Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
08 / 31
08 / 31

Ndima ya 5 — Mulaedza wa U ḓa ha Vhuvhili

John Norton Loughborough

GSAM 93.1“Zwino gudani tshifanyiso tsha muhuyu: Musi davhi ḽawo ḽi tshee ḽitete, matari a tshi thoma u mela, ni a ḓivha uri tshilimo tshi tsini; na inwi, musi ni tshi vhona hezwi zwoṱhe, ḓivhani uri zwi [kha ṱhaluso i re nga thungo ha siaṱari, ene u] tsini, zwi miṋangoni. Ngoho ndi a ni vhudza ndi ri, Murafho uyu a u nga fheli hezwi zwoṱhe zwi sa athu u khunyelela. Ḽiṱaḓulu na ḽifhasi zwi ḓo fhira, hone maipfi anga a nga si fhire.”1

GSAM 93.2Kha luṅwalo ulu ri livhiswa kha tshifhinga tshine ra nga kona u ḓivha uri u ḓa ha Kristo hu “miṋangoni,” ri na khwaṱhisedzo i fanaho na ine ra vha nayo ya uri tshilimo tshi tsini musi ri tshi vhona matari a u thoma, maswa a re matete, a tshi mela. Ri nga dovha ra ḓivha uri ro swika kha murafho une wa sa ḓo fhira kha vhutshilo vhu re fhano Kristo ene muṋe a sa athu u ḓa. Musi tshifhinga tsha u guda tshifanyiso tshi tshi swika, ndi ngoho vhukuma uri ndi tshifhinga tsha Murena tsha u vusa vhafunzi vha u funza tshifanyiso itsho. Mbudziso ya muapostola kha tshiṅwe tshiitea i a shuma na fhano: “Vha ḓo pfa hani hu si na muhuweleli? Vha ḓo huwelela hani arali vha songo rumiwa?”2

GSAM 93Tshifhinga tsha Zwiga

GSAM 93.3Kha ndima yo fhiraho ro vhona nḓila ye nḓivho ya wanala ngayo malugana na u fhela ha tshifhinga tsha maḓuvha a 2300, na uri tsho guma kha “tshifhinga tsha khaṱhulo yawe.” Kha tshifanyiso tshine tsha bulwa fhano ri livhiswa kha tshifhinga tsha Murena tsha uri tshifanyiso itshi na mulaedza wa “khaṱhulo” zwi huwelelwe ḽifhasini. Musi o no amba nga ha “maṱungu” mahulu e a vha a tshi ḓo ḓela vhathu vhawe, ane a ḓo “pfufhifhadzwa,” Muponisi o ri: “Nga u ṱavhanya nga murahu ha maṱungu a maḓuvha ayo, ḓuvha ḽi ḓo swifhala, ṅwedzi a u tsha ḓo ṋea tshedza tshawo, ṋaledzi dzi ḓo wa dzi tshi bva ḽiṱaḓuluni, maanḓa a maṱaḓulu a ḓo dzinginyea; ndi hone hu tshi ḓo vhonala tshiga tsha Murwa-muthu ḽiṱaḓuluni.”3

GSAM 94.1Ṱhogomelani uri kha tshiga tsha u fhedzisela tsho bulwaho a zwi ambi uri ndi tshiga tsha u ḓa hawe; ndi tshiga tsha uri Murwa-muthu u hone, u vhonala a tshi ḓa. Zwiitea zwo ṋewaho kha luṅwalo ulu sa zwiga zwine lutendo lwa u ḓa hawe hu re tsini lwa nga ḓisendeka ngazwo ndi zwiga zwa kha ḓuvha, ṅwedzi na ṋaledzi. Zwiṅwe zwiitea zwine zwa tevhela zwi bvelela musi a tshi ḓa ngangoho e kha makole a ḽiṱaḓulu. Ngauralo, nga u ṱavhanya nga murahu ha tshiga tsha vhuraru kha hezwi—tsha kha ṋaledzi—hu ḓa tshifhinga tsha Murena tsha u vusa vhafunzi vhawe uri vha funze uri u ḓa ha Kristo hu miṋangoni.

GSAM 94.2Zwino malugana na tshifhinga tsha u vhonala ha zwiga hezwi: Ḓuvha ḽo vha ḽi tshi ḓo swifhala nga u ṱavhanya nga murahu ha maṱungu.4 Sa zwe Marko a ṅwala, zwo vha zwi tshi ḓo vha “kha maḓuvha ayo, nga murahu ha maṱungu ayo.”5 Muponisi washu o vha o amba uri maḓuvha ayo a ḓo pfufhifhadzwa. Nga ndaela ya Maria Theresa na milayo ya u tendela vhurabeli ya u bva nga 1773 u swika nga 1776, mbiti dza u tovholwa ha tshivhidzo dzo pfufhifhadzwa. Naho maanḓa a u tovhola o dzula a tshi langa muvhuso wa shango u swika nga 1798, u tovhola hao ho guma hu ṱoḓaho u vha nga 1773. U vhambedza zwe Muponisi a amba zwi sumbedza uri tshiga tsha u thoma kha hezwi tsho vha tshi tshi ḓo bvelela vhukati ha 1773 na 1798.

GSAM 94Ḓuvha na Vhusiku zwa Swiswi

GSAM 94.3Nga 19 Shundunthule 1780, ḓuvha ḽo swifhadzwa nga nḓila i fhiraho zwa mvelo. Ho vha hu si u dzhielwa ha ḓuvha, ngauri ṅwedzi wo vha wo ḓala ḓuvha ḽo fhiraho. Naho zwo ralo, ho vha na swiswi kha tshipiḓa tshoṱhe tsha devhula-vhubvaḓuvha ha United States u bva nga awara ya 11 nga matsheloni u swika nga awara ya 11 vhusiku. Nga tshifhinga itsho a ho ngo swifhala ḓuvha fhedzi, na ṅwedzi a wo ngo vhuyedzedza tshedza tsha ḓuvha. Ho vha hu swiswi ḽe ḽa thivhela tshedza tsha ḓuvha u vhonetshela kha tshifhaṱuwo tsha ṅwedzi. Sa zwe Noah Webster a amba nga murahu ha miṅwaha minzhi, “A hu athu u ṋewa tshiitisi tshi fushaho tsha swiswi iḽi.”

