Ndima ya 23 — Zwiimiswa zwa Mutakalo
GSAM 358.1“MUFUNWA, ndi tama uri kha zwoṱhe u bvelele na u vha na mutakalo wavhuḓi, vhunga muya wau u tshi bvelela.”1
GSAM 358.2Nga Sabatha, nga ḽa 6 Fulwi 1863, Muhulwane White na mufumakadzi wawe vho ya muṱanganoni wa ṱende we wa vha wo farwa nga Vhahulwane Cornell na Lawrence ngei Otsego, Mich. Henefho Mma White vho ṋewa bono ḽe ḽa vha dzumbululela mafhungo a tshanduko ya mutakalo. U bva nga tshenetsho tshifhinga, kha Ṱolokanyo na Muḓivhadzi ho vha hu tshi gandiswa mafhungo a mutakalo na a u tshila nga nḓila i tsireledzaho mutakalo, nahone vha thoma u ṅwala zwe vha dzumbululelwa nga ha mutakalo. Zwiṅwe zwa zwenezwi zwo bvelela kha Vhuṱanzi ha vhu-11, na kha bugu ine ya pfi Nḓila ya u Tshila.
GSAM 358.3Mafhungo a u tshila nga nḓila i tsireledzaho mutakalo, na vhushaka hao ho teaho na u aluwa ha muvhili, ha muhumbulo na ha muya, o ṋewa vhuimo ha ndeme phanḓa ha vhathu. Kha Ṱolokanyo na Muḓivhadzi ya ḽa 25 Tshimedzi 1864, Muhulwane J. N. Andrews vho ṋea nyeletshedzo dzi tevhelaho dza ndeme kha enea mafhungo:—
GSAM 358J. N. Andrews nga ha u Tshila nga Nḓila i Tsireledzaho Mutakalo
GSAM 358.4“U litsha zwiḽiwa zwoṱhe zwi huvhadzaho muvhili, na u tshila nga u ḓilanga, ri tshi livhiswa nga pfunzo yavhuḓi na luvalo phanḓa ha Mudzimu, ndi zwiṅwe zwa zwithu zwa ndeme vhukuma kha mutakalo wavhuḓi. Mivhili yashu ndi thembele dza Muya Mukhethwa. Uri ri mu rende ngangoho nga mivhili yashu vhunga nga mimuya yashu, zwi ṱoḓea lungafhani uri maanḓa oṱhe a mivhili yashu a vhe o khwaṱhaho nga vhuḓalo! Ri livhuha Mudzimu ngauri enea mafhungo zwino a khou vhewa nga nḓila yo khetheaho phanḓa ha vhathu vhashu. Mutakalo na maanḓa ndi zwiṅwe zwa zwithu zwa ndeme khulwane kha riṋe, nahone ndi zwa ndeme vhukuma kha vhane vha ḓo vhona zwiitea zwihulwane zwa tshifhinga tsha maṱungu.”
GSAM 359.1Mafhungo a u londola mutakalo u ya nga Bivhili na u ḓilanga ha Mukriste o vha a tshi ṱuṱuwedzwa kha masiaṱari a Ṱolokanyo na Muḓivhadzi, na nga vhafunzi vhashu.
GSAM 359.2Kha Khonferentsi Khulwane, nga ḽa 20 Shundunthule 1866, ho ṋewa ndaela i tevhelaho nga Mma White (i wanala na kha Vhuṱanzi ha vhu-11):—
GSAM 359Hu Fanela u Vhewa Tshiimiswa tsha Mutakalo
GSAM 359.3“Ndo sumbedzwa uri ri fanela u lugisela vhane vha khou tambula haya, na vhane vha tama u guda u ṱhogomela mivhili yavho uri vha kone u thivhela malwadze....
GSAM 359.4“Musi vhane vha sa tendi vha tshi ḓa kha tshiimiswa tsho ḓiṋekedzelaho u lafha malwadze nga nḓila i bvelelaho, tshi tshi langulwa nga madokotela a re vhalondoli vha Sabatha, vha ḓo vha fhasi ha ṱhuṱhuwedzo ya ngoho nga ho livhaho. Nga u ḓivha vhathu vhashu na lutendo lwashu lwa vhukuma, u ri humbulela havho luvhi hu ḓo fhela, vha ḓo ri dzhia nga nḓila yavhuḓi. Nga u vhewa nga u ralo fhasi ha ṱhuṱhuwedzo ya ngoho, vhaṅwe a vha nga wani fhedzi u fhungudzelwa vhuṱungu ha mivhili yavho, fhedzi vha ḓo wana tshilafhi tsha mimuya yavho ine ya lwala nga zwivhi.
GSAM 359U Bvumba Mvelelo
GSAM 359.5“Musi mutakalo wa vhalwadze u tshi khwiniswa nga ngalafho ya vhuṱali, nahone vha tshi thoma u takalela vhutshilo, vha vha na fulufhelo kha vhe vha thusa u vha vhuyedzedza mutakalo. Mbilu dzavho dzi ḓala ndivhuho, mbeu yavhuḓi ya ngoho ya wana vhudzulo khavho nga hu leluwaho, nahone kha vhaṅwe i ḓo ṱhogomelwa, ya mela, ya aṋwa mitshelo u itela vhugala ha Mudzimu. Muya muthihi wa ndeme wo raloho une wa tshidzwa u ḓo vha wa ndeme u fhira tshelede yoṱhe i ṱoḓeaho u thoma tshiimiswa tsho raloho....
GSAM 359.6“Vhaṅwe vhane vha ṱuwa vho fhola, kana vho thuswa vhukuma, vha ḓo vha nḓila ya u ḓivhadza lutendo lwashu fhethu huswa na u imisa fuḽaga ya ngoho he ra vha ri sa ḓo kona u swika khaho arali u ri humbulela luvhi hu songo thoma ha bviswa mihumbuloni yavho nga u dzula vhukati ha vhathu vhashu vha tshi ṱoḓa u fhola.”
GSAM 360.1Vhathu vhashu vho kuvhanganaho vho tendelana vhoṱhe nga vouthu uri tshiimiswa tsha mutakalo tshi vulwe ngei Battle Creek kana tsini nayo nga u ṱavhanya musi zwi tshi konadzea, nahone tshi vhe fhasi ha vhulanguli ha zwa ngalafho ha Dokotela H. S. Lay. Nga nnḓa ha pfunzo yawe ya zwa ngalafho ya kale, o vha o fhedza tshifhinga tshi fhiraho ṅwaha kha tshiimiswa tsha u lafha nga maḓi ngei Vhubvaḓuvha, a tshi guda nḓila dza u lafha malwadze nga maḓi.
GSAM 360Ho Rengwa Fhethu ha Tshiimiswa tsha u Lafha na u Vusuludza Mutakalo
GSAM 360.2Nga tshenetsho tshifhinga, u thoma tshiimiswa tsho raloho zwo vha zwi tshi vhonala hu mushumo muhulwane; nahone arali hu songo vha na hovhu vhuṱanzi vhu ṱuṱuwedzaho nga ha mvelelo, ho vha hu tshi ḓo vha na u lenga u thoma mushumo. Naho zwo ralo, a zwo ngo lenga: ho fhira maḓuvha a si gathi fhedzi khonferentsi yo fhela, ha rengwa nḓu khulwane ya vhudzulo ya Muhaṱuli Graves, na mavu a ekere dza malo, zwe zwa vha zwi fhethu hawe havhuḓi ha u dzula ngei West Battle Creek. Nga u ṱavhanya, ho fhaṱwa tshipiḓa tshi re na luṱa lwa fhasi na lwa nṱha tshi ṱumaho kha yeneyo nḓu, uri tshi shumiswe sa dzikamara dza u ṱambela. Kha zwenezwi zwifhaṱo ho vulwa Tshiimiswa tsha Tshanduko ya Mutakalo.
