Ndima ya 21 — Tshanḓa tshi Livhisaho Mushumoni
GSAM 322.1“Ndi ḓo u ṱalukanyisa nda u funza nḓila ine wa ḓo tshimbila ngayo.”1
GSAM 322.2Ane a fulufhela Murena u dzulela u vhona u londwa ngae. Naho zwo ralo, hu na zwifhinga zwine honoho u londwa ha vhonala nga nḓila yo khetheaho, sa musi a tshi tshidzwa kha vhuvhi na khombo dzi vhonalaho na dzi sa vhonali, na musi Mudzimu a tshi vula nḓila nga ho livhaho uri ngoho yawe i phaḓaladzwe. Ndi enea mafhungo ane ino ndima ya amba ngao.
GSAM 322Bono ḽa u Thoma ngei Michigan
GSAM 322.3Nga ṅwedzi wa Shundunthule, 1853, Muhulwane White na mufumakadzi wawe vho dalela Michigan. Lwo vha lu lwa u thoma vha tshi ya vhukovhela ha Buffalo, N.Y. Nga Sabatha ya u fhedza ya Shundunthule vho vha vhe Tyrone, nahone henefho Mma White vho sumbedzwa kha bono zwigwada zwo fhambanaho zwa Vhalondi vha Sabatha kha ḽeneḽo vundu, khathihi na tsevho malugana na ṱhuṱhuwedzo dze dza vha dzi tshi nga shuma u vha pikisa. Nga ḽa 2 Fulwi, vhe Jackson, vho ṅwala masiaṱari a malo a mabammbiri malapfu, vha tshi ṱalutshedza zwiṅwe zwe vha sumbedzwa. Vho nṋea kopi ya bono yo ṅwalwaho nga penisela, vha tshi ri ndi vha ṅwalele kopi i vhaleaho zwavhuḓi nga peni na inki.
GSAM 322Mufumakadzi we a Ḓiamba uri ndi Mukhethwa
GSAM 322.4Kha zwiṅwe zwe zwa sumbedzwa, ho ṱaluswa mafhungo a muṅwe mufumakadzi we a vha a tshi khou lingedza u ḓidzhenisa vhukati ha vhathu vhashu. Vho amba uri onoyo mufumakadzi o vha a tshi ḓiamba uri u na vhukhethwa vhuhulwane. Mma White vho vha vha sa athu u ṱangana nae, nahone vha sa ḓivhi tshithu nga hae nga nnḓa ha zwe vha ḓivhadzwa kha iḽi bono. A vho ngo amba fhedzi nḓila ye onoyo mufumakadzi a vha a tshi shuma ngayo, fhedzi vho dovha vha amba uri musi a tshi kaidzwa u ḓo ita tshifhaṱuwo tsha u ḓiita mukhethwa, a ri, “Murena—u—a—ḓivha—mbilu—yanga.” Vho amba uri onoyo mufumakadzi o vha a tshi khou mona na shango na muṅwe muṱhannga, ngeno munna wawe, we a vha e mukalaha, e hayani a tshi khou shuma uri a vha tikedze kha nḓila yavho mmbi. Mma White vho amba uri Murena o vha sumbedza uri, “hu sa londwi u ḓiita mukhethwa ha onoyo mufumakadzi, ene na onoyo muṱhannga vha na mulandu wa u pfuka mulayo wa vhusumbe.” Ndi na maṅwalo a ṱalutshedzo ya enea mafhungo tshikwamani tshanga, ndo lindela ndi na mbilaelo uri ndi vhone uri zwithu zwi ḓo tshimbila hani.
GSAM 323Muṱangano ngei Vergennes, Mich.
GSAM 323.1Ro vha na miṱangano ngei Jackson, Battle Creek, Bedford na Hastings, ra kona u ḓa Vergennes, kha tshiṱiriki tsha Kent, he zwa vhonala uri ndi hone he onoyo mufumakadzi a vha a tshi dzula hone. Ro swika fhethu he ra vha ri tshi ḓo eḓela hone nga vhusiku nga ḽa 11 Fulwi, hu sa athu u thoma Sabatha. Ro vha ro swikela muḓini wa muṅwe Muhulwane White we kale a vha e mufunzi wa tshigwada tsha kereke ya Vhakriste. Samusi ḽo vha ḽi shango ḽe vhathu vha vha vha tshi kha ḓi bva u dzula khaḽo, ho vha ho dzudzanyelwa miṱangano yashu kha ḓulu ḽihulwane ḽa zwiliṅwa ḽe ḽa vha ḽi tshi kha ḓi bva u fhaṱwa, ḽi re maili tharu phanḓa, nahone onoyo mufumakadzi we a vhonwa kha bono, sa zwe zwa vhonala, o vha a tshi dzula maili mbili phanḓa ha fhethu ha muṱangano.
GSAM 323Vhuṱanzi kha Muthu o Fhirisaho kha Vhurereli
GSAM 323.2Nga ḽa 12 Fulwi, nga 10:30 nga matsheloni, ro kuvhangana kha ḓulu ḽa zwiliṅwa uri ri vhe na muṱangano. Mma White vho dzula magumoni a tsha monde a tshiteidzhi, nṋe ndo dzula tsini navho, Muhulwane Cornell a dzula tsini hanga, nahone Muhulwane White o vha e kha tsha u ḽa tsha tshiteidzhi, a tshi khou amba. Musi vho no amba lwa minetse i ṱoḓaho u vha ya fumi na miṱanu, ha dzhena mukalaha na muṱhannga vhoṱhe, vha dzula kha tshidulo tsha phanḓa tsini na tshiteidzhi. Vho vha vho ḓa na mufumakadzi mulapfu, musekene, wa lukanda lutswu, we a dzula tsini na muṋango. Nga murahu ha nyambo pfufhi ya Muhulwane White, Mma White vho takuwa vha thoma maipfi avho nga u amba nga vhuronwane vhune vhafunzi vha fanela u vha naho uri vha si tshinye mushumo we vha kumedzwa wone, vha tshi shumisa ḽiṅwalo ḽine ḽa ri, “Ivhani vho kunaho, inwi ni hwalaho midzio ya Murena.” Vho amba uri ho vha hu si nzudzanyo ya Mudzimu u vhidza mufumakadzi uri a mone na shango na muṅwe munna ane a si vhe munna wawe. Mafheleloni vho amba zwi re khagala vha ri,
GSAM 323.2“Uḽa mufumakadzi we a dzula tsini na muṋango tshifhinganyana tsho fhiraho u ḓiamba uri Mudzimu o mu vhidza uri a huwelele. U khou tshimbila na uyu muṱhannga we a kha ḓi tou dzula phanḓa ha ṱafula, ngeno uyu mukalaha, munna wawe—Mudzimu kha a mu pfwele vhuṱungu!—a tshi khou shuma nga maanḓa hayani uri a wane tshelede ine vha khou i shumisa u bvela phanḓa na vhuvhi havho. U ḓiamba uri ndi mukhethwa vhukuma,—uri o itwa mukhethwa,—fhedzi, hu sa londwi honoho u ḓiita mukhethwa hawe hoṱhe, Mudzimu o ntsumbedza uri ene na uyu muṱhannga vha na mulandu wa u pfuka mulayo wa vhusumbe.”
GSAM 324.1Vhoṱhe vhe vha vha vhe hone vho vha vha tshi zwi ḓivha uri Mma White a vho ngo vhuya vha vhona avha vhathu u swika vha tshi dzhena kha ḓulu ḽa zwiliṅwa. U vha sumba na u ṱalutshedza vhuḓifari havho nga nḓila ye vha ita ngayo zwo kwama mihumbulo ya vhe vha vha vhe hone, zwa engedza fulufhelo ḽavho na u khwaṱhisa lutendo lwavho kha mabono.
GSAM 324Maipfi o Ambiwa sa zwe a Dzula o Buliwa
GSAM 324.2Musi Mma White vha tshi ṋea vhuṱanzi havho, vhathu vho vha vho lavhelesa Mma Alcott, onoyo mufumakadzi we a kaidzwa, vhe na mbilaelo, uri vha vhone uri u ṱanganedza hani zwe zwa ambiwa na uri u ḓo ita na u amba mini. Arali o vha a si na mulandu we a pomokwa wone, zwo vha zwi tshi ḓo lavhelelwa uri a takuwe a hanedze eneo mafhungo oṱhe. Arali o vha e na mulandu, e muvhi vhukuma, o vha a tshi nga hanedza zwoṱhe naho a tshi ḓivha uri ndi ngoho. Nṱhani hazwo, o ita zwe vhuṱanzi ha amba uri u ḓo zwi ita musi a tshi kaidzwa. O takuwa nga u ongolowa, ngeno maṱo oṱhe o mu lavhelesa, a ita tshifhaṱuwo tsha u ḓiita mukhethwa, a amba nga u ongolowa a ri, “Murena—u—a—ḓivha—mbilu—yanga,” a dzula a sa tsha amba ḽiṅwe ipfi. O amba zwenezwo zwe vhuṱanzi ha amba uri u ḓo zwi amba, nahone a zwi amba nga yeneyo nḓila.
