, n'erikwama enzira yayo.

GSAM 262.2Omugole White akiri enze w'efwatiri, Omulisya White mwalengekania erirenga esabayiri, erilangira ko yabya yabiribondera omo kwenene kutse si kitya. Okw'erimbere mwatulako hakere n'ekimoko. Omo yindi migulu esabayiri yangamuhuma n'amagulu, nikwa lino siyahingya. Neryo mwahuma kutsibu, neryo kutsibu erirenga, neryo kandi kutsibu erirenga. Esabayiri nge siyaleba oko rihumwa lyosi-lyosi, nikwa yabya ng'eyitanga kola kabi, ng'esyondale esyabalaika bakinga emibuno ekir'ekyo Daniel abya omo mwina wasyo. Omulisya Bates mwabuga ati: “Habya hantu h'erikengerya kutsibu; kandi mwalangirika ndeke ati Obutoki obwo bunyini obwahaya esyonzoli, bwabya bukagonda obukali bw'esabayiri nge oko mugulu oyo.”

GSAM 262.3Enzoli eno yamabya yahuluka busana n'obuneke bw'omubiri wiwe bwisa, ekibulyo kikasa omo bwenge kiti: Esabayiri nayo yabya yikalwara omo musindo oyo?

GSAM 262Obwimiri bwa Israel Damon

GSAM 262.4Ngasyaha hano ebinywa bino ebikakakirya omwatsi nabwirawa n'Omulisya Bates:—

GSAM 262.5“Hakuhi emyaka 20 eyabirilaba, ngakiritsuka eriteya eSabato, Israel Damon mwambwira ebyahika oko Mwali wetu White akahabwa enzoli, omugulu iyo, Omulisya Bates, n'Omulisya White n'omukali wiwe babya bakagenda omo fwatiri eyabya itiyo nzito, ekakwekwa n'esabayiri nge eyitikowa. Nino ekiro nabirisoma ebyabirihandikwa endata busana n'omwatsi oyo, ng'Omulisya Loughborough awahandika, kandi bikahika ndeke oko byo Omulisya Damon ambwira.” Ahahandikirweko erina: “R. S. Webber, Battle Creek, Michigan, 9/2/1891.”

GSAM 263Obwimiri bw'Omulisya Bates busana n'esyonzoli

GSAM 263.1Omulisya Bates akakanaya ebyamuhikako ati:—

GSAM 263.2“N'obwabya sindyalangira kindu omo syo ekikalwa n'Ekinywa, nikwa natiya n'erirengwako kutsibu, kandi busana n'omugulu mule sinabya ndisondire erikirirya nti kyabya ekindi kindu ekirengire ebyabya bikahuluka omo buneke bw'omubiri wiwe obwalwaho.

GSAM 263.3“Busana n'ekyo natsaka emigulu y'erimubulyaya n'erimusubirako ebibulyo embere sy'abandi, n'abira biwe ababya bakagenda naye, kwilaba mwali wabo mukulu, omugulu obwenge bwiwe bwalangirika ibuli omo buholo, enze w'omuhindano. Nasonzenene eribana okwenene, ekyamatokekana. Omo ngendo nyingi asiha New Bedford n'e Fairhaven erilhwa neryo, ali omo mihindano yetu, nabirimulangira omw'enzoli engendo nyingi, n'e Topsham, Maine, nibya. N'abo ababya hali omo biguma by'ebyahika ebyo eby'amasweka basi ndeke erisonda lyage n'eriyiteya lyage ly'eryowa obuli kinywa n'erileba obuli rihingya, busana n'eribana eritheba kutse obutoki bw'omundu bw'erilalisya obwenge. Ngatenderya Nyamuhanga busana n'omwanya nabiribana, haguma n'abandi, erilangira ebindu bino. Lino nangatoka eriyibugira n'eriyiketera. Ngikirirya nti omubiri akalhwa oko Nyamuhanga, kandi ahabawa erihumulya n'erigumya ‘abandu biwe abasasire,’ ‘abahanyibwe,’ n'‘abanyagulibwe,’ erilhwa ahwahwa omubiri wetu ... omo mukera w'10, 1844. Emibere y'eritabuka y'ebinywa ‘Lebaya, hano!’ n'‘Lebaya, harya!’ erilhwa oko mugulu oyo yabiritabula kutsibu abandu ba Nyamuhanga ab'okwenene n'abawite erisonda. Kandi yabirikalihya kutsibu abo abatebya bakatoka erisobanula amasako mangi awakayihakanaya awabya akabakiririrwa. Ngaliga nti nabirihabwa ekyakakala n'eryiyisya oko masako mangi awatebya ngakayitegererya ndeke embere. Ngikirirya nti ni mwana wa Nyamuhanga oyukayiyigana, w'okwenene, kandi ow'eriyiwa n'omutima.”10