GSAM 95.1Malugana na ḓuvha iḽi ḽa swiswi, Herschel, muḓivhi wa ṋaledzi, o ri: “Ḓuvha ḽa Swiswi ngei Amerika Devhula ḽo vha tshiṅwe tsha zwiitea zwa mvelo zwi mangadzaho zwine vhathu vha ḓo dzula vha tshi takalela u vhala ngazwo, hone pfunzo ya mvelo i sa koni u zwi ṱalutshedza.”

GSAM 95.2Vhe vha ṱalutshedza swiswi ḽa vhusiku ha 19 Shundunthule 1780 vho ri, naho ṅwedzi wo vha wo ḓala, “arali tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha vhonetshela fhethu hoṱhe tsho vha tsho fheliswa, swiswi ḽo vha ḽi sa ḓo kona u fhira iḽo.”

GSAM 95U Wa ha Ṋaledzi

GSAM 95.3Tshiga tsha vhuraru kha hezwi, u wa ha ṋaledzi, tsho khunyelela nga 13 Ḽara 1833. Nga vhusiku honoho, kana zwihuluhulu u bva kha awara ṱhanu phanḓa ha u tsha, ho vha na mvula ya ṋaledzi dzi waho, ye vhaṅwe vha i vhambedza na milambo ya mulilo i tshi tsa i tshi bva ḽiṱaḓuluni; vhaṅwe vha i vhambedza na ṱhanzi dza mulilo dzi tshi bva kha tshithu tshihulwane tsha u thuthubisa tshine tsha bvisa tshedza tsha mulilo. Tshiitea itshi tsho vhonala kha Amerika Devhula hoṱhe, u bva kha Khou ya Mexico nga tshipembe u swika kha Khou ya Hudson nga devhula, na u bva kha Zwidzivhathuli zwa Sandwich nga vhukovhela u swika fhethu hune ha vha kule na Liverpool nga vhukule ha maḓana a si mangana a maimaela nga vhubvaḓuvha. Hoṱhe he tsha vhonala hone, ho vha hu mvula yeneyo i sa fheli ya ṋaledzi, dzi tshi wa dzo tsitsikana sa zwipiḓa zwa mahaḓa musi hu na ḓumbu ḽa mahaḓa.

GSAM 95.4Malugana na mvula iyi ya ṋaledzi ya 1833, ri dovha ra redza Muṱaleli wa Connecticut wa 25 Ḽara 1833:—

GSAM 95.5“Mudzudzanyi wa Old Countryman u dzhia ‘ṋaledzi dzi waho’ sa mafhungo mahulwane vhukuma. U ri, ‘Ri bula uri mvula ya mulilo ye ra i vhona nga matsheloni a Ḽavhuraru ḽo fhiraho ndi tshifanyiso tshi ofhisaho, muḓivhadzi a sa timatimisi, tshiga tsha khathutshelo, tsha ḓuvha ḽihulwane ḽi ofhisaho ḽine vhadzulapo vha ḽifhasi vha ḓo ḽi vhona musi luswayo lwa vhurathi lu tshi vulwa. Tshifhinga tsho swika tsini, tsho ṱalutshedzwaho hu si kha Thestamennde Ntswa fhedzi, fhedzi na kha Thestamennde ya Kale; nahone zwo vha zwi sa konadzei u vhona tshifanyiso tshi fhiraho itshi nga u fana na muhuyu u tshi kudza mitshelo yawo musi u tshi dzinginyiswa nga muya muhulwane.’”

GSAM 96Zwe Thomas Burnett a Dzula o Zwi Amba

GSAM 96.1Vhathu vho vha vho funzwa nga vha zwifhingani zwo fhiraho uri vha lavhelele u khunyelela ha tshiga itshi nga ho tou ralo. Thomas Burnett, kha bugu yawe Pfunzo ya Ḽifhasi, yo ganḓiswaho London nga ṅwaha wa Murena wa 1697, o amba nga ha Mateo 24:29 a ri:—

GSAM 96.2“A zwi timatimisi uri nga tshifhinga itsho hu ḓo vha na mifuda yoṱhe ya zwithu zwa mulilo zwi waho zwi tshi bva ḽiṱaḓuluni; vhukati hazwo hu na zwine zwa pfi ṋaledzi dzi waho. Naho zwi sa mangadzi nga tshithihi nga tshithihi, arali zwo vha zwinzhi vhukuma, zwi tshi wa, sa zwine muporofita a amba, sa matari a muṱokola kana mahuyu a muhuyu, zwo vha zwi tshi ḓo vha tshiitea tshi mangadzaho.... A ri faneli u dzhia hezwi zwithu sa maipfi o kalulwaho na vhurendi, fhedzi sa vhuporofita vhu re khagala, na zwithu zwine zwa ḓo bvelela nga ho tou ralo.”

GSAM 96Vhuṱanzi ha Phurofesa Olmstead

GSAM 96.3Phurofesa Olmstead wa Khoḽidzhi ya Yale, Mass., we a pfi ndi “muḓivhi muhulwanesa wa mutsho wa Amerika,” o amba nga ha ṋaledzi dzo waho nga 13 Ḽara 1833 a ri:—

GSAM 96.4“Mvula ya ṋaledzi ya 1833 yo ṱanḓavhuwa lwe ya fukedza tshipiḓa tshihulwane tsha ḽifhasi, u bva vhukati ha Lwanzhe lwa Atlantic nga vhubvaḓuvha u swika kha Pacific nga vhukovhela; na u bva kha khunzikhunzi ya devhula ya Amerika Tshipembe u swika kha mivhundu i songo vhewaho mikano kha mashango a re nga fhasi ha Britain nga devhula. Ṋaledzi dzi waho dzo vha dzi sa sokou vhonala fhedzi, fhedzi dzo vhonala nga nḓila i fanaho fhethu hoṱhe.”