GSAM 325U Tenda Mulandu
GSAM 325.1Nangoho, Mudzimu o vha a tshi ḓivha dzimbilu dzavho, nahone na vhone vho vha vha tshi ḓivha uri vha na mulandu we vha pomokwa wone; ngauri nga murahu onoyo muṱhannga o vhudza Vho-Gardner, mudzulapo wa henefho he vha vha vha tshi dzula hone, vhe vha mu vhudzisisa nga ha eneo mafhungo, a ri, “Vho-Gardner, zwe Mma White vha amba nga ha riṋe zwo vha zwi ngoho tshoṱhe;” nahone onoyo mufumakadzi, nga murahu ha u vhudza Mma Wilson ngei Greenville, nga 1862, uri “a nga si vhuye a lingedza u amba ipfi ḽi pikisaho Khaladzi White uri a si wanale a tshi khou lwa na Mudzimu,” o tenda uri zwe zwa sumbedzwa nga hae na onoyo muṱhannga zwo vha zwi ngoho.
GSAM 325Tshigwada tsha Muruṅwa
GSAM 325.2Nga tshifhinga tsha u wa ha maṱari tsha 1853 vha si gathi vhe vha vha vha songo fushea ngei Michigan vho ṱangana vha thoma u gandisa bammbiri ḽe ḽa vha ḽi tshi pfi Muruṅwa wa Ngoho. Mushumo wa iḽi bammbiri na vhalanguli vhaḽo wo vha u tshi vhonala u vha wa u pwasha na u zwifhela nṱhani ha u fhaṱa. Ho dzheniswa mazwifhi manzhi kha masiaṱari aḽo, e a ri dina kha mushumo washu wa mulaedza; nahone samusi lwo vha lu lwa u thoma ri tshi ṱangana na u ṱhaselwa ho raloho hu re khagala, ro vhona zwi mushumo washu u hanedza maipfi avho a u ri zwifhela. U ita zwenezwi zwo ri ḽela tshifhinga tshe tsha vha tsho fanela u shumiswa u isa phanḓa ngoho ye ra kumedzwa yone, nahone zwo tshimbidzana zwavhuḓi na ndivho dza Sathane, we hu si na u timatima a vha e muṱuṱuwedzi wa honoho u pikisa. Zwenezwo zwithu zwa bvela phanḓa nga yeneyo nḓila u swika nga madekwana a ḽa 20 Fulwi, 1855, musi Muhulwane White na mufumakadzi wawe, Muhulwane Cottrell na nṋe ri tshi kha ḓi tou fhedza muṱangano ngei Oswego, N.Y. Ro vha ro diniwa muṱanganoni washu nga muṅwe ane a pfi Lillis, we a dzhena a phaḓaladza eneo maṅwalo a u ri zwifhela vhathuni. Mbudziso ya uri mushumo washu kha enea mafhungo ndi ufhio yo dovha ya vuwa. Vhuḓidini hoṱhe ha kale ha u fhindula mazwifhi avho ho vha ho ita fhedzi uri vha bveledze maṅwe mazwifhi.
GSAM 325Ngeletshedzo na u Bula Zwi ḓaho
GSAM 325.3Kha muṱangano wa thabelo we wa vha hone nga eneo madekwana muḓini wa John Place, ḓoroboni ya Oswego, Mma White vho ṋewa bono ḽe khaḽo vha sumbedzwa uri arali ra bvela phanḓa na mushumo washu, ri tshi huwelela ngoho, ri sa londi vhathu vha ngaho “tshigwada tsha Muruṅwa,” vha ḓo thoma u lwa nga tshavho nahone bammbiri ḽavho ḽi ḓo wa; musi zwenezwo zwi tshi itea ri ḓo wana uri tshivhalo tshashu tsho engedzea kavhili. Ri tshi tenda uri hovhu vhuṱanzi vhu bva kha Murena, ro thoma nga tshenetsho tshifhinga u ita zwine ha ri livhisa khazwo.
GSAM 326U Wa ha Tshigwada tsha Muruṅwa na Bammbiri ḽatsho
GSAM 326.1Mushumo wa ngoho wo bvela phanḓa nga u ṱavhanya, ngeno “tshigwada tsha Muruṅwa” tsho dzhena khakhathini nga tshavho. Nga tshifhinga tshipfufhi tshigwada tsho balangana, vharangaphanḓa vhatsho vhanzhi vho litsha Sabatha. Bammbiri ḽavho ḽo ṱavhanya ḽa ima nga ṅwambo wa u shaya thikhedzo, nahone we a vha o shuma sa mudzudzanyi waḽo lwa tshifhinga o isa ṱhogomelo yawe kha u funza tshikoloni; fhedzi samusi o vha a sa athu u guda u ḓivhusa, o kundelwa tshoṱhe u langa vhagudiswa vhawe. Musi a tshi lingedza u kaidza muṅwe wa vhatukana tshikoloni tshawe, o bvisa tshigidi tsha tshanḓa tsha tshigubu tshi monaho, tshe tsha lila tsha tou ri khatho fhedzi tsha si thunthe. Uri a ponyoke u vhulawa nga gogo ḽi sa mu haṱhuli, o kombetshedzea u shavhela Canada vhusiku.
GSAM 326Mvelelo kha Mushumo wa U ḓa
GSAM 326.2Nga tshenetshi tshifhinga ho vha hu na u tendelana na vhuthihi vhuhulwane vhukati ha vhathu vhashu u fhira naho hu lini; nahone musi hu tshi itwa vhuḓidini ha u isa mulaedza phanḓa, nḓila yo vulea thungo dzoṱhe.
GSAM 326.3Kha nomboro ya 10, volumu ya 11, ya Ṱolokanyo na Muḓivhadzi, ya ḽa 14 Phando, 1858, mudzudzanyi, a tshi amba nga mvelelo dza mushumo wa Muruṅwa, o ri: “Nga tshifhinga tsha u sa fushea, musi hu tshi itwa vhuḓidini ha u wisa Ṱolokanyo na Muḓivhadzi, thundu ya tshivhidzo ofisini yo vha i tshi anganyelwa $700 fhedzi. U bva tsheetsho yo engedzea u swika kha $5,000. Nga tshenetsho tshifhinga ho vha hu na vhalangani vha ṱoḓaho u vha tshigidi vhe vha vha vha tshi badela, zwino hu na zwigidi zwivhili, hu sa katelwi mutevhe muhulwane wa vha ḽi wanaho ‘mahala.’”
GSAM 326.4Samusi zwino ro vha ro swika tshifhingani (1858) tshe “tshigwada tsha Muruṅwa” tsha fhandekana tsha balangana, na Muruṅwa ḽa ima u bvelela, zwenezwi zwivhalo zwi amba zwinzhi. Samusi tshivhalo tsha vhalangani vha Ṱolokanyo na Muḓivhadzi vha badelaho tsho vha tsho engedzea kavhili tshoṱhe, na tshivhalo tsha vhatendi tsho vha tsho engedzea u fhira kavhili. Ngauralo zwo bulwaho nga Mma White nga Fulwi, 1855, zwo ḓadzea.
GSAM 327U Thoma u Humbulwa ha Miṱangano ya Ṱende
GSAM 327.1Yo vha i nḓowelo yashu maḓuvhani a u thoma a mulaedza u fara miṱangano zwikoloni musi hu si na fhethu ha khwine. Kha tshiṅwe tshifhaṱo tsho raloho, nga tshiṅwe tshifhinga, ho kuvhangana gogo ḽihulu ḽa vhathu lwe na zwifhaṱo zwivhili zwa tshikolo zwi linganaho natsho zwo vha zwi sa ḓo vha ṱanganedza vhoṱhe. Uri a pfale kha vhoṱhe, muambi o ima kha fasiṱere ḽo vuleaho a amba na vhe vha vha vhe nḓuni na tshigwada tshihulwane u fhira itsho tshe tsha vha tsho dzula kha dzigoloi dzatsho dza dzibere na hatsi. U vhona yeneyo khuvhangano khulwane ndi zwone zwe zwa ita uri hu humbulwe nga ha u fara miṱangano ya ṱende.
