Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
19 / 31
19 / 31

Ndima ya 16 — Mulaedza wa Muruṅwa wa Vhuraru

John Norton Loughborough

GSAM 247.1“Muruṅwa wa vhuraru a vha tevhela, a tshi amba nga ipfi ḽihulu a ri: Arali muthu a tshi rabela tshivhanda na tshifanyiso tshatsho, a ṱanganedza luswayo lwatsho kha phanḓa hawe kana kha tshanḓa tshawe, na ene u ḓo nwa veine ya mbiti dza Mudzimu, yo shelwaho i songo ṱanganyiswa na tshithu kha tshinwelo tsha vhuhali hawe; u ḓo tambudzwa nga mulilo na tsevhela phanḓa ha vharuṅwa vhakhethwa na phanḓa ha Ngwana. Utsi ha u tambudzwa havho vhu gonya lini na lini; vhane vha rabela tshivhanda na tshifanyiso tshatsho, na muṅwe na muṅwe ane a ṱanganedza luswayo lwa dzina ḽatsho, a vha aweli masiari na vhusiku. Afha ndi hone hu re na u konḓelela ha vhakhethwa; afha ndi hone hu re na vhane vha londota milayo ya Mudzimu na lutendo lwa Yesu.”1

GSAM 247Tsivhudzo Khulwane ine ya Ofhisa u Fhira Dzoṱhe Bivhilini

GSAM 247.2Heyi ndi tsivhudzo ine ya ofhisa u fhira dzoṱhe dzi re Bivhilini, nahone zwi khagala uri mafhungo o ṅwaliwaho a ḓivhazwakale ya shango ḽashu ha na vhuṱanzi ha uri mulaedza uyu wo no vhuya wa pfala zwifhingani zwo fhiraho. U khwaṱhisedzwa ha uri muruṅwa wa u thoma na wa vhuvhili vha mutevhe uyu vha kwamana na murafho wa zwino zwi sumbedza zwavhuḓi uri mulaedza uyu a si wa zwifhinga zwa kale.

GSAM 247.3Muhulwane J. V. Himes o amba nga 1847 a ri:—

GSAM 247.4“Ndima ya vhufumiiṋa [ya Nzumbululo] i sumbedza mukosi u mangadzaho, une wa kha ḓi ḓo ṱavhiwa, sa tsivhudzo kha vhathu nga tshenetsho tshifhinga tsha mulingo muhulu. Ndimana dza 9-11. Kha bugu ya Mudzimu a hu na huṅwe hu re na u ḓivhadzwa ha mbiti hu ofhisaho nga u rali nga nnḓa ha hoku. Naa ṱhoḓea ya tsivhudzo i ofhisaho nga u rali a i sumbedzi uri hu ḓo vha na mulingo muhulu?”2

GSAM 248Thembele yo Vuliwa — Mbulungelo ya Vhonala

GSAM 248.1J. N. Andrews o amba nga ha mulaedza uyu a ri: “U vuliwa ha fhethu hukhethwa-khethwa thembeleni ya ṱaḓulu, hune ha ita uri mbulungelo i vhonale, ndi tshiitea tshine tsha bvelela musi muruṅwa wa vhusumbe a tshi lidza phalaphala. Samusi vhushumeli ha Tshifhe Muhulu washu vhu tshi fhiriselwa kha tshenetsho tshipiḓa musi hu tshi fhela maḓuvha a 2300, ri pfesesa uri u vuliwa ha thembele hu swaiwa nga u fhela ha tshenetsho tshifhinga, sa zwe zwa sumbedzwa nga nḓivhadzo ya muruṅwa wa u thoma. U dzhena ha Tshifhe Muhulu washu fhethu hukhethwa-khethwa u shumela phanḓa ha mbulungelo ya Mudzimu hu ita uri tshivhidzo tshi ṱhogomele milayo ya Mudzimu i re nga ngomu ha mbulungelo yeneyo. U bva nga tshenetsho tshifhinga milayo ya Mudzimu yo vha i tshi khou penya i tshi bva fhethu hukhethwa ha ṱaḓulu.

GSAM 248U Shandulwa ha Sabatha

GSAM 248.2“Ndi ngoho i sa hanedzei uri miṅwahani minzhi yo fhiraho mulayo wa vhuṋa wo shandulwa, ḓuvha ḽa u awela ḽa Murena ḽa dzhiwa nga vhuṱambo ha vhahedeni ha ḓuvha ḽa u thoma ḽa vhege. Tshanduko iyi yo itwa i tshi hanedzana tshoṱhe na Maṅwalo Makhethwa, ane hoṱhe a ṱanganedza ḓuvha ḽa vhusumbe sa ḽone ḽi ḽoṱhe ḽine ḽa vha Sabatha ya Murena ya vhege iṅwe na iṅwe. Yo itwa nga mugunei muhulu, we Daniele a porofita uri u ḓo ‘humbula u shandula zwifhinga na milayo.’ Maanḓa aya a fana vhukuma na tshivhanda tshe tsha vha tshi tshi ḓo rabelwa nga shango ḽoṱhe. Nahone zwi a takadza vhukuma uri mulayo uyu, we wa kandekanywa lwa tshifhinga tshilapfu nga u rali, zwino u khou tikedzwa, nahone vhathu vha Mudzimu vha khou thoma u u londota na miṅwe ya ṱahe. Kha hu livhuhiwe Mudzimu ane a khou lugisela masalela nndwa yao ya u fhedza na ḽigwenya, na u dzhena nga khoro muḓini mukhethwa. Nzumbululo 12:17; 22:14. U tikedzwa ha mulayo wa vhuṋa hu tshi hanedzwa Sabatha ya vhugunei, na u huwelelwa ha milayo yoṱhe ya Mudzimu, ndi vhuṱanzi vhu re khagala ha uri zwino ndi tshifhinga tsha u konḓelela ha vhakhethwa na tsha tsivhudzo ya muruṅwa wa vhuraru.”3

GSAM 249.1Kha ndima dzo fhiraho ho ṱhogomelwa mulaedza wa u thoma na wa vhuvhili kha heyi milaedza, sa ye ya ḓadzea kha nḓivhadzo khulwane ya u ḓa ha vhuvhili u swika nga 22/10/1844. Luṅwalo lu re mathomoni a ndima iyi lu ri: “Muruṅwa wa vhuraru a vha tevhela,” zwine zwa amba uri o tevhela muruṅwa wa u thoma na wa vhuvhili. Kha mafhungo aya zwi nga kha ḓi takadza u ṱhogomela u thoma ha mulaedza wa vhuraru.