GSAM 96.5Malugana na tshiitea itshi, tshe tsha thoma hu ṱoḓaho u vha nga awara ya 11 vhusiku nga 12 Ḽara, tsha bvela phanḓa u swika hu ṱoḓaho u vha nga awara ya 4 nga matsheloni nga ḽa 13, phurofesa u ri:—

GSAM 96.6“Vhe vha vha na mashudu a u vhona ṋaledzi dzi tshi wa nga matsheloni a 13 Ḽara 1833, khamusi vho vhona tshiitea tshihulwanesa tsha mililo ya ḽiṱaḓuluni tshe tsha vhuya tsha vhonala u bva tsikoni ya ḽifhasi, kana tshi fhiraho zwoṱhe zwo ṅwalwaho kha masiaṱari a ḓivhazwakale.”

GSAM 97Mvula ya Ṋaledzi yo Vhonala na ngei Yuropa

GSAM 97.1Kha bugu yo ganḓiswaho nga Leonard Heinrich Kelber ngei Stuttgart, Dzheremane, nga ṅwaha wa 1835, ri guda uri tshiga itshi tsho dovha tsha vhonala kha luḽa lurumbu lwa Atlantic, nga ṅwedzi wonoyo, fhedzi nga murahu ha maḓuvha a si mangana. U ri:—

GSAM 97.2“Nga 25 Ḽara 1833 ho vha na tshiitea tshavhuḓi tsha ṋaledzi dzi waho kha dzhango ḽa Yuropa,” nahone “ngei Minsterburg, Silesia, ṋaledzi dzo wa sa mvula ya mulilo. Na dzibola dza mulilo dzo wa nadzo, dza vhonetshela vhusiku lwe vhathu vha humbula uri nḓu dzi re tsini navho dzi tea u vha dzi tshi khou swa.

GSAM 97.3“Nga tshifhinga tshenetsho ngei Prin, Austria, ho vha na u wa ha ṋaledzi he ha fukedza fhethu hu fhiraho maimaela a zwikwea a 500. Vhaṅwe vho hu ṱalutshedza sa milambo ya mulilo i tshi tsa i tshi bva ḽiṱaḓuluni. Vhaṅwe vho hu vhidza mvula ya mulilo. Bere dzo tshuwiswa ngazwo dza wela fhasi. Vhathu vhanzhi vho lwala nga nyofho.”

GSAM 97U Shumisa Tshifanyiso

GSAM 97.4Musi ri tshi tevhela mutevhe uyu wa vhuporofita u fhira u khunyelela ha tshiga tsha vhuraru—u wa ha ṋaledzi—Muponisi washu u ri, “Zwino gudani tshifanyiso tsha muhuyu.” Maipfi aya ha shumi kha murafho we wa vha u tshi khou tshila musi Murena washu a tshi ṋea nyambo iyi, fhedzi kha murafho we wa vha u tshi ḓo vhona hezwi zwithu zwo khunyelela—hu si uri zwi khou khunyelela, fhedzi zwo no khunyelela. Zwithu zwine zwa tea u khunyelela sa zwiga zwa uri Kristo u muṋangoni a zwi kateli u dzinginyea ha maṱaḓulu musi a tshi ḓo vhonala a tshi ḓa ngangoho. Zwiga hezwi zwa u ḓa hawe hu re tsini zwi katela tshiga itshi tsha vhuraru, tsha kha ṋaledzi. Tshifhinga tsho vhewaho nga Murena tsha uri vhathu vha gude tshifanyiso tsha muhuyu tshi thoma nga murahu ha 1833. Hetshi ndi tshifhinga tsha Murena tsha uri ḽifhasi ḽi karuswe uri ḽi ṱhogomele ngoho khulwane ya uri u ḓa hawe hu miṋangoni, na uri u ḓa hawe hu ḓo itea murafho u pfaho tshifanyiso itsho u sa athu u fhira. Ngauralo ri vhona nḓila ye vhuporofita uhu ha sumbedza ngayo tshifhinga tshine khuwelelo khulwane ya u ḓa ya fanela u ṋewa ḽifhasi.

GSAM 98Khuwelelo ya Ḽifhasi Ḽoṱhe

GSAM 98.1Kha u khunyelela ha zwe zwa dzula zwo ambiwa, ri wana uri nga tshenetsho tshifhinga, nga 1833, Murena o vha a tshi khou vusa vharumiwa vhawe kana vhafunzi kha zwipiḓa zwo fhambanaho zwa ḽifhasi. U bva nga 1833 u swika nga 1844 vho ṱavha mukosi wa uri u ḓa ha Kristo hu tsini, “hu miṋangoni”; vho funza tshifanyiso tsha muhuyu, vha tshi sumbedza zwiga hezwi zwa u ḓa hawe, sa zwe a vha laya uri vha ite. Mulaedza uyu wo swika kha tshiṱitshi tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhurumiwa ḽifhasini na kha vhuimazwikepe vhuṅwe na vhuṅwe ha lwanzheni kha ḽifhasi, nga mufunzi a tshilaho kana nga masiaṱari o ganḓiswaho.