GSAM 327Muṱangano wa Ṱende wa u Thoma ngei Battle Creek, Mich.
GSAM 327.2Ngauralo nga ḽa 22 Shundunthule, 1854, Muhulwane James White na vhaṅwe vhe vha vha vho dzula khoroni vho dzhia tsheo ya uri u shumisa miṱende kha miṱangano zwo vha zwi pulane i konadzeaho. Nga tshenetsho tshifhinga miṱende mihulwane yo vha i sa anzeli u shumiselwa zwiṅwe nga nnḓa ha mitambo ya vhutsila ha muvhili, u ṱana zwipuka zwa ḓaka na mitambo ya mifuda yo fhambanaho. Michigan ḽo vha vundu ḽa u thoma ḽe khaḽo Vha-Adventist vha ḓuvha ḽa vhusumbe vha lingedza yeneyi nḓila ya u shuma. Muṱangano wa ṱende wa u thoma wo thoma ngei Battle Creek nga ḽa 10 Fulwi, 1854. Zwino yeneyi nḓila ya u fara miṱangano nga tshifhinga tsha tshilimo yo aluwa vhukuma.
GSAM 327U Humbulwa ha Miṱangano ya Khempu
GSAM 327.3Nga ṅwaha wa 1868 ho dzhiiwa ḽiṅwe ḽiga ḽa u isa mushumo phanḓa nga maanḓa. Ho humbulisiswa nga ha u tea ha u fara miṱangano ya khempu, nahone ha dzhiiwa tsheo ya uri yeneyi i ḓo vha nḓila yavhuḓi vhukuma ya u dzudzanyela magogo mahulwane a vhathu vhashu kha miṱangano ya vhoṱhe. Musi hu na ṱende ḽihulwane ḽa tshumelo dza vhoṱhe na miṱende miṱuku ya miṱa, vhathu vha ḓo dzula zwavhuḓi, nahone nga yeneyo nḓila vha nga fhedza maḓuvha o vhalaho vha tshi vhuelwa nga u eletshedzana na u rabela.
GSAM 328Muṱangano wa Khempu wa u Thoma ngei Wright, Mich.
GSAM 328.1Muṱangano wa khempu wa u thoma wo farwa ngei Wright, Mich., nga ḽa 1-7 Khubvumedzi, 1868. Hedzi khuvhangano dza ndeme dza vhathu vhashu vhoṱhe dzo aluwa u swika hune ha farwa miṱangano ya khempu i fhiraho mahumi maṱanu ṅwaha muṅwe na muṅwe kha zwipiḓa zwo fhambanaho zwa tsimuni. Yeneyi miṱangano ya khempu a i farwi Amerika fhedzi, fhedzi i farwa na Yuropa, Australia, New Zealand na Afrika Tshipembe.
GSAM 328.2Khuvhangano khulwanesa ya wonoyu mufuda ye ya vhuya ya farwa nga vhathu vhashu yo vha nga ṅwaha wa 1893, ngei Lansing, Mich. Kha yeneyo khuvhangano khulwane ho vha hu na vhathu vha 3,400 vhe vha dzula miṱendeni ya miṱa i fhiraho 500. Ho shumiswa yadi dzi fhiraho 150,000 dza lilaṱa ḽa miṱende u ita miṱende yo fhambanaho ya khempu.
GSAM 328U Tshidzwa kha Khombo ya Tshidimela
GSAM 328.3Nga ḓuvha ḽe ḽa tevhela tsheo ya u renga ṱende ḽashu ḽa u thoma ḽa fithi dza 60 (ḽa 23 Shundunthule, 1854), Muhulwane White na mufumakadzi wawe, vhe nga tshenetsho tshifhinga vha vha vhe Jackson, Mich., vho vha vha tshi ḓo thoma lwendo lwavho lwa u ya Wisconsin, he vha vha vha tshi ḓo shuma hone lwa tshifhinga. Ro fhedza masiari ri muḓini wa D. R. Palmer, we wa vha u si kule na tshiṱitshi. Lwo vhalaho nga masiari Muhulwane White o amba a ri, “Ndi ḓipfa nga nḓila i songo ḓoweleaho malugana na u thoma holu lwendo; fhedzi, Ellen, ro vhea tshifhinga tsha u ṱangana na vhathu henengei, nahone ri fanela u ya. Arali ndi vhe ndi songo vhea tshifhinga, ndo vha ndi sa ḓo ṱuwa vhusiku ha ṋamusi.”
GSAM 328.4Musi vhusiku vhu tshi swika, tshifhinga tsha u swika ha tshidimela tshi tshi sendela, ro vha na tshifhinga tsha thabelo. Zwo vha zwi tshi vhonala uri vhoṱhe vha khou livhiswa u rabelela tsireledzo ya Muhulwane White na mufumakadzi wawe kha holu lwendo. Musi ri tshi takuwa, Muhulwane White o amba nga lutendo lwawe lwa uri Murena u ḓo vha londa na u vha tsireledza.
GSAM 328.5Nga awara ya malo ndo ṱuwa navho nda ya tshidimeleni uri ndi vha thuse u wana zwidulo na u dzudzanya mihwalo yavho. Ro dzhena kha iṅwe gariki i re na zwidulo zwa miṱana milapfu, ye nga eneo maḓuvha ya vha i tshi vhidzwa “gariki ya u eḓela.” Mma White vho ri, “James, ndi nga si dzule kha iyi gariki, ndi fanela u bva hafha.” Ndo vha thusa u wana tshidulo vhukati ha gariki i tevhelaho. Mma White vho dzula vho vhea mihwalo yavho zwirumbini, fhedzi vha ri, “A thi ḓipfi ndo vhofholowa kha hetshi tshidimela.” Tsimbi ya lila, nahone nda vha onesa nga u ṱavhanya nda ri, “Salani zwavhuḓi,” ndi sa athu u ṱuwa nda ya ha Cyrenius Smith, uri ndi eḓele hone vhusiku.
GSAM 329.1Nga awara dzi ṱoḓaho u vha fumi ro mangala vhukuma roṱhe u pfa Muhulwane White, we ra vha ri tshi humbula uri o no swika kule nḓilani ya u ya Chicago, a tshi khou khokhonya uri a vulelwe. O ri tshidimela tsho bva kha zwiporo maili tharu vhukovhela ha Jackson; a ri tshipiḓa tshihulwane tsha tshidimela, khathihi na nzhini, tsho vha tsho tshinyala tshoṱhe; fhedzi naho vhaṅwe vho vha vho vhulawa, ene na Mma White vho ponyoka vha songo huvhala. O ṱavhanya a wana bere na goloi, nahone a ṱuwa na Abram Dodge vha ya u dzhia Mma White, vhe Muhulwane a vha hwala nga zwanḓa zwawe lwa tshikhala, a pfuka fhethu ho ṋukalaho, ha matzhava, na mulambwana, a vha isa fhethu ho tsireledzeaho, kule na fhethu ha khombo.