GSAM 249Vha-Adventist vha u Thoma vhe vha vha Vhalondoti vha Sabatha

GSAM 249.2Nga tshifhinga tsha “mukosi wa vhukati ha vhusiku” nga 1844, Murena o thoma u livhisa mihumbulo ya vhathu vhawe kha u londota Sabatha ya ḓuvha ḽa vhusumbe. Pfunzo iyi yo thoma vhukati ha Vha-Adventist nga heyi nḓila: Rachel Preston, Mu-Baptist wa ḓuvha ḽa vhusumbe, o pfulutshela Washington, N.H., he ha vha hu na tshivhidzo tsha Vha-Adventist. O ṱanganedza pfunzo ya u ḓa, nahone nga mishumo yawe ya vhurumiwa, tshivhidzo tshenetsho tsha miraḓo i ṱoḓaho u vha 40 tsha ṱanganedza Sabatha ya mulayo wa vhuṋa.4 Hezwi zwo ita uri hu vhudziswe nga ha mafhungo eneo. Kha Mukosi ya 5/9/1844 ri vhala uri: “Vhathu vhanzhi vha khou elekanya nga maanḓa nga ha zwine zwa humbulelwa u vha mulayo wa u londota ḓuvha ḽa vhusumbe.” Mafhungo aya o vha e kha thero ya muṅwali wa gurannḓa, ye khayo ha lingedzwa zwiṱuku u khwaṱhisa zwiitisi zwa u londota ḓuvha ḽa u thoma ḽa vhege. Mafhungo aya o bvela phanḓa kha khanḓiso ya 12/9, hune ra wana haya maipfi a ndeme, e a ita uri vhanzhi vha gude nga vhuronwane na nga vhuḓalo:—

GSAM 249Ḓuvha ḽa Vhusumbe Ndi Ḽone Ḽi Ḽoṱhe Ḽo Vhewaho nga Mulayo

GSAM 249.3“Vhege yo fhiraho ro swika kha uyu muhumbulo: A hu na tshipiḓa tsho khetheaho tsha tshifhinga tshine Vhakriste vha laedzwa nga mulayo u tshi vhea sa tshifhinga tshikhethwa. Arali muhumbulo uyu wo khakhea, ri humbula uri ḓuvha ḽa vhusumbe ndi ḽone ḽi ḽoṱhe ḽine ha vha na mulayo wa u ḽi londota.”

GSAM 250Maṅwalwa a T. M. Preble

GSAM 250.1Vha-Adventist vhoṱhe vho itwa uri vha ṱhogomele mafhungo a Sabatha nga maṅwalwa a T. M. Preble nga ha mafhungo eneo, e a ṅwalwa nga 13/2/1845 a ganḓiswa kha Fulufhelo ḽa Isiraele, Portland, Maine, nga 28/2/1845. Musi o no sumbedza zwine Bivhili ya laedza nga ha Sabatha, na ngoho ya uri yo shandulwa ya vha ḓuvha ḽa u thoma ḽa vhege nga vhugunei vhuhulu, u ri: “Nga zwenezwo ri vhona Daniele 7:25 i tshi ḓadzea, luṋanga luṱuku lu tshi shandula ‘zwifhinga na milayo.’ Ngauralo, kha nṋe zwi vhonala uri vhoṱhe vhane vha londota ḓuvha ḽa u thoma sa Sabatha ndi vhalondoti vha ḓuvha ḽa u thoma ḽa vhege ḽa mupapa, vhane vha pfuka Sabatha ya Mudzimu.”5

GSAM 250J. B. Cook nga ha Mafhungo a Sabatha

GSAM 250.2Nga murahunyana ha hezwi ho bvelela thero yo ganḓiswaho ya J. B. Cook, ye khayo a sumbedza uri a hu na vhuṱanzi ha Maṅwalo ha u londota ḓuvha ḽa u thoma ḽa vhege sa Sabatha. O shumisa haya maipfi mapfufhi a ri: “Nga heyi nḓila yo leluwaho, muya woṱhe u bviswa kha maseila a vhane vha alavha, khamusi vha sa zwi ḓivhi, fhasi ha fuḽaga ya Sabatha ya mupapa.”

GSAM 250.3Naho avha vhanna vhavhili vho londota Sabatha lwa tshifhinga tshiṱuku, vho vha vho no thoma tshithu tshe tsha vha tshi sa ḓo leluwa u tshi imisa. Maipfi a kungaho a ngaho “vhalondoti vha ḓuvha ḽa u thoma ḽa vhege ḽa mupapa,” “vhapfuki vha milayo ya Mudzimu,” na “u alavha fhasi ha fuḽaga ya Sabatha ya mupapa” o vha a tshi ambiwa nga vhathu vha maḓana vhe vha vha vha tshi ṱoḓa nga mafulufulu u ḓivha ngoho ya mafhungo aya. Muhulwane Joseph Bates wa Fairhaven, Mass., o ṱhogomela mafhungo aya nga yeneyi nḓila, nahone o ṱanganedza Sabatha nga 1845.

GSAM 250Joseph Bates u Ṱanganedza Sabatha

GSAM 250.4Zwo mu bvelela nga heyi nḓila: Musi a tshi pfa nga ha tshigwada tsha Washington, N.H., tshe tsha vha tshi tshi londota Sabatha, o phetha u dalela tshivhidzo tshenetsho uri a vhone zwine zwa amba zwone. O mbo ḓi ya, nahone musi a tshi guda navho nga ha mafhungo eneo a vhona uri vho luga, a ṱavhanya a ṱanganedza tshedza tsha mafhungo a Sabatha. Musi a tshi vhuyelela New Bedford, Mass., o ṱangana buloroni vhukati ha New Bedford na Fair Haven na muraravho a ḓivheaho, we a mu lumelisa nga heyi nḓila: “Kaputeni Bates, mafhungo ndi afhio?” Muhulwane Bates a fhindula a ri: “Mafhungo ndi a uri ḓuvha ḽa vhusumbe ndi Sabatha ya Murena Mudzimu washu.” Onoyo munna a ri: “Zwavhuḓi, ndi ḓo ya hayani nda vhala Bivhili yanga nda vhona nga ha izwo.” O mbo ḓi ita nga u ralo, nahone musi vha tshi dovha vha ṱangana, muraravho uyu o vha o no ṱanganedza ngoho ya Sabatha a tshi khou i thetshelesa.

GSAM 251Bugu ya u Thoma nga ha Sabatha

GSAM 251.2Muhulwane Bates o mbo ḓi thoma u huwelela ngoho iyi a tshi ya kha mavundu o fhambanaho. Nga u ṱavhanya a vhona uri bugu, kana na kubugwana, nga ha mafhungo a Sabatha zwi ḓo mu thusa vhukuma mushumoni wawe, nahone Muya wa Mudzimu wa ṱuṱuwedza muya wawe uri a ṅwale na u ganḓisa zwiṅwe nga ha mafhungo aya. Fhedzi mbudziso yo vha i ya uri hezwi zwi nga itiswa hani hu si na tshelede, ngauri zwe a vha e nazwo zwoṱhe zwo vha zwi shilingi nthihi ya York (masenthe a 12 na hafu). Zwi nga takadza muvhali arali nda mu anetshela zwe zwa mu bvelela kha mafhungo aya, nga yeneyo nḓila ye a mmbudza ngayo nga 1855.

GSAM 251Phaundu Nṋa dza Fulauru

GSAM 251.3O amba uri musi a tshi khou rabela phanḓa ha Mudzimu, o dzhia tsheo ya u ṅwala bugu, a vha na vhuṱanzi ha uri nḓila ya u i ganḓisa i ḓo vulea. Ngauralo a dzula desikeni yawe, e na Bivhili na bugu ya u ṱoḓa maipfi a Bivhili, uri a thome mushumo wawe. Hu sa athu u fhela awara, Mma Bates a dzhena kamarani a ri: “Joseph, a thi na fulauru yo eḓanaho u fhedza u baka,” a dovha a bula zwiṅwe zwithu zwiṱuku zwe a vha a tshi zwi ṱoḓa. Kaputeni Bates a vhudzisa a ri: “U ṱahelelwa nga fulauru nngafhani?” A fhindula a ri: “Phaundu dzi ṱoḓaho u vha nṋa.” Ene a ri: “Zwavhuḓi.” Musi a tshi bva kamarani, ene a ya vhengeleni ḽi re tsini, a renga phaundu nṋa dza fulauru na zwiṅwe zwithu, a zwi ḓisa hayani, a dovha a dzula desikeni yawe ya u ṅwalela. Nga murahunyana Mma Bates a dzhena a vhona zwithu zwi kha ṱafula, a ṱavha mukosi a ri: “Fulauru iyi i bva ngafhi?” Kaputeni a ri: “Naa a yo ngo eḓana? Wo ri u ṱoḓa phaundu nṋa.” A ri: “Ee, fhedzi wo i wana ngafhi?” Ene a ri: “Ndo i renga; naa a si yone ye wa vha u tshi ṱoḓa uri u fhedze u baka?” Mma Bates a bvela phanḓa a ri: “Ee, fhedzi naa iwe Kaputeni Bates, munna we a tshimbidza zwikepe zwi tshi bva New Bedford zwi tshi ya kha zwipiḓa zwoṱhe zwa shango, wo bva wa ya wa renga phaundu nṋa dza fulauru?” A ri: “Ee, naa a si yone ye wa vha u tshi i ṱoḓa u fhedza u baka?” Mma Bates a ri: “Ee, fhedzi naa wo renga phaundu nṋa(!) dza fulauru?”