GSAM 98.2U ṱanḓavhuwa ha mulaedza ho ṱalutshedzwa zwavhuḓi nga mudzudzanyi wa Ipfi ḽa Ngoho wa Rochester, N.Y., kha khanḓiso ya Phando 1845:—

GSAM 98.3“Mafhungo maḓifha a lini na lini, sa zwe a ṱalutshedzwa kha Nzumbululo 14:6, 7, o huwelelwa kha lushaka luṅwe na luṅwe, tshaka dzoṱhe, ndimi dzoṱhe na vhathu vhoṱhe, hu tshi pfi nga ipfi ḽihulu, ‘Ofhani Mudzimu, ni mu ṋee vhugala; ngauri tshifhinga tsha khaṱhulo yawe tsho swika; ni rabele we a sika ḽiṱaḓulu na ḽifhasi na lwanzhe na zwisima zwa maḓi.’ A hu na mafhungo ane a nga khwaṱhisedzwa nga zwiitea zwi re khagala u fhira uri mulaedza uyu wo iswa kha lushaka luṅwe na luṅwe na luambo luṅwe na luṅwe nga fhasi ha ḽiṱaḓulu kha miṅwaha i si minzhi yo fhiraho, nga u huwelela u ḓa ha Kristo nga 1843 [1843, nga tshifhinga tsha Vhayuda—nga tshifhinga tshashu, 1844], kana uri u tsini na u ḓa. Nga nyambo na khanḓiso, ipfi ḽo swika kha ḽifhasi ḽoṱhe, maipfi a swika magumoni a ḽifhasi.”

GSAM 98.4Vhaṅwe vhathu vha sa ḓivhi zwiitea izwi vho dzhia ndingedzo ya u ḓa ha vhuvhili sa yo guma fhethu huthihi, vha tshi humbula uri ndi mushumo wo ṱanganaho na William Miller na vhafunzi vha maḓana a si mangana vhe vha shuma nae kha tshipiḓa tsha devhula tsha United States. Vhathu vho raloho vha nga mangala vha tshi guda uri ndingedzo ya Amerika, ye Vhahulwane Miller na Himes vha vha vharangaphanḓa vha re khagala khayo, yo vha i tshipiḓa tshiṱuku fhedzi tsha ndingedzo khulwane ye, sa zwo bulwaho afho nṱha, ya swika “magumoni a ḽifhasi.”

GSAM 99NDINGEDZO YO THOMA HANI KHA TSHAKA DZO FHAMBANAHO

GSAM 99.1Tshifhinga tsha Murena tsha uri khuwelelo iyi i ye ḽifhasini tsho swika, nahone kha zwipiḓa zwa 20 kana zwi fhiraho zwa ḽifhasi, hu ṱoḓaho u vha nga tshifhinga tshithihi, ho vuswa vhanna vhe vha bvela phanḓa u huwelela mulaedza uyu kha zwipiḓa zwoṱhe zwa ḽifhasi, vha sa ḓivhi mushumo wa muṅwe na muṅwe. Vho bulwaho kha ndima ya 4, vhe vha ṱanganedza tshedza malugana na u fhela ha maḓuvha a 2300, nga nnḓa ha muthihi—A. Campbell—vho ṱuṱuwedzwa u dzhenelela kha u huwelela mulaedza wa muruṅwa wa u thoma wa Nzumbululo 14; na zwenezwi zwo vha nga u shuma ho livhaho ha Muya wa Mudzimu, hu si nga u ṋeana tshedza muṅwe na muṅwe.

GSAM 99U Vhambedzwa na Mbuedzedzo ya Tshivhidzo

GSAM 99.2Arali ra shumisa kha ndingedzo iyi mulayo u fanaho na we D’Aubigné a u shumisa kha u vuwa ha Mbuedzedzo khulwane ya Tshivhidzo ya ḓanani ḽa vhu-16 ḽa miṅwaha, i tea vhukuma u vhalwa sa mulaedza wa Murena nga tshifhinga tsha Murena. Malugana na Mbuedzedzo yeneyo yoṱhe, muḓivhazwakale o ri:—

GSAM 99.3“Dzheremane a ḽo ngo ṋea Switzerland ngoho, na Switzerland a ḽo ngo i ṋea Fura, na Fura a ḽo ngo i ṋea England. Mashango aya oṱhe o i ṱanganedza kha Mudzimu, sa zwine tshiṅwe tshipiḓa tsha ḽifhasi tsha sa ṋee tshiṅwe tshipiḓa tshedza; fhedzi ḓuvha ḽeneḽo ḽi vhonetshelaho ḽi ṋea ḽifhasi ḽoṱhe tshedza nga ho livhaho. Kristo, tshedza tsha matsheloni tshi bvaho nṱha, o huliselwaho nṱha ha vhathu vhoṱhe nga nḓila i si na mugumo, o vha mulilo wa Mudzimu we wa ṋea ḽifhasi vhutshilo nga tshifhinga tsha Mbuedzedzo, sa na nga tshifhinga tsha u thomiwa ha Vhukriste. Nga ḓana ḽa vhu-16 ḽa miṅwaha, pfunzo nthihi yo tikwa nga tshifhinga tshithihi miḓini na zwivhidzoni zwa tshaka dza kule na kule, dzo fhambanaho vhukuma. Tshiitisi ndi tsha uri Muya muthihi wo vha u tshi khou shuma hoṱhe u tshi bveledza lutendo luthihi.

GSAM 99.4“Mbuedzedzo ya Dzheremane na ya Switzerland dzi sumbedza ngoho iyi. Zwingle o vha a sa kwamani na Luther. A zwi timatimisi uri ho vha hu na tshithu tshe tsha ṱumanya vhanna avha vhavhili; fhedzi ri tea u tshi ṱoḓa nṱha ha ḽifhasi. We a ṋea Luther ngoho a tshi bva ḽiṱaḓuluni o i ṋea na Zwingle. Mudzimu o vha e ene we vha vha vha tshi kwamana ngae. Zwingle u ri, ‘Ndo thoma u huwelela mafhungo maḓifha nga ṅwaha wa tshilidzi wa 1516, zwine zwa amba uri nga tshifhinga tshe dzina ḽa Luther ḽa vha ḽi sa athu u vhuya ḽa pfala shangoni ḽashu. A tho ngo guda pfunzo ya Kristo kha Luther, fhedzi ndo i guda kha ipfi ḽa Mudzimu. Arali Luther a tshi huwelela Kristo, u ita zwine nṋe nda ita; ndi zwone zwoṱhe.’”6

GSAM 100.1A tshi amba nga ha mushumo wa Farel na Lefèvre ngei Fura, muḓivhazwakale u ri:—

GSAM 100.2“Ngauralo Mbuedzedzo ya Tshivhidzo ngei Fura a yo ngo bva kha ḽiṅwe shango. Yo bebelwa mavuni a Fura; yo mela ngei Paris; midzi yayo ya u thoma yo vha yunivesithi yone iṋe, ye ya vha maanḓa a vhuvhili kha mashango a Vhukriste ha Roma. Mudzimu o vhea milayo ya mushumo uyu mbiluni dzi fulufhedzeaho dza vhanna vha Picardy na Dauphiny u sa athu u thoma kha ḽiṅwe shango ḽiṅwe na ḽiṅwe.

