Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
09 / 31
09 / 31

Ndima ya 6 — Mulaedza na Vharumiwa

John Norton Loughborough

GSAM 108.1“Ṅwala bono, u ḽi vhee khagala kha mbaba, uri ane a ḽi vhala a kone u gidima. Ngauri bono ḽi kha ḓi vha ḽa tshifhinga tsho vhewaho, fhedzi mafheloni ḽi ḓo amba, ḽi nga si zwifhe; naho ḽi tshi lenga, ḽi lindele, ngauri ḽi ḓo ḓa zwa vhukuma, a ḽi nga lengi.”1

GSAM 108.2“Nda vhona muṅwe muruṅwa a tshi fhufha vhukati ha ḽiṱaḓulu, e na mafhungo maḓifha a lini na lini a u huwelela kha vhane vha dzula kha ḽifhasi, na kha tshaka dzoṱhe, na dzitshaka dza malofha, na nyambo, na vhathu, a tshi amba nga ipfi ḽihulu a ri: Ofhani Mudzimu, ni mu ṋee vhugala, ngauri tshifhinga tsha khaṱhulo yawe tsho swika; ni rabele we a sika ḽiṱaḓulu, na ḽifhasi, na lwanzhe, na zwisima zwa maḓi.”2

GSAM 108.3Vhe vha huwelela u ḓa ha Murena vho amba uri iḽi ‘bono’, ḽi na tshifhinga tshaḽo ‘tsho vhewaho’, ḽe muporofita Habakuku a amba nga haḽo, ḽo katela mabono a vhuporofita ha Daniele na a mudzumbululi. Vho a ṱalusa zwavhuḓi nga u a sumbedza kha dzitshati dzavho dza vhuporofita, uri ane a vhala ṱhalutshedzo a kone zwa vhukuma u ‘gidima’ a ḓivhadza vhaṅwe.

GSAM 108Mulaedza wo Tiwaho

GSAM 108.4Nḓivhadzo ya Vha-Adventist yo vha i sa sokou vha zwe Paulo a ḓivhadza phanḓa ha Felikisi a ri: ‘U luga, u ḓifara, na khaṱhulo i ḓaho;’ nahone yo vha i si zwe Martin Luther a amba musi o no fhedza u ṱalutshedzela Bivhili, musi, hu tshi pfi, tshifhinganyana a sa athu u fa o ri: ‘Ndi na vhungoho ha uri khaṱhulo a i kule; ee, Murena ene muṋe ha nga dzuli a siho u fhira miṅwe miṅwaha ya maḓana mararu.’ Yo vha i si zwe John Wesley a amba musi a tshi ri o ‘humbula uri miṅwaha ya tshigidi i nga thoma nga murahu ha miṅwaha i ṱoḓaho u vha ḓana.’ Vha-Adventist vho amba uri vha khou ṋea mulaedza wo fanyiswaho kha Nzumbululo 14:6, 7, une wa ri: ‘Tshifhinga tsha khaṱhulo yawe tsho swika,’ na mukosi wa Nzumbululo 10:6, une wa ri: ‘Tshifhinga a tshi tsha ḓo vha hone.’ Vhuporofita ho raloho ho vha hu nga si ḓadzee nga nḓivhadzo ya tshiitea ‘tshi ḓaho’, tshine tsha ḓa ‘nga murahu ha miṅwaha ya maḓana mararu’, kana ‘nga murahu ha miṅwaha ya ḓana’, fhedzi nga tshifhinga tsho vhewaho: ‘tsho swika.’ Mulaedza wo raloho, u re khagala nga nḓila ye vhuporofita ho bulwaho afho nṱha ha ṱoḓa ngayo, wo huwelelwa nga Vha-Adventist kha ḽifhasi ḽoṱhe.

GSAM 109Khaṱhulo Musi Kristo a Tshi ḓa

GSAM 109.1Musi mulaedza uyu u tshi thoma u ḓivhadzwa, kereke iṅwe na iṅwe ya Vhakriste yo vha i tshi tenda uri khaṱhulo i ḓo vha hone musi Kristo a tshi ḓa lwa vhuvhili. Ngauralo, vhathu vha re kha vhuimo honoho, vha tshi ṋea mulaedza wa uri tshifhinga tsha khaṱhulo tsho swika, vha tshi khou fara iyo mihumbulo, vho vha vha tshi ḓo huwelela u ḓa ha vhuvhili ha Kristo. Zwa vhukuma, zwe zwa ṋea mulaedza maanḓa, zwa ṱuṱuwedza vhathu nga maanḓa mahulu, ho vha u huwelelwa ha tshifhinga tsho vhewaho. Mathomoni vho amba uri vhufhelo ha ḽifhasi vhu ḓo swika nga tshiṅwe tshifhinga kha ‘ṅwaha wa Vhayuda’ wa 1843, na uri zwenezwi zwo vha zwi kha tshifhinga tsha vhukati ha Ṱhafamuhwe 21, 1843, na Ṱhafamuhwe 21, 1844. Musi tshifhinga itshi tsho no fhira, ri guda kha Mukosi wa Vhukati ha Vhusiku wa ṅwaha wa 1844 uri ho vhewa ḓuvha ḽo tiwaho ḽa u fhela ha zwifhinga zwa vhuporofita. Ho vha hu ḓuvha ḽa vhufumi ḽa ṅwedzi wa vhusumbe wa Vhayuda, ḽi elanaho na Tshimedzi 22, 1844.