GSAM 263.4“Omuhandiki syakabana ‘ebilengekanio’ by'esyonzoli siwe ‘omo biyisyo by'embere kutse omo bwiyige.’ Ahabwa enzoli yiwe y'erimbere, omo mukera w'12, 1844, iyo n'ekitunga kyosi eky'e Portland, Maine, ahabya ababuthi biwe omo mugulu oyo, babya babirileka ‘Omulenge munene w'aho kati-kati k'ekiro,’ ibakawutwala ng'omwatsi owabya wabirilaba. Neryo Omwami mwamukanganaya omw'enzoli erihaba eryo iyo n'ekitunga ky'e Portland babya babirihiramo. Neryo mwakanaya enzoli yiwe oko kitunga, neryo mwabaliga bati ebyabahika omo mukera w'akalinda byabya mubiri wa Nyamuhanga.”11

GSAM 264Ngoku amakwenda asatu atwalawa omo 1847

GSAM 264.1Ebinywa bino by'Omulisya James White, ebyahandikawa omo mukera w'4, 1847, bikasyakanganaya ngoku amakwenda asatu atwalawa omo mugulu oyo:—

GSAM 264.2“Ebitunga byosi by'abikirirya Eryasa lya Kristo engendo eyakabiri bakaligana bati malaika oyukakanganibawa omo bihande by'ebinywa ky'endatu n'eky'akalinda by'ekihande kino ky'ekitabu, Eribisulirwa 14, akakanganaya obukwenda bw'eryasa lya Kristo oko kanisa n'oko kihugo.... Omubiri wa malaika owakabiri abya erikanganaya ekitunga ky'abalindiriri b'eryasa lya Kristo ati Babeli abiriwa. Kandi busana n'ekitunga kinene kyabo sitekyayiga omwatsi ono erihika ah'obutoki bw'‘Omulenge munene w'aho kati-kati k'ekiro’ bwabukirya, mu mugulu yinyini owabatokya erihuluka omo makanisa ekir'eky'erikumi kitahika, kikalhwamo kiti erilhwa omo mukera w'akalinda, 1844, Obukwenda bwa malaika owakasatu bwabya, kandi bukiri, erikunga ababuyirire bati ‘mugumye,’ batasyasuba enyuma n'‘eriliga’ ebiminyikalo ekitunga ky'ababikira kyabya kyabiriyilusya oko mugulu w'omulenge wa malaika owakabiri.

GSAM 264.3“Kandi obukwenda bw'okwenene busana n'abandu ba Nyamuhanga, erilhwa omo mukera w'akalinda, 1844, sibwabya erikunga ly'omusindo oyo?—Omo kwenene bwabya kitya.... Ekihande ky'ebinywa ky'ekumi na bibiri kikabuga kiti: ‘Hano hali eriyitsingirira ly'ababuyirire: hano hali abakateya ebihano bya Nyamuhanga n'erikirirya lya Yesu.’ Wabalangira hayi, Yoane?—‘Hano,’ omo mugulu w'Obukwenda bwa malaika owakasatu. Busana n'omugulu w'eriyitsingirira n'erilindiririra wabya erilhwa omo mukera w'akalinda, 1844, kandi busana n'ekitunga ky'abakateya eSabato, n'ebindi, kyabirilangirika erilhwa oko mugulu oyo, kikaminyika ndeke kiti tukiri omo mugulu w'Obukwenda bwa malaika owakasatu.”12

Notes

  1. Eribisulirwa 14:9-12. ↩
  2. Eby'Obukamani bwa Roma, olupapuro 112. ↩
  3. Amalaika Basatu ba Eribisulirwa 14:6-12, olupapuro 131, 132. ↩
  4. Rachel Preston akahola Vernon, Vt., oko 1/2/1868, ali n'emyaka 59. ↩
  5. Amateka ga Sabato ga Andrews, olupapuro 506, obuhulukya bwa 1887. ↩
  6. Ebitsweka by'engebe ya Ellen G. White, esyonyani 95, 96. ↩
  7. Omo kitabu Enzuko n'Erikula mukahandikwa ati mwalangira emigenda munani oko Saturn. Embinduko eno yakolwa ebihandiko by'erikubungula byamabya byabirilhwa omo byala byage. Erilhwa oko mugulu oyo, emigenda yindi ya Jupiter n'eya Saturn yabiribanikawa. ↩
  8. Olubula lw'Esyongununu lwa Dick, oluyani 96. ↩
  9. Ebharuha y'Omugole Truesdail y'ekiro kya 27/1/1891. ↩
  10. Ekinywa oko Kitunga Kinge, oluyani 21. ↩
  11. Omo kitabu ekyo kinyini, 22. ↩
  12. Omo kitabu ekyo kinyini, 10, 11, Brunswick, Maine, omukera w'5, 1847. ↩

Note

Back