GSAM 360.3Kha Ṱolokanyo na Muḓivhadzi ya ḽa 19 Fulwi 1866, ho itwa khuwelelo ya u thoma kha vhathu vhoṱhe ya uri vha renge mikovhe kha tshiimiswa. Kha yeneyo khanḓiso ya bammbiri ho dovha ha ambiwa uri zwivhidzo zwa Battle Creek, Mich., na Olcott, N.Y., zwo vha zwo no fulufhedzisa u renga mikovhe ya tshelede ya $2,625, kana mikovhe ya 105 ya $25 muṅwe na muṅwe. Samusi kha Vundu ḽa Michigan ho vha hu si na mulayo une wa tendela u vhumbwa ha dzangano ḽa u langula zwiimiswa zwa mutakalo, ndaka yo vhulungwa lwa tshifhinganyana nga vhathu vho i ṋewaho uri vha i londole, u swika dzangano ḽi tshi kona u ṅwaliswa nga mulayo.
GSAM 360Ho Thomwa Gurannḓa ya Mutakalo
GSAM 360.4Nga ḽa u thoma ḽa Ṱhangule, vhalanguli vho dovha vha thoma u gandisa gurannḓa ya mutakalo ya ṅwedzi muṅwe na muṅwe, i re na masiaṱari a fumi na rathi na gwati, nga tshivhumbeo tsha magazini. Yo vha i tshi pfi Muvusuludzi wa Mutakalo. Yeneyi gurannḓa i kha ḓi bvela phanḓa, nga dzina ḽa Mutakalo Wavhuḓi, nahone zwino ndi yone magazini ya mutakalo i rangaho phanḓa shangoni. Yeneyi gurannḓa yo vha i tshi amba nga ha mutakalo na milayo ya u ḓilanga, ya dovha ya shumiswa u ḓivhadza tshiimiswa tsha mutakalo, tshe tsha vulelwa vhalwadze na vhadzuli nga lwa tshiofisi nga ḽa 5 Khubvumedzi 1866. Zwenezwo tshiimiswa tsho vha tsho no rengwa, tsho ṱumiwa nga zwishumiswa, nahone tshi tshi khou shuma hu sa athu fhela miṅwedzi miṋa u bva tshee enea mafhungo a bulwa lwa u thoma kha vhathu vhashu; ho fulufhedziswa $11,000 ya u renga mikovhe, nahone tshipiḓa tshihulwane tshayo tsho vha tsho no badelwa.
GSAM 361Ho Vhumbwa Dzangano ḽa zwa Ngalafho
GSAM 361.1Vhuria ha 1866-67, Vhusimamilayo ha Michigan ho phasisa mulayo we wa tendela u vhumbwa ha dzangano ḽa u langula tshiimiswa tsha mutakalo. Nga ḽa 17 Shundunthule 1867, ḽeneḽi ḽiga ḽo dzhiiwa, ha ṱanganedzwa milayo ya dzangano, nahone mavu, zwifhaṱo na iṅwe ndaka zwa ṋewa vhaṱhogomeli vho khethwaho nga nḓila yo teaho. Tshelede yoṱhe ya mikovhe yo fulufhedziswaho u swika nga ḽeneḽo ḓuvha yo vha i $26,100; khayo ho vha ho badelwa $18,264.87. Tshiimiswa tsho vha tshi na tshigwada tsha madokotela na vhathusi vha re na vhukoni, nahone zwifhaṱo zwo vha zwi tsini na u ḓala nga vhalwadze. Vhaṅwe vhavho vho vha vho no ṱanganedza lutendo lwashu, vho guda nga ha riṋe sa vhathu na nga ha ngoho nga murahu ha u ḓa tshiimiswani.
GSAM 361Zwiambaro zwi Tsireledzaho Mutakalo
GSAM 361.2Kha zwifhinga zwoṱhe na mashangoni oṱhe, mbilu ya muthu nga mvelo i a kungwa nga ṱhuṱhuwedzo ya shango, u ḓikukumusa nga vhutshilo haḽo, vhutsilu haḽo na kuambarele kwaḽo. Na ṅwaha wa 1863 shangoni ḽashu, musi mafhungo a mutakalo na zwiambaro a tshi sumbedzwa Mma White, zwo vha zwo ralo. Zwenezwi zwi vhonala nga u funesa ha vhafumakadzi u tevhela kuambarele kwo ḓoweleaho kwa u ambara zwiṱanga zwi tandavhudzaho zwikete, zwe nga vhuhulwane hazwo zwa ita uri vhanzhi vhavho vha vhonale sa vha tshimbilaho vhe ngomu ha baḽuni ḽo shandulwaho ḽa sedza fhasi. Nga tshenetsho tshifhinga ho dovha ha ḓiswa dziṅwe nḓila mbili dza u ambara dzo kalulaho, dze dza vusa khaseledzo nnzhi. Ṱhaluso pfufhi yadzo i nga thusa muvhali u pfesesa khwine vhuṱanzi he Mma White vha vhu ṋea nga ha zwiambaro, vhune ha wanala kha Vhuṱanzi ha Tshivhidzo ha vhu-10.
GSAM 362Kuambarele kwo Kalulaho ku a Sasaladzwa
GSAM 362.1Nḓila ya u thoma yo kalulaho yo vha ya u ambara miṅwenda i re na mutshila u kokodzwaho, wa vhulapfu ha intshi dza fumi u swika kha hafu ya yadi kana u fhira, u ya nga zwine muambari a zwi tama. Kanzhi yeneyi mitshila yo vha i tshi litshwa ya kokodzwa fhasi, nahone vhanna vho vha vha tshi i vhidza “tswielo dza zwiṱaraṱa.” Nḓila ya vhuvhili yo kalulaho yo vha yo fhambana nayo tshoṱhe, i tshi fana na kuambarele kwa vhanna nga hune zwa konadzea ngaho. Yeneyi nḓila yo ṱanganedzwa nga vhane vha tevhela Mufumakadzana Bloomer, ya mbo vhidzwa “muṅwenda wa Bloomer.” Mafheleloni dzina ḽo shandulwa ḽa vha “Tshiambaro tsha Amerika.” Vhatikedzi vha tshenetshi tshiambaro vho fara miṱangano fhethu ho fhambanaho, nahone khaladzi dzashu nnzhi dzo vha dzi tshi takalela u tshi ṱanganedza. Vhaṅwe vho tshi ambara.