GSAM 109U Vhalela Maḓuvha a 2300

GSAM 109.2Mutheo wa tshifhinga itshi—1843—ho vha hu maḓuvha a zwigidi zwivhili na maḓana mararu a Daniele 8. Ho ambiwa uri, sa izwi aya ‘maḓuvha’ o vha o ṱumanywa na vhuporofita he khaho zwivhanda zwa nangiwa u fanyisela mivhuso, ‘maḓuvha’ o vha a tshi fanela u shumiswa sa zwifanyiso zwa miṅwaha, u ya nga ṱhalutshedzo ya Murena ya tshifhinga tsho fanyiswaho, sa zwe zwa ṋewa kha Numeri 14:34 na Hesekiele 4:5, 6; na uri vhege dza fusumbe—maḓuvha a 490—dza Daniele 9 dzo vha dzi tshi ḓo vha tshipiḓa tsha u thoma tsha maḓuvha a zwigidi zwivhili na maḓana mararu, na uri zwifhinga izwi zwivhili zwo thoma khathihi. Tshiitea tsho ṋewaho kha Daniele 9, tshe tsha sumbedza mathomo a vhege dza fusumbe, ho vha ‘u bva ha mulayo wa u vusuludza na u fhaṱa Yerusalema.’ Mulayo wonoyo wo bva nga ṅwaha wa vhusumbe wa Arithasasitha Longimanus, nga 457 Kristo a sa athu u bebwa, sa zwo ṅwalwaho kha Esera 7.

GSAM 110.1Uri ḽeneḽi ho vha hu ḓuvha ḽa ngoho ḽa mathomo a vhege dza fusumbe zwo sumbedzwa nga uri nga murahu ha vhege dza fusumbe hu tshi ṱahela nthihi—miṅwaha ya 483—u bva kha 457 Kristo a sa athu u bebwa, kana nga 27 Kristo o no bebwa, Kristo o lovhedzwa nga Yohane a thoma mushumo wawe, a tshi ri: ‘Tshifhinga tsho ḓala,’3 na zwiṅwe. U thoma ha mushumo wa Kristo nga 27 Kristo o no bebwa, u vhambwa hawe nga murahu ha miṅwaha miraru na hafu u bva henefho, ‘vhukati [tshikati] ha vhege [ya vhufusumbe]’, u fhela ha mushumo wo khetheaho vhukati ha Vhayuda nga 34 Kristo o no bebwa, na u rembuluswa hu sa lengi ha Saulo, muapostola wa Vhannḓa, zwo khwaṱhisedza uri vhege dza fusumbe dzo fhela nga tshifhinga tshenetsho, na uri nga zwenezwo dzo thoma nga 457 Kristo a sa athu u bebwa. Vho zwi vhalela nga heyi nḓila: Kha 2300 bvisa 457, hu sala 1843. Nahone sa izwi miṅwaha ya 457 yo vha i ya musi Kristo a sa athu u bebwa, ri swikiswa kha vhufhelo ha maḓuvha a 2300 mafheloni a 1843.

GSAM 110Zwe Vhahanedzi vha zwi Ṱanganedza

GSAM 110.2Ho ambiwa ngoho musi hu tshi pfi: ‘Musi vhahanedzi vha ngoho vha tshi ṱanganedza zwi i tikedzaho, vha ṋea vhuṱanzi ha nṱhesa.’ A hu na na muthihi wa vhahanedzi vha mulaedza wa u ḓa ha Murena we a vhuya a sumbedza uri khaṱhulo ya ṱhoḓisiso ya vhathu vha Murena ndi tshiitea tshine tsha fanela u vha hone Kristo a sa athu u ḓa; fhedzi kha heyi mbuno vho humbula nga nḓila i tendelanaho na Vha-Adventist. U khwaṱhisedza zwenezwi ri redza zwe vhahanedzi vhavhili vha ḓivheaho vha amba.