GSAM 100.3“Ro vhona uri Mbuedzedzo ya Switzerland yo vha yo ḓiimisa kha Mbuedzedzo ya Dzheremane. Na Mbuedzedzo ya Fura yo vha yo ḓiimisa kha dzenedzo mbili. Mushumo wo thoma nga tshifhinga tshithihi kha mashango aya o fhambanaho, a sa kwamani; sa musi hu na nndwa, zwigwada zwoṱhe zwo fhambanaho zwa mmbi zwi tshi tshimbila nga tshifhinga tshithihi, naho tshiṅwe tshi sa vhudzi tshiṅwe uri tshi tshimbile, ngauri ndaela nthihi i bvaho kha Mulangammbi Muhulwane muthihi i pfala kha vhoṱhe. Tshifhinga tsho vha tsho swika, vhathu vho lugiswa, Mudzimu a thoma Mbuedzedzo ya tshivhidzo tshawe kha mashango oṱhe nga tshifhinga tshithihi. Zwiitea zwo raloho zwi sumbedza uri Mbuedzedzo khulwane ya ḓanani ḽa vhu-16 ḽa miṅwaha yo vha i mushumo wa Mudzimu.”7

GSAM 100.4Malugana na Mbuedzedzo ya Tshivhidzo ngei England nga fhasi ha Thos. Bilney, Fryth, Tyndale na vhaṅwe, D’Aubigné u dovha a ri:—

GSAM 100.5“Ngauralo Mbuedzedzo ya England yo thoma yo ḓiimisa kha Luther na Zwingle, i tshi bva kha Mudzimu fhedzi. Kha mashango aya oṱhe a Vhukriste ho vha na u shuma ha ipfi ḽa Mudzimu nga tshifhinga tshithihi. Tshisima tsha Mbuedzedzo ngei Oxford, Cambridge na London tsho vha Thestamennde Ntswa ya Tshigerika yo ganḓiswaho nga Erasmus. [Tyndale na Thomas Bilney vho ṱutshela Cambridge nga ṅwaha wa 1519.] Ho swika ḓuvha ḽe England ḽa ḓihudza nga tshisima itshi tshihulwane tsha Mbuedzedzo.”8

GSAM 101.1Khuwelelo ya u ḓa yo vuwa nga nḓila i fanaho na yo ṱalutshedzwaho afho nṱha kha Mbuedzedzo ya Tshivhidzo. Vhanna vho ṱuṱuwedzwa nga tshifhinga tshithihi kha zwipiḓa zwa ḽifhasi zwe tshivhalo tshazwo tsha vha tshi tshi fhira tsha mashango ayo nga u andiswa luṋa, vha sa ḓivhani kana u vhudzana mihumbulo yavho, vha thoma u huwelela ngoho dzenedzo nthihi dza Maṅwalo, hu si kha tshaka nṋa fhedzi dza ḽifhasi, fhedzi kha ḽifhasi ḽoṱhe ḽo bvelelaho.

GSAM 101Mishumo ya Joseph Wolff

GSAM 101.2Zwi nga vha zwavhuḓi hafha u sedza mafhungo ane a sumbedza uri nḓivhadzo ya u ḓa yo swika ngafhi:—

GSAM 101.3“Nga 1831 Joseph Wolff, D.D., o rumiwa sa murumiwa a tshi bva Britain Ḽihulu u ya u shuma vhukati ha Vhayuda vha Palestina. U ya nga zwe a ṅwala kha bugu dzawe dza ḓuvha na ḓuvha, u swika nga ṅwaha wa 1845 o ḓivhadza uri Murena u ḓo ḓa hu si kale ngei Palestina, Egipita, khunzikhunzini dza Lwanzhe Lutswuku, Mesopotamia, Crimea, Peresia, Georgia, kha Muvhuso woṱhe wa Ottoman, Gerika, Arabia, Turkey, Bokhara, Afghanistan, Kashmir, Hindostan, Tibet, Holland, Scotland, Ireland, Constantinople, Yerusalema, St. Helena, na kha zwikepe Lwanzheni lwa Mediterranean, na muḓini wa New York, a tshi vhudza vhathu vha zwivhidzo zwoṱhe. U amba uri o huwelela vhukati ha Vhayuda, Vhaturkey, Vhamuslim, Vhaparse, Vhahindu, Vhakaladea, Vhayezidi, Vhasiria, Vhasabea, na kha vhavhusi vhane vha pfi vhapasha, vhasheikh, vhashah, mahosi a Organtsh na Bokhara, khosikadzi ya Gerika, na vhaṅwe.”9

GSAM 101.4Ngei Yemen, shangoni ḽine ha dzula vhaḓuhulu vha Hobab, makhulu wa Mushe, Joseph Wolff o vhona bugu ine a amba nga hayo a ri: “Vhaarabia vha henefha vha na bugu ine ya pfi ‘Seera,’ ine ya amba nga ‘U ḓa ha Vhuvhili ha Kristo, na u Vhusa Hawe nga Vhugala!’”10

GSAM 102.1Ngei Yemen o fhedza maḓuvha a rathi e na Vharekhaba, vhane a amba nga havho a ri: “A vha nwi veine, a vha ṱavhi masimu a miṱokola, a vha zwali mbeu, vha dzula maṱendeni, nahone vha humbula maipfi a Yonadaba murwa wa Rekhaba. Vho vha vhe na Vhaisiraele vha lushaka lwa Dani, vhane vha dzula tsini na Terim ngei Hatramawt, vhane, u fana na vhana vha Rekhaba, vha lavhelela uri Messia u ḓo ṱavhanya u ḓa e kha makole a ṱaḓulu.”

