Ndima ya 17 — Ngoho yo Bvela Phanḓa Naho Hu na Vhuleme
GSAM 265.1“Sa mulisa a tshi ṱoḓa sambi ḽawe nga ḓuvha ḽine a vha vhukati ha nngu dzawe dzo balanganaho, na Nṋe ndi ḓo ṱoḓa nngu dzanga, nda dzi vhofholola fhethu hoṱhe he dza balanganela hone nga ḓuvha ḽa makole na swiswi.”1
GSAM 265.2Vhe u swika nga tshenetshi tshifhinga (1847) vha vha vho ṱanganedza mulaedza wa muruṅwa wa vhuraru vho vha vhe vhashai kha thundu dza shango ḽino, ngauralo vho vha vha tshi kona u thusa nga tshelede ṱhukhu fhedzi kha u phaḓaladza mulaedza. Muhulwane White na mufumakadzi wawe na Muhulwane Bates vho vhona ndeme ya u shuma nga vhone vhaṋe vhukati ha vhararavho vho balanganaho, na ṱhoḓea ya u lugiselela zwithu zwa u vhala zwine zwa nga vhewa zwanḓani zwa vhathu u vha thusa u ḓivha ngoho. Muhulwane Bates o thuswa zwihulu kha u funza nga ha Sabatha nga kubammbiri kwawe kwa yeneyo thero, musi a tshi ya fhethu ho fhambanaho na nga u ku rumela nga poswo. O shuma a sa neti na luthihi.
GSAM 265U Ḓiṱhavha ha Khaladzi Muswa nga Ṅwambo wa Ngoho
GSAM 265.3Nga tshiṅwe tshifhinga, musi e si na tshelede ya u badela lwendo, o vha a tshi khou lugela u ṱuwa nga milenzhe a tshi bva Massachusetts a tshi ya New Hampshire. Nga tshenetsho tshifhinga a ṱanganedza vhurifhi vhu bvaho kha khaladzi muswa we a vha o tenda u shuma mishumo ya nḓuni nga $1 nga vhege uri a vhe na tshine a nga thusa mushumo ngatsho. Musi o no shuma vhege nthihi, o pfa mbiluni yawe nga maanḓa uri Muhulwane Bates u ṱoḓa tshelede, a ya kha mutholi wawe a humbela muholo hu tshee nga phanḓa uri a kone u mu rumela $5 nga u ṱavhanya. Nga yeneyi tshelede a badela lwendo lwawe lwa u ya New Hampshire nga zwiendedzi zwa nnyi na nnyi. Fhethu hoṱhe o vha na miṱangano yavhuḓi, nahone vhathu vhanzhi vha ṱanganedza ngoho.
GSAM 266U Thoma Muḓi nga Fanitshara yo Hadzimiwaho
GSAM 266.1U itela u sumbedza muya wa u ḓiṱhavha we wa ṱuṱuwedza vhatangi vha mathomoni kha uyu mulaedza, ri ṅwala zwi tevhelaho zwi bvaho kha zwe Mma White vha amba nga ha vhuimo havho nga vhuria ha 1847-48, musi vho dzula kamarani dza nnḓu khulwane ya S. Howland, Topsham, Maine, he vha thoma hone muḓi nga fanitshara yo hadzimiwaho:—
GSAM 266.2“Ro vha ri vhashai, ra tshila tshifhingani tsha vhuleme vhuhulu. Munna wanga o shuma a tshi hwala matombo kha tshiporo tsha tshidimela, zwa ṱhukhula lukanda lwa minwe yawe, malofha a bva fhethu hunzhi. Ro vha ro ḓiimisela u sa ḓitika nga vhaṅwe, fhedzi u ḓiṱhogomela na u vha na zwine ra nga thusa vhaṅwe ngazwo. Fhedzi a ro ngo bvelela. Munna wanga o shuma nga maanḓa mahulu, fhedzi a si kone u wana muholo we a vha o tea u u wana nga mushumo wawe.
GSAM 266Muhulwane White U Rema Khuni
GSAM 266.3“Munna wanga o litsha mushumo wa tshiporo, a dzhia mbaḓo yawe a ya ḓakani u rema khuni dza u vhasa. Naho lurumbu lwawe lwo vha lu tshi dzula lu tshi vhavha, o shuma u bva matsheloni-tsheloni u swika hu tshi swifhala uri a hole sente dzi ṱoḓaho u vha 50 nga ḓuvha. Vhuṱungu vhuhulu ho vha vhu tshi mu thivhela u eḓela vhusiku. Nga u ṱavhanya ra ṱanganedza marifhi a bvaho kha vhararavho kha mavundu o fhambanaho vha tshi ri ramba uri ri ḓe ri vha dalele; fhedzi samusi ro vha ri si na tshelede ya u ri bvisa kha vundu ḽashu, ra fhindula ra ri nḓila a i athu ri vulea.
GSAM 266.4“Ro ṱanganedza vhurifhi vhu bvaho kha Muraravho Chamberlain wa Connecticut, a tshi ri ṱuṱuwedza uri ri ye khonferentsini kha ḽeneḽo vundu. Ra phetha uri ri ḓo ya arali ra wana tshelede. Munna wanga o vhalelana na mutholi wawe, a wana uri o vha a tshi tea u badelwa dzidoḽara dza fumi. Nga hafu ya yeneyi tshelede nda renga zwiambaro zwe zwa vha zwi tshi ṱoḓea zwihulu, nda kona u runga zwikwakwa kha dzhasi ḽa munna wanga, nda vhuya nda ṱanganya na zwikwakwa zwone, zwa ita uri zwi konḓe u ṱalula labi ḽa u thoma kha zwanḓa zwa dzhasi. Ro vha ro salelwa nga dzidoḽara ṱhanu dza u ri isa Dorchester, Mass. Bogisi ḽashu ḽa thundu ḽo vha ḽi na zwi ṱoḓaho u vha zwoṱhe zwe ra vha ri nazwo shangoni. Fhedzi ro vha ri na mulalo mbiluni na luvalo lwo kunaho, nahone zwezwi ro zwi dzhia zwi zwa ndeme u fhira u tshila nga u ḓifhelwa shangoni.
