Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
10 / 31
10 / 31

Ndima ya 7 — Mvelaphanḓa yo Ṱavhanyaho ya Mulaedza

John Norton Loughborough

GSAM 126.1“Nda vhona muṅwe muruṅwa wa maanḓa a tshi tsa a tshi bva ṱaḓulu, o ambara gole; musingavhadzimu wo vha u kha ṱhoho yawe, tshifhaṱuwo tshawe tshi tshi nga ḓuvha, milenzhe yawe i tshi nga thikho dza mulilo. O vha o fara kubugu kwo vuleaho tshanḓani tshawe; a vhea mulenzhe wawe wa tshauḽa kha lwanzhe, wa monde kha shango, a vhidzelela nga ipfi ḽihulu, sa ndau i tshi vhomba; musi o no vhidzelela, mibvumo ya musumbe ya bvisa maipfi ayo.... Muruṅwa we nda mu vhona o ima kha lwanzhe na kha shango a imisela tshanḓa tshawe ṱaḓulu, a ana nga Ane a tshila lini na lini, we a sika ḽiṱaḓulu na zwoṱhe zwi re khaḽo, na shango na zwoṱhe zwi re khaḽo, na lwanzhe na zwoṱhe zwi re khalwo, a ri tshifhinga a tshi tsha ḓo vha hone; fhedzi maḓuvhani a ipfi ḽa muruṅwa wa vhusumbe, musi a tshi thoma u lidza, tshiphiri tsha Mudzimu tshi ḓo vha tsho khunyelela, vhunga o ḓivhadza vhalanda vhawe vhaporofita.”1

GSAM 126Muruṅwa ndi Tshiga tsha Vharumiwa vha Vhathu

GSAM 126.2Vhunga zwo no sumbedzwa, mushumo wa u huwelela mafhungo maḓifha wo ṋekedzwa vhathu, nahone Murena o fulufhedzisa phaṱhutshedzo yawe kha yeneyo nḓila u swika “vhufheloni ha shango.”2 Ngauralo muruṅwa o hwalaho hoyu mulaedza u tea u vha tshiga tsha mulaedza wa tshifhinga une wa tea u huwelelwa kha vhadzulapo vha shango. Mulaedza u huwelelwa u tshi bva kha bugu yo “vuleaho,” zwine zwa sumbedza zwavhuḓi uri yo vhuya ya valiwa. Vharumiwa avha ndi vha ndeme phanḓa ha Mudzimu; ngauri “musingavhadzimu,” tshiga tsha mulanga wa Mudzimu, u nṱha havho; vho ima vho ambara tshedza tsha vhugala ha Mudzimu, vha ḓivhadza mulaedza nga maanḓa a Musiki wa zwoṱhe. Zwine zwa ḓivhadzwa afha ndi mulaedza wa tshifhinga, we wa vhuya wa “valelwa nga luswayo,” fhedzi zwino u huwelelwa u tshi bva kha bugu yo “vuleaho.”

GSAM 127.1Kha ndima dzo fhiraho ho sumbedzwa uri Murena o vhea tshifhinga tshine tshedza tsha tea u ṋewa ngatsho malugana na u fhela ha tshifhinga tshihulwane tsha vhuporofita—maḓuvha a 2300—tshine tsha isa kha khaṱhulo ya ṱhoḓisiso; uri vhuporofita ha uri nḓivho i ḓo engedzea ho ḓadzea nga ho teaho nga u vuswa ha vhanzhi vhe a vha dzumbululela tshenetsho tshedza; na uri o dovha a vhea tshifhinga tshine “tshifanyiso tsha muhuyu” tshi tea u gudwa ngatsho, nga u vusa vhafunzi vhawe henefho nga tshenetsho tshifhinga uri vha bve vha tshi ḓivhadza kha shango. O dovha a vhea nga u ralo tshifhinga tshine mulaedza wa tshifhinga wa tea u hula wa swika kha mukosi wawo muhulu, nahone zwenezwo zwa ḓadzea nga ho teaho.