GSAM 102.2Kha zwo ambiwaho afho nṱha ri vhona uri kha iyo miṅwaha ya fumi na miṋa, Wolff ene muṋe o vha o no ḓivhadza mafhungo a uri u ḓa ha Kristo ho sendela, kha tshaka dzi fhiraho fumbili. Nga tshenetsho tshifhinga pfunzo iyi yo vha i tshi khou haseledzwa vhukuma ngei Dzheremane, zwihuluhulu tshipembe vhukati ha Vhamoravia.

GSAM 102Mulaedza ngei Dzheremane na Rashia

GSAM 102.3Muṅwali wa Muengelane, Mourant Brock, u ri vhudza uri “ngei Württemberg ho vha hu na tshigwada tsha Vhakriste vha maḓana vhe vha dzula fhethu huthihi, vha tshi lavhelela u ḓa ha Kristo hu si kale.” Pfunzo iyi yo ḓivhadzwa kha zwiṅwe zwipiḓa zwa Dzheremane nga Hengstenberg, we nga tshenetsho tshifhinga a vha a tshi pfi ndi ene muḓivhi wa mafhungo a Mudzimu a re na vhukoni vhuhulwane u fhira vhoṱhe ngei Dzheremane.

GSAM 102.4Kha Ṱolokanyo na Muḓivhadzi ya 13 Nyendavhusiku 1892, Mufunzi L. R. Conradi wa Dzheremane u ri:—

GSAM 102.5“Bengel, ngei Dzheremane, o vusa lufuno lwa u vhonala ha Murena washu mbiluni dza vhanzhi, zwe zwa ita uri zwigidi zwi gude ipfi ḽa vhuporofita nga nḓila ye zwa vha zwi sa athu u zwi ita.... Tshedza tsho penya Dzheremane, nahone khanḓiso dzi sumbedzaho nḓila ine maḓuvha a 2300 a shuma ngayo dzo phaḓaladzwa henefho. Ha tevhela u vuswa ha lutendo, zwihuluhulu ngei Württemberg; musi u tovholwa hu tshi vuwa, miṱa ya maḓana ya pfulutshela Tshipembe ha Rashia, ya phaḓaladza iyo pfunzo henefho vhukati ha vhathu vha shango ḽayo vhe vha pfulutshela henefho miṅwaha minzhi yo fhiraho. Samusi vhafunzi vho vala zwivhidzo zwavho, nga nnḓa ha vha si gathi, vhathu vho fara miṱangano yavho ya ‘stunden,’ kana ya ‘awara,’ miḓini ya vhathu, ha rembuluwa vha maḓana. Na nga tshenetsho tshifhinga vho haseledza Sabatha, fhedzi samusi ho vha hu si na we a thoma u i tevhedza, mafhungo ayo a fhumudzwa. Mulimi wa Murashia o rembuluwa kha miṱangano ya ‘stunden,’ a thoma mushumo wonoyo vhukati ha Vharashia. Mafheleloni hezwi zwo ḓisa mutshimbilo muhulu wa ‘Vha-Stundist’ wa musalauno, une ṱhuṱhuwedzo yawo ya swika na khuḓani dza kule dza Siberia na seli ha Caucasus.”

GSAM 103.1Kha Ṱolokanyo na Muḓivhadzi ya 31 Fulwana 1891, hu na mafhungo a Mufunzi Conradi nga Muraravho Schäche wa Australia, we nga tshifhinga tshine a amba nga hatsho a vha a tshi dzula Silesia, a tshi shuma tshiṅwe tshifhinga u thusa mushumo wa vhurumiwa ha hayani wa Khotsi Gosner, mufunzi wa Mudzheremane we a vha e muhuweleli wa mafhungo maḓifha a ḓivheaho. U amba zwe Muraravho Schäche a mu vhudza nga bugu ya Kelber a ri:—

GSAM 103.2“Nga murahu ha 1836, kana musi tshifhinga tshe Bengel a tshi vhalela tsho no fhela, kha gurannḓa ya tshiṱiriki tsha Schweidnitz ho bvelela nḓivhadzo ya vhengele ḽa bugu ḽa Vho-Sommerfeldt ḽa henefho, nga bugu ya L. Henry Kelber ya zwiitea zwihulwane na zwi takadzaho zwe zwa vha zwi tshi ḓo itea nga miṅwaha ya 1843 na 1844. A thi tsha humbula dzina ḽa bugu nga vhuronwane. Ro wana iyo bugu, ra i vhala na vhathu vho vhalaho vhe vha vha vha tshi i takalela, ro khia miṋango, nga ṅwaha wa 1839-40. Bugu yo sumbedza i tshi bva kha Daniele, Nzumbululo na Mateo 24 uri vhufhelo ho sendela; yo vha i na thebuḽu ya u vhalela tshifhinga, i tshi sumbedza uri datumu yo bulwaho afho nṱha yo waniwa hani.”

GSAM 103Mulaedza ngei Britain Ḽihulu

GSAM 103.3Kha khanḓiso ya Tshiisimane ine ya pfi Miṅwaha ya Tshigidi, hu ambiwa uri “vhafunzi vha maḓana a sumbe vha Tshivhidzo tsha Engelane vho vha vha tshi khou ṱavha mukosi wa u vhuya ha Murengululi.” Vhaṅwe vha vhafunzi vha tshenetsho tshifhinga vhe vha vha vha tshi kona vhukuma vho vha vhe vhane vha ḓivhadza pfunzo ya u ḓa ngei Engelane u bva nga 1840 u swika nga 1844. Kha vhenevha ri ḓo bula madzina a Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dokotela Nisbett, Mufunzi A. Dallas, M.A. [kha bugu yawe, Sedzani Yerusalema, siaṱari 114, u shumisa tshifanyiso tsha Mateo 24 kha murafho uyu], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, na vhaṅwe.