GSAM 267.1“Ro dalela muḓi wa Muraravho Nichols, nahone ri sa athu ṱuwa, Khaladzi Nichols a ṋea munna wanga dzidoḽara ṱhanu, dze dza badela lwendo lwashu lwa u ya Middletown, Conn. Ro vha ri vhatsinda kha wonoyo muḓi, ri sa athu vhuya ra vhona na muthihi wa vhararavho vha kha ḽeneḽo vundu. Ro vha ro salelwa nga sente dza 50 fhedzi. Munna wanga ho ngo vha na tshivhindi tsha u dzi shumisa u hira gariki, ngauralo a posa bogisi ḽa thundu kha tshitumba tsha mapulanga, ra tshimbila ri tshi ṱoḓa muthu wa lutendo luthihi na lwashu. Nga u ṱavhanya ra wana Muraravho Chamberlain, we a ri isa muḓini wawe.”
GSAM 267Khonferentsi ngei Rocky Hill, Conn.
GSAM 267.2Yeneyi khonferentsi yo farelwa Rocky Hill; fhethu ha u ṱangana ho vha hu kamara khulwane i sa athu fhela u fhaṱiwa nḓuni ya Muraravho Belden. Tshiteṅwa tshi tevhelaho tshi bvaho kha vhurifhi he Muhulwane White a vhu ṅwalela S. Howland tshi ṋea zwiṅwe zwidodombedzwa zwi takadzaho nga ha wonoyo muṱangano:—
GSAM 267.3“Nga ḽa 20 Lambamai [1848], Muraravho Belden o rumela goloi yawe Middletown u dzhia riṋe na vhararavho vho balanganaho kha wonoyo muḓi. Ra swika hawe [Rocky Hill] nga awara ya vhuṋa masiari, nahone nga murahu ha mimunithi i si gathi ha dzhena Vhararavho Bates na Gurney. Nga eneo madekwana ro vha na muṱangano wa vhathu vha ṱoḓaho u vha 15. Nga matsheloni a Ḽavhuṱanu vhararavho vha bvela phanḓa vha tshi swika u swika ri tshi ṱoḓa u vha 50. A si vhoṱhe vhavho vhe vha vha vho ṱanganedza ngoho nga vhuḓalo. Muṱangano washu nga ḽeneḽo ḓuvha wo vha u tshi takadza zwihulu. Muraravho Bates o ṱalutshedza milayo nga nḓila i pfalaho, nahone vhuṱanzi vhu re na maanḓa ha ombedzela ndeme yayo mbiluni. Ipfi ḽo khwaṱhisa vhe vha vha vho no ṱanganedza ngoho, ḽa karusa vhe vha vha vha sa athu u dzhia phetho nga vhuḓalo.”2
GSAM 267Vho Rambiwa Tshiṱirikini tsha Oswego, N.Y.
GSAM 267.4Nga ṅwambo wa u phaḓaladzwa ha kubammbiri kwa Muhulwane Bates vhukati ha Vha-Adventist, vhathu kha maṅwe mavundu vho thoma u londola Sabatha. Hiram Edson wa Port Gibson, N.Y., o ṅwala a tshi ramba Muhulwane White na Mma White na vhaṅwe uri vha ḓe khonferentsini ya Vhalondelavha Sabatha ngei Volney, Tshiṱirikini tsha Oswego, nga Ṱhangule 1848. O amba uri vhunzhi ha vhararavho vho vha vhe vhashai, nahone o vha a sa koni u fulufhedzisa uri vha ḓo thusa zwihulu kha u badela zwiṱoḓea zwa lwendo. Muhulwane White o vha o ṱanganedza $40 nge a shuma tsimuni ya hatsi. Tshiṅwe tsha yeneyi tshelede tsho shumiswa u renga zwiambaro zwe zwa vha zwi tshi ṱoḓea zwihulu, yo salaho ya badela lwendo lwavho lwa u ya Volney na u vhuya.
GSAM 268.1Yeneyi khonferentsi ya vhukovhela ha New York yo farelwa nḓuni ya u vhea gariki ya Vho-Arnold. Ho vha hu na vhathu vha ṱoḓaho u vha 35, vhoṱhe vhe vha kona u kuvhanganywa kha tshenetsho tshipiḓa tsha vundu, fhedzi zwo vha zwi tshi konḓa u wana na vhavhili vhavho vha tshi tendelana. Muṅwe na muṅwe o vha a tshi imelela mihumbulo yawe nga maanḓa, a tshi amba uri i tendelana na Bivhili. Vhoṱhe vho vha vho fhisetshela u bvisela khagala mihumbulo yavho na u i huwelela. Vha vhudzwa uri Muhulwane White na mufumakadzi wawe a vho ngo ḓa vha tshi bva kule ngauralo u vha thetshelesa, fhedzi vho ḓela u vha funza ngoho. Vho-Arnold vho vha vha tshi tenda uri miṅwaha ya 1000 i re kha Nzumbululo 20 yo vha yo no fhela, na uri vha 144000 vho bulwaho kha Nzumbululo ndi vhe vha vuswa musi Kristo a tshi vuwa vhafuni.
GSAM 268Vho-Arnold Vha Hanedza Milayo ya Vhurabeli
GSAM 268.2Musi zwiga zwa u fa ha Murena washu zwi phanḓa ha tshenetshi tshigwada, nahone vha tshi khou lugela u humbula u tambudzwa hawe, Vho-Arnold vha takuwa vha amba uri a vha na lutendo kha zwe vha vha vha tshi khou ṱoḓa u zwi ita,—uri tshilalelo tsha Murena tsho vha tshi u bvela phanḓa ha Paseka, ine ya tea u itwa luthihi fhedzi nga ṅwaha.