GSAM 127Mukosi Muhulu wa Mulaedza wa u Thoma

GSAM 127.2Tshifhinga tshine mukosi muhulu wa iyi nḓivhadzo wa tea u pfala ngatsho ndi mbudziso i takadzaho. Afha tshi vhewa vhukati ha u lila ha phalaphala ya vhurathi na ya vhusumbe. Izwi zwi vhonala nga fhethu hune tsha vha hone kha mafhungo a Maṅwalo, na nga mulaedza wone uṋe, une wa ri: “Maḓuvhani a ipfi ḽa muruṅwa wa vhusumbe, musi a tshi thoma u lidza, tshiphiri tsha Mudzimu tshi ḓo vha tsho khunyelela, vhunga o ḓivhadza vhalanda vhawe vhaporofita.” Honohu ndi vhuṱanzi ho khwaṱhaho ha uri tshifhinga tshi ḓivhadzwaho kha hoyu mulaedza tshi swika kha u lila ha phalaphala ya vhusumbe.

GSAM 127Tshifhinga tsha Mukosi Muhulu

GSAM 127.3Musi muruṅwa wa vhusumbe a tshi lidza, ri vhala uri “thembele ya Mudzimu yo vulewa ngei ṱaḓulu, nahone thembeleni yawe ha vhonala mbulungelo ya mulanga wawe.”3 Kha tshumelo ya fhethu hukhethwa ha kha shango, kamara i re na mbulungelo—fhethu hukhethwa-khethwa—yo vha i tshi vulewa luthihi fhedzi nga ṅwaha; ho vha hu nga ḓuvha ḽa u pfumedzanya, u itela u phumula zwivhi—u kunakisa fhethu hukhethwa. Tshifhinga tshe vhaporofita vha amba uri hoyu mushumo wa u kunakisa, une wa itwa nga Kristo, u ḓo itwa ngatsho, ndi musi hu tshi fhela maḓuvha a 2300.4 Ho dovha ha ambiwa uri musi muruṅwa wa vhusumbe a tshi lidza, maipfi a ṱaḓulu a ri tshifhinga tsha u haṱula vhafu tsho swika.5

GSAM 128.1Tshiga itshi tsha vhuporofita kha Nzumbululo 10 tshi sumbedza tshifhinga tshine hoyu mulaedza wa tea u bva ngatsho “nga ipfi ḽihulu,” nahone mafheleloni, “sa musi ndau i tshi vhomba.” U ya nga hovhu vhuporofita, tshifhinga tshine mulaedza wa tea u hula wa swika kha “mukosi muhulu” wawo tshi bva kha u fhela ha phalaphala ya vhurathi u swika vhufheloni ha tshifhinga tsha vhuporofita tshine tsha isa kha u kunakisa fhethu hukhethwa; nga maṅwe maipfi, u swika vhufheloni ha maḓuvha a 2300. Phalaphala nṋa dza u thoma dzo ḓadzea kha dzinndwa dza Vhagoth, Vhavandal, Vhahun na vhaṅwe, dze dza khethekanya Roma ya Vhukovhela ya vha zwipiḓa kana mivhuso ya fumi.

GSAM 128Phalaphala ya Vhuṱanu

GSAM 128.2Phalaphala ya vhuṱanu i sumbedza u vuwa ha vhurereli ha Muhammed na gole ḽaho ḽa vhukhakhi, fhedzi zwihuluhulu tshifhinga tsha “miṅwedzi miṱanu,” kana miṅwaha ya 150 ya vhukuma u bva tshifhingani tshe vha “vha na khosi i vha vhusaho.” Nga ḽa 27 Fulwana 1299, Othman, muthomi wa muvhuso wa Ottoman, o dzhena shangoni ḽa Nicomedia nga nndwa. U bva tshenetsho tshifhinga Vha-Ottoman vho tambudza na u “ṱhupha” muvhuso wa Roma wa Vhubvaḓuvha u swika nga ḽa 27 Fulwana 1449, ye ya vha miṅwaha ya 150 ya u lila ha phalaphala ya vhuṱanu. Nga tshenetsho tshifhinga Vhaturkey vha ḓa na mmbi dzavho u lwa na muḓi wa Constantinople wone uṋe, vha tshi shumisa mushonga wa u thuntsha nndwani; nahone vha posa matombo mahulwane kha mbondo dza Constantinople nga tshigidi tshihulwane, tshine muṅwali wa ḓivhazwakale Gibbon a ri tsho vha tshi tshi ṱoḓa kholomo dza 60 u tshi kokodza.