GSAM 329.2Nga matsheloni-tsheloni a ḓuvha ḽe ḽa tevhela ndo ṱuwa na Vho-Dodge uri ri ye u vhona tshidimela tsho pwashekanaho. Fhethu he bada ya vha i tshi khou pfuka zwiporo yo sendama, ho vha hu na phulu yo eḓelaho uri i awele vhukati ha zwiporo. Nzhini yo vha i si na tshitsudzulusi tsha zwifuwo phanḓa, ngauralo musi i tshi rwa tshenetsho tshifuwo ya poswa nnḓa ha zwiporo ya ya thungo ya tsha monde. Musi nzhini i tshi thoma u rwa fhasi, gariki ya mihwalo, ye ya vha i na bogisi ḽa bugu ḽa Muhulwane White, yo fhufha ya bva kha zwiporo tshoṱhe nahone ya si huvhale; nga tshenetsho tshifhinga gariki ya vhanameli ya murahu ha tshidimela yo ṱhaṱhuwa kha tshidimela tsho salaho hu si na muthu we a i ṱhaṱhula, ya ima zwavhuḓi kha zwiporo. Nzhini na gariki yayo ya maḓi na makala zwo tshimbila fhasi nnḓa ha zwiporo tshikhala tsha dzirodo dzi ṱoḓaho u vha dza rathi kana malo, nzhini ya kona u rwa tshiguthe tsha muri wa ouku tsha fithi dzi ṱoḓaho u vha tharu nga vhuphara. Maanḓa a tshidimela o vha e mahulu lwe nzhini ya shanduka ya lavhelesa nṱha nga fhasi hayo, nahone murahu ha gariki ya maḓi na makala ha mona ha valela zwiporo. Tshipiḓa tshihulwane tsha tshidimela, tsho ḓa nga maanḓa atsho oṱhe, tsha rwa yeneyo nzhini yo pwashekanaho, zwa ita u thula ha vhuvhili. Gariki ya u thoma ye ya rwa nzhini yo vha ya u hwala thundu i ṱavhanyiswaho, ye ya pwashekanywa ya nga khuni dza u vhasa. Yone na thundu yayo zwo vha zwo no tou vha tshithatha tsha zwitshakatshaka zwo kuvhanganywaho nṱha ha gariki ya maḓi na makala na u i tanga. Gariki i tevhelaho yo vha ya vhuimo ha vhuvhili, i na vhanameli vha fumi na malo, vhe khavho ha fa muthihi nahone vhoṱhe vho salaho vha huvhala nga nḓila dzo fhambanaho. Yeneyi gariki yo khethekanngwa ya vha zwipiḓa zwivhili nga gariki ya u eḓela ye ya khou ṱhavhula khayo. Tshipiḓa tsha phanḓa tsha gariki ya u eḓela tsho pwashekanywa tsha vha zwipiḓa, nahone tshidulo tshe Mma White vha si ḓipfe vho vhofholowa u dzula khatsho tsho pwashiwa tshoṱhe.
GSAM 330Vhuṱanzi ha u Tshidzwa nga Mudzimu
GSAM 330.1Musi ri tshi vhona tshidimela tsho pwashekanaho, na gariki ye Muhulwane White na mufumakadzi wawe vha vha vha tshi khou tshimbila ngayo nga tshifhinga tsha khombo, yo ima zwavhuḓi i yoṱhe, dzirodo dzi ṱoḓaho u vha fumi na ṱhanu kule na tshidimela tsho pwashekanaho, ro pfa dzimbiluni dzashu uri Mudzimu o pfa thabelo, nahone ndi nnyi ane a ḓivha arali a songo ruma muruṅwa wawe uri a ṱhaṱhule yeneyo gariki, uri vhashumeli vhawe vha ponyoke vha songo huvhala? Wonoyu muhumbulo wo ri kwama zwihuluhulu musi mushumi wa u imisa tshidimela a tshi ri a si ene we a i ṱhaṱhula, a dovha a ri ho vha hu si na muthu kha tshitepe tsha gariki musi zwi tshi itea, na uri ene na vhashumi vhoṱhe vha tshidimela vho vha vha sa pfesesi uri zwo itiswa hani; nahone zwe zwa vha zwi tshi vha mangadza u fhira zwenezwo ndi uri tshiṱumanisi na phini zwoṱhe zwo vha zwi songo vundea, nahone phini na ngeḓane yayo zwo vha zwo lala kha tshitepe tsha gariki yo pwashekanaho sa zwo vhewaho henefho nga tshanḓa tshi re na vhuronwane.
GSAM 330.2Nga madekwana a ḽa 24 zwitshakatshaka zwo vha zwo no bviswa kha zwiporo nga nḓila ye zwidimela zwa dovha zwa kona u tshimbila sa misi yoṱhe, nahone Muhulwane na Mma White vho dovha vha dzhena kha dzigariki vha tshimbila vho tsireledzea vha ya u ṱangana na vhathu nga tshifhinga tsho vhewaho ngei Wisconsin.
GSAM 330Vhapikisi vha Kaidzwa
GSAM 330.3A si zwithu zwoṱhe zwe zwa tshimbilela Isiraele wa kale zwavhuḓi. Vho vha vhe na maswina nga nnḓa e a vha a tshi ṱoḓa u thivhela mvelaphanḓa yavho kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe. “Gogo ḽo ṱanganaho” na vha songo ḓikumedzaho Mudzimu vhe vha vha vhe nga ngomu khempuni vho vha vhe zwishumiswa zwo ḓiimiselaho, zwe Sathane a zwi shumisa u ṱoḓa u vusa u sa fushea, khakhathi, u gungula na vhushandukwa. Uri tshanḓa tsha Mudzimu tshi bveledzaho tsho vha tshi na vha mu fulufhelaho, na uri vhuḓidini havho ho vha vhu tshi kunda, ho vha hu vhuṱanzi ha uri avha vhathu vho wana tshilidzi phanḓa hawe—ha uri tshanḓa tsha Murena tsho vha tshi tshi vha livhisa.
GSAM 331.1Zwo ralo na kha u takuwa na mvelaphanḓa ya mulaedza wa muruṅwa wa vhuraru; a wo ngo bvela phanḓa nga ṅwambo wa uri ngoho dzo ṋewaho dzo vha dzi tshi takadza mbilu ya muthu nga mvelo. Zwo fhambanaho na zwenezwo, ngoho ine ya vha yone mbiluni ya mulaedza—Sabatha ya Murena—i lwa na madzangalelo a shango a vhutshivha, i tshi fhambanya vhane vha i thetshelesa na mabindu a shango maḓuvha mavhili vhegeni. Mushumo wa ngoho ya zwino wo vha u na maswina awo nga nnḓa, o ḓiimiselaho na u bvela phanḓa kha vhuḓidini hao ha u wisa mushumo. Nga hao hu nga ambiwa nga maipfi a muimbi wa dzipsalme, “Ngavhe Murena a songo vha na riṋe, Isiraele kha a ralo zwino; ngavhe Murena a songo vha na riṋe, musi vhathu vha tshi ri vutshela; ndi musi vho ri mila ri tshi kha ḓi tshila, musi mbiti dzavho dzi tshi ri dugela.”2
GSAM 331.2Vhathu vha re na vhutshivha na vha sa fushei vhukati hashu vho vha vha tshi vuwa tshifhinga na tshifhinga, vha tshi amba nga ha zwithu zwihulwane zwe zwa vha zwi tshi ḓo itwa musi ndivho dzavho dzo no ḓadzea; fhedzi sa tshedza tshi xedzaho tsha matzhavani, mavhone avho o dzima kale. Nga tshenetsho tshifhinga, mushumo wa ngoho ya zwino wo vha u tshi khou bvela phanḓa u mona na shango wo khwaṱha u sa fhungudzi, u tshi engedzea kha u ima wo khwaṱha na maanḓa nga ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa mvelaphanḓa.
GSAM 331Vhahulwane Stephenson na Hall
GSAM 331.3Nga tshilimo tsha 1855 Vhahulwane Stephenson na Hall vho lingedza u vusa vhushandukwa kha vundu ḽa Wisconsin. Vhararavho vhe vha vha vha tshi ranga phanḓa vho vha vha tshi zwi ḓivha zwavhuḓi uri avha vhanna vho vha vha tshi ṱoḓa u linga dziṅwe mbuno dzoṱhe dza lutendo lwashu nga pfunzo yavho ya “Tshifhinga tshi Ḓaho,” nahone vho vha vha tshi tama nga maanḓa uri Vha-Adventist vha ḓuvha ḽa vhusumbe vha funzwe pfunzo ya uri hu ḓo dovha ha vha na tshifhinga tsha u ṱanganedza tshilidzi nga murahu ha u ḓa ha vhuvhili ha Kristo.
GSAM 331Vhuporofita nga Havho
GSAM 331.4Nga 20 Ḽara, 1855, Mma White vho sumbedzwa nḓila yavho, ha dovha ha porofitiwa zwine zwa ḓo itea mafheloni ayo nga maipfi aya: “Iwe muthu a si na maanḓa, naa u humbula uri u nga thivhela mushumo wa Mudzimu? Iwe muthu a si na maanḓa, u kwamiwa luthihi nga munwe wawe zwi nga u wisela fhasi. U ḓo u tendela lwa tshifhinganyana fhedzi.”