GSAM 104Mulaedza ngei Holland

GSAM 104.1Pfunzo ya u ḓa ha vhuvhili yo ḓivhadzwa ngei Holland nga Hentzepeter, we nga tshenetsho tshifhinga a vha a tshi pfi ndi ene mufunzi a re na vhukoni vhuhulwane u fhira vhoṱhe kha ḽeneḽo shango. O vha e mulindi wa Muziamu wa Vhuhosi ngei The Hague, o vhewa nga khosi. Kha vhurifhi he a vhu ṅwalela mudzudzanyi wa Mukosi wa Vhukati ha Vhusiku nga Fulwi 1844, u amba nga ene muṋe uri o thoma u humbula nga ha mafhungo aya nga murahu ha muloro we wa mu kwama vhukuma. O ṱolisisa Maṅwalo nga ha mafhungo aya, nahone nga ṅwaha wa 1830 a ganḓisa kubugwana ku ṱalutshedzaho iyo pfunzo. Nga 1841 o ganḓisa kuṅwe kubugwana nga ha vhufhelo ha shango. Kha vhurifhi honoho u ri mafhungo a u thoma e a a wana nga ha William Miller na vhaṅwe vhe vha vha vha tshi ḓivhadza khagala pfunzo ya uri u ḓa ha Kristo ho sendela, o a wana nga 1842 musi a tshi amba na muṅwe munna we a ḓa Holland a tshi bva Amerika.

GSAM 104Mulaedza ngei Tartary

GSAM 104.2U bva kale nga 1821 pfunzo ya u ḓa ha Murena yo vha i tshi tendwa na u funzwa ngei Tartary. Nga tshenetsho tshifhinga murumiwa wa Muireland o rumiwa kha ḽeneḽo shango, nahone muṅwe tshifhe wa Mutatar a mu vhudzisa a ri: “Kristo u ḓo ḓa lini lwa vhuvhili?” A fhindula a ri ha ḓivhi tshithu na tshithihi nga hazwo; tshifhe a mangala vhukuma nga phindulo yo raloho ya murumiwa we a ḓela u vha funza pfunzo dza Bivhili, a ri o vha a tshi humbula uri “muṅwe na muṅwe a re na Bivhili a nga zwi ḓivha.” Tshifhe a amba zwine a zwi tenda, a ri u humbula uri Kristo u ḓo ḓa henefha kha ṅwaha wa 1844 nga murahu ha u bebwa ha Kristo. Mafhungo aya a wanala kha Magazini wa Ireland wa 1821.

GSAM 104Mulaedza ngei Amerika, India na kha Dzhango

GSAM 104.3Kha Mabammbiri a U ḓa, Vol. 2, siaṱari 135, 1844, Mourant Brock wa Engelane u ri:—

GSAM 105.1“U lavhelela u vhuya ha Murengululi hu si kale na u ṱavha mukosi wa tsevho zwi hone Britain Ḽihulu, na ngei Amerika, India na kha dzhango ḽa Yuropa. Ngei Amerika, vhafunzi vha ipfi vha ṱoḓaho u vha maḓana a mararu vha khou huwelela ‘mafhungo maḓifha aya a muvhuso;’ ngeno kha ḽino shango vha ṱoḓaho u vha maḓana a sumbe vha Tshivhidzo tsha Engelane vha tshi khou ṱavha wonoyo mukosi.”

GSAM 105U Swika Vhuimazwikepeni Vhuṅwe na Vhuṅwe ha Lwanzheni kha Ḽifhasi

GSAM 105.2E. R. Pinney wa Seneca Falls, N.Y., mufunzi wa Mubaptist o ḓiṋekedzaho we a kumedza vhutshilo hawe u ḓivhadza pfunzo ya u ḓa, kha bugu yawe Ṱhalutshedzo ya Mateo 24, masiaṱari 8, 9, o ri:—

GSAM 105.3“U bva kale nga 1842, khanḓiso dza u ḓa ha vhuvhili dzo vha dzo no rumelwa kha tshiṱitshi tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhurumiwa ngei Yuropa, Asia, Afurika na Amerika, kha masia oṱhe a Thavha dza Rocky.... Vhalanguli vha zwikepe zwashu na vhashumi vha zwikepe vha ri vhudza uri a hu na vhuimazwikepe vhune vha vhu swika vha wana uri nḓivhadzo iyi a yo ngo vha ranga phanḓa, nahone vha dzulela u vhudziswa nga hayo.”

GSAM 105Zwigidi Zwiraru zwi Ḓivhadzaho Mulaedza

GSAM 105.4Mufunzi G. W. Mitchel wa Zanesville, Ohio, muṅwe mufunzi we ene muṋe a ḓivhadza iyo pfunzo, o vhudza muṅwali musi vha tshi khou amba ngei Newark, Ohio, nga 8 Ṱhangule 1894, uri Muhulwane William Miller o mu vhudza musi vha tshi khou amba ngei McConnellsville, Ohio, nga Khubvumedzi 1844, uri o vha e na “madzina na ḓiresi dza vhafunzi vha zwigidi zwiraru kha zwipiḓa zwo fhambanaho zwa shango vhe vha vha vha tshi ḓivhadza vha ri: ‘Ofhani Mudzimu, ni mu ṋee vhugala; ngauri tshifhinga tsha khaṱhulo yawe tsho swika,’ vhunzhi havho vhe ngei Amerika Devhula na Britain Ḽihulu.”