GSAM 128U Fhela ha Phalaphala ya Vhurathi

GSAM 128.3Nga tshenetsho tshifhinga John Palleologus, ane vhaṅwali vha ḓivhazwakale vha mu ṅwala sa muvhusimihulu wa u fhedza wa Vhagerika, o fa. Constantine Decozes o vha e ene muḽaifa o teaho wa khuluṋoni, fhedzi hu pfi u ofha hawe Amurath, sultani wa Vhaturkey we a vha a tshi khou lwa nae, ho mu ita uri a humbele thendelo ya Amurath uri a dzule khuluṋoni. Nyito yo raloho i nga vhonala i tshi ṱoḓa u vha u kumedza khuluṋoni kha Vhaturkey. Vhukuma, hu sa athu u fhela tshifhinga tshilapfu, Vha-Ottoman vho vha vha tshi vho langa muḓi wa Constantinople na muvhuso wa Roma wa Vhubvaḓuvha. Ngauralo vho “vhulaha” (nga zwa vhuvhusi) muvhuso we vha vha vho u “ṱhupha”. Vho vha vha tshi ḓo u “vhulaha” lwa “awara nthihi, na ḓuvha ḽithihi, na ṅwedzi muthihi, na ṅwaha muthihi.”

GSAM 129.1Arali ri tshi dzhia izwi sa tshifhinga tsha vhuporofita, ḓuvha ḽi tshi imela ṅwaha, zwi ḓo vha tshifhinga tshingafhani? Mbalelano ya hone yo leluwa: ṅwaha, maḓuvha a 360, kana miṅwaha; ṅwedzi, maḓuvha a 30, kana miṅwaha; na ḓuvha ḽithihi, ṅwaha muthihi,—zwoṱhe ndi maḓuvha a 391, kana miṅwaha ya 391 ya vhukuma. Samusi awara i tshipiḓa tshithihi kha zwa 24 zwa ḓuvha, sa tshiga i ḓo vha hafu ya ṅwedzi, kana maḓuvha a 15. Ngauralo tshifhinga tshoṱhe tsha u ḓivhusa ha vhatevheli vha Muhammed kha shango ḽa Roma ya Vhubvaḓuvha tshi ḓo vha miṅwaha ya 391 na maḓuvha a 15. Musi hezwi zwi tshi engedzwa kha ḽa 27 Fulwana 1449, zwi ri swikisa kha ḽa 11 Ṱhangule 1840, ḽi ḽone ḓuvha ḽa u fhela ha tshifhinga tsha vhuḓilangi ha Vhaturkey, vhunga zwo sumbedzwa fhasi ha phalaphala ya vhurathi.

GSAM 129Dokotela Josiah Litch u Porofita nga U Wa ha Muvhuso wa Ottoman

GSAM 129.2Nga 1838 Dokotela Josiah Litch, wa Philadelphia, Pennsylvania, o ṱanganedza ngoho yo funzwaho nga William Miller, a ṱanganela mushumoni wa u phaḓaladza mulaedza uri u ḓivhiwe nga vhanzhi. O lugisa mafhungo a u gandiswa kha dzigurannḓa nga ha phalaphala dza musumbe dza Nzumbululo. O amba a sa timatimi uri phalaphala ya vhurathi i ḓo litsha u lila, nahone maanḓa a Ottoman a ḓo wa nga ḓuvha ḽa 11 Ṱhangule 1840, na uri hezwo zwi ḓo sumbedza shango uri ḓuvha kha vhuporofita ha zwiga ḽi imela ṅwaha wa tshifhinga tsha vhukuma.

GSAM 129.3Vhaṅwe vha vhahashu, na vhe vha vha vha tshi tendelana nae kha iyi mbuno, vho vha vha tshi tetemela nga nyofho ya zwine zwa ḓo itea “arali zwi sa ḓadzei” vhunga o amba. Naho zwo ralo, hezwi a zwo ngo mu shushedza, fhedzi a bvela phanḓa a ita zwoṱhe zwi re maanḓani awe u itela uri mavhonele awe nga mafhungo a Vhaturkey a ḓivhiwe. Gurannḓa dza tshitshavha dza phaḓaladza zwe a amba nga enea mafhungo. Zwigwada zwa vha sa tendiho zwo haseledza yeneyi mbudziso miṱanganoni yazwo, zwa ri: “Hoyu ndi munna ane a khou lingedza tshithu tshi re na khombo, nahone arali enea mafhungo a bvelela vhunga a tshi amba, zwi ḓo khwaṱhisa hu si na u timatima zwine a amba zwa uri ḓuvha kha vhuporofita ḽi imela ṅwaha, na uri maḓuvha a 2300 ndi miṅwaha mingafho, na uri i ḓo fhela nga 1844.”