GSAM 110.3Vho N. Colver, vha tshi huwelela nḓuni ya thabelo ya Marlboro Street, Boston, nga 1842, vha tshi hanedza Vha-Adventist, vho ri:—

GSAM 111.1“Arali maḓuvha aya e miṅwaha, ḽifhasi ḽi ḓo fhela nga 1843; mutukana muṅwe na muṅwe wa tshikolo a nga zwi vhona; ngauri arali 490 yo fhela musi Kristo a tshi fa, maḓuvha a 2300 a ḓo fhela nga 1843; nahone ḽifhasi ḽi fanela u fhela, nga nnḓa ha musi hu tshi nga sumbedzwa uri hu na tshiṅwe tshiitea tshine tsha fanela u vha hone, nahone a thi vhoni uri zwenezwo zwi nga itwa hani.”

GSAM 111.2Phurofesa Stuart, nga tshifhinga tshi ṱoḓaho u vha tshenetsho, o ri:

GSAM 111.2“Ndi mafhungo a mangadzaho uri vhunzhi ha vhaṱalutshedzi kha mashango a Vhaisimane na Vhaamerika, lwa miṅwaha minzhi, vho ḓowela u pfesesa maḓuvha o bulwaho kha Daniele na Nzumbululo sa zwifanyiso, kana zwiga, zwa miṅwaha. Ndo zwi wana zwi tshi konḓa u ṱoḓisisa mathomo a hoyu mukhuvha wo ḓoweleaho, une nda nga ri wo ṱoḓa u ḓala hoṱhe.”

GSAM 111Vhuṱanzi ha Phurofesa Bush

GSAM 111.3Phurofesa Bush o ri: ‘Ane a ṱhasela Vho Miller kha mbuno yavho ya tshifhinga u vha a tshi vha ṱhasela kha mbuno yavho yo khwaṱhesaho. Tshifhinga tshavho tsho luga; fhedzi vha khou khakha nga ha tshiitea tshine tsha ḓo vha hone.’ Bush o vha a tshi tenda uri ḽifhasi ḽoṱhe ḽi ḓo rembuluswa Kristo a sa athu u ḓa. Muhumbulo wawe wo vha u wa uri miṅwaha ya tshigidi i ḓo thoma nga 1844.

GSAM 111.4Vhafunzi vha lutendo lwa u ḓa ha Murena vho funza kha nyambo dzavho dza khagala uri ḓivhazwakale ya ḽifhasi yo sumbedza tshaka dzo fhambanaho dzi kha vhuimo honoho ho fanyiswaho nga tshifanyiso tsha Daniele 2, musi tombo ḽi tshi fanela u rwa tshifanyiso kha ṋayo, Mudzimu wa ṱaḓulu a vhea muvhuso wawe; na kha ndima ya 7, musi ‘muvhuso na maanḓa na vhuhulu ha muvhuso u re fhasi ha ḽiṱaḓulu ḽoṱhe zwi tshi ḓo ṋewa vhakhethwa vha Wa-Ṱaḓulu-ṱaḓulu.’ Vho dovha vha humbudza vhathu uri zwiga—zwa tsiko, zwa mivhuso, na zwa vhuḓifari—zwo vha zwi zwenezwo zwe Maṅwalo a dzula o amba uri zwi ḓo vhonala musi Murena a tshi vho ṱoḓa u vhonala.

GSAM 111Maḓembe Ṱaḓulu

GSAM 111.5Murena u amba nga muporofita Yoele a ri: ‘Ndi ḓo sumbedza maḓembe ṱaḓulu na kha ḽifhasi, malofha, na mulilo, na dzithogomela dza vhutsi. Ḓuvha ḽi ḓo shandulwa ḽa vha swiswi, ṅwedzi wa vha malofha, hu sa athu u ḓa ḓuvha ḽihulu na ḽi ofhisaho ḽa Murena.’4 Vha-Adventist vho tenda vha dovha vha funza uri tshedza tsha devhula tsha maḓana a miṅwaha a u fhedzisela (tshine tsha ḓowela u vhidzwa mavhone a devhula) tsho vha tshi ‘mulilo na dzithogomela dza vhutsi’ zwi elanaho na zwe muporofita a zwi bula; nahone u ya nga mafhungo a khwinesa ane a nga wanala kha ḓivhazwakale (ri amba Bugu ya Nḓivho ya Edinburg sa vhuṱanzi), tsho vha tshi tshi vhonala nga u sa anzeli tshifhinga itshi tshi sa athu u swika.