GSAM 105.5William Miller, musi a tshi amba nga u phaḓalala vhukuma ha “mukosi” uyu, o ri:—

GSAM 105.6“Muthihi kana vhavhili kha tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwipiḓa zwa shango vho ḓivhadza mafhungo aya, nahone vhoṱhe vha tendelana nga tshifhinga,—Wolff wa Asia; Irving, we a vha e wa Engelane; Mason wa Scotland; Davis wa South Carolina; na vhanzhi vha henefha shangoni ḽino, vha khou ṱavha mukosi kana vho vha vha tshi khou u ṱavha.”11

GSAM 106Ipfi ḽa Elia ḽa Hutchinson ḽo Rumelwa Huṅwe na Huṅwe

GSAM 106.1Muhulwane R. Hutchinson, nga 1837, o rumiwa a tshi bva Engelane a tshi ya Canada sa murumiwa wa Vhawesley. Mafheleloni o dzula Montreal. O vha a tshi ḓivhana na vhathu vhanzhi vhukuma mashangoni a nnḓa. Nga miṅwaha ya 1843 na 1844 o ganḓisa gurannḓa ine ya pfi Ipfi ḽa Elia, ye khayo a amba nga ha pfunzo ya u ḓa. Samusi o vha a tshi kona u wana zwikepe zwi yaho mashangoni a nnḓa nga hu leluwaho, a tshi tendelwa u rumela miputo mihulwane ya gurannḓa dzawe a sa badeli poso, o dzi rumela nga vhunzhi kha zwipiḓa zwoṱhe zwa ḽifhasi. Musi a tshi amba nga mushumo wawe, o ri o dzi rumela nga mahala ngei Nova Scotia, New Brunswick, Newfoundland, Engelane, Ireland, Scotland, Wales, Fura, Dzheremane, Constantinople, Roma, na kha zwipiḓa zwoṱhe zwa muvhuso wa Britain na mashango ane wa a vhusa.

GSAM 106Zwiṱangadzimeni zwa Sandwich

GSAM 106.2Kha Mukosi wa Vhukati ha Vhusiku wa 12 Tshimedzi 1843, ho vha hu na vhurifhi ha Mma O. S. Burnham wa Kaloa, tshiṱangadzimeni tsha Kaui, Zwiṱangadzimeni zwa Sandwich. Ene na munna wawe vho vha vhe vhadededzi vha tshikolo henefho. Vho ṱanganedza pfunzo ya u ḓa, vha vha vha tshi khou i ḓivhadza henefho, nahone tshigwada tsha vhatendi tsho vha tshi tshi rabela navho kha zwiṱangadzime izwo.

GSAM 106Mulaedza u Vhambedzwa na wa Yohane Mulovhedzi

GSAM 106.3Ngauralo ri vhona uri pfunzo ya u ḓa yo ḓivhadzwa ya swika fhethu hunzhi ho eḓanaho u ḓadzisa zwe Maṅwalo a zwi porofita nga hayo.

GSAM 106.4Mulaedza we wa vha u tshi ḓo ḓivhadza u ḓa ha Kristo ha u thoma wo ambiwa nga muporofita Yesaya nga maipfi aya: “Ipfi ḽa a vhidzelelaho sogani ḽi ri: Lugisani nḓila ya Murena, otlololelani Mudzimu washu gondo ḽa sogani. Govha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi ḓo goniselwa nṱha, thavha na tshikwara zwiṅwe na zwiṅwe zwi ḓo tsitselwa fhasi; ho kombamaho hu ḓo otlololwa, fhethu hu re na magaku ha lingana; vhugala ha Murena vhu ḓo dzumbululwa, nahone vhathu vhoṱhe vha ḓo vhu vhona vhoṱhe; ngauri mulomo wa Murena wo zwi amba.”12 Vhuporofita uhu ho ḓadzea kha mishumo ya “Yohane Mulovhedzi, a tshi huwelela sogani ḽa Yudea, a tshi ri: Rembuluwani, ngauri muvhuso wa ṱaḓulu wo sendela.”13

GSAM 107.1Munna uyu e eṱhe, kha miṅwedzi ya rathi ya u shuma shangoni ḽithihi ḽa Yudea, o ḓadzisa vhuporofita uhu vhu mangadzaho. Naho vhuporofita uhu ho vhea mikano ya mushumo wa Yohane nga tshifhinga na fhethu, a zwo ngo ralo kha vhuporofita vhune ha amba nga u ḓivhadzwa ha u ḓa ha vhuvhili, ngauri mushumo wo vha u tshi ḓo itwa nga “mukosi muhulu,” u tshi swika ḽifhasini ḽoṱhe.

GSAM 107.2Ngauralo, nga tshedza tsha mafhungo o ṋewaho, hu vhonala uri vhuporofita nga ha mulaedza wa u ḓa ho ḓadzea nga nḓila yo teaho vhukuma. Tshifhinga tsha Mudzimu tsho swika tsha uri tshifanyiso tsha muhuyu tshi funzwe, tsha uri nḓivhadzo ya u thoma ya mulaedza wa muruṅwa wa u thoma i ṋewe; nahone a vusa vharumiwa vhawe uri vha ṱavhele mukosi tshaka dzoṱhe, vhathu vhoṱhe na nyambo dzoṱhe.

Notes

  1. Mateo 24:32-35. ↩
  2. Vharoma 10:14, 15. ↩
  3. Mateo 24:29, 30. ↩
  4. Mateo 24:29. ↩
  5. Marko 13:24. ↩
  6. Ḓivhazwakale ya Mbuedzedzo ya Tshivhidzo, Bugu ya 8, ndima ya 1, phara dza 2, 3. ↩
  7. Kha yeneyo bugu, Bugu ya 12, ndima ya 3, phara ya 10. ↩
  8. Kha yeneyo bugu, Bugu ya 18, ndima ya 2, phara ya 12. ↩
  9. Ipfi ḽa Tshivhidzo, siaṱ. 343. ↩
  10. Mushumo wa Wolff wa Vhurumiwa ngei Bokhara. ↩
  11. Nyambo dza William Miller, siaṱ. 238, 1843. ↩
  12. Yesaya 40:3-5. ↩
  13. Mateo 3:1, 2. ↩

Note

Back