GSAM 268.3U fhambana uhu ha mihumbulo hu sa ḓowelei ho lemedza Mma White zwihulu. Vho vha vha tshi zwi ḓivha zwavhuḓi uri Vho-Arnold vho khakha, nahone vhuṱungu vhuhulu ha vha tsikeledza muyani, ngauri zwo vhonala uri Mudzimu o vha a tshi khou nyadziwa. Vhaṅwe vho ofha uri vha khou fa; fhedzi Vhahulwane Bates, White, Chamberlain, Gurney na Edson vha vha rabelela, nahone Murena nga khathutshelo a pfa thabelo dza vhashumeli vhawe, vha dovha vha vha na maanḓa. Tshedza tsha ṱaḓulu tsha dzula khavho, nahone nga u ṱavhanya vha si tsha ṱhogomela zwithu zwa shango. Vhe kha honohu vhuimo, vha sumbedzwa zwiṅwe zwa vhukhakhi ha vhe vha vha vhe hone, na ngoho yo fhambanaho na honohu vhukhakhi, zwi tshi sumbedza uri mihumbulo iyi i sa tendelani, ye vha amba uri i tendelana na Bivhili, yo vha i tshi tendelana fhedzi na kupfesesele kwavho kwa Bivhili, na uri vho vha vha tshi tea u litsha vhukhakhi havho vha vhumba vhuthihi kha mulaedza wa muruṅwa wa vhuraru. Muṱangano wo fhela nga vhugala; ngoho yo kunda. Vhe vha vha vho fara mihumbulo iyi yo fhambanaho i sa ḓowelei vho bula vhukhakhi havho, vha vhumba vhuthihi kha ngoho ya zwino ya mulaedza wa muruṅwa wa vhuraru, nahone Mudzimu a vha fhaṱutshedza zwihulu.
GSAM 269Bono ḽi na u Shumiswa ha Bivhili nga Nḓila i Mangadzaho
GSAM 269.1Mafhungo a tevhelaho a wonoyu muṱangano o anetshelwa nga Vho-Alexander Ross nga ḽa 4 Phando 1884; vho vha vhe muṅwe wa vha 35 vhe vha vhumba tshenetsho tshigwada tshiṱuku. Vho ri:—
GSAM 269.2“Khaladzi White, musi vhe kha bono, vho takuwa vha ima nga milenzhe yavho vha dzhia Bivhili ya muṱa vha i vhea kha tshanḓa tshavho tsha monde; yeneyo bugu yo vha i ya vhuhulwane ho ḓoweleaho. Vho i fara yo vulea vha i imisele nṱha, vha sa i lavhelesi, vho vha vha tshi pfula nga tshanḓa tshavho tsha u ḽa vha tshi bva kha ndimana vha tshi ya kha iṅwe, vha tshi vhea munwe wavho kha luṅwalo, vha tshi dovholola zwe zwa ṅwalwa henefho. Ndo lavhelesa ndimana nnzhi uri ndi vhone arali vho vha vha tshi khou dovholola yeneyo ye vha vha vha tshi khou sumba. Nṋe kana vhaṅwe vha tshigwada ro lavhelesa dzoṱhe. Kha dzoṱhe vho dovholola luṅwalo lwe vha vha vha tshi khou sumba, vha tshi ita zwenezwo maṱo avho o lavhelesa nṱha na thungo yo fhambanaho na ya Bivhili. Ndi enea maṅwalo e vha dovholola e a fhelisa pfunzo dza mazwifhi dza Vhalondelavha Sabatha vho kuvhanganaho Volney nga Ṱhangule 1848, a ita uri ri vhumbe vhuthihi kha ngoho.”
GSAM 269.3Vhukuma, o vha a tshi ḓo vha muthu ane zwa konḓa u mu tendisa, arali o vha a sa litshi vhukhakhi ha pfunzo ho khakhululwaho nga fhasi ha zwiimo zwo raloho, nga ndimana dzi pfalaho dzo redzwaho Bivhilini, nahone nga nḓila i mangadzaho ngauralo. Tshenetshi tshigwada tsha Vhalondelavha Sabatha Tshiṱirikini tsha Oswego, musi vhukhakhi havho ho no khakhululwa nga yeneyo nḓila, nahone vho no vha na vhuthihi kha ngoho, vho bva kha wonoyo muṱangano vha ya u phaḓaladzela vhaṅwe tshedza. Vhukuma mvelelo dzo ṋea vhuṱanzi ha uri wo vha u mushumo wa Mudzimu. Sathane u dzula o lugela u fhandekanya, u kanganyisa na u balanganya, nga nḓila ifhio na ifhio ine a nga i shumisa. “Mudzimu a si muvhumbi wa khakhathi, fhedzi ndi wa mulalo, sa zwine zwa vha zwivhidzoni zwoṱhe zwa vhakhethwa.”3
GSAM 270U Fhodzwa nga Maḓembe
GSAM 270.1Nga murahu ha khonferentsi yo bulwaho afho nṱha, ho farwa miṱangano Tshiṱirikini tsha Madison, Port Gibson, Port Byron na Muḓini wa New York. Nga murahu hayo ha vha na muṱangano wa vhoṱhe ngei Connecticut. Kha zwiṅwe zwa zwenezwi fhethu Murena o sendela tsini zwihulu na vhashumeli vhawe, nahone maanḓa a u fhodza a Ṅanga Khulwane a ḓa kha vhalwadze sa phindulo ya thabelo dza vhathu vhawe dzi bvaho mbiluni, musi vha tshi tevhedza mulayo wo vhewaho kha Vhurifhi ha Yakobo.4 Na vhathu vhe vhoṅanga vha vha vho amba uri a vha tsha vha na fulufhelo vho fhodzwa malwadze avho. Zwiitea zwa wonoyo mufuda zwo dzulela u tshenzhelwa nga zwifhinga zwo fhambanaho u bva nga 1845.