GSAM 252Dziḓolara dza 11 000 dzo Shumiselwa Ngoho

GSAM 252.1Hu sa athu u fhela tshifhinga hu tevhela muṅwe mulingo. Musi Kaputeni Bates a tshi litsha mushumo wa lwanzheni, o rengisa mukovhe wawe wa tshikepe nga $11,000, fhedzi zwino o vha o no shumisa zwoṱhe zwe a vha e nazwo u bveledza mushumo wa ngoho. U swika nga ḽeneḽo ḓuvha Mma Bates o vha a sa ḓivhi vhuimo hawe ha vhukuma ha tshelede, fhedzi a pfa uri zwino u fanela u mu ḓivhadza. Ngauralo a amba o dzika a ri: “Musadzi wanga, ndo shumisa tshelede yanga yoṱhe yo salaho shangoni ndi tshi renga zwithu izwo.” Mma Bates a vhudzisa a tshi ṱhukhula a ri: “Ri ḓo ita mini?” Kaputeni a takuwa, e na tshirunzi tshoṱhe tsha kaputeni ane a khou langa tshikepe tshawe, a ri: “Ndi ḓo ṅwala bugu; ndi ḓo i phaḓaladza, nda anḓadza ngoho iyi ya Sabatha phanḓa ha shango.” Mma Bates a ri a tshi khou tsengisa miṱodzi ye ya vha i tshi mu thivha u vhona: “Zwino ri ḓo tshila nga mini?” Kaputeni Bates a fhindula a tshi mwemwela a ri: “Murena u ḓo vula nḓila.” Mma Bates a ri: “Ee, Murena u ḓo vula nḓila! Ndi zwine wa dzulela u zwi amba,” a bva kamarani a tshi khou lila zwihulu.

GSAM 252Thuso i Songo Lavhelelwaho

GSAM 252.2Musi Kaputeni Bates o no bvela phanḓa na mushumo wawe lwa hafu ya awara, a pfa a tshi ṱuṱuwedzea u ya poswoni, ngauri ho vha hu na luṅwalo lwawe henefho. A ya, nahone zwa vha ngoho uri ho vha hu na luṅwalo. Nga eneo maḓuvha u posa luṅwalo zwo vha zwi tshi ḓura masenthe maṱanu, nahone muthu o vha a tshi nga nanga u badela hu tshee nga phanḓa kana u sa badela. Muṅwali wa luṅwalo ulu o vha a songo badela tshelede ya poswo nga tshiṅwe tshiitisi. Afha Kaputeni Bates a dovha a ḓiṱukufhadza, ngauri o vha a tshi fanela u vhudza mulanguli wa poswo, Vho-Drew, vhe a vha a tshi vha ḓivha zwavhuḓi, uri a nga si badele tshelede ya poswo ngauri o vha a si na tshelede. Fhedzi a ri: “Ni nga ntendela nda vhona uri lu bva ngafhi?” Mulanguli wa poswo a ri: “Lu dzhie, u ḓo badela nga tshiṅwe tshifhinga.” Kaputeni a ri: “Hai, a thi nga bvisi luṅwalo poswoni u swika tshelede ya poswo i tshi badelwa.” Musi o fara luṅwalo nga tshanḓa, a ri: “Ndi humbula uri hu na tshelede kha luṅwalo ulu,” a rembuluwa a vhudzisa mulanguli wa poswo a ri: “Ni nga lu vula ndi a humbela? Arali hu na tshelede khalwo, ni nga bvisa tshelede ya poswo; arali hu si na, a thi nga lu vhali.” Mulanguli wa poswo a ita zwe a humbela, nahone ngangoho! Ho vha hu na bammbiri ḽa tshelede ḽa dziḓolara dza fumi. Musi a tshi lu vhala, a wana uri luṅwalo lu bva kha muthu we a ri Murena o ṱuṱuwedza muhumbulo wawe vhukuma uri Muhulwane Bates u ṱoḓa tshelede, a ṱavhanya a mu rumela yone. Khamusi nga u ṱavhanya honoho o hangwa u badela tshelede ya poswo.

GSAM 253.1Musi o no badela tshelede ya poswo, a ya vhengeleni ḽa zwiḽiwa, a renga barele ya fulauru nga $4, khathihi na maḓabula, swigiri na zwiṅwe zwithu zwi ṱoḓeaho. Musi a tshi vha vhudza hune vha fanela u zwi isa hone, a ri: “Khamusi musadzi u ḓo ri a si zwa henefho, fhedzi ni songo dzhiela nṱha zwine a amba; tsitsani zwithu vuranndani ya phanḓa.”

GSAM 253.2Nga murahu a ya nḓuni ya u ganḓisa, a dzudzanya uri hu ganḓiswe khophi dza tshigidi dza kubugwana kwa masiaṱari a ṱoḓaho u vha ḓana. Vha tendelana uri musi a tshi ḓisa maṅwalwa, vhaganḓisi vha tea u dzudzanya maḽeḓere a u a gandisa nga u ṱavhanya nga hune vha nga kona ngaho, vha mu rumela khophi dza u ṱola. O vha a tshi ḓo badela mushumo musi a tshi wana tshelede, nahone bugu dzo vha dzi sa ḓo bviswa nḓuni yeneyo u swika milandu yoṱhe i tshi badelwa.

GSAM 253.3Kaputeni Bates o vha a tshi zwi ḓivha zwavhuḓi uri a hu na muthu ane a mu koloda tshelede, fhedzi a pfa uri ndi mushumo wawe u ṅwala bugu iyi, a tshi tenda uri Murena u ḓo ṱuṱuwedza dzimbilu uri vhathu vha rumele tshelede musi i tshi ṱoḓea. Musi o no renga mabammbiri, dzibeni na zwiṅwe, a tshi khou ṋea zwiḽiwa zwa muṱa tshifhinga tsha uri zwi range u swika, a ya mathomoni a tshiṱaraṱa tshine tsha ya nḓuni yawe. Musi a tshi vhona uri zwithu zwo no vha henefho, a dzhena nḓuni nga muṋango wa murahu, a dovha a dzula desikeni yawe. Mma Bates a dzhena a tshi khou amba nga u fhisea a ri: “Joseph, tou sedza vuranndani ya phanḓa! Zwithu zwenezwo zwi bva ngafhi? Mudzhwari wa thundu o ḓa afha a kombetshedza u zwi tsitsa. Ndo mu vhudza uri a si zwa fhano, fhedzi a kombetshedza u zwi tsitsa.” Kaputeni Bates a ri: “Ndi humbula uri zwo luga.” Mma Bates a ri: “Fhedzi zwi bva ngafhi?” Kaputeni a ri: “Murena o zwi rumela.” Mma Bates a ri: “Ee, Murena o zwi rumela; ndi zwine wa dzulela u zwi amba.” Nga murahu a ṋea musadzi wawe luṅwalo, a ri: “Vhala hezwi, u ḓo ḓivha uri zwi bva ngafhi.” A lu vhala, a dovha a ya thungo a lila, fhedzi u lila honohu ho vha ho fhambana na ha u thoma. Musi a tshi vhuya a ḓiṱukufhadza a mu humbela pfarelo nga u shaya lutendo hawe.