GSAM 112.1Ngauralo, musi mulaedza wa u ṱavhanya u ḓa ha Murena u tshi khou ya kha zwipiḓa zwa kulekule zwa ḽifhasi, zwiga zwo sumbedzwa ṱaḓulu zwe zwa khwaṱhisa ngoho, zwa ita uri vhathu vha sedze.

GSAM 112.2Nga Phando 25, 1837, ho vhonala tshedza tsha devhula tshi ngaho mulilo, tshi tshi penya nga nḓila ya u naka vhukuma, tshe tsha vhonala tshi tshi livhisa mihumbulo ya vhanzhi kha zwe muporofita Yoele a dzula o amba uri zwi ḓo ranga phanḓa ḓuvha ḽihulu ḽa Murena. Ṱhaluso i tevhelaho ya zwe zwa vhonala i bva kha New York Commercial Advertiser ya Tshimedzi 22, 1839. I tendelana tshoṱhe na zwe muṅwali a zwi vhona e Victor, tshiṱirikini tsha Ontario, N.Y.

GSAM 112Tshedza tsha Devhula tshi Ngaho Mulilo tsha 1837

GSAM 112.3“Nga madekwana a Phando 25, 1837, ho vhonala zwenezwi zwithu zwi mangadzaho [hu tshi ambiwa tshedza tsha devhula] kha zwipiḓa zwo fhambanaho zwa shango, sa zwine vhavhali vhashu vha ḓo zwi humbula vha sa timatimi. He mavu a vha o fukedzwa nga mahaḓa, zwe zwa vhonala zwo vha zwihulu na ‘zwi ofhisaho’ nga nḓila ye ya vha i sa athu u vhonwa. Kha huṅwe fhethu hu re tsini na thavha, vhathu vhe vha zwi vhona vho ri vhudza uri zwo vha zwi tshi fana na ‘magabelo a mulilo a tshi elela a tshi tsa thavhani,’ nahone nga u angaredza, u ya nga zwe zwa ḓivhea, mahaḓa o fukedzaho mavu o vhonala sa mulilo wo ṱanganyiswaho na malofha, ngeno nṱha (sa zwine muapostola a amba), ‘maṱaḓulu a tshi swa nga mulilo,’ zwo fana vhukuma na ṱhaluso ya vhuporofita ya ḓuvha ḽa vhufhelo lwe vhanzhi vha mangala; vhana vha zwi vhona vha tshuwa, vha vhudzisa arali hu u ḓa ha khaṱhulo; na zwipuka zwa tetemela zwi tshi vhonala zwi tshi ofha vhukuma.”

GSAM 113.1Tshiga itshi tsha muporofita Yoele a tsho ngo sumbedzwa Amerika fhedzi, fhedzi musi pfunzo ya u ḓa ha Murena i tshi khou ḓivhea Great Britain, tshiga tshenetsho tsho sumbedzwa ṱaḓulu kha shango ḽeneḽo. New York Commercial Advertiser ya Tshimedzi 22, 1839, u redza zwi tevhelaho zwi bvaho kha maphepha a mafhungo a London nga ha tshiitea tshi mangadzaho tshe tsha vhonwa kha shango ḽeneḽo nga vhusiku ha Khubvumedzi 3:—

GSAM 113Tshedza tsha Devhula tsha 1839

GSAM 113.2“LONDON, KHUBVUMEDZI 5 [1839].—Vhukati ha awara ya fumi nga vhusiku ha Ḽavhuṋa na ya vhuraru nga matsheloni a mulovha, ṱaḓulu ho vhonala tshiṅwe tsha zwikaidi zwo nakesaho zwa zwithu izwi zwi sa ḓowelei, ṋaledzi dzi waho na mavhone a devhula, zwo vhonwaho kha miṅwaha minzhi yo fhiraho. Tshiga tsha u thoma tsha hetshi tshiitea tshi mangadzaho tsho vhonala ho sala minete ya fumi uri hu vhe awara ya fumi, musi tshedza tshitswuku tshi vhonalaho sa muya wo no nga vhutsi tshi tshi gonya tshi tshi bva kha tshipiḓa tsha devhula tsha ḽiṱaḓulu, tsha ṱanḓavhuwa nga zwiṱuku u swika vhukati ha ḽiṱaḓulu, nahone nga awara ya fumi kana minete ya fumi na miṱanu yo fhela, hoṱhe, u bva vhubvaḓuvha u swika vhukovhela, ho vha ho ṱanganelana nga tshedza tshihulu. Zwo vha zwi tshi ofhisa vhukuma, zwi tshi fana tshoṱhe na zwe zwa vha zwi tshi nga vhangwa nga mulilo u ofhisaho. Tshedza tsho vha tshi tshi shanduka vhukuma; nga tshiṅwe tshifhinga tsha vhonala tshi tshi tsa, tsha mbo ḓi gonya tshi tshi penya nga maanḓa. Ho vha hu tshi vhonala magogo a vhutsi o ṱanganyanaho natsho, a tshi mona a tshi dovholola, nahone muṅwe na muṅwe we a zwi vhona o vhonala a tshi tenda uri wo vha u ‘mulilo muhuluhulu.’