GSAM 270Vhatangi Vha Konḓelela Vhuleme
GSAM 270.2Muhulwane White, kha Ṱolokanyo na Muḓivhadzi ya ḽa 5 Luhuhi 1880, musi a tshi amba nga ha eneo maḓuvha a vhatangi, o ri:—
GSAM 270.3“Kha mishumo yashu ya mathomoni ro tambula nga nḓala nge ra shaya zwiḽiwa zwo fanelaho, na nga phepho nge ra shaya zwiambaro zwo fanelaho. Ro ḓidzima na zwiṱoḓea zwa vhutshilo uri ri vhulungele mushumo wa Mudzimu tshelede. Nga tshifhinga tshenetsho ra ḓinetisa nga nḓila khulwane vhukuma u itela u khunyeledza mushumo munzhi we wa vhonala u tshi tea u itwa kha u ṅwala, u dzudzanya zwo ṅwalwaho, u tshimbila na u huwelela ri tshi bva kha ḽiṅwe vundu ri tshi ya kha ḽiṅwe.”
GSAM 270.4Ṅwaha wa 1848 wo vha u wa u humbulwa, kha ḓivhazwakale ya Vha-Adventist na kha zwa politiki. Ngoho dza mulaedza wa muruṅwa wa vhuraru dzo vha dzo no ṱalutshedzwa zwavhuḓi vhukuma, nahone nḓila yo vha i tshi khou vulea kha masia o fhambanaho u itela u isa mushumo phanḓa. Nga tshenetshi tshifhinga zwiitea zwa shango kha zwa vhuḓifari na zwa politiki zwo vha zwi tshi khou dzhia tshivhumbeo tshine tsha nga dovha tsha karusa dzangalelo ḽa vhagudi vha vhuporofita. Ho vha hu na khakhathi khulwane vhukati ha tshaka dza Shango ḽa Kale, nahone ngei Hydesville, Tshiṱirikini tsha Wayne, N.Y., ha thoma mbonalo dza vhurereli ha u amba na mimuya ha musalauno, zwe vhagudi vha Bivhili vha ri zwi tea u vha zwi “mimuya ya madimoni, ine ya ḓo kuvhanganyela tshaka dza shango nndwani ya ḓuvha ḽa Murena.”
GSAM 271Khakhathi dza Tshaka nga 1848
GSAM 271.1Nga ḓuvha ḽa 21 Luhuhi 1848, musi vhadzulatsini vha khoro ya Louis Phillippe wa Fura vho mu kuvhanganela, o ri: “A thi athu vhuya nda dzula ndo khwaṱha kha khuluṋoni ya muvhuso u fhira zwine nda vha zwone vhusikuni ha ṋamusi.” Nga lufhimavhaeni lwa madekwana a tevhelaho, o ambara dzhasi ḽipfufhi ḽidenya, o ḓishandula a tshi nga mutshimbidzi wa gariki ya u hiresa, o shavhela nnḓa ha mbondo dza muḓi wa Paris a tshi ṱoḓa vhushavhelo ha u tsireledza vhutshilo hawe. Hu ambiwa uri tshiitisi tsha yeneyi tshanduko khulwane ya tshihaduhadu tsho vha tshiga tshe a tshi dzhia tsha u tikedza u dzhia maanḓa nga khani ha mupapa, tsha sinyusa vhalanda vhawe na maswole awe. Nga ḽeneḽo ḓuvha o vha o fhedza u ṱola mmbi khulwane ya maswole a Fura muḓini wa Paris; musi zwithavhane zwavho zwo no ṱhophiwa zwo ima, a humela pfamoni, ha ri nga u ṱavhanya mutukana muṱuku a fhufhela nṱha ha ganunu, a tshi dzungudza fuḽaga ya mivhala miraru, a tshi vhidzelela a ri, “MUPAPA NGA A WISWE! MUPAPA NGA A WISWE!!” Maswole a ṱavha wonoyo mukosi na one, wa gidima u tshi ya matungo oṱhe a mitaladzi yao, u tshi khou hula nga maanḓa u swika u tshi ṱanganiswa na mukosi wa uri, “NA KHOSI NGA I WISWE!” Nga murahu ha awara dzi si gathi, Paris yoṱhe yo vha i fhethu ha khakhathi dzi sa langei. Maswole, o fara zwigidi zwanḓani, e na gogo ḽa vhathu, o vha a tshi khou gidimela pfamoni ya khosi. Musi o vhudzwa nga ha dzikhakhathi, a ṱavhanya a shavha o ḓishandula uri a si ḓivhee.
GSAM 271Tshaka dze dza dzhenela kha khakhathi
GSAM 271.2Khakhathi na u sa dzika ha zwithu ngei Fura zwo phaḓalala nga u ṱavhanya zwa swika kha maṅwe mashango. Prussia, Hanover, Sardinia, Sicily, Naples, Venice, Lombardy, Tuscany na Roma zwa farwa nga wonoyo muya wa maguvhangano a vhathu vha re na dzikhakhathi. Hu sa athu u fhela miṅwedzi miraru, Yuropa ḽoṱhe ḽo vha ḽi kha bonyongo, nahone mivhuso ya vhuhosi na mivhuso ya mahosi mahulwane i fhiraho 30 yo vha i kha khakhathi khulwane. Khuluṋoni dzo vha dzi tshi fhiswa zwiṱaraṱani, mahosi na vhavhusi vhahulwane vha tshi khou shavha na u dzumbama nga u ofha u vhulawa. Vhorapolotiki vho amba uri hu ḓo vha na u shandukiswa ha mivhuso ḽifhasini ḽoṱhe.