GSAM 254Tshelede ya Bugu i Khou Ḓa

GSAM 254.1Musi mushumo wa u ṅwala na u ganḓisa u tshi bvela phanḓa, Kaputeni Bates o vha a tshi wana tshelede tshifhinga na tshifhinga nga poswo na nga dziṅwe nḓila, nga zwiṅwe zwifhinga i tshi bva kha vhathu vhe a vha a sa athu u ṱangana navho. Musi a tshi wana tshelede, yo vha i tshi ṋewa vhaganḓisi ya badela mulandu wa bugu. Mafheleloni ha swika ḓuvha ḽe bugu dzoṱhe dza vha dzo no ganḓiswa, nahone masalela a mulandu a badelwa nga muthu we Muraravho Bates a vha a sa mu lavheleli; nga zwenezwo bugu a dzo ngo lenga na ḓuvha ḽithihi u phaḓaladzwa.

GSAM 254Mulandu wa u Fhedza wo Badelwa

GSAM 254.2H. S. Gurney wa Memphis, Mich., o mmbudza nga 3/1884 uri nga matsheloni a ḽeneḽo ḓuvha ḽe bugu ya Muhulwane Bates ya fhedzwa ngaho, o wana $100 ya mulandu wo ṅwaliwaho we tshifhinga tshawo tsha u kombetshedza u badelwa nga mulayo tsha vha tsho no fhela, i tshi bva kha munna we a amba uri a nga si vhuye a mu badela. Musi o no wana tshelede iyi, o zwi dzhia zwi tshi mu takadza u shumisa tshipiḓa tshayo u badela mulandu wa u fhedza wa kubugwana kwa Muhulwane Bates nga ha Sabatha. Vho-Gurney vha ri: “Fhedzi Muraravho Bates ho ngo vhuya a ḓivha u swika ḓuvha ḽa lufu lwawe uri ndi nnyi we a badela masalela a mulandu wa bugu.” Zwe zwa bvelela Muhulwane Bates musi a tshi gandisa ngoho ya Sabatha zwo vha zwi tshi nga zwi khou vhudza vhathu vhashu, u bva mathomoni a u ganḓiswa ha ngoho nga ha mafhungo a Sabatha, zwa ri: “Bvelani phanḓa na mushumo uyu, ni lavhelele uri vhulondoli ha Mudzimu vhu vule nḓila musi ni tshi bvela phanḓa.”

GSAM 255Muhulwane Bates u Timatima Mabono

GSAM 255.1Mafhungo a tevhelaho, o pfufhifhadzwaho a tshi bva kha Zwipiḓa zwa Vhutshilo, a ḓo sumbedza uri tshifhiwa tsha vhuporofita na u vusuludzwa ha Sabatha zwo ṱanganyiswa hani:—

GSAM 255.2Musi a tshi dalela New Bedford, Mass., nga 1846, Musidzana Harmon o ḓivhana na Muhulwane Joseph Bates. O vha o ṱanganedza lutendo lwa u ḓa u bva mathomoni, nahone o vha e mushumi a fhiseaho kha mushumo wonoyo. O vha e munna wa Mukriste wa ngoho, e na mikhwa yavhuḓi na vhulenda. O fara Musidzana Harmon nga vhulenda sa ṅwana wawe. Musi a tshi mu pfa a tshi amba lwa u thoma, o sumbedza u vha na dzangalelo ḽihulu. Musi o no fhedza, a takuwa a ri: “Ndi nṋe Thomasi wa u timatima. A thi tendi kha mabono. Fhedzi arali ndi tshi nga tenda uri vhuṱanzi he khaladzi a anetshela vhusiku ha ṋamusi ho vha vhu ipfi ḽa Mudzimu kha riṋe zwa vhukuma, ndi ḓo vha munna o takalaho u fhira vhoṱhe vha tshilaho. Mbilu yanga yo kwamea vhukuma. Ndi tenda uri muambi u khou amba nga u fulufhedzea, fhedzi a thi koni u ṱalutshedza u sumbedzwa hawe zwithu zwi mangadzaho zwe a ri anetshela zwone.”

GSAM 255Musidzana Harmon u Ṱanganedza Sabatha

GSAM 255.3Muhulwane Bates o vha a tshi ṱhonifha Sabatha, a tshi ombedzela ndeme yayo. Nga tshenetsho tshifhinga Musidzana Harmon o vha a sa athu u vhona ndeme yayo, a tshi humbula uri Muhulwane Bates o khakha nga u ombedzela mulayo wa vhuṋa u fhira miṅwe ya ṱahe. Fhedzi Murena a mu sumbedza fhethu hukhethwa ha ṱaḓulu. Thembele ya Mudzimu ya vulwa ṱaḓulu, a sumbedzwa mbulungelo ya Mudzimu yo tibedzwaho nga tshidzulo tsha khathutshelo. Ho vha ho ima vharuṅwa vhavhili, muṅwe magumoni maṅwe na muṅwe magumoni maṅwe a mbulungelo, vha tshi khou ṱharamudza phapha dzavho nṱha ha tshidzulo tsha khathutshelo, zwifhaṱuwo zwavho zwo lavhelesa khatsho. Muruṅwa we a vha a tshi khou tshimbila nae a mu vhudza uri izwi zwi imela mmbi yoṱhe ya ṱaḓulu yo lavhelesaho nga nyofho na ṱhonifho mulayo wa Mudzimu wo ṅwalwaho nga munwe wa Mudzimu. Yesu a takula mutibo wa mbulungelo, nahone Musidzana Harmon a vhona mbaba dza matombo dze khadzo ha ṅwalwa milayo ya fumi. A mangala a tshi vhona mulayo wa vhuṋa vhukati ha milayo ya fumi, wo tangwa nga tshedza tsho vuḓaho. Muruṅwa a ri, “Ndi wone u woṱhe kha milayo ya fumi une wa ṱalusa Mudzimu a tshilaho, o sikaho maṱaḓulu na ḽifhasi na zwoṱhe zwi re khazwo. Musi mitheo ya ḽifhasi i tshi vhewa, na mutheo wa Sabatha wo vhewa.” O sumbedzwa uri arali Sabatha ya ngoho yo vha yo ṱhonifhiwa, ho vha hu sa ḓo vhuya ha vha na muthu a sa tendi kana ane a hana u vha hone ha Mudzimu. U ṱhonifha Sabatha ho vha hu tshi ḓo tsireledza ḽifhasi kha u rabela midzimu isili.

GSAM 256.1Mulayo wa vhuṋa wo kandekanywa, nga zwenezwo ri vhidzwa u lugisa fhethu ho pwasheaho kha mulayo, na u imelela Sabatha yo kandekanywaho. Munna wa tshivhi, o ḓihudzaho nṱha ha Mudzimu, a humbula u shandula zwifhinga na milayo, ndi ene o shandulaho Sabatha ya bva kha ḓuvha ḽa vhusumbe ya vha ḓuvha ḽa u thoma ḽa vhege. Nga u ita zwenezwi o pwasha mulayo wa Mudzimu.