GSAM 362Vhuṱanzi nga ha Mafhungo a Zwiambaro
GSAM 362.2Nga ha zwe Mma White vha sumbedzwa kha mafhungo a zwiambaro, ndi ḓo redza phara dzi si gathi dzi bvaho kha Vhuṱanzi ha vhu-11:—
GSAM 362.3“Vhathu vha Mudzimu vha fulufhedzeaho ndi tshedza tsha shango na muṋo wa ḽifhasi, nahone vha fanela u dzula vha tshi humbula uri ṱhuṱhuwedzo yavho ndi ya ndeme. Arali vha litsha muṅwenda wo kalulaho nga vhulapfu vha ambara wo kalulaho nga vhupfufhi, vha ḓo tshinya ṱhuṱhuwedzo yavho nga nḓila khulwane. Vhane vha sa tendi, vhane vha vha na mushumo wa u vha thusa na u lingedza u vha ḓisa kha Ngwana ya Mudzimu, vha ḓo nengwa. Hu nga khwiniswa zwinzhi kha zwiambaro zwa vhafumakadzi malugana na mutakalo, hu sa itwi tshanduko khulwane ine ya nengisa ane a zwi vhona.
GSAM 362Muṅwenda wa Tshanduko
GSAM 362.4“Muvhili a wo ngo fanela u tsikeledzwa na zwiṱuku nga zwiambaro zwi khwaṱhisaho khundu na marambo a zwipuka zwihulwane zwa lwanzheni a shumiswaho khazwo. Muṅwenda u fanela u vhofholola tshoṱhe, uri mafhafhu na mbilu zwi kone u shuma nga mutakalo. Muṅwenda u fanela u swika fhasi zwiṱuku ha tshipiḓa tsha nṱha tsha butsu, fhedzi u vhe mupfufhi lune wa sa kwami tshika ya nḓila ya vhaendangaṋayo na ya tshiṱaraṱa, hu sa ṱoḓei u u takula nga tshanḓa. Muṅwenda mupfufhi u fhira zwenezwo u nga vha wo teaho, u tshi leludza mushumo, u tshi tsireledza na mutakalo wa vhafumakadzi musi vha tshi ita mishumo ya hayani, zwihuluhulu vhane vha fanela u shuma nnḓa, hu nga vha zwiṱuku kana zwinzhi.
GSAM 363Muvhili u Fanela u Ambadzwa nga u Lingana
GSAM 363.1“Hu sa londwi uri muṅwenda wo lapfa hani, milenzhe yavho i fanela u fukedzwa nga vhuḓalo vhunga ya vhanna. Zwenezwi zwi nga itwa nga u ambara vhurukhu ho rundelwaho nga ḽiṅwe labi nga ngomu, ho kuvhanganywaho kha lutambo lwa labi lwa vhofhiwa fhethu hune mulenzhe wa ṱangana na ṋayo, kana ho rungwaho ho ṱanḓavhuwa nṱha ha sesefhala fhasi; nahone vhu fanela u lapfa u swika vhu tshi ṱangana na tshiṱangu. Milenzhe na fhethu hune ya ṱangana na ṋayo zwo ambadzwaho nga u ralo zwi tsireledzwa kha muya une wa vhudzula. Arali ṋayo na milenzhe zwa dzula zwo dudela nga zwiambaro zwi dudelaho, u elela ha malofha hu ḓo lingana, malofha a dzula o kuna nahone e na mutakalo, ngauri ha rotholi kana u thivhelwa u elela nga nḓila yao ya mvelo muvhilini.”
GSAM 363.2Vhulapfu ha wonoyu muṅwenda ho sumbedzwa sa nḓila yavhuḓi ya vhukati ha muṅwenda u re na mutshila u kokodzwaho na tshiambaro tsha Amerika. A zwo ngo ambiwa uri muṅwe na muṅwe u fanela u u ambara, fhedzi zwo ambiwa uri a vho ngo fanela u tevhela nḓila ine ya fhelisa ṱhuṱhuwedzo yavho na u nengisa vhane vha fanela u vha thusa. A zwo ngo ambiwa uri vha fanela u fukedza fhethu hune milenzhe yavho ya ṱangana na ṋayo nga nḓila yo ṱaluswaho afha, fhedzi uri zwi nga itwa nga yeneyo nḓila. Arali tshipikwa tshenetsho tsha swikelwa nga iṅwe nḓila, u fana na zwiambaro zwilapfu zwa nga ngomu na zwiambaro zwa milenzhe zwo lukwaho, zwi ḓo vha zwi tshi tendelana tshoṱhe na honoho vhuṱanzi.
GSAM 363Mbuno Ṱhanu dza Ndeme kha Zwiambaro zwi Tsireledzaho Mutakalo
GSAM 363.3Zwi ḓo vhonala uri kha kuambarele kwo themendelwaho hu na mbuno ṱhanu dza ndeme kha zwiambaro zwi tsireledzaho mutakalo, dzi tevhelaho:—
GSAM 363.41. U litsha zwiambaro zwi khwaṱhisaho khundu na u tsikeledza khundu nga nḓila ifhio na ifhio.
GSAM 363.52. U litsha mikanda yoṱhe ya kha mikonwo kana milenzhe ine ya nga thivhela malofha u elela o vhofholowa.
GSAM 364.13. U ambadza zwipiḓa zwoṱhe zwa muvhili nga u lingana, zwihuluhulu ṋayo na fhethu hune milenzhe ya ṱangana na ṋayo.
GSAM 364.24. U nembeledza zwikete zwi tshi bva kha mahaḓa, hu sa tendelwi na khathihi uri zwi nembelele zwo farelelwa khunduni nga mikanda.
GSAM 364.35. Vhulapfu ha muṅwenda.
GSAM 364.4Mbuno nṋa dza u thoma zwino dzi tikedzwa nga dokotela muṅwe na muṅwe a re na nḓivho; malugana na ya vhuṱanu, muṅwenda u re na mutshila u kokodzwaho na wo kalulaho nga vhupfufhi zwoṱhe zwino zwo no litshwa.
GSAM 364Mma Jenness-Miller nga ha Zwiambaro
GSAM 364.5Nga ṅwaha wa 1890, Mma Jenness-Miller vha New York, kha gurannḓa ya zwiambaro zwi tsireledzaho mutakalo ye ya vha yo ḓisendeka nga nḓivho ya saintsi u fhira dziṅwe dzoṱhe dza tshenetsho tshifhinga, vho ṱuṱuwedza uri vhafumakadzi vha fhungudze vhulapfu ha miṅwenda yavho nga zwiṱuku nga zwiṱuku, uri tshanduko i si vhe ya nga u ṱavhanya nga maanḓa, u swika i tshi lingana na tshipiḓa tsha nṱha tsha butsu ḽa mufumakadzi,—vhulapfu he Vhuṱanzi ha vhu-11 ha vhu ṱuṱuwedza.