GSAM 332.1Vhapikisi vhashu vho amba uri afha ho vha hu na bono ḽe ḽa ḓivhadza uri avha vhanna vho vha vha tshi ḓo fa hu si kale, nahone, samusi vho tshila miṅwaha minzhi, bono ḽo vha ḽi songo ḓadzea. A hu na tshithu kha bono tshine tsha amba nga ha lufu lwavho. Vho sumbedzwa sa vhanna vhane vha khou ṱoḓa u thivhela mushumo wa mulaedza wa muruṅwa wa vhuraru. Musi vha tshi vhudzwa uri zwi ḓo leluwa hani uri Mudzimu a vha thivhele, ha engedzwa uri, “U ḓo u tendela lwa tshifhinganyana fhedzi.” Vho ita mini?—Nṱhani ha u kunda kha nndwa yavho, sa zwe vha vha vho lavhelela, vho vhonala vho litshelwa u phuphudzela nḓila yavho swiswini. Nga murahu ha vhege dzi si gathi vho litsha Sabatha tshoṱhe, vha thoma u i pikisa. Vho vha vho fulufhela u vhumba tshigwada tsha “Tshifhinga tshi Ḓaho,” vhone vhane vha tshi vha vharangaphanḓa. Nṱhani ha u bvelela kha zwenezwi, nga u litsha Sabatha vho xelelwa tshoṱhe nga maanḓa e vha vha vhe nao kha vhathu vhashu. Nga zwenezwo, nga nḓila yavho vhone vhane vho kundisa tshoṱhe zwe vha vha vho dzudzanya u zwi ita u bva mathomoni. Vhathu vhashu vho ri, “Ngoho, Mudzimu o ‘vha tendela lwa tshifhinganyana fhedzi.’”
GSAM 332Magumo a Vhutshilo a Ṱungufhadzaho
GSAM 332.2Malugana na magumo a avha vhanna vhavhili, zwi nga vha zwavhuḓi u ṋea zwiṅwe zwe zwa ambiwa nga ha makhopho e a vha wela nga vhararavho vhone vhaṋe, vhatendi vha “Tshifhinga tshi Ḓaho,” vhe vha konana navho nga murahu ha u litsha Sabatha. Miṅwahani ya furaru-sumbe yo fhiraho, Vho-Hall vho thoma u thithisea muhumbuloni (nga ṅwambo wa u leluwa ha vhuluvhi), zwi tshi bva kha u xelelwa nga thundu nnzhi nga vhufhura ha vhaṅwe vhathu. Vho vha vha tshi tambudzwa nga muhumbulo u si wa ngoho wa uri arali vha bvela nnḓa vha ḓo phaphathala, kana vha phaphathala fhasi mavuni. A vha huvhadzi muthu, fhedzi, zwi a pfala uri kha miṅwaha iyi minzhi vho vha vha sa tsha kona mushumo wa vhufunzi na muthihi.3
GSAM 332.3Muhulwane Stephenson vho no vha vho fa miṅwaha i ṱoḓaho u vha ya fumi-rathi. Kha miṅwaha minzhi vha sa athu fa, mihumbulo yavho yo vha i songo tsha dzula zwavhuḓi (vho penga), naho vho vha vha si khombo kha vhaṅwe. Musi vha sa athu vha nga u ralo, nga fhasi ha mbofholowo ye vha humbula uri vha nayo nga pfunzo ya uri a hu na mulayo ye vha i ṱanganedza, vho ṱutshela musadzi wavho, we ha vha hu si na tshisolo tsha u sa kuna khae (vho kona u mu ṱala fhedzi nga u shumisa ramulayo a sa fulufhedzei), vha vhinga muṅwe musadzi we a vha e muṱuku vhukuma kha musadzi wavho wa u thoma. Nyito iyi yo vha i u pfuka zwihulu milayo ya vhuḓifari havhuḓi lune na vhararavho vha “Tshifhinga tshi Ḓaho” vhone vhaṋe vha hana nḓila yavho, vha si tsha vha tendela u vha huwelela.
GSAM 333.1Maipfi a vhararavho vhone vhaṋe nga ha maḓuvha a u fhedzisela a avha vhanna a sumbedza u vha pfela vhuṱungu vhuhulwane; naho zwo ralo, ndi mafhungo a ngoho a songo nakisedzwaho, ane a ṋewa hu si na vhuvhi kana tshiṱalula. Nga zwenezwi ri litsha vhavhali vhashu uri vha ḓiitele phetho yavho malugana na nḓila ine vhuṱanzi uho ha shuma ngayo kha mivhili yavho.
GSAM 333Muhulwane J. H. Waggoner vha Ṱanganedza Mulaedza
GSAM 333.2Nga ṅwaha wa 1852 Muhulwane J. H. Waggoner, vhe vha vha vha tshi langa gurannḓa ya tshiṱiriki ngei Wisconsin, vho ṱanganedza ngoho ya zwino, nahone nga ṅwaha wo tevhelaho vha ḓikumedza tshoṱhe mushumoni wa vhufunzi. Nga 1857 vho ṅwala zwibugwana zwivhili zwa ndeme vhukuma zwa masiaṱari a ṱoḓaho u vha maḓana mavhili tshiṅwe na tshiṅwe. Tsha u thoma tsho vha tshi na dzina ḽa Mvelo na Nḓila ya Pfunzo ya Zwino ya u Davhidzana na Mimuya, tsha vhuvhili tshi tsha U Hanedza Pfunzo ya Tshifhinga tshi Ḓaho. Tsha u thoma tsho vha tshishumiswa tsha u tshidza vhanzhi uri vha si wele kha tshenetsho tshikwekwe tsha Sathane; nga phaṱhutshedzo ya Mudzimu, tsho dovha tsha vula maṱo a vhanzhi vhe vha vha vha sa ḓivhi uri vha fanela u pfesesa hani izwi zwine zwa khou vhonala tshifhingani tsha zwino.
GSAM 333.3Bugu yavho ya U Hanedza Pfunzo ya Tshifhinga tshi Ḓaho i dzumbulula nga vhuḓalo vhukuma pfunzo dza mazwifhi dza tshifhinga tsha u ṱanganedza tshilidzi ha vhaitazwivhi nga murahu ha u ḓa ha vhuvhili ha Murena washu. I hanedza pfunzo yeneyo nga nḓila yo fhelelaho lwe ha sa sokou kundwa u i fhindula fhedzi, fhedzi ri sa athu vhuya ra vhona na ndingedzo ya u i fhindula. Bugu iyi i ṱalutshedza nga nḓila i pfalaho vhukuma na yo pfufhifhadzwaho vhuimo ha Kristo sa tshifhe kha khuluṋoni ya Khotsi awe (vhutshifhe hawe ha Melkizedeke) tshifhingani tsha zwino, na vhuimo vhune a ḓo vha naho kha khuluṋoni yawe ene muṋe, muvhusoni wawe wa tshoṱhe u ḓaho,—khuluṋoni ine ha sa ḓo vha na vhutshifhe ha u pfumedzanya nayo.
GSAM 334.1Nga murahu Muhulwane Waggoner vho ṅwala tshibugwana tsha vhuraru tsha vhuhulwane vhu ṱoḓaho u fana na ha zwiṅwe, tshine tsha pfi U Pfumedzanywa ho Sedzwa nga Ṱhalukanyo na Nzumbululo. Hu ṱoḓaho u vha nga ṅwaha wa 1884 tsho vusuluswa, tsha engedzwa tsha vha bugu ya masiaṱari a ṱoḓaho u vha 400. Ndi ṱhalutshedzo i pfalaho na yo pfufhifhadzwaho ya mafhungo o sumbedzwaho nga dzina ḽayo.
GSAM 334.2U bva tshifhingani itshi vho vha vho kwamana nga maanḓa na mushumo wa khanḓiso, sa muṅwali na mudzudzanyi. Vho dovha vha bvela phanḓa na mishumo yavho ya vhufunzi, miṅwaha yavho ya u fhedzisela vha i fhedza Yuropa.
GSAM 334.3Nga 17 Lambamai, 1889, vho fa nga u ṱavhanya ngei Basel, Switzerland, vha tshi kha ḓi tou bva u fhedza bugu yavho ya u fhedzisela, U Bva Edeni u Swika Edeni. Nga ḽa 16 vho shuma ḓuvha ḽoṱhe vha tshi ṅwala, nahone vha ṅwala aya maipfi kha bugu yavho ya ḓuvha na ḓuvha, “Ndo shuma nga maanḓa ḓuvha ḽoṱhe.” Kha muvhigo wa mafhungo avho wo ṅwalwaho nga vhararavho vha Yuropa, ri wana zwidodombedzwa zwi tevhelaho:—
GSAM 334.4“Nga matsheloni a ḽa 17, hu ṱoḓaho u vha nga awara ya vhuṱanu na hafu, vho wa vha fa khishini yavho, hu si na tshiga na tshithihi tsha u sevha, nga u ima ha mbilu. Vho vha vho shuma nga maanḓa vhukuma u fhedzisa khanḓiso ya Luisimane ya bugu yavho ntswa, nahone vho vha vho lavhelela u ṱuwa vha tshi ya London nga ḓuvha ḽa u thoma ḽa vhege ḽo tevhelaho, u shuma mushumoni wa henefho, vha sa athu u humela Amerika nga tshilimo tshi ḓaho.”