GSAM 272.1Vhunzhi ha vhafunzi vha Vha-Adventist vhe vha vha vha sa athu u pfa nga ha mulaedza wa muruṅwa wa vhuraru vho vhona heḽi bonyongo, vha humbula uri hu fanela u vha hu u kuvhangana ha tshaka u itela “nndwa ya ḓuvha ḽihulu ḽa Mudzimu Ramaanḓaoṱhe.”5
GSAM 272Mulaedza wa u swaya u a wanululwa
GSAM 272.2Nga tshenetshi tshifhinga Vha-Adventist vha ḓuvha ḽa vhusumbe vho vha vha tshi khou guda Maṅwaloni uri Sabatha ya mulayo wa vhuṋa ndi tshiga, kana luswayo lwa Mudzimu a tshilaho, na uri tshifhinga tsho swika tsha u ḓivhadza mulaedza wa u swaya u re kha Nzumbululo 7:1-4; vho vha vha tshi khou ṱoḓa nḓila na zwishumiswa zwa u swikisa wonoyu mulaedza kha vhathu. Musi vhathu vha ḓuvha ḽa vhusumbe vha tshi khou ḓilugiselela wonoyu mushumo, Vha-Adventist vha ḓuvha ḽa u thoma ḽa vhege vho vha vha tshi ri: “No lenga nga mulaedza waṋu wa u swaya, ngauri nndwa ya ḓuvha ḽihulu na u ḓa ha Murena nga dzawe zwi tsini na u ri swikela.”
GSAM 272Khakhathi dzi fhumula nga u ṱavhanya
GSAM 272.3Nga murahu ha miṅwedzi i ṱoḓaho u vha miraru, khakhathi dze dza vuwa vhukati ha tshaka dzo fhumula; naho zwo ralo, a dzo ngo fhumudzwa nga u tandululwa ha mbilaelo dzavho, fhedzi dzo fhumula nga nḓila ye na vhaṅwali vha mafhungo vha si kone u i ṱalutshedza. Malugana na dzenedzi khakhathi, Horace Greeley o ri kha New York Tribune: “Zwo ri mangadza roṱhe uri ndi mini tsho vusaho nga u ṱavhanya heḽi bonyongo vhukati ha tshaka; fhedzi zwi kha ḓi mangadza zwihulu uri ndi mini tsho ḽi fhelisaho.”
GSAM 272Senetha Choate u amba nga ha vhuimo ngei Mashangoni a Kale
GSAM 272.4Ri swika kha 1851, ra wana Senetha Choate a tshi amba nga ha vhuimo ha zwithu ngei Mashangoni a Kale kha tshipitshi tshawe phanḓa ha Khongirese ya United States, a tshi ri:
GSAM 272.4“Ni pfesesa nga vhuḓalo uri honoho vhuimo na tshivhumbeo tsha zwithu, zwine ha vhonala hu na mirunzi, makole na swiswi zwo dzulaho khazwo, zwi hani; na uri a zwo ngo dzika na luthihi. Zwo vhonala kha nṋe zwi tshi nga ndugelo dza mahosi, pfanelo dza vhathu, na mbiti dzo kuvhanganywaho lwa miṅwaha ya tshigidi zwi tsini na u bvisa banga uri zwi lwe nndwa ine malofha a ḓo elela khayo, sa kha bono ḽa Nzumbululo, ‘u swika kha ṱomu dza dzibere,’ nahone lushaka lwoṱhe lwa vhathu lwa fhela; ine khayo tsimbi khulwane ya tshifhinga ya ḓo lidza iṅwe awara; ine khayo matshilele a vhathu a ḓo lingwa nga mulilo na banga, u vhona arali a tshi bva kha tsiko na kha Mudzimu wa tsiko kana a sa bvi khazwo.”
GSAM 273“Vhuṱanzi” ha 18 Lara, 1848
GSAM 273.1Musi vhe vha amba uri dzenedzi khakhathi vhukati ha tshaka nga 1848 dzi ḓo ḓisa u ḓa ha Murena vha tshi ṱangana na u nyabwa hu vhavhaho, zwo vha hani kha Vha-Adventist vha ḓuvha ḽa vhusumbe vhe vha amba uri tshifhinga tsho swika tsha uri “luswayo lwa Mudzimu a tshilaho” lu ḓivhadzwe vhathuni? U fhindula, ri redza kha kubammbiri kwe kwa anḓadzwa nga Muhulwane Joseph Bates nga ṅwedzi wa Phando, 1849. Musi a tshi amba nga ha zwe zwa itea nga 18 Lara, 1848, u ri:—
GSAM 273.2“Tshigwada tshiṱuku tsha vhararavho na dzikhaladzi tsho vha tsho kuvhangana muṱanganoni ngei Dorchester, tsini na Boston, Mass. Muṱangano u sa athu u thoma, vhaṅwe vhashu vho vha vha tshi khou ṱolisisa zwiṅwe zwipiḓa zwa mulaedza wa u swaya; ho vha hu na u fhambana zwiṱuku ha mihumbulo nga ha uri ṱhalutshedzo ya ipfi ‘u gonya’ na zwiṅwe zwo raloho yo luga naa. Samusi ro vha ro ita uri u anḓadzwa ha mulaedza hu vhe mafhungo a thabelo kha muṱangano wa khonferentsi ngei Topsham [Maine] zwenezwino, nahone nḓila ya u anḓadza i sa vhonali zwavhuḓi, ro tendelana uri ri ḓise zwoṱhe kha Mudzimu. Nga murahu ha u fhedza tshifhinga ri tshi rabela nga u fhisea uri ri wane tshedza na ndaela, Mudzimu o ṋea Khaladzi White zwi tevhelaho kha bono.”