GSAM 364Thikhedzo ya Dokotela Trall
GSAM 364.6Nga 1868 ho dzudzanywa uri Dokotela R. T. Trall, wa Kholidzhi ya u Lafha nga u Londola Mutakalo ya Florence Heights, N.J., a ṋee vhafunzi vhashu ngudo dza vhege ngei Battle Creek, Mich., mafheleloni a Shundunthule. Nga tshifhinga tsha ngudo, dokotela o vha e mueni wa Muhulwane White. Mma White a vho ngo ya kha ngudo, fhedzi samusi dokotela o vha a tshi ya u tshimbila nga gariki ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe na Muhulwane White, mufumakadzi wavho na Muhulwane J. N. Andrews, ho tendelanwa uri a thetshelese mihumbulo yavho nga ha u londola mutakalo, malwadze na zwine zwa a vhangela, mvelelo dza mishonga, na zwiṅwe. Vho amba fhedzi zwe vha sumbedzwa kha bono, vha sa buli he vha wana hone yeneyo nḓivho. Dokotela o amba uri nḓivho ya zwa ngalafho i tendelana na mihumbulo ye vha i bula. Muhulwane Andrews vho mmbudza uri musi vha tshi fhedza nyambedzano ya ḓuvha ḽa vhuvhili, dokotela o vhudzisa Mma White uri vho ṱhaphudza ngafhi pfunzo ya zwa ngalafho. O mangala a tshi pfa uri a vho ngo vhuya vha guda zwenezwi zwithu, fhedzi vho vha vha tshi khou mu vhudza zwe vha sumbedzwa ngei Otsego, Mich., nga ḽa 6 Fulwi 1863. O vha khwaṱhisedza uri mihumbulo yavho yoṱhe i tendelana tshoṱhe na pfunzo ya kushumele kwa muvhili na u londola mutakalo, nahone kha mafhungo manzhi vho vha vho dzhena nga vhuḓalo u fhira hune ene a vhuya a swika hone. Nga murahu ha maḓuvha a ṱoḓaho u vha maṱanu a nyendo na nyambedzano dzo raloho, dokotela o ṱoḓa u ḓivha kha Muhulwane White uri ndi ngani o rambiwa u ṱuwa kholidzhini yawe a ḓe u funza vhafunzi ngei Battle Creek. A ri, “Mma White vho lugela u vha ṋea pfunzo i ṱoḓeaho ya u londola mutakalo nga nḓila i fanaho na nṋe.”
GSAM 365Nḓivho ya zwa Ngalafho i a Tendelana Nazwo
GSAM 365.1Maṅwalo avho manzhi nga ha masia o fhambanaho a u londola mutakalo nga zwiito o vha e phanḓa ha vhathu lwa miṅwaha, nahone manzhi awo zwino o kuvhanganywa kha bugu ine ya pfi U Ḓilanga ha Mukriste na u Londola Mutakalo u ya nga Bivhili. Vhaṅwe vha madokotela vho funzeaho vhukuma vho amba, nga murahu ha u ṱolisisa eneo maṅwalo nga vhuronwane, uri nḓivho ya zwa ngalafho i tendelana nao tshoṱhe. Kha vhone a si mvelelo dza u guda, fhedzi ndi u ṅwala fhedzi zwe Murena a vha dzumbululela kha bono.
GSAM 365Vhuṱanzi ha Dokotela Kellogg
GSAM 365.2Sa vhuṱanzi ha uri ṱhoḓisiso dza nḓivho ya zwa ngalafho dzi tendelana hani na zwe Mma White vha dzumbululelwa kha bono nga 1863, ndi ḓo redza kha marangaphanḓa a U Ḓilanga ha Mukriste maipfi o ṅwalwaho nga J. H. Kellogg, M.D., ane a vha ṱhoho ya tshiimiswa tsha u lafha na u vusuludza mutakalo tsha Battle Creek, Mich., tshi ḓivheaho shangoni ḽoṱhe. U ri:—
GSAM 365.3“1. Nga tshifhinga tshe maṅwalo o bulwaho a bvelela lwa u thoma, mafhungo a mutakalo o vha a tshi ṱoḓa u vha a sa dzhielwi nṱha tshoṱhe, hu si nga vhathu vhe a ṅwalelwa vhone fhedzi, fhedzi na nga shango ḽoṱhe.
GSAM 365.4“2. Vha si gathi vhe vha vha vha tshi ṱuṱuwedza ṱhoḓea ya tshanduko kha nḓowelo dza muvhili, musi vha tshi tikedza milayo ya vhukuma ya tshanduko, vho vha vha tshi dovha vha phaḓaladza vhukhakhi vhu re khagala vhukuma, he kha zwiṅwe zwifhinga ha vha hu tshi nengisa.
GSAM 366.1“3. A hu na fhethu na muthu na muthihi we a vhea phanḓa ha vhathu pfunzo dza ngoho dza u londola mutakalo dzo dzudzanywaho, dzi tendelanaho, dzi si na vhukhakhi vhu re khagala, dzi tendelanaho na Bivhili na milayo ya vhurereli ha Tshikriste.
GSAM 366.2“Maṅwalo o bulwaho o bvelela nga fhasi ha zwiimo zwo raloho. Milayo ye ya funzwa a yo ngo ṱuṱuwedzwa nga maanḓa a saintsi, fhedzi yo vhewa nga nḓila i leluwaho, yo livhaho, nga ane a sa ḓiiti a re na nḓivho ya saintsi, fhedzi ane a amba uri u ṅwala nga thuso na maanḓa a tshedza tshine a tshi ṋewa nga Mudzimu.
GSAM 366Milayo yo Konḓelela Mulingo
GSAM 366.3“Milayo yo vhewaho nga fhasi ha zwiimo zwo khetheaho nga u ralo, hu tshi ambiwa zwithu zwi mangadzaho nga u rali nga hayo, yo konḓelela hani mulingo wa tshifhinga na tshenzhemo? Yeneyo ndi mbudziso ine ya nga vhudziswa nga nḓila yo teaho vhukuma. Phindulo yayo i wanala kha mafhungo ane a nga khwaṱhisedzwa nga vhuḓalo.... Milayo ye miṅwahani ya 25 yo fhiraho ya vha i sa dzhielwi nṱha tshoṱhe kana i tshi godiwa, yo ṱanganedzwa nga zwiṱuku nga zwiṱuku, vhathu vha thoma u i fulufhela na u i ṱhonifha, u swika shango ḽi tshi hangwa tshoṱhe uri a yo ngo dzula i tshi ṱanganedzwa nga u ralo. Zwithu zwiswa zwo wanulwaho nga saintsi na ṱhalutshedzo ntswa dza mafhungo a kale zwo dzula zwi tshi engedza vhuṱanzi vhu khwaṱhisedzaho, u swika zwino mulayo muṅwe na muṅwe we wa ṱuṱuwedzwa miṅwahani i fhiraho 25 yo fhiraho u tshi tikedzwa nga vhuṱanzi ha saintsi nga nḓila yo khwaṱhaho vhukuma.
GSAM 366Vhuṱanzi ha uri Mabono a Bva ha Mudzimu
GSAM 366.4“Vhukuma zwi fanela u dzhiiwa sa zwithu zwi mangadzaho, zwi sumbedzaho vhuṱanzi vhu sa timatimisi ha u ṱalukanya na u livhiswa nga Mudzimu, uri vhukati ha pfunzo dzo vilinganyaho na dzi hanedzanaho, dzi ḓivhidzaho dzi re na maanḓa a saentsi na tshenzhelo, fhedzi dzo kombamiswaho nga mihumbulo yo kalulaho nahone dza kundelwa u ita zwivhuya nga u ṱanganyiswa na vhukhakhi vhunzhi,—zwi fanela u tendelwa uri ndi zwithu zwi songo ḓoweleaho uri muthu a sa ḓiambi uri u na nḓivho ya saentsi kana pfunzo khulwane a vhe o kona u kuvhanganya, kha muhulu wa mihumbulo yo vilinganyaho na yo tshikafhadzwaho nga vhukhakhi ye ya bviswa nga vhaṅwe vhaṅwali na vhahumbuli vha si gathi vha mafhungo a mutakalo, milayo ya mutakalo i tendelanaho, i sa hanedzani, nahone ya ngoho lune khaseledzo, ṱhoḓisiso, zwe zwa wanululwa na tshenzhelo ya miṅwaha ya 25 zwi sa athu wisa na mulayo na muthihi, fhedzi zwo tou khwaṱhisa pfunzo dze dza funzwa.” Ho ṅwaliwa datumu, “Battle Creek, Michigan, 1890.”