GSAM 130.1U gandiswa ha nyambo ya Dokotela Litch ho vusulusa dzangalelo ḽa vhanzhi, nahone zwigidi zwinzhi zwa vhidzwa nga yeneyi nḓila uri zwi lindele u fhela ha vhuleme he ha vuwa vhukati ha Mehemet Ali, muvhusi wa vundu ḽa Egipita, na sultani wa Vhaturkey. Maḓana a ri: “Arali enea mafhungo a fhela vhunga dokotela o amba, zwi ḓo khwaṱhisa mulayo wa ‘ṅwaha nga ḓuvha’ wa u ṱalutshedza tshifhinga tsha zwiga, nahone ri ḓo vha Vha-Adventist.”

GSAM 130Sultani wa Vhaturkey u Nndwani na Muvhusi wa Vundu ḽa Egipita

GSAM 130.2Lwa miṅwaha yo vhalaho phanḓa ha 1840, sultani o vha o dzhenela nndwa na Mehemet Ali, muvhusi wa vundu ḽa Egipita. Nga 1838 vhuleme vhukati ha sultani na muvhusi wa Egipita we a vha e fhasi hawe ho thivhelwa lwa tshifhinganyana nga ṱhuṱhuwedzo ya vhaimeleli vha mashango a nnḓa. Naho zwo ralo, nga 1839 nndwa ya dovha ya thoma, ya bvela phanḓa u swika kha nndwa khulwane vhukati ha mmbi dza sultani na Mehemet, he mmbi ya sultani ya pwashekanywa ya fheliswa tshoṱhe, nahone zwikepe zwawe zwa nndwa zwa dzhiiwa nga Mehemet zwa iswa Egipita. Sultani o vha o fhelelwa nga maanḓa lwe musi nndwa i tshi dovha ya thoma nga Ṱhangule, a vha e na zwikepe zwa nndwa zwihulwanesa zwivhili na zwikepe zwa nndwa zwiraru zwa mufuda wa frigate fhedzi, masalela a ṱungufhadzaho a mmbi ya zwikepe zwa Vhaturkey ye ya vhuya ya vha na maanḓa. Mehemet o hana tshoṱhe u kumedza zwenezwi zwikepe na u zwi humisela kha sultani, a amba uri arali mivhuso i lingedza u zwi dzhia khae, u ḓo zwi fhisa. Mafhungo o vha o ima nga u ralo musi nga 1840, England, Russia, Austria na Prussia vha tshi dzhenelela, vha phetha uri vha ḓo tandulula honovhu vhuleme; ngauri zwo vha zwi tshi vhonala uri arali a litshwa, Mehemet u ḓo ṱavhanya a vha muṋe wa khuluṋoni ya sultani.

GSAM 131U Dzhenelela ha Mivhuso yo Ṱanganaho

GSAM 131.1“Sultani o ṱanganedza u dzhenelela uhu ha mivhuso yo ṱanganaho, nga zwenezwo a kumedza nga u funa hawe enea mafhungo zwanḓani zwayo. Muṱangano wa iyi mivhuso wo farwa London, sheikhe Effendi Bey Likgis e hone sa muimeleli wa Ottoman o ṋewaho maanḓa oṱhe. Ho ṅwalwa ṱhoḓea dza u fhedza uri dzi ṋekedzwe muvhusi wa vundu ḽa Egipita, dze ngadzo sultani a vha a tshi ḓo mu ṋea vhuvhusi ha Egipita vhune ha ḓo ḽiwa ifa nga vha muḓi wawe, na tshipiḓa tshoṱhe tsha Siria u bva Khoungoni ya Suez u swika Dzivhani ḽa Tiberias, khathihi na vundu ḽa Acre, uri a zwi vhuse vhutshilo hawe hoṱhe; ene nga thungo yawe a bve kha zwiṅwe zwipiḓa zwoṱhe zwa mashango a sultani zwe a vha o zwi dzhia, a humise zwikepe zwa nndwa zwa Ottoman. Arali a hana zwe sultani a mu ṋea, mivhuso miṋa yo vha i tshi ḓo dzhia mafhungo ya a vhea zwanḓani zwayo, ya shumisa dziṅwe nḓila dzine ya vhona dzo tea uri i mu ite a tende.