GSAM 273.2Ri redza maipfi samusi o a amba musi e kha bono:—
GSAM 274Maipfi o ambiwaho kha bono
GSAM 274.1“Tshedza tsho bvelela ngafhi? Muruṅwa wau kha a ri funze uri tshedza tsho bvelela ngafhi. Zwo thoma nga zwiṱuku, musi u tshi ṋea tshedza nga murahu ha tshiṅwe. Vhuṱanzi na milayo zwo ṱumanywa, zwi nga si fhandekanywe; zwi ḓaho u thoma ndi milayo ya fumi, yo ṋewaho nga Mudzimu. O takala zwihulu musi mulayo wawe u tshi thoma u ṱaha nga maanḓa, na fhethu ho tshinyadzwaho hu tshi thoma u fhaṱululwa. Nga u ṱoḓisisa ipfi ḽawe zwo bva kha u shaya maanḓa zwa vha na maanḓa. Mulingo wazwo wo vha wa tshifhinga tshiṱuku fhedzi. Ndi luswayo! Lu khou ṱaha! Lu a takuwa, lu tshi thoma vhubvaḓuvha. Sa ḓuvha, ḽine u thomani ḽa rothola, ḽa ḓo dudela ḽa rumela misevhe yaḽo ya tshedza. Musi yeneyo ngoho i tshi ṱaha, yo vha i na tshedza tshiṱuku fhedzi, fhedzi tsho vha tshi tshi khou engedzea. Oo, maanḓa a yeneyi misevhe ya tshedza! I khou engedzea maanḓani. Vhuṱhogwa vhuhulwanesa na tshedza tshihulwanesa zwi kha yeneyo ngoho, ngauri i dzula i hone lini na lini, musi Bivhili i si tsha ṱoḓea. Yo ṱaha ngei vhubvaḓuvha; yo thoma nga tshedza tshiṱuku, fhedzi misevhe yayo i a fhodza. Oo, yeneyo ngoho i na maanḓa mangafhani; i ḓo vha ya nṱhesa musi vho no dzhena shangoni ḽavhuḓi, fhedzi i ḓo engedzea u swika vha tshi itwa vhane vha sa tsha fa. Yo thoma vhubvaḓuvha, i bvela phanḓa nḓilani yayo sa ḓuvha, fhedzi a i kovheli na kathihi.
GSAM 274.2“Vharuṅwa vho fara mimuya miṋa. Ndi Mudzimu ane a thivhela maanḓa. Vharuṅwa a vha athu u i vhofholola, ngauri vhakhethwa a vha athu u swaiwa vhoṱhe. Musi Mikaele a tshi takuwa, yeneyi khombo i ḓo vha ḽifhasini ḽoṱhe. Vhukuma, mimuya yo no lugela u vhudzula. Yo thivhelwa ngauri vhakhethwa a vha athu u swaiwa. Ee, anḓadza zwe wa zwi vhona na u zwi pfa, nahone phaṱhutshedzo ya Mudzimu i ḓo vha hone. Lavhelesani! U ṱaha honoho hu na maanḓa, nahone tshedza tshaho tshi khou engedzea tsha tou engedzea.”6
GSAM 274.3Nga murahu ha u bva kha heḽi bono Mma White vho vhudza munna wavho vha ri,
GSAM 274.3“Ndi na mulaedza wau. U fanela u thoma u gandisa gurannḓa ṱhukhu wa i rumela vhathuni. Kha i vhe ṱhukhu u thomani; fhedzi musi vhathu vha tshi i vhala vha ḓo u rumela tshelede ya u gandisa, nahone i ḓo bvelela u bva mathomoni. U bva kha honohu u thoma huṱuku, ndo sumbedzwa i tshi nga milambo ya tshedza ye ya mona na ḽifhasi ḽoṱhe.”
GSAM 275Zwi timatimisa musi zwo sedzwa nga vhathu
GSAM 275.1Honohu u dzula u amba zwe zwa vha zwi tshi ḓo itea ho itwa nga 1848 malugana na u takuwa na u phaḓalala ha ngoho ya Sabatha. U sedza vhuimo ha tshenetsho tshifhinga nga kuhumbulele kwa vhathu, muhumbulo wo vha u tshi nga ri: “Zwenezwo zwo dzulaho zwo ambiwa zwi nga si vhuye zwa ḓadzea.” Muṅwe munna o vhudza muṅwe wa vhashumi vhashu musi hu sa athu u fhela tshifhinga tshilapfu honoho u dzula u amba zwe zwa vha zwi tshi ḓo itea ho itwa, a ri: “Zwi ḓo ni dzhiela miṅwaha ya 144,000 u ita zwine na khou dzudzanya.” Vho vha vha tshi ḓo ri: “Mini! Vhahuweleli vhararu—Muhulwane White na mufumakadzi wawe, na Muhulwane Bates—vhoṱhe vha si na tshelede na luthihi, vha na vhatevheli vha sa swiki 100, vhane vhoṱhe vha si vhe na tshelede, vha khou bva na khophi dza maḓana a si gathi dza kubugu kwa masiaṱari a 80 nga ha mafhungo a Sabatha, u swikisa mulaedza wa tsevho kha ḽifhasi ḽoṱhe! Ndi u ḓihudza hu sa pfali!” Musi vhe vha humbula nga u ralo vha tshi ri: “Zwi nga si konadzee!” lutendo kha mulaedza na kha vhuṱanzi ha uri mushumo u ḓo bvelela lwo ri: “Zwi ḓo itwa nga dzina ḽa Mudzimu wa Isiraele! Nahone nga u fulufhela maanḓa awe zwi fanela u itwa!”