GSAM 367Tshiimiswa tsha Mutakalo tshi a Engedzwa
GSAM 367.1Nga fhasi ha vhulanguli ha J. H. Kellogg, M.D., we a thoma u shuma kha tshiimiswa sa muhulwane wa vhaḓokotela nga 1876, zwo vhonala uri ṱhoḓea ya u alafhiwa yo vha khulwane lune nga luṱavula lwa 1877 ha vha hu tshi tea u engedzwa fhethu. Nga 1876 dzina ḽa tshiimiswa ḽo shandulwa ḽi tshi bva kha Tshiimiswa tsha Tshanduko ya Mutakalo ḽa vha Tshiimiswa tsha u Vhuedzedza Mutakalo nga Vhuḓokotela na Muo, nahone nga 1878 ha fhaṱiwa tshifhaṱo tshihulwane tshiswa.
GSAM 367.2Tshifhaṱo itshi tsho vha tshi na vhulapfu na vhuphara ha fuṱu dza 136 x 46, tshi na miṱaṱo miṋa nṱha ha muṱaṱo wa fhasi ha mavu. Tshoṱhe tsho vha tshi tshi dudedzwa nga muṱutuwane nahone tshi tshi vhonetshelwa nga gese. Hu sa athu fhela tshifhinga tshilapfu tsho vulwa, tsho vha tsho no ṱoḓa u ḓala nga vhalwadze na vhaeni.
GSAM 367.3U swika nga tshenetsho tshifhinga, zwe zwa vha zwo dzula zwo ambiwa nga 1866 nga vhuṱanzi ha Mma White nga ha tshiimiswa zwo vha zwo ḓadzea nga nḓila i mangadzaho vhukuma. Vhathu vhanzhi vho vha vho no ṱanganedza tshedza tsha ngoho ya zwino, vhe u thoma havho u ṱhogomela vhathu avha ha bva kha u ḓa havho tshiimiswani vha tshi ṱoḓa mutakalo.
GSAM 367Vhudzumbamo ha Mutakalo ha Mahayani
GSAM 367.4Kha Zwiga zwa Zwifhinga zwa ḽa 22 Ḽara 1877, M. G. Kellogg, M.D., we a vha e ṅwana wa mubebi muthihi na J. H. Kellogg, o ḓivhadza uri o wana mavu kha lurumbu lwa Thavha ya Howell, vhukule ha maele mbili na hafu devhula-vhubvaḓuvha ha St. Helena, kha tshiṱiriki tsha Napa, California, nahone o vha e tsini na u fhaṱa tshifhaṱo tshine tsha ḓo vhidzwa “Vhudzumbamo ha Mutakalo ha Mahayani,” tsini na Crystal Springs. Nga vhuriha ha 1877-78 ho fhaṱiwa tshifhaṱo, tsha vulwa u itela u alafha vhalwadze mathomoni a 1878. Vhudzumbamo uvhu ha mutakalo, u fana na tshiimiswa tshine tsha bva khatsho, Tshiimiswa tsha u Vhuedzedza Mutakalo tsha Battle Creek, a ho ngo aluwa nga vhuhulwane fhedzi, ho dovha ha vha fhethu he vhathu vhanzhi vhukuma vha ḓivha na u ṱanganedza mulaedza hone.
GSAM 368Bammbiri ḽa Mutakalo ḽa Phasifiki
GSAM 368.1Tshilimo tsha 1885 tsho vha tshifhinga tsha mvelaphanḓa tsho ḓalaho zwiitea kha mushumo wa mulaedza wa muruṅwa wa vhuraru. Nga ḽa 1 Shundunthule, Vhudzumbamo ha Mutakalo ha Mahayani ha St. Helena ho vhewa nga fhasi ha vhulanguli ha zwa ngalafho ha dokotela o ṱhaphudzaho pfunzo nga nḓila yo teaho. Nga ṅwedzi wa Fulwi ha thomiwa u bviswa Bammbiri ḽa Mutakalo ḽa Phasifiki na Mulweli wa u Ḓilanga nga murahu ha miṅwedzi miṅwe na miṅwe mivhili, magazini wa masiaṱari a 24 une wa vha nga fhasi ha vhuṱoli ha Muhulwane J. H. Waggoner sa mudzudzanyi. Nga yeneyi mishumo tshiimiswa tsha mutakalo tsho wana vhutshilo vhuswa, tsha thoma u sumbedza mbuelo yo salaho nga murahu ha tshinyalelo ya $2,000 u swika kha $4,000 nga ṅwaha, nṱhani ha u xelelwa sa miṅwahani yo fhiraho, u swika nga ṅwaha we wa fhela nga Lambamai 1891, musi tshi tshi sumbedza mbuelo yo salaho ya u fhira $12,000.
GSAM 368.2Muṱanganoni wa Dzangano ḽa Vhudzumbamo ha Mutakalo ha Mahayani, ngei St. Helena, nga 1887, ho ambiwa zwi tevhelaho nga ha tshelede dza tshiimiswa: Nga ḽa 1 Shundunthule 1885, ndeme ya tshiimiswa nga murahu ha u bvisa zwikolodo yo vha i $5,322.76 fhedzi, kana i fhasi nga $2,547.24 kha ndeme ya mikovhe yoṱhe ye ya vha yo no bviswa u swika nga ḽeneḽo ḓuvha. Nga maṅwe maipfi, tshiimiswa tsho vha tsho shumisa mbuelo yatsho yoṱhe na $2,547.24 ya tshelede ya mikovhe yatsho. Nga ḽa 1 Lambamai 1887, ndeme ya tshiimiswa nga murahu ha u bvisa zwikolodo zwatsho zwoṱhe yo vha i $21,372.64, kana nyengedzeo ya $16,049.88 kha miṅwedzi ya 23. Kha tshelede iyi, ho vha ho rengwa mikovhe ya $5,280 nahone tshiimiswa tsho vha tsho ṋewa zwifhiwa zwa $2,497.60; ngauralo mushumo wa tshiimiswa wo vha wo bveledza mbuelo yo salaho ya $8,272.28. Nga tshenetshi tshifhinga Bammbiri ḽa Mutakalo ḽa Phasifiki ḽo vha ḽi tshi bviswa ṅwedzi muṅwe na muṅwe ḽi na masiaṱari a 32 na khavara, nahone ha wanala uri ḽo vha ḽi tshi thusa zwihulwane u bveledza madzangalelo na milayo ya tshiimiswa.
GSAM 369Mushumo wa Vhuthu
GSAM 369.1Kha Murumiwa wa zwa Vhuḓokotela wa Phando 1891, Dokotela J. H. Kellogg, a tshi amba nga ha Tshiimiswa tsha u Vhuedzedza Mutakalo tsha Battle Creek, o ri:—
GSAM 369.2“Ngalafho yo ṋewaho sa mushumo wa vhuthu kha miṅwaha ya 25 ye tshiimiswa tsha vha hone i na ndeme ine ya fhira vhukuma $100,000, yo fhira lunzhi tshelede ya mikovhe ye ya thoma ya vhewa khatsho.