GSAM 113.3“Nyofho dza muḓi muhulwane dzo vha khulwane vhukuma; vhathu vha zwigidi vho vha vha tshi khou gidimela thungo ye vha humbula uri ho vha hu na khombo i ofhisaho. Zwishumiswa zwa u dzima mulilo zwa zwiṱitshi zwa vhadzimamulilo zwi re Baker Street, Farringdon Street, Watling Street, Waterloo Road, na zwa zwiṱitshi zwa vhukovhela ha London—zwa vhukuma, tshishumiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha u dzima mulilo London, tsho mbo ḓi kungelwa bere, tsha gogwa nga u gidima tshi tshi ya he ha humbulwa uri ndi ‘fhethu ha tshinyalelo’ nga u fhisea hu fhiraho ha nga misi, tshi tshi tevhelwa nga dzigoloi dza bere, vhanameli vha bere, na magogo mahulu a vhathu. Zwiṅwe zwa zwishumiswa zwo ya u swika High Gate na Halloway [maela a ṱoḓaho u vha maṋa] hu sa athu u wanala uri ho vha ho khakhiwa. Zwithu izwi zwo vhonala lwa awara dzi fhiraho mbili, nahone musi hu tshi vho tsha zwe zwa vhonala zwo vha zwi tshi naka vhukuma.

GSAM 114.1“Nga awara ya vhuvhili nga matsheloni, hetshi tshiitea tsho sumbedza lunako luhuluhulu, zwe zwa vha zwi tshi konḓa vhukuma u zwi ṱalusa. London hoṱhe ho vhonetshelwa sa musi ḓuvha ḽi vhukati, nahone muyani ho vha ho ṱamba vhukuma. Tshipiḓa tsha tshipembe tsha ḽiṱaḓulu, nga tshifhinga tsho bulwaho, naho tshi si na makole, tsho vha tshi na swiswi ḽihulu; fhedzi ṋaledzi, dze dza vha dzi sa vhalei, dzo penya zwavhuḓi. Luṅwe lurumbu lwa ḽiṱaḓulu lwo sumbedza phambano i sa ḓowelei fhedzi i nakesaho; lwo vha lwo ṱamba tshoṱhe, na tshedza tsho penya vhukuma; ho vha hu tshi khou tevhekana ṋaledzi dzi waho, dze dza fhambana nga u penya—dzo vhonala dzi tshi vhumbea vhukati ha ḽiṱaḓulu, dza ṱanḓavhuwa u swika dzi tshi nga dzo phatshuwa. Zwe zwa vhonala zwo vha zwi tshi nga muḓagasi. Ṋaledzi ṱhukhu dza zwigidi na zwigidi dzo fhufhela nṱha ha mutalo une ḽifhasi na ḽiṱaḓulu zwa ṱangana khawo, dza gidimela kha ḽifhasi nga luvhilo luhulwane lwe iṱo ḽa vha ḽi tshi kundwa u tevhela nḓila yadzo; na dzone dzo vhonala dzi tshi phatshuwa, dza phuletshedza muya mutswuku wo swifhalaho u ngaho vhutsi kha tshipiḓa tshoṱhe tsha ḽiṱaḓulu. Mivhala yo vha yo naka vhukuma.

GSAM 114.2“Nga hafu u bva kha awara ya vhuvhili, zwe zwa vhonala zwo shanduka zwa vha swiswi, ḽe musi ḽi tshi phaḓalala ḽa sumbedza musengavhadzimu u penyaho nṱhesa vhukati ha ḽiṱaḓulu, na u mona na mukano wa swiswi ḽe ḽa vha ḽo lepelela tshipiḓa tsha tshipembe tsha shango. Nga murahu ha tshifhinganyana, dzithogomela dza tshedza tsha muvhala wa siliva dza phuletshedza dzi tshi bva khawo. Dzo engedzea nga nḓila i mangadzaho, dza ṱanganyanela kha muya mutswuku u ngaho vhutsi we wa vhumbea nga tshifhinga tshenetsho, nahone musi dzo no gonya tshoṱhe zwe zwa vhonala zwo fhira zwoṱhe zwine muthu a nga zwi humbula. Ṋaledzi dzo vha dzi tshi khou fhufhela thungo dzoṱhe, zwa bvela phanḓa u swika nga awara ya vhuṋa, musi zwoṱhe zwo nyamalala.”