GSAM 256.2Hu sa athu u swika ḓuvha ḽihulu ḽa Mudzimu, hu rumelwa mulaedza wa u sevha vhathu uri vha vhuyelele kha u fulufhedzea kha mulayo wa Mudzimu wo tshinywaho nga Mulwa-na-Kristo. Nga u funza na nga tsumbo hu tea u sumbedzwa fhethu ho pwasheaho kha mulayo. O dovha a sumbedzwa uri muruṅwa wa vhuraru wa Nzumbululo 14, ane a ḓivhadza milayo ya Mudzimu na lutendo lwa Yesu, u imela vhathu vha ṱanganedzaho hoyu mulaedza, vha takusa ipfi ḽa u sevha ḽifhasi uri ḽi vhulunge milayo ya Mudzimu na mulayo wawe sa thanga ya iṱo; na uri musi vha tshi pfa yeneyi tsevho vhanzhi vha ḓo ṱanganedza Sabatha ya Murena.6

GSAM 256.3Hezwi zwe zwa itea kha Musidzana Harmon na Muhulwane Bates zwo vha zwi tshi tendelana na nḓila ine Murena a shuma ngayo. Musidzana Harmon na Muhulwane White vho livhiswa kha mafhungo a Sabatha nga Muhulwane Bates, we a vha sumbedza Maṅwaloni zwine mulayo wa Mudzimu u sa shanduki wa zwi ṱoḓa. Naho Musidzana Harmon o vha o fhaṱutshedzwa nga nzumbululo dzo khetheaho dzi bvaho ha Murena lwa miṅwedzi i ṱoḓaho u vha ya 18, o vha a sa athu u sumbedzwa tshithu nga haya mafhungo. Zwino tshifhinga tsha Murena tsho vha tsho swika, musi hu tshi khou vuswa vhatendi vha u vhulunga mulayo wawe, tsha uri a vha ṋee tshedza nga tshifhiwa tsha vhuporofita; nga zwenezwo, nga nḓila yawe ya u shuma, mulaedza wa muruṅwa wa vhuraru, “milayo ya Mudzimu, na vhuṱanzi ha Yesu Kristo,” zwa ṱanganywa.

GSAM 257U Thoma ha Mulaedza wa Muruṅwa wa Vhuraru

GSAM 257.1U bva nga tshenetsho tshifhinga mulaedza wa muruṅwa wa vhuraru, wo ṱanganywa na miṅwe mivhili, wo thoma u ḓivhadzwa. Ngoho ya Sabatha, yo ṱanganywa na mbulungelo ya Mudzimu na tshedza tshe tsha vha tshi tshi khou engedzea nga ha fhethu hukhethwa, yo khwaṱhisedza zwe zwa vha zwo sumbedzwa u thomani: uri mushumo wa u ḓa ha vhuvhili wo fhiraho wo vha wo luga, u tshi ya nga nzudzanyo ya Murena. Zwino vho vha vha tshi kona u pfesesa nga vhuḓalo u fhira naho hu lini zwe zwa vha zwi tshi ambiwa nga “maga mararu a u gonya nḓilani i yaho muḓini wa Mudzimu.”

GSAM 257Muhulwane Bates u Ṱanganedza uri Mabono a Bva ha Mudzimu

GSAM 257.2Nga ṅwedzi wa Ḽara, 1846, ho vha na muṱangano ngei Topsham, Maine, he Muhulwane Bates a vha e hone. Kha wonoyo muṱangano Mma White (mbingano ya Musidzana Harmon na Muhulwane James White yo no ambiwa ngayo) vho vhona bono ḽe ḽa ita uri Muhulwane Bates a tende nga vhuḓalo uri mabono avho a bva ha Mudzimu. O vha e munna we a shuma lwanzheni lwa miṅwaha ya fuṱhanu, a shuma mishumo yoṱhe u bva kha mutukana wa u shumela ngomu tshikepeni u swika kha mulanguli na muṋe wa zwikepe. Nḓivho yawe ya ṋaledzi yo vha i khulu lwe, sa zwe a mmbudza, nga u sedza zwithu zwa ṱaḓulu o vha a tshi kona u ḓivha fhethu he a vha e hone lwanzheni nga vhulapfu na vhuphara ha ḽifhasi, hu si na vhukhakhi vhuhulu. Muthu o raloho o vha a tshi ḓo takalela u amba nga ha ṋaledzi.

GSAM 257.3Musi ndi tshi amba nae, o mmbudza nḓila ye a kholwea ngayo uri mabono a bva ha Mudzimu. O ri ḽiṅwe ḓuvha o lingedza u amba na Mma White nga ha ṋaledzi, fhedzi nga u ṱavhanya a wana uri a vha ḓivhi tshithu nga ha pfunzo ya ṋaledzi; ngoho ndi uri, sa zwe vha mu vhudza, vho vha vha sa humbuli uri vho no vhuya vha vhala bugu i ambaho nga haya mafhungo. Vho vha vha sa takaleli u haseledza eneo mafhungo, vha shandula nyambedzano nga u amba nga ha ḽifhasi ḽiswa na zwe vha sumbedzwa nga haḽo kha bono.

GSAM 258“Maṱaḓulu a Vuleaho”

GSAM 258.1Nga ṅwaha wo fhiraho, nga 19 Lambamai, 1845, Mafhungo a London a re na Zwifanyiso yo vha yo gandisa mafhungo a bvaho kha Murena Rosse, e a vha a tshi takadza vhukuma vhagudi vha ṋaledzi, nga ha zwithu zwi mangadzaho zwe a zwi wana nga tshishumiswa tshawe tshihulwane tsha u sedza ṋaledzi dzi re kule, zwihuluhulu zwine vhagudi vha ṋaledzi vha zwi vhidza “buli ḽi re lutomboni.” Vhuṅwe vhusiku kha muṱangano wo bulwaho afho nṱha, nḓuni ya Vho-Curtiss, hu hone Muhulwane Bates, we a vha a sa athu u dzhia phetho nga ha hedzi nzumbululo, Mma White, vhe kha bono, vho thoma u amba nga ha ṋaledzi, vha ṱalusa nga nḓila i takadzaho mitalo ya muvhala wa dzuvha ḽa rosa ye vha i vhona yo buḓekanya nṱha ha iṅwe pulanete, vha engedza vha ri, “Ndi vhona miṅwedzi miṋa.” Muhulwane Bates a ri, “Aa, vha khou vhona Jupiter!” Vha tshi fhedza u ita misumbedzo i ngaho ya muthu ane a khou tshimbila tshikhalani, vha thoma u ṱalusa mitalo na minngina ya vhuḓi vhu dzulaho vhu tshi shanduka, vha ri, “Ndi vhona miṅwedzi ya sumbe.”7 Muhulwane Bates a ṱavha mukosi a ri, “Vha khou ṱalusa Saturn.” Vha dovha vha ri, “Ndi vhona miṅwedzi ya rathi,” vha mbo ḓi thoma u ṱalusa “maṱaḓulu a vuleaho,” na vhugala hao, vha hu vhidza buli ḽi yaho fhethu hu re na tshedza tshinzhi. Muhulwane Bates o ri zwe vha ṱalusa zwo fhira kule mafhungo oṱhe a maṱaḓulu a vuleaho e a vhuya a a vhala kha muṅwali muṅwe na muṅwe.

GSAM 258.2Musi vha tshi kha ḓi amba, vha tshee kha bono, a takuwa a ima nga milenzhe, a ṱavha mukosi a ri, “Aa, ndi tama lungafhani uri Murena John Rosse a vhe e fhano vhusiku honovhu!” Muhulwane White a vhudzisa a ri, “Murena John Rosse ndi nnyi?” Muhulwane Bates a ri, “Aa, ndi mugudi muhulwane wa ṋaledzi wa ngei Ingilande. Ndi tama a tshi vha e fhano uri a pfe onoyo mufumakadzi a tshi amba nga ha ṋaledzi, na uri a pfe yeneyo ṱhaluso ya ‘maṱaḓulu a vuleaho.’ I fhira zwoṱhe zwe nda vhuya nda zwi vhala nga haya mafhungo.” U bva nga honoho vhusiku Muhulwane Bates o kholwea nga vhuḓalo uri mabono a Mma White o vha a tshi fhira nḓivho yavho na maanḓa a u a langa. Hezwi, na nḓila ye ha vha hu tshi ṋewa ngayo u kaidzwa na u funzwa, zwo mu kholwisa uri a bva ha Mudzimu.