GSAM 369.3“Nga nnḓa ha mushumo wa vhuthu wo bulwaho, tshiimiswa tsho rumela vhathu vha u ṋea nyambo, vhaongi, vhagudisi kha zwikolo zwa u bika, na vhaṅwe vhathu vho gudiswaho mishumo yo fhambanaho ya vhurumiwa.”
GSAM 369Khumbelo ya u Thusa Zwisiwana
GSAM 369.4Kha Khonferentsi Khulwane ya ḽa 8 Ṱhafamuhwe 1891, Dokotela Kellogg o ita khumbelo i bvaho mbiluni a tshi imelela zwisiwana. O ri: “Ndo wana uri ndo khethwa sa ‘muimeli wa vhoṱhe,’ nahone ndi ḓo imelela vha si na muimeli—zwisiwana, zwi si na muthu wa u zwi londola.”
GSAM 369Tshifhiwa tsha $30,000 tsha Mma Haskell
GSAM 369.5Kha Murumiwa wa Hayani wa Phando 1892, ho itwa khumbelo khulwane ya tshelede ya u ṋea vhana vha zwisiwana haya. Kha ḽeneḽo bammbiri ho vha hu na madzina a vhathu vhe vha fulufhedzisa u ṋea tshelede ya honoho haya i swikaho $17,716—tshelede ye vhatikedzi vha mushumo vha vhona i ṱhukhu kha mushumo mungafho, lwe vha ofha uri u itwa hawo hu ḓo lenga. Fhedzi Ene ane a vhona magumo u bva mathomoni, ane a vha muṋe wa “kholomo dzi re kha zwikwara zwa tshigidi,” o dzudzanya zwiitea lune mufumakadzi o pfumaho a si wa lutendo lwashu, Mma Caroline E. Haskell, wa Chicago, tshilikadzi ya Vho Frederick Haskell, a tshi tou pfa nga ha mushumo uyu wa vhuthu wo dzudzanywaho, nga u ṱavhanya a ṋea komiti ya u fhaṱa $30,000, a vhea mbetshelo nthihi fhedzi ya uri tshelede yoṱhe i shumiswe u fhaṱa haya ha zwisiwana u ya nga pulane dzo no dzudzanywaho, uri hu langiwe nga muya wa vhuthu na wa u ṱanganedza vhoṱhe, na uri tshiimiswa tshi vhidzwe Haya ha Tshihumbudzo tsha Haskell u humbula munna wawe o lovhaho.
GSAM 370.1Nga tshelede yo ṋewaho nga u ralo, Dzangano ḽa Vhurumiwa ha zwa Vhuḓokotela na Vhuthu ḽo kona, kha wonoyo ṅwaha, u fhaṱa na u vula tshifhaṱo sa haya ha zwisiwana. Tshifhaṱo itshi tsho kumedzwa nga ḽa 25 Phando 1894. Tshifhinga tshinzhi u bva nga ḽeneḽo ḓuvha muṱa wa hone, u re na zwisiwana, vhathusi na vhagudisi, wo vha u tshi angaredza vhathu vha 100 nga tshikati.
GSAM 370Haya ha Tshihumbudzo tsha James White
GSAM 370.2Nga nnḓa ha u londola na u ṱhogomela zwisiwana izwi, dzangano iḽi ḽi langa tshiṅwe tshiimiswa tsha vhuthu, tshi vhidzwaho Haya ha Tshihumbudzo tsha James White, hune vhathu vha fhira 20 vho no vhaho vhalala na vha si na mahaya vha londolwa na u itwa uri vha dzule zwavhuḓi.
GSAM 370Vharumiwa vha zwa Vhuḓokotela
GSAM 370.3Kha lushaka ulu lwa mushumo, ho dovha ha dzhiiwa ḽiṅwe ḽiga ḽa u bvela phanḓa musi hu tshi thomiwa u gudisa vharumiwa vha zwa vhuḓokotela. A tshi khoḓa nḓingedzo iyi ya u takulela vhathu nṱha, Mma White, musi vha tshi ṅwala vhe Preston, Australia, nga ḽa 16 Khubvumedzi 1892, vho ri:—
GSAM 370.4“Ndi tama uri hu vhe na vha 100 vha tshi gudiswa hune zwino ha vha na muthihi. Zwi fanela u vha nga u ralo. Vhanna na vhafumakadzi vha nga thusa zwihulwane sa vharumiwa vha zwa vhuḓokotela u fhira sa vharumiwa vha si na pfunzo ya vhuḓokotela.”
GSAM 370.5Tshivhalo tsha vhane vha khou ita pfunzo ya u ḓilugiselela u shumela vhutshilo hoṱhe kha mushumo wa lushaka ulu tsho engedzea vhukuma u bva tshee maipfi a re afho nṱha a ṅwaliwa.
GSAM 370U Aluwa ha Mushumo wa Mutakalo
GSAM 370.6Kha Murumiwa wa zwa Vhuḓokotela wa Phando 1894, hu na mafhungo mapfufhi a sumbedzaho zwithu zwi takadzaho nga ha u aluwa ha mushumo wa mutakalo. A ri:
GSAM 371.1“Tshiimiswa tsha Tshanduko ya Mutakalo tsho thomiwa nga 1866.... Ho rengwa nnḓu ṱhukhu ya mabulannga, ye ya vha haya ha muthu fhethu hu takadzaho na ha mutakalo kha mavu a re nṱha a Battle Creek, muṅwe wa miḓi ine ya khou aluwa ya Michigan. Vhaḓokotela vhavhili, vhathusi vhavhili vha u ṱanzwa vhalwadze, muongi muthihi (a songo gudiswaho), vhathusi vhararu kana vhaṋa, mulwadze muthihi, na vhuleme vhunzhi nga nḓila dzoṱhe, na lutendo luhulwane kha vhumatshelo ha tshiimiswa na milayo ye tsha thomiwa khayo—ndi one mathomo a mushumo une wa vha hone zwino. Tsho vha tshi tshi ḓivhiwa nga Tshiimiswa tsha Tshanduko ya Mutakalo.
GSAM 371.2“He nnḓu ṱhukhu ya mathomoni ya vha i hone, zwino ho ima tshifhaṱo tsha vhulapfu ha fuṱu dza 312 na vhuphara ha fuṱu dza 100, tshi na miṱaṱo ya rathi, tshi ṱanganedzaho vhaeni vha 300, tsho ṋewa zwishumiswa zwoṱhe zwine saentsi ya musalauno ya nga humbula u itela u londola na u fhodza vhalwadze. Vhaḓokotela vha fumi, vhanzhi vhavho vhe vhaḓivhi kha mishumo yavho yo fhambanaho, vha vhumba tshigwada tsha vhaḓokotela. Vhaongi na vhaṅwe vhathusi vha vhumba muṱa wa vhathu vha fhira 300, nahone vha shumisaho tshiimiswa vha bva kha vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa United States, na vhaeni vhanzhi vha bva kha maṅwe mashango. Miṋango yatsho yo dzula yo vulelwa murumiwa, wa hayani kana wa nnḓa, wa dzina ḽiṅwe na ḽiṅwe, nahone ndi zwifhinga zwi si gathi zwine muṱa wa vha u si na muthihi kana vhanzhi vha vhaeni avha.