GSAM 275Nḓila ye gurannḓa ya u thoma ya Vha-Adventist vha ḓuvha ḽa vhusumbe ya gandiswa ngayo
GSAM 275.2U bva tshee vhuṱanzi ha ṋewa malugana na mushumo wa khanḓiso, thabelo nnzhi dzo itwa nga vhe vha vha vha tshi tevhedza ḓuvha ḽa vhusumbe, uri Murena a vule nḓila ya u gandisa “gurannḓa ṱhukhu.” Zwe zwa vha zwi tshi shayea zwihulu ndi tshelede ya u anḓadza nomboro ya u thoma. Nga ṅwedzi wa Fulwi, 1849, Muhulwane White o wana tshibuli tsha u gera hatsi ha thimothi kha ekere dza 40, nga lukwea lwa tshanḓa lu re na mufhini mulapfu, a tshi holiswa sente dza 75 kha ekere iṅwe na iṅwe; nga zwenezwo o kona u bvisa nomboro ya u thoma ya gurannḓa ṱhukhu. Zwi nga vha zwo tea uri fhano ri dzhenise tshifanyiso tshi fanaho kokotolo na siaṱari ḽa u thoma ḽa yeneyo gurannḓa ṱhukhu. Muvhali u ḓo vhona kha khoḽomu ya u thoma maipfi a Muhulwane White, hune a ri: “Nḓila ya u thoma mushumo a yo ngo vulea u swika zwino.” Nahone ni nga vhona uri ndi u ḓidzima hawe he ha “vula nḓila.”
GSAM 276Mafhungo a Mma White nga ha gurannḓa dza u thoma
GSAM 276.1Mma White vha amba nga ha mathomo a mushumo wa khanḓiso vha ri:—
GSAM 276.2“Munna wanga o thoma u anḓadza gurannḓa ṱhukhu ngei Middletown, hune ha vha tshikhala tsha maele a 8 u bva Rocky Hill, Conn., nahone o vha a tshi anzela u tshimbila tshenetsho tshikhala a dovha a vhuya, naho nga tshenetsho tshifhinga o vha a tshi khou ṱhobila. Musi a tshi ḓisa nomboro ya u thoma u bva hune ha gandiswa hone, roṱhe ro kotama ro i tanga, ra humbela Murena nga dzimbilu dzi ḓiṱukufhadzaho na miṱodzi minzhi uri phaṱhutshedzo yawe i dzule kha vhuḓidini vhu si na maanḓa ha mushumeli wawe. Nga murahu a ṅwala ḓiresi dza vhoṱhe vhe a humbula uri vha ḓo i vhala, a hwala gurannḓa a dzi isa poswoni nga bege yo itwaho nga labi ḽa khaphethe. Nomboro iṅwe na iṅwe yo vha i tshi hwaliwa u bva Middletown u ya Rocky Hill, nahone tshifhinga tshoṱhe, musi ri sa athu u dzi lugisela u dzi isa poswoni, ro vha ri tshi dzi vhea phanḓa ha Murena, ra rabela Mudzimu nga u fhisea, thabelo dzo ṱanganaho na miṱodzi, uri phaṱhutshedzo yawe i vhe na vharumiwa vhane vha sa ambi. Hu sa athu u fhela tshifhinga tshilapfu, marifhi a swika o ḓisa tshelede ya u anḓadza gurannḓa, na mafhungo maḓifha a vhathu vhanzhi vhe vha ṱanganedza ngoho.”7
GSAM 276Zwo dzulaho zwo ambiwa nga ha u tikedzwa ha gurannḓa zwi a ḓadzea
GSAM 276.3Ri tshi ṋekedza heḽi siaṱari ḽa u thoma ḽa gurannḓa ya u thoma ye ya anḓadzwa nga Vha-Adventist vha ḓuvha ḽa vhusumbe, ri ḓipfa zwo dzikaho u fhira u sokou vha na dzangalelo. Volumu yoṱhe ya Ngoho ya Zwino yo vha i na nomboro dza 11, iṅwe na iṅwe i na masiaṱari a 8, siaṱari ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi na dzikhoḽomu mbili. Fhethu he ha vha ho ṅwalwa kha siaṱari ho vha hu tshi kala intshi dza 4 na 5/8 nga intshi dza 8. Nomboro 1 na 4 dzo gandiswa nga Fulwana, Ṱhangule na Khubvumedzi, ngei Middletown, Conn. Nomboro 5 u swika kha 9 dzo gandiswa ngei Oswego, N.Y., nahone dzo ṅwalwa maḓuvha a Nyendavhusiku, 1849, Ṱhafamuhwe, Lambamai na Shundunthule, 1850. Nomboro 11 yo ṅwalwa ḓuvha ḽa Lara, 1850, nahone yo gandiswa ngei Paris, Maine. Kha Nomboro 6 Muhulwane White o ri: “Musi hu tshi khou anḓadzwa nomboro nṋa dza u thoma, ho ḓa tshelede yo fhiraho ye ya vha i tshi ṱoḓea u badela gurannḓa. Yo shumiswa u badela tshinyalelo dzashu dza u ya miṱanganoni ye ra ya khayo.” Nga ṅwaha wa 1849, nga ṱhuṱhuwedzo ya dzenedzi gurannḓa na mishumo ya mathomoni ya Muhulwane Bates, vhanzhi vho ṱanganedza mulaedza ngei Vermont, Michigan na kha maṅwe mavundu.
GSAM 278.1Ri tshi vhambedza na vhuimo ha mushumo he ha vha hu sa ṋei fulufhelo nga 1848, ri ḓo ṱolisisa zwiṅwe zwithu zwi si gathi samusi zwi zwone nga 1905. Nga zwenezwo ri ḓo kona u haṱula zwavhuḓi malugana na zwine wonoyu mushumo wa ḓo fhedza u tshi swikelela: uri vhe vha pikisa mathomo a ḓiṱukufhadzaho a mulaedza vho vha vho luga, kana ndi Mudzimu wa ṱaḓulu we a amba nga mushumeli wawe wa mufumakadzi nga ha maanḓa “a engedzeaho” a mushumo wa “u swaya.”