GSAM 259.1Tshenetshi tshithu tsha ṱaḓulu tshe Mma White vha tshi ṱalusa kha ḽeneḽo bono a tshi anzeli u bulwa nga vhaṅwali vha pfunzo ya ṋaledzi. Huygens, we a vha wa u thoma u tshi wana, u tshi ṱalusa nga heyi nḓila:—

GSAM 259Tshedza tsha Vhugala kha Banga ḽa Orion

GSAM 259.2“Vhagudi vha ṋaledzi vha vhea ṋaledzi tharu tsini na tsini kha banga ḽa Orion; musi ndi tshi sedza i re vhukati nga tshishumiswa tsha u sedza ṋaledzi dzi re kule, nga ṅwaha wa 1656, fhethu ha yeneyo nthihi ho vhonala dziṅwe ṋaledzi dza fumi na mbili; vhukati hadzo, ho vha hu na tharu dzi ṱoḓaho u kwamana, na dziṅwe nṋa dzo vhonalaho dzi tshi penya sa dzi no vhonala nga kha gole, lwe fhethu ho dzi tangaho ha vhonala hu tshi penya vhukuma u fhira maṅwe maṱaḓulu, e, nga ṅwambo wa mutsho wavhuḓi, a vha a tshi vhonala e matswu tshoṱhe, ha tou nga hu khou vhonala nga kha khetheni i vuleaho, ine muthu a kona u vhona ngayo zwavhuḓi iṅwe thungo i re na tshedza tshinzhi.”

GSAM 259.3William Herschel u amba zwi tevhelaho nga ha heḽi buli ḽi re lutomboni:—

GSAM 259.4“Arali vhuphara haḽo kha vhukule honovhu vhu tshi vhumba khona ya 10°, ine ha ṱoḓa u i swikela, vhuhulwane haḽo vhu tea u vha vhu sa humbulei na luthihi. Ho vhalelwa uri ḽi tea u vha ḽi hulwane u fhira ḓuvha nga miḽioni dza miḽioni mivhili.”

GSAM 259U Penya u Fhira Ḓuvha

GSAM 259.5Thomas Dick, muḓivhi wa pfunzo ya vhuṱali, u amba nga heyi nḓila nga ha heḽi gole ḽa ṱaḓulu ḽi penyaho:—

GSAM 259.6“Arali ro vha ro vhewa tsini naḽo nga hafu ya vhukule ha ṋaledzi i re tsinisa na riṋe, naho vhukule honoho vhu vhuhulu, u bva afho ḽo vha ḽi tshi ḓo penya nga nḓila i ṱoḓaho u fana na ya ḓuvha; kha zwivhumbwa zwi re tsinisa naḽo ḽo vha ḽi tshi ḓo ḓadza tshipiḓa tshihulu tsha lutombo, ḽi vhonala nga vhugala vhu sa ambei. Fhedzi ndivho ya u fhedzisela ya tshithu tsho raloho, kha nḓila dzoṱhe dzine tsha tshimbidzana na zwiṅwe ngadzo, khamusi i ḓo bvela phanḓa i tshi dzumbululwa miṅwahani i ḓaho ya vhutshilo vhu sa fheli; nahone, u fana na zwiṅwe zwithu zwinzhi zwi re kule kha zwikhala zwa tsiko, ḽi vusa muhumbuloni lutamo luhulu lwa u vhona zwithu zwa vhugala na zwa tshiphiri zwa fhethu hoṱhe ha tsiko zwo dzumbululea zwiṱuku u fhira zwino.”8

GSAM 260.1Muhulwane Bates, a tshi phetha athikili ye a i ṅwala nga haya mafhungo, o ri:—

GSAM 260.2“Nga zwenezwo ri vhona nga vhuṱanzi hoṱhe ho ṋewaho (nahone ro vha ri tshi nga ṋea vhuṅwe vhunzhi, arali zwo vha zwi tshi ṱoḓea), uri fhano hu na tshithu tshi mangadzaho vhukuma na tshi sa ṱalutshedzei maṱaḓuluni; buli ḽi re lutomboni ḽine u mona naḽo ndi vhukule vhu fhiraho biḽioni dza fumi na nthihi na maḓana mararu na fumi na iṋa [11,000,000,314] zwa maele. Huygens a ḓivheaho u ri, ‘A thi athu u vhona tshithu tshi ngaho itshi vhukati ha dziṅwe ṋaledzi dzi sa tshimbili—u vhona zwavhuḓi iṅwe thungo i re na tshedza tshinzhi.’”

GSAM 260Vhuṅwe Vhuṱanzi nga ha Bono ḽa Dzipulanete

GSAM 260.3Ri dovha ra redza mafhungo a Mma Truesdail, vhe vha vha vhe hone musi hu tshi ṋewa bono ḽo bulwaho. Vha ri:—

GSAM 260.4“Mutakalo wa Khaladzi White wo vha u songo khwaṱha na luthihi, nahone musi ri tshi vha rabelela, Muya wa Mudzimu wa dzula kha riṋe. Nga u ṱavhanya ra vhona uri vho vha vha si tsha pfa zwithu zwa ḽifhasi. Iḽi ḽo vha ḽi bono ḽavho ḽa u thoma ḽa dzipulanete. Musi vho no vhalela nga ipfi ḽihulu miṅwedzi ya Jupiter, na nga murahu ha zwenezwo ya Saturn, vho ṱalusa zwavhuḓi minngina ya yeneyo ya u fhedzisela. Vha mbo ḓi ri, ‘Vhadzulapo ndi vhathu vhalapfu, vha re na vhugala, vho fhambanaho vhukuma na vhadzulapo vha ḽifhasi. Tshivhi a tshi athu u dzhena fhano.’ Nga tshifhaṱuwo tsha Muraravho Bates tshi ṅwethuwaho zwo vha zwi tshi vhonala uri u timatima hawe ha tshifhingani tsho fhiraho nga ha tshisima tsha mabono avho ho vha hu tshi khou ṱavhanya u mu sia. Roṱhe ro vha ri tshi ḓivha uri Mulanguli wa tshikepe Bates o vha a tshi funa vhukuma pfunzo ya ṋaledzi, ngauri o vha a tshi anzela u ri sumbedza fhethu ha zwithu zwinzhi zwa ṱaḓulu u ri funza. Musi Khaladzi White vha tshi fhindula mbudziso dzawe, bono ḽo no fhela, vha tshi ri a vha athu u guda kana u wana nḓivho nga iṅwe nḓila kha haya mafhungo, a ḓala dakalo na u takala. A renda Mudzimu, a amba uri u tenda uri iḽi bono ḽa dzipulanete ḽo ṋewa uri a si tsha dovha a timatima.”9

GSAM 261Bere ya Khakhathi i Dzikiswa nga u Ṱavhanya

GSAM 261.1Nga murahu ha tshifhinga tshiṱuku muṱangano wa Topsham wo no fhela, ho itea tshiṅwe tshiitea tshi mangadzaho tshi tshimbidzanaho na mabono, tshine nda ḓo tshi anetshela sa zwe nda vhudzwa nga Muhulwane Bates:—