GSAM 114Zwithu zwi sa Ḓowelei zwi Vhonalaho kha Ḓuvha

GSAM 114.3Musi vhahuweleli vha tshilaho vha tshi khou ṱalusa ngoho ya u ḓa ha Murena, maḓembe manzhi o fhambanaho a ṱaḓulu o vhonala kha zwipiḓa zwo fhambanaho zwa ḽifhasi. Kha zwenezwi, fhethu hune ra vha naho hu ri tendela u sumbedza fhedzi zwe ḓuvha ḽa vhonala ḽi zwone ngei Norwich, England, nga Nyendavhusiku, 1843. Ho vha na zwi fanaho New Haven, Conn., nga Khubvumedzi 9, 1844, lwa awara mbili phanḓa na nga murahu ha masiari, nahone zwo vhonwa nga vhathu vha zwigidi.

GSAM 115U Vhonala hu sa Ḓowelei ha Ḓuvha

GSAM 115.1Tshitendeledzi tshiṱuku tsha nga ngomu tshi fanyisela ḓuvha. Ḽo vha ḽi na muvhala wa swiri u songo swifhalaho. Tshipiḓa tsha nnḓa tsha zwitendeledzi zwivhili zwi monaho na ḓuvha zwi kule naḽo nga zwikhala zwi sa eḓani, tsho vhonala tshi na muvhala wonoyo; fhedzi tshipiḓa tsha ngomu tsha zwitendeledzi izwi tsho vha tshi na muvhala wa ṱaḓa wo khwaṱhaho, ḽiṱaḓulu ḽi re ngomu hazwo ḽi tshi vhonala ḽi na muvhala wa buraweni wo swifhalaho, nahone zwitendeledzi zwiraru zwihulu zwi fhirelaho kha ḓuvha na fhasi haḽo zwo vhonala zwi zwa tshedza tshi penyaho tshi re khagala.

GSAM 115.2Nga ha zwe zwa itea England, ri vhala kha luṅwalo lwa E. Lloyd, London, Phando 3, 1844, zwi tevhelaho:—

GSAM 115.3“Ho vha na ‘tshiga kha ḓuvha’ tshi mangadzaho, tsho vhonwaho nga vhadzulapo vha ndeme vha Norwich na mashango o u tangaho, tshine zwa raloho zwa vha zwi sa athu u vhonwa England. Tsho vhonala Nyendavhusiku wo fhiraho, nga awara i ṱoḓaho u vha ya 12 masiari, tsha dzula lwa awara mbili. Tsho tshuwisa vhadzulapo vhukuma. Tsho itea musi Vhamuraravho Winter, Burgess, na Routon vha sa athu u thoma mushumo wavho wa vhurereli kha wonoyo muḓi. Tsho vhonala tshi tshi lugisela ngoho nḓila, lwe vha bvelela zwavhuḓi henefho.”

GSAM 116.1Mafhungo a hetshi tshiitea sa zwe tsha itea New Haven, Conn., o ṋewa kha Mukosi wa Vhukati ha Vhusiku wa Tshimedzi 10, 1844, o dzhiiwa kha New Haven Palladium ya Khubvumedzi 10, 1844. Kha mafhungo a re kha Mukosi, mudzudzanyi u ri: ‘A hu na muḓivhi wa zwa tsiko we a kona u ṋea ṱhalutshedzo ya tshivhangi tsha hetshi tshiitea ine ya mu fusha ene muṋe.’

GSAM 116.2Mafhungo a hezwi zwe zwa vhonala zwi tshi ṱumanywa na ḓuvha New Haven, Conn., nga Khubvumedzi 9, 1844, o dovha a gandiswa kha Hartford Courant ya Khubvumedzi 12, 1844, nahone a vhalea nga heyi nḓila:—

GSAM 116.3“Zwitendeledzi zwo monaho na ḓuvha nga Musumbuluwo, Khubvumedzi 9, 1844, lwa awara mbili phanḓa na nga murahu ha masiari, zwi vhonala zwo sedzwa nga vhadzulapo vhashu vhanzhi nga dzangalelo ḽihulu, nahone zwo vusa lutamo lwa u ṱoḓisisa nga vhuṱali, uri hu gudwe zwo engedzeaho nga ha zwithu zwi vhonalaho zwa mufuda wonoyo na zwivhangi zwazwo.