GSAM 131.2“Zwo vha zwi tshi vhonala uri musi ṱhoḓea idzi dza u fhedza dzi tshi ṋekedzwa Mehemet Ali, mafhungo a ḓo vha o no bva tshoṱhe fhasi ha vhulangi ha uyo wa u thoma [sultani], nahone u bva wonoyo musi, u dzudzanywa ha mafhungo awe hu ḓo vha zwanḓani zwa mivhuso ya mashango a nnḓa.

GSAM 131Vhuporofita ho Ḓadzea—U Fhela ha Vhuḓilangi ha Vhaturkey

GSAM 131.3“Sultani o ruma Rifat Bey nga tshikepe tsha muvhuso tshi tshimbilaho nga muya wa maḓi o fhiswaho uri a ye Alexandria, u ḓivhadza muvhusi wa vundu ṱhoḓea dza u fhedza. Dzo vhewa zwanḓani zwawe, a dzi ṱanganedza, nga ḓuvha ḽa 11 Ṱhangule 1840! Nga ḽeneḽo ḓuvha sultani a rumela luṅwalo kha vhaimeleli vha mivhuso miṋa, a tshi vhudzisa uri ndi pulane ifhio ine ya ḓo tevhelwa arali muvhusi wa vundu a hana u tevhedza ṱhoḓea dza u fhedza; vha mu fhindula uri ndugiselo yo itwa, nahone a zwo ngo tea uri a ḓiṱhuphe nga ha zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa nga bvelela. Nga ḽeneḽi ḓuvha tshifhinga tsha miṅwaha ya 391 na maḓuvha a 15 tshe tsha vhetshelwa u bvela phanḓa ha maanḓa a Ottoman tsho fhela; nahone vhuḓilangi ha sultani ho vha hu ngafhi?—Ho fhela!”6

GSAM 132.1U bva nga ḽeneḽo ḓuvha u swika ṋamusi sultani o tea u ita zwi laedzwaho nga mivhuso, a tshi ṱalela u khethekanywa ha muvhuso wawe, musi tshipiḓa nga tshipiḓa tshi tshi dzhiiwa uri tshi shumiswe nga yone.

GSAM 132Dzangalelo ḽa Tshitshavha kha Vhuporofita ḽo Vuswa

GSAM 132.2U ḓadzea uhu hu mangadzaho ha vhuporofita ho kwama vhukuma mihumbulo ya tshitshavha. Ho engedza dzangalelo ḽa vhathu ḽa u pfa nga ha vhuporofita ho ḓadzeaho na vhune ha khou ḓadzea. Dokotela Litch o amba uri hu sa athu u fhela miṅwedzi mi si gathi nga murahu ha ḽa 11 Ṱhangule 1840, o vha o no ṱanganedza maṅwalo a bvaho kha vha sa tendiho vha ḓivheaho vha fhiraho tshigidi, vhaṅwe vhavho vhe vharangaphanḓa vha zwigwada zwa vha sa tendiho. Khao vho amba uri vho litsha u lwa na Bivhili, vha i ṱanganedza sa nzumbululo ya Mudzimu kha vhathu. Vhaṅwe vhavho vho rembuluwa tshoṱhe vha ya kha Mudzimu, nahone vhaṅwe vha vha vhaambi vha re na vhukoni kha ndingedzo khulwane ya u ḓa ha vhuvhili. Vhaṅwe vha amba na Dokotela Litch nga heyi nḓila: “Ro amba uri vhaṱalutshedzi vha vhuporofita vha redza masiaṱari a kale a ḓivhazwakale a re na munukho wa u sina uri vha khwaṱhise zwine vha amba nga u ḓadzea ha vhuporofita; fhedzi kha haya mafhungo ri na zwithu zwa vhukuma zwi khou iteaho phanḓa ha maṱo ashu.”

GSAM 132.3U sumbedza nḓila ye mulaedza wa u ḓa wa thoma ngayo u bva “nga ipfi ḽihulu” musi phalaphala ya vhurathi i tshi fhela, ndi ḓo amba nga tshiwo tshe nda anetshelwa nga muṅwe wa vhe vha shuma kha hoyu mulaedza.