GSAM 334.5U bva nga 1854 Muhulwane Waggoner vho vha vha tshi dzulela u ḓivhea vhathuni nga u imelela ngoho, kha tshiteji tsha u huwelela na kha zwo gandiswaho. Musi vha tshi fa vho vha vha tshi ṱoḓa u vha na miṅwaha ya furathi-ṱahe. Vho vhulungwa ngei Basel nga 20 Lambamai. Nga u ralo muṅwe wa vhashumi vha mathomoni kha mushumo uyu o wela henefho mushumoni wawe.
GSAM 334U Fhodzwa nga Lutendo
GSAM 334.6Mathomoni a tshifhinga tsha u ṱuma ha zwimela nga 1858 Mma White vho vha vho lwala vhukuma lwa maḓuvha o vhalaho, vho eḓela mmbeteni wavho vha tshi ṱoḓa u vha vha sa koni u ḓithusa na luthihi. Vhuṅwe vhusiku, hu tshi ṱoḓa u vha vhukati ha vhusiku, vho noka; vha muṱa vho lingedza nḓila dzoṱhe dze vha vha vha tshi dzi ḓivha dza u vha karusa, fhedzi vha kundelwa. Vho dzula kha vhuimo uhu lwa tshifhinga tshi fhiraho hafu ya awara, ha kona u vhidzwa Muhulwane Andrews na nṋe nga u ṱavhanya nga Muhulwane White uri ri ṱanganele kha tshifhinga tsha thabelo. Sa phindulo ya thabelo dza u ḓiimisela dze dza itwa tsini na mmbete wavho, Murena o vha khathutshela a vha karusa, a vha vusa vha dovha vha vha na mutakalo wavho wa ḓuvha na ḓuvha. Musi vha tshi renda Mudzimu vho dzhena kha bono, vha tshi kha ḓi eḓela mmbeteni. Zwiṅwe zwe vha sumbedzwa kha bono iḽi zwi nga vhalwa kha “Vhuṱanzi ha Tshivhidzo,” nomboro 5.
GSAM 335Tshiga tsha Muvhili tshi Mangadzaho
GSAM 335.1Bono iḽi ḽo vha ḽi na tshiga tsha muvhili tshi sa ḓowelei, tshine ra ṱoḓa uri tshi ṱhogomelwe nga maanḓa. Muhulwane White na nṋe ro vha ro dzula kha luṅwe lurumbu lwa mmbete, Muhulwane Andrews vhe kha luṅwe. Zwanḓa zwavho zwo vha zwi tshi sielisana u ṱanganywa kha khana yavho kana u tshimbila na zwisheu zwavho nga nḓila yavho yo ḓoweleaho ya u vhofholowa na vhulenda, vha tshi sumba zwifanyiso zwo fhambanaho zwe vha vha vha tshi khou zwi vhona. Tshipiḓa tsha nṱha tsha muvhili wavho tsho vha tsho takuswa kha mmbete, lune vhukati ha mahaḓa avho na musiamelo ha vha na tshikhala tsha dziintshi dzi ṱoḓaho u vha malo kana ṱahe. Nga maṅwe maipfi, muvhili u bva khunduni u ya nṱha wo vha wo petwa nga engele i ṱoḓaho u vha digirii dza furaru. Vho dzula vho tou ralo tshifhinga tshoṱhe tsha bono, tshe tsha vha minetse ya furaru. A hu na muthu ane nga maanḓa awe a muvhili a nga kona u dzula nga nḓila yeneyo, a songo ḓitika nga zwanḓa na zwisheu, zwihuluhulu u ḓifara o tou ralo lwa tshifhinga tshingafho. Afha ho dovha ha vha na vhuṱanzi ha uri bono ḽo vha ḽi na maṅwe maanḓa e vha vha vha sa a langi.
GSAM 335Vhuṅwe Vhuporofita
GSAM 335.2Nga 1 Tshimedzi, 1858, Muhulwane White na Mma White khathihi na muṅwali vho fara muṱangano wa vhoṱhe ngei Rochester, N.Y. U bva kha muṱangano uyu muṅwali o ṱuwa navho kha lwendo u mona na vundu ḽa New York na mavundu a New England. Kha iṅwe Sabatha Mma White vho ṋewa bono ḽe khaḽo, vhukati ha zwiṅwe zwithu, vha sumbedzwa uri huṅwe fhethu kha lwendo lwe ra vha ri tshi khou lu dzudzanya Sathane o vha a tshi ḓo vha ṱhasela nga maanḓa, na uri Muhulwane White na nṋe ro vha ri tshi fanela u vha farelela nga lutendo, Murena a ḓo vha tshidza.
GSAM 336U Lwala ha Mma White
GSAM 336.1Afha ho dovha ha vha na vhuporofita ha zwe zwa vha zwi tshi ḓo itea. Zwe zwa tevhela zwi ḓo sumbedza nḓila ye ha ḓadzea ngayo nga ho teaho. Kha Sabatha ya u thoma nga murahu ha muṱangano wa Rochester ro vha ri Roosevelt, Sabatha i tevhelaho ri Brookfield, tshiṱirikini tsha Madison. Vhege yo tevhelaho ro fara miṱangano khishini khulwane ya Vho-Ballou, ngei Mannsville, tshiṱirikini tsha Jefferson. Musi ri tshi khou tshimbila nga tshidimela u bva Brookfield u ya Mannsville, tshifhaṱuwo tsha Mma White tsho thoma u zwimba nga fhasi ha maṱo. Zwenezwi zwo vha zwi tshi vhavha lune musi ri tshi swika Mannsville vha kombetshedzea u eḓela mmbeteni. U zwimba ho engedzea lwa maḓuvha mavhili, ha vha thivhela u eḓela na u shela mulenzhe kha miṱangano. Ṱhoho yavho yo vha yo zwimba lwe maṱo oṱhe mavhili a valea, nahone tshifhaṱuwo tshavho tsho vha tsho shanduka lwe tsha vha tshi si tsha fana na tsha muthu. Kha vhuṱungu hoṱhe uhu vhuhulwane na u sa dzika hu hulwane he ha bva kha u sa eḓela, swina ḽo vha ḽi tshi khou lingedza nga maanḓa u ita uri vha gungulele Mudzimu. Zwithu zwo bvela phanḓa nga u ralo u swika miṱangano yo vhewaho i tshi fhela.
GSAM 336.2Musi miṱangano yo no fhela Muhulwane White vho ri kha nṋe,
GSAM 336.2“Muraravho John, heyi ndi yone ṱhaselo ya Sathane kha musadzi wanga ye ra sevhiwa ngayo ngei Rochester. Ni a humbula uri henefho ho ṋewa fulufhedziso ḽa uri arali ra farelela roṱhe ra vha tikedza nga lutendo, ri sa litshedzi na lwa tshifhinganyana musi nndwa i tshi ḓa, maanḓa a swina a ḓo vundwa, vhone vha ḓo tshidzwa. Kha ri dzhene zwino ri vhe na tshifhinga tsha thabelo.”
GSAM 336U Tshidzwa sa zwe zwa Porofitiwa
GSAM 336.3Ro mbo ḓi ya kamarani ye Mma White vha vha vho eḓela khayo mmbeteni, ra vha rabelela nga u ḓiimisela, ngeno vhararavho vha re kamarani ye ra vha ro farela khayo miṱangano vho dzula vha tshi rabela vho fhumula. Nga murahu ha minetse i ṱoḓaho u vha fumi ro thoma u rabela, maanḓa a Murena o tsa a ḓadza kamara. Mma White vho mbo ḓi vhofhololwa kha vhuṱungu hoṱhe, vha mbo ḓi humbela zwiḽiwa. Ho vha hu tshi ṱoḓa u vha nga awara ya vhuṱanu nga masiari. Nga awara ya vhusumbe u zwimba hoṱhe kha tshifhaṱuwo tshavho ho vha ho no fhela, nahone vho ya muṱanganoni nga eneo madekwana, vha tshi vhonala vhe na mutakalo wavho wo ḓoweleaho.