GSAM 116.4“Tshitendeledzi itshi tsha tshedza tsho vha tshi tshi mangadza nga u dzula hatsho tshifhinga tshilapfu, nahone tsha ṋea zwifhinga zwavhuḓi zwa u tshi sedzulusa. Nga tshifhinga tshi ṱoḓaho u vha tsha masiari, tsho vha tshi na zwitendeledzi zwivhili zwo fhelelaho zwihuluhulu, tshiṅwe tshi re na vhuphara ha digirii dzi ṱoḓaho u vha fuiṋa na ṱhanu, tsho mona na ḓuvha ḽi re vhukati hatsho, tshiṅwe tshi na vhuphara ha digirii dzi ṱoḓaho u vha fusumbe na mbili, vhukati hatsho hu nṱhesa ha ḽiṱaḓulu, ngeno mukano watsho u tshi fhira kha ḓuvha. Tshitendeledzi tshiṱuku tsho vha tshi na tshiṅwe tshitendeledzi tsho lapfaho, tshi re na mutalo muhulwane wa vhukati, tshi tshi fhambana zwiṱuku na tshitendeledzi tsho linganaho. Nga thungo yo livhanaho tshoṱhe na ḓuvha, na kha digirii dza furaru na rathi devhula ha fhethu ha nṱhesa ha ḽiṱaḓulu, tshitendeledzi tshihulu tsho pfukwa nga zwiṅwe zwitendeledzi zwivhili zwi re na vhuphara vhu ṱoḓaho u lingana kana vhu linganaho tshoṱhe, zwa vhumba tshiṱahe tshi penyaho fhethu he zwa ṱangana hone, sa zwine zwa nga bvelela nga u ṱangana ha tshedza tsha zwitendeledzi zwiraru zwi penyaho. Tshitendeledzi tsho monaho na ḓuvha tsho sumbedza mivhala ya musengavhadzimu, kanzhi i tshi penya nga maanḓa nahone yo naka. Zwiṅwe zwitendeledzi zwo vha zwitshena nahone zwi sa penyi nga maanḓa, samusi zwo vha zwi kule na ḓuvha. Naho zwo ralo, zwipiḓa zwiṱuku zwa zwitendeledzi, zwi re na mivhala ya tshedza tsho fhandekanaho [ya musengavhadzimu], zwo vhonala nga zwifhinga zwo fhambanaho, vhubvaḓuvha na vhukovhela.... U fana ho raloho ha tshivhumbeo hu fanela u bva kha muṅwe mulayo une wa langa kuvhumbele kwa zwitendeledzi zwa tshedza; fhedzi lushaka lwa mulayo wonoyo a lu athu u ṱaluswa nga vhuḓalo.... A ho ngo vha na vhuleme vhuhulu kha u ṱalusa u vhumbea ha tshitendeledzi tsho monaho na ḓuvha, sa izwi tshivhangi tshatsho tshi tshi ṱoḓa u fana na tshine tsha vhumba musengavhadzimu, fhedzi u ṱalusa mathomo a tshitendeledzi tshine mukano watsho wa vha vhukati ha ḓuvha zwo wanala zwi tshi konḓa u fhira zwenezwo.”

GSAM 117Maḓembe a Ḓadzisaho Zwo Dzula Zwo Ambiwa Maṅwaloni

GSAM 117.1Ri nga guda nḓila ye aya maḓembe o vhonalaho ṱaḓulu a shumiswa ngayo ngei England na Amerika nga u vhala Ṱhalutshedzo ya Ndima ya 24 ya Mateo, yo ṅwalwaho nga Sylvester Bliss, ye ya ganḓiswa ngei Boston nga 1843. Musi o no redza dziṅwe dza mafhungo o bulwaho afho nṱha, u ri:—

GSAM 117.2“Ngauralo, zwi vhonala uri ‘zwiga zwihulu’ na ‘zwithu zwi ofhisaho’ zwo dzula zwo ambiwaho Maṅwaloni a ngoho zwoṱhe zwo no ḓadzea, khathihi na zwe Mupholosi a amba uri zwi ḓo ranga u ḓa hawe phanḓa.

GSAM 117.3“Samusi u bva ha maṱari a miri hu tshiga tsha uri tshilimo tshi tsini, na Vhakriste vha tea u ḓivha nga vhuṱanzi vhu fanaho, musi hezwi zwiga zwi tshi ḓadzea, uri u ḓa ha Kristo hu tsini, hu miṋangoni. A si uri vho tou tendelwa u zwi ḓivha fhedzi; Mupholosi washu u vha laya uri vha zwi ḓivhe.”5

GSAM 117VHARUMIWA

GSAM 117.4Samusi ro no sumbedza zwiṅwe zwa zwithu zwihulwane zwa mulaedza wa u ḓa ha vhuvhili, sa zwe wa huwelelwa ngazwo u thomani, zwi nga vha zwavhuḓi u sedza vha si gathi vha avho vhe vha vha na mushumo muhulwane kha yeneyi khuwelelo khulwane. Ro no bula madzina a vhanzhi vhe vha vha vhaṅwe vha vhafunzi vha vhukoni vhuhulwane vha tshenetsho tshifhinga mashangoni a nnḓa, vhe vha huwelela wonoyo mukosi. Musi ri tshi sumbedza vhaṅwe vha vhe vha ranga phanḓa ngei Amerika, vhe Murena a vha hwesa muhwalo wa mushumo, zwi ḓo dovha zwa sumbedza uri tshanḓa tsha Murena tsho vha tshi kha yeneyo ndingedzo ngangoho.