GSAM 132.4Nga ṅwaha wa 1840, E. C. Williams, muiti muhulwane wa matende na maseila a zwikepe, wa Rochester, New York, o ṱanganedza mulaedza, a ramba Vhahulwane Miller na Himes uri vha ḓe Rochester vha ambe na zwigidi zwa vhathu vha wonoyo muḓi. Vha fhindula uri vha shaya tshelede i ṱoḓeaho u wana holo khulwane yo eḓanaho uri vhathu vha dzule khayo. A fhindula a ri: “Ndi na tende ḽa tshitendeledzi ḽi re na vhuphara ha fithi dza 120 vhukati haḽo. Ndi ḓo ḽi ṱoma, nda vhea madzulo, nda ḽi ṱhogomela, hu si na mbadelo. Iḓani ni huwelele mulaedza.” A ri kha nṋe: “Vho ḓa, nahone tende a ḽo ngo kona na u fara hafu ya vhe vha ḓa u thetshelesa, nga zwenezwo nda engedza tshipiḓa tsha fithi dza 40, zwa ita tende ḽa vhuhulwane ha fithi dza 160 x 120. Heḽi tende ḽo vha ḽi tshi ḓala vhathu ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe, nahone maḓana vha kuvhangana tsini naḽo nnḓa, vhoṱhe vha tshi ṱoḓa nga mafulufulu u pfa ipfi.”

GSAM 133Maḓana a tshi Huwelela Mulaedza

GSAM 133.1U itela u thusa vhathu vhe dzangalelo ḽavho ḽa vha ḽi tshi khou engedzea, ho shumiswa matende mahulwane, nahone miṱangano ya farwa vhukati ha miri nga tshifhinga tsha tshilimo. Huṅwe ha zwifhaṱo zwihulwanesa zwa dzikereke na holo dza tshitshavha ho shumiswa nga vhuriha, nahone hoṱhe ha ḓala tshoṱhe nga vhathetshelesi vha re na dzangalelo. Nṱhani ha uri Muhulwane Miller a ime “a tshi ṱoḓa u vha e eṱhe” a tshi ḓivhadza mulaedza, vhunga o ita phanḓa ha 1840, zwino vhathu vha ṱoḓaho u vha 300 vho ṱanganela nae vha tshi huwelela phanḓa ha tshitshavha u fhela ha tshifhinga tsha maḓuvha a 2300, vha tshi ita mukosi une wa ri: “Tshifhinga a tshi tsha ḓo vha hone,” na u ri: “Awara ya khaṱhulo yawe yo swika.” Ngauralo ri vhona nḓila ye musi tshifhinga tsha Murena tsha u phaḓaladza mulaedza shangoni ḽoṱhe tshi tshi swika, ipfi ḽawe ḽa ḓadzea ngayo, nahone dzimilioni dza ṱuṱuwedzwa nga lutamo lwa u pfa wonoyo mukosi.

GSAM 133.2Zwe zwa vha zwi tshi khou itea kha ndingedzo ngei Amerika zwo vha zwi tshi khou itea na kha maṅwe mashango. U bva nga ṅwaha wa 1840, nṱhani ha vhathu vha si gathi vha tshi phaḓaladza khandiso dzavho, vhathu vha mahumi manzhi vha ṱaha, zwi tshi nga vha khou ḓa phanḓa, uri vha huwelele mukosi. Ngei England ho vha hu na vhafunzi vha 700 vha Kereke ya England fhedzi vhe vha vha vha tshi huwelela mulaedza, hu sa katelwi mahumi manzhi a vhaṅwe vhe vha vha vha tshi khou ita wonoyo mushumo. Kha mashango a fhiraho 20 a re na maanḓa kha shango, mulaedza wo vha u tshi khou phaḓalala nga u fhisea he ha ita uri ane a ṱalela a ri: “Avha vhathu vho ḓikumedza vhukuma.”

Notes

  1. Nzumbululo 10:1-7. ↩
  2. Mateo 28:19, 20. ↩
  3. Nzumbululo 11:19. ↩
  4. Daniele 8:14. ↩
  5. Nzumbululo 11:18. ↩
  6. Vhonani Mihumbulo nga Daniele na Nzumbululo, masiaṱari 497, 498. ↩

Note

Back