GSAM 261.2Muhulwane White o vha a tshi khou shumisa bere ṱhukhu yo no thomaho u gudiswa na gariki ya u ya maragani i re na zwidzulo zwivhili. Yeneyi gariki yo vha yo fhaṱiwa i si na luvhondo lwa u thivhela zwithu phanḓa, fhedzi yo vha i na vhuṱambelo ho buḓekanyaho phanḓa hayo, na vhuṱambelo ha tsimbi vhu bvaho kha thanda mbili dza u gogisa gariki. Zwo vha zwi tshi ṱoḓea u ṱhogomela vhukuma musi hu tshi khou reilwa yeneyo bere ṱhukhu, ngauri arali thambo kana tshithu naho tshi tshini tsha kwama matungo ayo, yo vha i tshi mbo ḓi raha nga vhuhali; nahone yo vha i tshi tea u dzula yo farwa nga thambo yo kokodzwaho u thivhela uri i si gidime. Yeneyi bere ṱhukhu yo vha i ya muthu we vha vha vha tshi ṱoḓa u ya hawe, nahone sa izwi Muhulwane White o vha o ḓowela u langa bere ṱhukhu dzi sa athu u gudiswa, o humbula uri a nga si vhe na vhuleme vhuhulu ngayo. Naho zwo ralo, arali vho vha vha tshi ḓivha uri kha khakhathi dzayo dza kale yo vha yo no vhulaha vhanna vhavhili, muṅwe nga u mu pwanyeledza kha matombo a re thungo ha nḓila, khamusi o vha a sa ḓo fulufhela u nga kona u i langa nga u ralo.

GSAM 261.3Nga tshenetshi tshifhinga ho vha hu na vhathu vhaṋa garikini, Muhulwane White na mufumakadzi wawe vhe tshidzuloni tsha phanḓa, Muhulwane Bates na Israel Damon vhe tshidzuloni tsha murahu. Musi Muhulwane White o livhisa ṱhogomelo yawe yoṱhe kha u langa bere, Mma White vho vha vha tshi khou amba nga ha ngoho, musi maanḓa a Mudzimu a tshi tsela kha tshigwada tshenetsho, vha dzhena kha bono vho dzula garikini. Nga tshifhinga tshe vha ṱavha ngatsho mukosi wa uri “Vhugala!” vha tshi dzhena kha bono, bere ṱhukhu ya mbo ḓi ima yo tou tshete, ya tsitsela ṱhoho fhasi. Nga tshenetsho tshifhinga Mma White vha takuwa vhe kha honoho vhuimo, maṱo avho o sedza nṱha, vha pfuka phanḓa ha gariki, vha tsa vha kanda kha thanda dza u gogisa gariki, zwanḓa zwavho zwi murahu ha bere ṱhukhu. Muhulwane Bates a vhidzelela Muhulwane White a ri, “Bere ṱhukhu i ḓo raha onoyo mufumakadzi a fa.” Muhulwane White a fhindula a ri, “Zwino Murena ndi ene ane a langa bere ṱhukhu; a thi ṱoḓi u dzhenelela.” Bere ṱhukhu yo vha yo ima yo vuḓa sa bere ya kale. Thungo ha nḓila ho vha hu na mutsheṱo wo gonyelelaho nṱha nga fithi dzi ṱoḓaho u vha dza rathi, nahone tsini na luhura ho vha hu na fhethu ha hatsi. Mma White, maṱo avho a tshi kha ḓi sedza nṱha, vha songo vhuya vha sedza fhasi na luthihi, vha gonya mutsheṱo u ya fhethu ha hatsi, vha tshimbila vha tshi ya phanḓa na murahu lwa mimunithi i si gathi, vha tshi amba na u ṱalusa vhuḓi ha ḽifhasi ḽiswa. Nga murahu, ṱhoho yavho i kha ḓi vha kha vhuimo honoho, vha tsa mutsheṱo, vha ḓa garikini, vha gonya kha vhuṱambelo, tshanḓa tshavho tshi murahu ha bere ṱhukhu, vha gonya kha thanda dza u gogisa gariki, vha dzhena hafhu garikini. Nga tshifhinga tshe vha dzula ngatsho tshidzuloni bono ḽa fhela, nahone nga tshenetsho tshifhinga bere ya thoma u tshimbila ya bvela phanḓa na lwendo lwayo, i songo ṋewa luswayo nga mureili.

GSAM 262.2Musi Mma White vha nnḓa ha gariki, Muhulwane White o humbula u linga bere, uri a vhone arali yo vuḓa zwa vhukuma kana hai. U thomani o tou i kwama nga tshimebi; nga zwiṅwe zwifhinga bere yo vha i tshi ḓo raha, fhedzi zwino ya si sudzuluwe. A mbo ḓi i rwa nga maanḓa, a dovha nga maanḓa mahulwane, a dovha a engedza maanḓa. Bere ṱhukhu a yo ngo dzhiela nṱha u rwiwa honoho na luthihi, fhedzi ya vhonala i si na khombo sa ndau dze vharuṅwa vha vala milomo yadzo vhusiku he Daniele a dzula ndindini yadzo. Muhulwane Bates o ri, “Ho vha hu fhethu hu ofhisaho nga ṱhonifho, nahone zwo vha zwi tshi vhonala uri Maanḓa o itaho uri hu vhe na mabono ndi one e nga tshenetsho tshifhinga a dzikisa vhuhali ha bere ṱhukhu.”

GSAM 262.3Arali iḽi bono ḽo vha ḽi tshi bva fhedzi kha zwiṅwe zwa vhulwadze ha muvhili wavho, nga lwa nzulele hu vuwa mbudziso ya uri, Naa na bere yo vha yo farwa nga vhulwadze nga yeneyo nḓila?

GSAM 262Vhuṱanzi ha Israel Damon

GSAM 262.4Ndi ḓo ṋea fhano haya mafhungo a tevhelaho, a tshi khwaṱhisedza zwe nda anetshelwa nga Muhulwane Bates:—

GSAM 262.5“Miṅwaha i ṱoḓaho u vha fumbili yo fhiraho, ndi tshi tou bva u thoma u ṱhonifha Sabatha, Israel Damon o mmbudza zwe zwa itea musi Khaladzi White vha tshi vhona bono ngeno ene, Muhulwane Bates, na Muhulwane White na mufumakadzi wawe vha tshi khou tshimbila nga gariki i leluwaho yo kokodzwaho nga bere ṱhukhu i sa thetshelesi. Ṋamusi ndo vhala ṱhaluso ya afho nṱha ya tshenetsho tshiitea, sa yo ṅwalwaho nga Muhulwane Loughborough, nahone i tendelana kokotolo na zwe Muhulwane Damon a mmbudza.” Ho ṅwalwa dzina: “R. S. Webber, Battle Creek, Michigan, 9 Luhuhi, 1891.”

GSAM 263Vhuṱanzi ha Muhulwane Bates nga ha Mabono

GSAM 263.1Muhulwane Bates u ṱalusa zwe a ṱangana nazwo nga heyi nḓila:—

GSAM 263.2“Naho ndo vha ndi sa vhoni tshithu khazwo tshine tsha lwa na ipfi, ndo vha ndi tshi ofha na u lingwa vhukuma, nahone lwa tshifhinga tshilapfu ndi sa ṱoḓi u tenda uri ho vha hu tshiṅwe tshithu tshine tsha fhira zwe zwa vha zwi tshi bveledzwa nga u shaya maanḓa ha muvhili wavho lwa tshifhinga tshilapfu.