GSAM 337.1Nga khumbelo ya vhathu vha henefho ho ṋewa nyambo nga madekwana nga ha “Ifa ḽa Vhakhethwa,” ye mafheloni ayo Mma White vha ṋea ṱhuṱhuwedzo. Musi Muhulwane White vhe nnḓa na mutukana wavho muṱuku, W. C., vho dzhena kha bono phanḓa ha tshenetsho tshivhidzo tshihulwane. Zwiṅwe zwe vha sumbedzwa nga tshenetsho tshifhinga zwi nga vhalwa kha thero ya u fhedzisela ya Vhuṱanzi Nomboro 5, yo ṅwalwaho Mannsville, N.Y., nga 21 Tshimedzi, 1858.
GSAM 337.2U fhola he Mma White vha hu wana kha tshiitea tsho bulwaho afho nṱha ho vha hu hu hulwane sa zwe zwa porofitiwa kha bono ḽe ḽa ṋewa ngei Rochester. A hu na vhuṅwe vhuleme ha u ralo he ha dovha ha vha hone kha lwendo ulwo, nahone ro vha na gundo ḽa vhugala ḽa ngoho fhethu hoṱhe.
GSAM 337Vhuporofita ha Nndwa ya Vhadzulapo vha Amerika
GSAM 337.3Nga Sabatha, 12 Phando, 1861, hu tshi tou vha miṅwedzi miraru yo fhelelaho musi hu sa athu u thuntshwa tshigidi tsha u thoma kha Fort Sumter (zwe zwa vha mathomo a nndwa ye ya ita uri phuli dza Vhaafrika dza 4,000,000 dzi vhofhololwe ngei Amerika), nḓu ya miṱangano ya Vha-Adventist vha ḓuvha ḽa vhusumbe ngei Parkville, Mich., yo kumedzwa Mudzimu. Muhulwane White na musadzi wavho, Vhahulwane Waggoner na Smith, khathihi na muṅwali, vho vha hone kha tshumelo yeneyo. Mafheloni a nyambo ya Muhulwane White, Mma White vho ṋea ṱhuṱhuwedzo i ṱuṱuwedzaho vhukuma, nga murahu vha dzula fhasi kha tshidulo. Vhe kha vhuimo uhu vho dzhena kha bono. Nḓu yo vha yo ḓala nga vhathu, nahone ho vha hu fhethu ha tshirunzi vhukuma. Musi vho no bva kha bono vho takuwa, vha sedza u mona na nḓu, vha ri:—
GSAM 338.1“A hu na muthu kha nḓu iyi we a vhuya a lora nga ha khombo ine ya khou ḓela shango iḽi. Vhathu vha khou sea mulayo wa South Carolina wa u ḓibvisa kha mbumbano, fhedzi ndi kha ḓi tou bva u sumbedzwa uri mavundu manzhi a ḓo ṱangana na vundu iḽo, nahone hu ḓo vha na nndwa i ofhisaho vhukuma. Kha bono iḽi ndo vhona mmbi khulwane dza masia oṱhe mavhili dzo kuvhangana fhethu ha nndwa. Ndo pfa mibvumo ya dziganunu, nda vhona vho faho na vhane vha khou fa thungo dzoṱhe. Nda kona u vha vhona vha tshi gidimela phanḓa, vha tshi lwa vho livhana tsini [vha tshi ṱhavana nga pfumo ḽa tshigidi]. Nda kona u vhona fhethu ha nndwa musi nndwa yo no fhela, ho ḓala nga vho faho na vhane vha khou fa. Nda kona u iswa dzidzhele, nda vhona u tambula ha vha shayaho, vhe vha vha vha tshi khou onda. Nda kona u iswa miḓini ya vhe vha xelelwa nga vhanna, vharwa kana vharathu na vhakomana nndwani. Ndo vhona u tambula na vhuṱungu havho.”
GSAM 338.2Vha tshi sedza nga u ongolowa u mona na nḓu vho ri, “Hu na vhaṅwe kha nḓu iyi vhane vha ḓo xelelwa nga vharwa kha nndwa yeneyo.”
GSAM 338Vhuṱanzi ha Mma Ensign nga ha Mabono
GSAM 338.3U khwaṱhisa mafhungo a re afho nṱha, u sumbedza uri vhuporofita ho ṋewa nga ḓuvha ḽo bulwaho, na u sumbedza nḓila ye tshivhidzo tsha vhu pfesesa na u vhu phaḓaladza ngayo, hu ṋewa vhuṱanzi vhu tevhelaho:—
GSAM 338.4“Hezwi zwi khwaṱhisedza uri ndo vha ndi tshi dzula tshiṱirikini tsha St. Joseph, Michigan, nga Phando, 1861, hu ṱoḓaho u vha maela a rathi u bva Parkville. Ndo vha ndi si Mu-Adventist. Nga ḓuvha ḽa 12 ḽa wonoyo ṅwedzi vhaṅwe vhahura vhanga vho ya Parkville u vha hone miṱanganoni. Musi vha tshi vhuya hayani vho mmbudza uri ho vha hu na musadzi muṱanganoni we a vha a songo tsha ḓivha zwa nga nnḓa, nahone we a amba uri hu khou ḓa nndwa i ofhisaho kha Mavundu o Ṱanganaho; uri hu ḓo kuvhanganywa mmbi khulwane kha masia oṱhe mavhili, Tshipembe na Devhula, na uri hu ḓo vha na vhanzhi vhane vha ḓo tambula dzidzhele; nahone miṱa minzhi i ḓo vha na vhushayi vhuhulwane nga ṅwambo wa u xelelwa nga vhanna, vharwa na vharathu na vhakomana nndwani; na uri ho vha hu na vhanna kha nḓu yeneyo vhe vha vha vha tshi ḓo xelelwa nga vharwa kha nndwa yeneyo.” Zwo sainwa, “Martha V. Ensign, Wild Flower, tshiṱiriki tsha Fresno, California, 30 Phando, 1891.”
GSAM 339.1Malugana na vhuporofita ha nndwa yeneyo i ofhisaho, Mma White vho dovha vha amba uri Vha-Adventist vha ḓuvha ḽa vhusumbe “vho vha vha tshi ḓo dzhena kha vhuimo vhu lemelaho nga ṅwambo wa nndwa, na uri ho vha hu mushumo wa vhoṱhe u rabela nga u ḓiimisela uri vha ṋewe vhuṱali ha u ḓivha zwine vha fanela u ita kha zwifhinga zwi lingaho zwine zwa vha phanḓa havho.”
GSAM 339Vhuhulwane ha Nndwa ya Vhadzulapo
GSAM 339.2Nga tshifhinga tshe bono ḽa ṋewa ngatsho, vhathu vha Devhula nga u angaredza vho vha vha sa pfesesi zwihulu, arali vho vha vha tshi pfesesa na zwiṱuku, nga ha nndwa ye ya vha i tshi khou ḓa. Na Muphuresidennde Lincoln, nga murahu ha miṅwedzi miraru (12 Lambamai, 1861), musi mavundu o vhalaho o no ṱangana na South Carolina kha mulayo waḽo wa u ḓibvisa kha mbumbano, nahone ho no thuntshwa tshigidi tsha u thoma kha Fort Sumter, vho vhidza vhanna vha 75,000 fhedzi, nahone avho vha vhidzelwa tshifhinga tshipfufhi tsha miṅwedzi miraru.