GSAM 278Mvelaphanḓa ya mushumo wa khanḓiso
GSAM 278.2Zwino yeneyi ngoho i khou ḓivhadzwa na u gandiswa nga nyambo khulwane dza ḽifhasi dzi ṱoḓaho u vha 40. Hu tshi vhalwa vho nangiwaho na vho ṋewaho thendelo, vhafunzi vho no fhira 600, vho vha vhe vhararu; hu sa vhalwi vhaṅwe vha maḓana vhane vha shuma sa madokotela, vhashumi vha Bivhili, vhadededzi na vharumiwa vha zwa dzilafho. Maṅwalo a tshenetshi tshivhidzo a katela gurannḓa na magazini dzo fhambanaho dzi fhiraho 50, dzine dza gandiswa nḓuni dza khanḓiso dzi ṱoḓaho u vha 20 dzi re Yuropa, Asia, Afurika, Amerika Tshipembe na Amerika Devhula, zwihalani zwa Pacific na Australia. Kha dzenedzi nḓu dza khanḓiso hu gandiswa bugu, zwibugwana na mabammbiri zwo fhambanaho zwi fhiraho 1,100. Uri muthu a wane khophi ya tshiṅwe na tshiṅwe, khathihi na gurannḓa na magazini zwa ṅwaha muthihi, hu ḓo ṱoḓea tshelede i ṱoḓaho u vha $340. Vhatevheli vha khou takalela yeneyi ngoho zwino vha ṱoḓa u vha 100,000, u bva kha 100 fhedzi. Vhukuma, wonoyu mulaedza u khou “ṱaha” sa ḓuvha, nahone ri nga amba nga maipfi a vhuṱanzi ha 1848 ra ri: “Oo, maanḓa a yeneyi misevhe ya tshedza!”
GSAM 278Vhuimo ha tshaka
GSAM 278.3Musi mulaedza u tshi khou bvela phanḓa nga u ralo, vhuimo ha tshaka ho vha vhu hani? U bva nga tshenetsho tshifhinga, ro anzela u vhala kha gurannḓa maipfi a ambaho nga ha nndwa ya tshaka dzoṱhe ine ya ḓo ṱavhanya ya vha hone Yuropa. Naho hu na dzinndwa fhano, khakhathi dzi tshi vuwa ngei, “ḓumbu” ḽa tshaka dzoṱhe ḽo thivhelwa,—“mimuya miṋa” a i tendelwi u vhudzula yoṱhe nga tshifhinga tshithihi, “u swika vhashumeli vha Mudzimu vha tshi swaiwa.” Zwi khagala kha vhoṱhe uri zwiitisi zwa khakhathi na dzinndwa zwi hone, fhedzi a zwi vhuledzi nndwa ngauri zwo thivhelwa.
GSAM 279.1Henry Ward Beecher, musi hu sa athu u sala tshifhinga tshilapfu a sa athu u fa, o amba uri u dzudza mmbi khulwane nga u ralo ngei Yuropa ndi “u bvisa malofha a vhutshilo hu tshee nga phanḓa, nga u ofha uri a ḓo shuluwa.” O vhambedza vhuimo vhukati ha tshaka, mbiti dzadzo na vhuswina hadzo, na nḓila ine dza shushedzana ngayo, na “u kundelwa u dzhia vhukando,” zwo vhangwaho nga tshigwada tsha vhanna vho sumbyanaho nga phanga pfufhi kha dzikhana, hu si na na muthihi ane a vha na tshivhindi tsha u ṱhavha, nga u ofha u ṱhavhiwa. O ri: “Fhedzi hu si kale muṅwe wavho u ḓo vhona tshifhinga tsho teaho tsha u ṱhavha, nga zwenezwo ha vuwa nndwa vhukati ha vhoṱhe.”
GSAM 279U vhambedzwa ha zwishumiswa zwa nndwa
GSAM 279.2U bva nga 1848, ho fhaṱiwa zwishumiswa zwa nndwa zwine, arali zwa vhambedzwa na zwa khwine zwa tshenetsho tshifhinga, zwa ita uri zwa kale zwino zwi vhonale sa zwitambiswa fhedzi. “Dzangano ḽa Mulalo” ḽa Amerika, musi ḽi tshi vhidza vhathu uri vha vhe na tshumelo dza mulalo nga ḓuvha ḽa u thoma ḽa vhege ḽa Mulalo,—15 Nyendavhusiku, 1895,—ḽo ri: “Zwino, naho hu na mvelaphanḓa i vhonalaho kha matshilele a vhathu, kha ḽiṅwe sia hu na ndugiselo khulwane dza nndwa vhukati ha tshaka u fhira naho hu lini tshifhingani tsho fhiraho.”
GSAM 279Dzhenerala Miles u amba nga ha ndugiselo dza nndwa
GSAM 279.3Dzhenerala Nelson A. Miles, kha tshipitshi tshawe muṱanganoni wa vhathu vhanzhi ngei Washington, D.C., nga 12 Phando, 1904, o ri:—
GSAM 279.4“Kha tshino tshifhinga tsha mvelaphanḓa na tshedza tsha nḓivho, na matshilele a vhuṱali na a vhuḓifari havhuḓi, ri ḓo takalela u tenda uri mihwalo na khombo dza nndwa zwo fhungudzea; naho zwo ralo, naho zwi tshi nga vhonala zwi tshi mangadza, a hu athu u vha na tshifhinga kha ḓivhazwakale ya ḽifhasi tshe ha tambiswa lupfumo lunzhi nga u rali u lugiselela nndwa, kana he vhanna vha dzimilioni nnzhi nga u rali vho funzwaho, vha re na vhukoni na u laiwa, vho ṱamaho nga zwihali zwi tshinyadzaho zwihulu, vha bviswa mishumoni ya mulalo, sa zwine zwa khou itea zwino.”
GSAM 280.1Fhedzi ḓumbu ḽa nndwa ḽi kha ḓi lenga, musi mushumo wa u swaya u tshi khou bvela phanḓa.