GSAM 371Sibadela tsha Tshiimiswa tsha u Vhuedzedza Mutakalo
GSAM 371.3“Sibadela tsho fhaṱiwa nga 1888, tshifhaṱo tsha fuṱu dza 100 x 60, tshi na miṱaṱo miṱanu. Miṱaṱo miraru ya nṱha ya tshifhaṱo i shumiselwa muhasho wa muo wa tshiimiswa tsha u vhuedzedza mutakalo, kamara dza vhalwadze na dziwadi. Ofisi dza mushumo wa vhuthu wa tshiimiswa na dzone dzi wanala henefha. Nnḓu ṱhukhu dza 20 dzi tshi mona natsho, dziṅwe dza dzone dzi tshi dudedzwa nga muṱutuwane nahone dzi tshi vhonetshelwa nga muḓagasi u fana na tshifhaṱo tshihulwane, dzo ḓala nga vhalwadze kana vhagudiswa. Tshikolo tsha u gudisa vhaongi vha vhurumiwa ha zwa vhuḓokotela tsho thomiwa nga ḽa 1 Fulwana 1884. Kha miṅwedzi ya rathi ya u thoma ho ṅwaliswa vhagudiswa vha 35.”
GSAM 372Vhuporofita ha u Bva ha Vhashumi
GSAM 372.1Vha tshi amba nga ha tshiimiswa tsha mutakalo tshi re St. Helena, California, Mma White, kha mulaedza wo ṅwaliwaho vhe Tramelan, Switzerland, nga ḽa 6 Luhuhi 1887, vha ri:—
GSAM 372.2“Mudzimu o amba uri arali vhanna vho ṱanganaho na tshiimiswa itshi vha tshimbila nga u ḓiṱukufhadza na u thetshelesa, vha tshi ita zwine Mudzimu a funa, tshi ḓo tshila tsha bvelela; nahone hu ḓo rumiwa vharumiwa vha bvaho khatsho u fhaṱutshedza vhaṅwe nga tshedza tshe Mudzimu a vha ṋea. Avha vha ḓo thutha midzimu ya zwifanyiso fhethu ha nṱha vhe na muya wa Yesu; vha ḓo dzumbulula lutendo lwa mazwifhi, vha ṱavha ngoho, vhukunaki na vhukhethwa hune zwino ha funiwa vhukhakhi fhedzi, u ḓitakadza, u sa ḓilanga na vhuvhi.”
GSAM 372.3Ri redza maipfi aya, ngauri a shuma nga maanḓa a fanaho kha zwiṅwe zwiimiswa zwi fanaho na itshi.
GSAM 372U Bvelela kha Mushumo wa Mutakalo ho Fulufhedziswa
GSAM 372.4Kha vhuṱanzi ho khetheaho ho ṋewaho tshivhidzo nga 1891, ri a vhala: “Phaṱhutshedzo ya Mudzimu i ḓo vha kha nḓingedzo iṅwe na iṅwe ya u karusa dzangalelo kha tshanduko ya mutakalo; ngauri i ṱoḓea hoṱhe. Hu fanela u vha na mvuselelo malugana na mafhungo aya; ngauri Mudzimu o ḓiimisela u khunyeledza zwinzhi nga mushumo uyu.”
GSAM 372Kholidzhi ya Amerika ya Vhurumiwa ha zwa Vhuḓokotela
GSAM 372.5Nga ḽiga nga ḽiga tshedza tsho bvela phanḓa nga ha nḓila i pfalaho ya u alafha malwadze, u swika nga Fulwi 1895 hu tshi vha na ṱhoḓea ya u thoma tshiimiswa tsha pfunzo ya vhuḓokotela. U itela u fhindula ṱhoḓea iyi, ho thomiwa Kholidzhi ya Amerika ya Vhurumiwa ha zwa Vhuḓokotela, ndivho yayo yo khetheaho hu u gudisa vhaḓokotela uri vha shume nga fhasi ha Dzangano ḽa Vhurumiwa ha zwa Vhuḓokotela na Vhuthu ḽa Vha-Adventist vha ḓuvha ḽa vhusumbe, kha masimu a hayani na a nnḓa. Vhuṱambo ha u i thoma ho farelwa Battle Creek nga ḽa 30 Khubvumedzi 1895, nahone kholidzhi yo vulwa nga ḓuvha ḽi tevhelaho, ḽa 1 Tshimedzi, i na kiḽasi ya vhagudiswa vha 40.
GSAM 372.6Kha nḓivhadzo ya kholidzhi ri a vhala:
GSAM 372.6“Kholidzhi yo ṅwaliswa sa tshiimiswa tsha mulayo ngei Chicago, nga fhasi ha milayo ya Vundu ḽa Illinois. Pfunzo i ḓo vha yo khwaṱha u fana na ya zwikolo zwa vhuḓokotela zwa khwine ngei United States. Tshiṅwe tshipiḓa tsha pfunzo tshi ḓo ṋewa Chicago, tshiṅwe Battle Creek, Michigan.”
GSAM 373.1Nga ha vhane vha khou ḓilugiselela mushumo wa vhurumiwa ha zwa vhuḓokotela, ri vhala zwi tevhelaho kha Murumiwa wa zwa Vhuḓokotela wa Ṱhangule 1895:
GSAM 373.1“Kiḽasi ya vhaongi vhane zwino vha khou gudiswa kha Tshikolo tsha u Gudisa Vhaongi tsha Tshiimiswa tsha u Vhuedzedza Mutakalo tsha Battle Creek i na vhathu vha fhira 250; muṅwe na muṅwe wa avha ane zwino a kona u shuma mushumo wa vhurumiwa ha zwa vhuḓokotela o ṋewa mushumo. Vhaongi vha khou ṱoḓea kha Zwihlala zwa Lwanzhe lwa Tshipembe, India, West Indies, Amerika Tshipembe, vha 25 kana 30 kha Mavundu a Tshipembe a United States, na kha miḓi yashu mihulwane.”
GSAM 373U Aluwa ha Mushumo wa Vhurumiwa ha zwa Vhuḓokotela
GSAM 373.2Kha vhuṱambo ha u ṱhaphudza pfunzo ha kiḽasi ya Vhaongi vha Vhurumiwa vha Tshiimiswa tsha u Vhuedzedza Mutakalo, ho farelwaho Taberenakelini nga ḽa 5 Ḽara 1895, Dokotela Kellogg o ri:—
GSAM 373.3“Miṅwaha ya 12 yo fhiraho, kha vhuṱambo ha lushaka ulu, ho ṱhaphudza pfunzo vhaongi vhavhili. Zwino hu na tshigwada tsha vhaongi vha vhukati ha 300 na 400. Hu na vhaḓokotela vha 19 kha tshiimiswa tsha u vhuedzedza mutakalo, na vha 22 kha zwiimiswa zwi fanaho natsho, zwine zwa vha zwo ṱangana natsho nga nḓila dzo fhambanaho, zwi nga fhasi ha vhuṱoli ha Dzangano ḽa Vhurumiwa ha zwa Vhuḓokotela na Vhuthu. Vhaongi vhashu vha 53 vha kha mashango a nnḓa o fhambanaho,—Sweden, Mexico ya Kale, Gold Coast ya Afrika, Australia, Afrika Tshipembe, Denmark, India, New Zealand, Samoa na Guiana ya Britain. Hu na vhagudiswa vha vhuḓokotela vha 63 vhane zwino vha khou gudiswa. Vha 41 vha avha vha fhano, vha 22 vha Yunivesithi ya Michigan na kha zwiṅwe zwikolo. Vhaongi vha 22 vha ṱhaphudza pfunzo fhano vhusiku ha ṋamusi, vho lugela nga vhuḓalo u bva sa vhaongi vho tendelwaho.”