GSAM 339.3Tshivhalo tshoṱhe tsha maswole o ṅwaliswaho kha sia ḽa Mbumbano tshifhingani tsha nndwa tsho vha 2,859,132. Bugu ya Nḓivho ya Britannica i amba uri “mmbi ya Vhoḓibvisi kha Mbumbano yo vha i na vhanna vha ṱoḓaho u vha 700,000 mathomoni a 1863,” fhedzi zwi a konḓa u ḓivha uri vho ṅwalisa vhangana vhoṱhe. I anganyela tshivhalo tsha vho faho kha mmbi yavho kha “vhanna vha ṱoḓaho u vha 300,000.” Dziṅwe bugu dza nḓivho dza zwenezwino dzi vhea tshivhalo tsha vho faho kha sia ḽa Mbumbano (vhe vha vhulawa nndwani, kana vha fa nga mbonzhe kana malwadze e vha a wana nndwani kana dzidzhele) kha 359,528. Nga ha tshikolodo tsha sia ḽa Mbumbano Britannica i ri:—
GSAM 339.4“Tshikolodo tsho swika nṱhesa nga 31 Ṱhangule, 1865, tsha vha $2,845,907,626.56. Ho vha ho no shumiswa na masheleni a mbuelo a ṱoḓaho u vha $800,000,000, nga maanḓa kha nndwa; mavundu, miḓi mihulwane, zwiṱiriki na miḓi miṱuku zwo vha zwo shumisa masheleni azwo a muthelo, zwo ḓikuvhanganyela zwikolodo zwa nndwa; mafheloni, masheleni a u badela phesheni a nga kha ḓi swika $1,500,000,000. Zwine Mbumbano ya Vhoḓibvisi ya vha yo shumisa zwi nga si vhuye zwa ḓivhiwa, thundu ye ya tshinyadzwa nga mmbi dza Muvhuso wa Mbumbano na nga mmbi dza Vhoḓibvisi kha Mbumbano zwi a konḓa u zwi anganyela; nahone ndeme ya phuli dza Tshipembe kha masheleni ($2,000,000,000) yo fheliswa nga nndwa. Zwoṱhe zwo ṱangana, naho zwi sa konadzei u vhalela zwavhuḓi zwine nndwa ya vha yo ḓura, $8,000,000,000 ndi nyanganyelo i songo kalulaho.”4
GSAM 340Vhuṅwe Vhukhwaṱhisedzi ha Bono
GSAM 340.1Malugana na vhuporofita ha uri vhanna vhe vha vha vhe nḓuni ya miṱangano ya Parkville vha ḓo xelelwa nga vharwa nndwani, ndi ḓo tou amba uri nga tshifhinga tsha u wa ha maṱari tsha 1883 ndo ṱangana na muhulwane wa tshivhidzo tsha Parkville, we a vha e muhulwane na nga Phando, 1861, musi bono ḽi tshi ṋewa; nda mu vhudzisa arali a tshi humbula maipfi e Mma White vha a amba vha tshi ṱalutshedza bono ḽa nndwa. A ri, “Ee, ndi a a humbula.” “Naa ni nga mmbudza uri ni ḓivha vhangana vhe vha vha vhe nḓuni ḽeneḽo ḓuvha vhe vha xelelwa nga vharwa nndwani?” O mbo ḓi humbula madzina a vhaṱanu, a ri, “Ndi a zwi ḓivha uri avha vho vha vhe hone, na uri vho xelelwa nga vharwa nndwani; nahone arali ndo vha ndi hayani, hune nda nga amba na vhathu vhanga, ndo vha ndi tshi nga ni ṋea maṅwe madzina.” A bvela phanḓa a ri, “Ndi humbula uri ho vha hu na vhaṅwe vhaṱanu, nga nnḓa ha avha vhe nda vha bula.”
GSAM 340.2Miṅwaha miṋa na u fhira ya u lwa hu sa fheli nga sia ḽa Tshipembe, u swika hu tshi fa hu ṱoḓaho u vha hafu ya maswole oṱhe o kuvhanganywaho nga lufu nndwani kana nga malwadze, zwi sumbedza u ḓadzea hu vhonalaho vhukuma ha vhuporofita ho bulwaho afho nṱha.
GSAM 340Vhupuli na Nndwa
GSAM 340.3Vha tshi ṱalutshedza bono ḽe vha ṋewa nga 4 Phando, 1862, Mma White vho ri:—
GSAM 340.4“Vhathu vha zwigidi vho ṱuṱuwedzwa u ḓiṅwalisela vhuswole vha tshi pfesesa uri nndwa iyi yo vha i ya u fhelisa vhupuli; fhedzi zwino musi vho no vhofhea khazwo, vha wana uri vho fhuriwa, uri tshipikwa tsha nndwa iyi a si u fhelisa vhupuli, fhedzi ndi u vhu vhulunga vhu nga zwine ha vha zwone.”
GSAM 341.1Maipfi a re afho nṱha o ṋewa nga tshifhinga tshe maswole a vha a tshi tea u thusa mushumoni wa u humisela kha vhaṋe vhadzo phuli dzoṱhe dze dza vha dzo shavhela kha mitaladzi ya maswole a Mbumbano, nahone maswole a sumbedzwa a tshi ri, “Arali ra bvelela u dzikisa vhushandukwa uhu, hu ḓo vha ho wanala mini?” A fhindula o kulea nungo a ri, “A hu na tshithu. Tshithu tshe tsha vusa vhushandukwa a tsho ngo bviswa. Maitele a vhupuli, e a tshinya lushaka lwashu, o litshelwa uri a tshile, a vuse vhuṅwe vhushandukwa.” Maipfi aya, o dzhiiwaho kha Vhuṱanzi Nomboro 7, hune mafhungo a nndwa a ṱuṱulaho mbilu a ṋewa nga vhuḓalo fhasi ha ṱhoho “Vhupuli na Nndwa,” ha ambi uri vhupuli ho vha vhu sa ḓo vhuya ha fheliswa, fhedzi a sumbedza vhuimo nga nḓila ye maswole a vha a tshi vhu vhona ngayo nga tshenetsho tshifhinga. Phanḓanyana kha vhuṱanzi honoho hu na vhuporofita vhu tevhelaho:—
GSAM 341Vhuporofita ha u Kunda ha Devhula
GSAM 341.2“Naho zwo ralo, hu khou ḓivhadzwa u ḓidzima zwiḽiwa ha lushaka! Murena u ri, ‘Naa u ḓidzima zwiḽiwa he nda hu nanga a si u vhofholola mbofho dza vhuvhi, u vhofholola mihwalo i lemelaho, u litsha vho tsikeledzwaho vha tshi tshimbila vho vhofholowa, na u vunḓa dzhogo iṅwe na iṅwe?’ Musi lushaka lwashu lu tshi tevhedza u ḓidzima zwiḽiwa he Mudzimu a hu nanga, ndi hone a tshi ḓo ṱanganedza thabelo dzavho malugana na nndwa; fhedzi zwino a dzi dzheni nḓevheni yawe.”
GSAM 341.3Vhane vha ḓivha ḓivhazwakale ya nndwa vha a ḓivha nga ha u kundwa, khombo, u lenga, na zwiṅwe, zwe zwa tshimbidzana na ndingedzo dza Devhula dza u kunda mmbi dza Tshipembe u swika nga tshifhinga tshe ha ḓivhadzwa mulayo wa u vhofholola phuli—1 Phando, 1863. U bva nga tshenetsho tshifhinga u swika magumoni a nndwa magundo o ṱavhanya hani! U ḓadzea ha vhuporofita honoho ha 4 Phando, 1862, ho vhonala zwihulu hani kha vhe vha vha vha tshi khou tevhelela mvelaphanḓa ya mushumo. Nga murahu ha musi mihwalo yo no bviswa, mbofho dzo no vhofhololwa na dzhogo yo no vundwa kha phuli! Zwo vhonala zwihulu hani uri Mudzimu o pfa thabelo dza vhathu vhawe, a fhaṱutshedza ndingedzo ya u fhelisa nndwa musi vha tshi nanga u ḓidzima zwiḽiwa hune ha mu takadza!
GSAM 342Vhuṱanzi ha Vho-St. John vhe vha Vhuya vha vha Muvhusi
GSAM 342.1Kha nyambo ya Vho-John P. St. John, vhe vha vhuya vha vha muvhusi wa Kansas, ngei Ottawa, Ill., ye nda i thetshelesa nga masiari a 29 Fulwi, 1891, vho amba maipfi a tevhelaho:—
GSAM 342.2“A thi athu vhuya nda ṱungufhala u fana na musi [Vhoḓibvisi kha Mbumbano] vha tshi ri kunda ngei Bull Run. Fhedzi zwoṱhe zwo vha zwi tshipiḓa tsha pulane ya Mudzimu. Arali ro vha ro kunda [Vhoḓibvisi kha Mbumbano], vhorapolotiki vho vha vha tshi ḓo luka mulalo, Mbumbano ya bvela phanḓa i na vhupuli, nahone ro vha ri tshi ḓo vha ri tshe na vhupuli ṋamusi. Lwa miṅwaha mivhili [Vhoḓibvisi kha Mbumbano] vho vha vha tshi khou kunda; fhedzi nga murahu ha musi Lincoln o no bvisa mulayo u ḓivheaho wa u vhofholola phuli ro vha ro no shandukela kha sia ḽa Mudzimu, nahone ro vha ri sa tsha kona u kundwa.”