GSAM 263.3“Nga zwenezwo ndo ṱoḓa zwifhinga, hu na vhaṅwe, musi muhumbulo wavho u tshi vhonala wo dzika (ri si muṱanganoni), uri ndi vha vhudzise mbudziso ndi dovhe ndi vha ṱolisise, na khonani dzavho dze dza vha fhelekedza, zwihuluhulu mukomana wavho wa musidzana, uri arali zwi tshi konadzea ndi wane ngoho. Kha nyendo nnzhi dze vha dzi ita New Bedford na Fairhaven u bva tsheetsho, musi vhe miṱanganoni yashu, ndo vha vhona vhe kha bono lunzhi, na ngei Topsham, Maine; nahone vhe vha vha vhe hone kha zwiṅwe zwa zwenezwo zwiitea zwi takadzaho vha ḓivha zwavhuḓi nḓila ye nda thetshelesa ngayo ipfi ḽiṅwe na ḽiṅwe nga dzangalelo ḽihulu na ṱhogomelo khulwane, na u sedza musumbedzo muṅwe na muṅwe, uri ndi vhone arali hu na vhufhura kana maanḓa a u ita uri muthu a ite zwithu a sa zwi ṱalukanyi. Nahone ndi livhuha Mudzimu nge nda wana tshibuli tsha u vhona hezwi zwithu ndi na vhaṅwe. Zwino ndi kona u ḓiambela ndi na fulufhelo. Ndi tenda uri uyu mushumo ndi wa Mudzimu, nahone wo ṋewa u khuthadza na u khwaṱhisa ‘vhathu’ vhawe ‘vho balanganaho,’ ‘vho kherukanywaho,’ na ‘vho bvulwaho,’ u bva musi mushumo washu u tshi fhela ... nga Tshimedzi, 1844. Vhuimo ha u kanganyisea ha ‘Vhonani, u fhano!’ na ‘Vhonani, u fhaḽa!’ u bva tsheetsho ho ḓaḓisa vhukuma vhathu vha Mudzimu vha fulufhedzeaho, vho ḓiimiselaho u ita zwine a funa; ho dovha ha ita uri zwi konḓele vhukuma vhe vha si kone u ṱalutshedza maṅwalo manzhi a lwisanaho e vha a sumbedzwa. Ndi ṱanziela uri ndo wana tshedza na pfunzo kha maṅwalo manzhi e u thomani nda vha ndi sa koni u a pfesesa zwavhuḓi. Ndi tenda uri ndi ṅwana wa Mudzimu a ḓiṋekedzaho, a fulufhedzeaho, o ḓiimiselaho u ita zwine a funa.”10

GSAM 263.4“Muṅwali ha ‘wani mihumbulo’ ya mabono avho ‘kha zwe vha funzwa kana vha zwi guda kale.’ Musi vha tshi ṋewa bono ḽavho ḽa u thoma, nga Nyendavhusiku, 1844, vhone na tshigwada tshoṱhe tsha Portland, Maine (he vhabebi vhavho vha vha vha tshi dzula hone nga tshenetsho tshifhinga), vho vha vho litsha ‘mukosi wa vhukati ha vhusiku,’ vha tshi ri wo no fhira. Nga tshenetsho tshifhinga ndi hone Murena a tshi vha sumbedza kha bono vhukhakhi he vhone na tshigwada tsha Portland vha wela khaho. Vha mbo ḓi anetshela tshigwada bono ḽavho, nahone vha ṱanganedza uri zwe vha ṱangana nazwo nga ṅwedzi wa vhusumbe zwo vha zwi mushumo wa Mudzimu.”11

GSAM 264Nḓila ye Milaedza Miraru ya Dzhiiwa Ngayo nga 1847

GSAM 264.1Mafhungo a tevhelaho a Muhulwane James White, o ṅwalwaho nga Lambamai, 1847, a ḓo sumbedza nḓila ye milaedza miraru ya vha i tshi dzhiiwa ngayo nga tshenetsho tshifhinga:—

GSAM 264.2“Zwigwada zwoṱhe zwa vhatendi vha u ḓa ha vhuvhili zwi a tendelana uri muruṅwa a sumbedzwaho kha ndimana ya vhurathi na ya vhusumbe ya ndima iyi (Nzumbululo 14), u imela mulaedza wa u ḓa kha tshivhidzo na kha ḽifhasi.... Mushumo wa muruṅwa wa vhuvhili wo vha u wa u sumbedza mmbi ya u ḓa uri Babele wo wa. Nahone sa izwi vhanzhi vhavho vho vha vha sa athu u guda yeneyo ngoho u swika maanḓa a ‘mukosi wa vhukati ha vhusiku’ a tshi vha vusa nga tshifhinga tsho vha teaho uri vha bve kha zwivhidzo ḓuvha ḽa vhufumi ḽi sa athu u swika, zwi khagala uri u bva nga ṅwedzi wa vhusumbe, 1844, mulaedza wa muruṅwa wa vhuraru wo vha u tshi sevha vhakhethwa uri vha ‘farelele,’ nahone u kha ḓi ita zwenezwo, uri vha si humele murahu vha ‘ṱanganedza’ maswayo e tshigwada tsha vhasidzana vha songo ḓivhaho munna tsha a laṱa nga tshifhinga tsha mukosi wa muruṅwa wa vhuvhili.

GSAM 264.3“Nahone naa mulaedza wa ngoho kha vhathu vha Mudzimu, u bva nga ṅwedzi wa vhusumbe, 1844, a wo ngo vha tsevho yo raloho?—Vhukuma wo vha yone.... Ndimana ya vhufumi na vhuvhili i ri, ‘Afha ndi hone hu re u konḓelela ha vhakhethwa: afha ndi hone hu re vha vhulungaho milayo ya Mudzimu na lutendo lwa Yesu.’ Wo vha vhona ngafhi, Yohane?—Ndi ‘afha,’ nga tshifhinga tsha mulaedza wa muruṅwa wa vhuraru. Sa izwi tshifhinga tsha u konḓelela na u lindela tsho vha hone u bva nga ṅwedzi wa vhusumbe, 1844, nahone sa izwi tshigwada tsha vhane vha ṱhonifha Sabatha, na zwiṅwe, tsho vhonala u bva nga tshenetsho tshifhinga, zwi khagala uri ri tshila tshifhingani tsha mulaedza wa muruṅwa wa vhuraru.”12

Notes

  1. Nzumbululo 14:9-12. ↩
  2. Ngoho nga ha Vhuroma, siaṱari 112. ↩
  3. Vharuṅwa Vhararu vha Nzumbululo 14:6-12, masiaṱari 131, 132. ↩
  4. Rachel Preston o fa Vernon, Vt., nga 1/2/1868, e na miṅwaha ya 59. ↩
  5. Ḓivhazwakale ya Sabatha ya Andrews, siaṱari 506, khanḓiso ya 1887. ↩
  6. Zwifanyiso zwa Vhutshilo ha Ellen G. White, masiaṱ. 95, 96. ↩
  7. Kha U Takuwa na Mvelaphanḓa, hu pfi vho vhona miṅwedzi ya malo ya Saturn. Yeneyi tshanduko yo itwa musi masiaṱari a u ṱola khanḓiso o no bva zwanḓani zwanga. U bva tsheetsho ho no wanala miṅwe miṅwedzi kha Jupiter na Saturn. ↩
  8. Maṱaḓulu a Ṋaledzi, nga Dick, siaṱ. 96. ↩
  9. Vhurifhi ha Mma Truesdail ha 27 Phando, 1891. ↩
  10. Ipfi kha Sambi Ḽiṱuku, siaṱ. 21. ↩
  11. Henefho, 22. ↩
  12. Henefho, 10, 11, Brunswick, Maine, Shundunthule 1847. ↩

Note

Back