GSAM 373.4Musi ri tshi tevhelela u aluwa ha zwiimiswa zwashu zwa mutakalo u swika nga 1902, ri wana uri Tshiimiswa tsha u Vhuedzedza Mutakalo tsha Battle Creek, tshi na kholidzhi yatsho ya vhuḓokotela na tshikolo tsha u gudisa vhaongi, ndi tshone tshiimiswa tshihulwane tsha lushaka ulu shangoni ḽoṱhe tshine tsha vha tsha Vha-Adventist vha ḓuvha ḽa vhusumbe.
GSAM 374Zwifhaṱo Zwihulwane zwo Swa
GSAM 374.1Vhusikuni ha ḽa 18 Luhuhi 1902, tshifhaṱo tshihulwane, tshi na zwishumiswa zwatsho zwavhuḓi, na sibadela tshi re na fhethu hunzhi, zwo fheliswa nga mulilo. Ho vha hu na vhalwadze na vhaeni vha 400 kha zwifhaṱo nga tshenetsho tshifhinga, fhedzi nga nḓingedzo dza tshivhindi dza vhaḓokotela, vhaongi na vhathusi, na nga tsireledzo yo khetheaho ya Murena, avha vhoṱhe vho bviswa zwifhaṱoni vha songo huvhala zwihulwane.
GSAM 374Tshiimiswa Tshiswa tsha u Vhuedzedza Mutakalo
GSAM 374.2Ho fhaṱiwa tshiṅwe tshifhaṱo, tshihulwane na tsho khwaṱhaho u fhira tsha kale, fhethu he zwifhaṱo zwa kale zwa vha zwi hone. Tombo ḽa khuḓa ḽa tshifhaṱo tsha zwino ḽo vhewa nga ḽa 12 Shundunthule 1902, nahone tshifhaṱo tsha kumedzwa nga ḽa 31 Shundunthule 1903. Vhalanguli vha tshiimiswa vha amba nga ha tshifhaṱo tshiswa uri “tsho khwaṱha nahone tshi ḓo dzula tshifhinga tshilapfu u fana na tshifhaṱo tshine tsha nga fhaṱiwa nga tsimbi, matombo, zwidina na semennde.
GSAM 374.3“Zwishumiswa zwa tshiimiswa kha zwithu zwoṱhe ndi zwa musalauno vhukuma, zwo fhelelaho, zwi ṱhogomelaho vhukunaki na mutakalo, zwi leluwaho u shumisa na zwo khwaṱhaho u fhira zwoṱhe zwine zwa nga wanala; nahone hu tendwa uri, sa zwine tsha vha zwone zwino tsho fhela, Tshiimiswa tsha u Vhuedzedza Mutakalo tsha Battle Creek tshi ṋea vhalwadze zwishumiswa na fhethu ha u dzula zwine vhukuma ha na zwine zwa zwi fhira.
GSAM 374.4“Ndivho ya vhalanguli vha tshiimiswa yo vha ya u kuvhanganya fhethu huthihi na kha vhuimo havhuḓi nḓila ntswa dzoṱhe na zwishumiswa zwa u alafha vhalwadze zwine zwa ṱanganedzwa kha ngalafho i pfalaho, na u shumisa nḓila idzo nga u fhulufhedzea na nga vhuṱali.”
GSAM 374Hu Fanela u Thomiwa Zwiimiswa Zwinzhi zwa u Vhuedzedza Mutakalo
GSAM 374.5Tshedza tsho ṋewaho vhathu avha ndi tsha uri Murena u funa zwiimiswa zwinzhi zwa u vhuedzedza mutakalo, zwa vhuhulwane ho linganelaho, zwi phaḓaladzwe shangoni ḽoṱhe, nṱhani ha u vha na zwiimiswa zwi si gathi zwihulwanesa. Ri takalela u vhona uri ho no thomiwa u vula zwiimiswa zwiṱuku zwa u vhuedzedza mutakalo kha zwipiḓa zwo fhambanaho zwa shango, zwihuluhulu kha miṅwaha ya fumi yo fhiraho. Kha Bugu ya Ṅwaha ya Khonferentsi Khulwane ya 1904 hu na mutevhe wa zwiimiswa zwiṱuku izwi zwi fhiraho 50.
GSAM 375Mutevhe wa Zwiimiswa zwa u Vhuedzedza Mutakalo
GSAM 375.1Naho zwi tshi nga takadza u anetshela zwiimo zwe zwa ita uri zwi thomiwe, nga ṅwambo wa uri a ri na fhethu hunzhi, ri fanela u fushea nga mutevhe wa mashango ane zwa wanala khao, na tshivhalo tshazwo kha shango ḽiṅwe na ḽiṅwe. Ri wana ngei United States, 35; Britain Khulwane, 3; Dzheremane, 1; Switzerland, 1; Denmark, 1; Norway, 1; Sweden, 1; Afrika Tshipembe, 1; Australia, 2; New Zealand, 1; Tshihlala tsha Samoa, 1; Mexico ya Kale, 1; India, 1; Dzhapani, 1.
GSAM 375Mutevhe wa Kamara dza Ngalafho
GSAM 375.2Nga nnḓa ha zwiimiswa izwi zwa u vhuedzedza mutakalo, hu na kamara dza ngalafho dza 22, dza 17 dza dzone dzi United States; nthihi i Jaffa, nthihi i Yerusalema, Palestina; nthihi i Guadalajara, Mexico ya Kale; nthihi i Kimberley, Afrika Tshipembe; na nthihi i Rockhampton, Australia. Nga nnḓa ha izwi, hu na zwifhaṱo zwa 26 zwa u rengisa zwiḽiwa zwi si na ṋama, hune vhathu vha nga wana zwiḽiwa zwo kunaho zwa mutakalo, vha dovha vha ṋewa pfunzo ya muelo wo fhambanaho nga ha nḓila yo teaho ya u tshila.
GSAM 375.3Mbalombalo idzi dza mvelaphanḓa ya milayo ya tshanduko ya mutakalo dzi sumbedza nḓila ine Murena a nga “khunyeledza mushumo muhulu nga mushumo uyu,” sa zwe zwa dzula zwo ambiwa nga Mudzimu nga 1866; nahone dzi dovha dza sumbedza, sa zwe zwa dzula zwo ambiwa nga 1863, nḓila ine “milayo ya tshanduko ya mutakalo” ya nga thusa ngayo kha “u lugiselela vhathu uri vha takulelwe ṱaḓulu musi Murena a tshi ḓa.” Nga zwi ralo, kha zwiimiswa izwi zwa mutakalo zwi ande lwa 100, zwi ṱavhanye zwi khunyeledze zwe zwa vhetshelwa na u itelwa zwone.
Notes
- 3 Yohane 2. ↩