GSAM 118William Miller

GSAM 118.1Ri ḓo thoma nga u sedza mafhungo a William Miller, we a vha o bvelela vhukuma kha ndingedzo ya u ḓa ngei United States, lwe vhanzhi vha ḓivha yeneyo ndingedzo nga dzina ḽa ‘vhutevheli ha Miller’ fhedzi.

GSAM 118.2William Miller o bebwa ngei Pittsfield, Mass., nga ṅwedzi wa 2, 1782. Musi a tshee muṱuku vhukuma, ho vhonala zwiga zwa maanḓa na u shuma ha muhumbulo zwi fhiraho zwo ḓoweleaho. Nga murahu ha miṅwaha i si gathi, zwenezwi zwiga zwo ṋaṋa u vhonala kha vhoṱhe vhe vha vha vha tshi dzula nae. O vha e na muvhili wo khwaṱhaho, muhumbulo u shumaho wavhuḓi na wo aluwaho zwavhuḓi nga lwa mvelo, na vhuḓifari vhu sa solei. O vha o wana zwivhuya zwiṱuku zwe tshikolo tsha henefho tsha vha tshi tshi ṋea lwa miṅwaha i si gathi fhedzi, musi vhathu vha tshi thoma u tenda nga u angaredza uri nḓivho yawe yo vha i tshi fhira ya vhagudisi vhe vha vha vha tshi anzela u tholiwa.

GSAM 118.3Vho-Miller vho vhinga nga 1802, vha dzula ngei Poultney, Vt. Vhanna vhe vha konana navho u bva tshe vha pfulutshela Poultney, vhe vha dovha vha vha thusa vhukuma kha zwa vhutshilo ha shango, vho vha vho ṱuṱuwedzwa vhukuma nga mihumbulo ya u timatima lutendo na pfunzo dza uri Mudzimu o sika shango, fhedzi ha dzheneleli kha mafhungo aḽo. Vho vha vhe si vhathu vha vhuḓifari vhuvhi; vho vha vhe vhadzulapo vhavhuḓi, vhanzhi vhavho vhe na vhuḓifari ho dzikaho, vhulenda na mafunda. Naho zwo ralo, vho hana Bivhili sa tshilinganyo tsha ngoho ya vhurereli, vha lingedza u ita uri u i hana zwi vhonale zwi na tshiitisi nga thuso ye vha i wana kha maṅwalwa a Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen na vhaṅwe. Vho-Miller vho guda eneo maṅwalwa nga vhuronwane, vha fhedzisela vho ḓivhadza uri na vhone vha tenda kha Mudzimu a sa dzheneleli kha zwa shango. Vhone vhaṋe vho amba uri vho tshila nga yeneyo pfunzo lwa miṅwaha ya fumi-mivhili, u bva hu ṱoḓaho u vha nga 1804.

GSAM 118.4Vho wana vhuimo ha mukaputeni, vha dzhena tshiswoleni nga 1810. Musi vha tshi vhuya tshiswoleni, vho pfulusa muṱa wavho vha ya Low Hampton, N.Y., uri vha thome mushumo wa vhulimi henefho nga 1812. Sa mulimi, vho vha vha na tshifhinga tshinzhi tsha u vhala. Vho wana uri mihumbulo yavho ya uri Mudzimu ha dzheneleli kha zwa shango a i vha ṋei fulufhelo ḽa dakalo nga murahu ha vhuno vhutshilo. Nga seli ha vhiḓa ho vha hu na swiswi na u ṱungufhala fhedzi. Nga maipfi avho vhaṋe:

GSAM 118.4“Muhumbulo wa u fhela tshoṱhe wo vha u tshi rothola wa tshuwisa, nahone u tea u ḓifhindulela ho vha hu u lovhiswa ha vhoṱhe hu sa timatimisi. Maṱaḓulu o vha a tshi nga koporo nṱha ha ṱhoho yanga, na ḽifhasi ḽi tshi nga tsimbi fhasi ha milenzhe yanga. Tshifhinga tshi sa fheli!—ho vha hu mini? Na lufu!—lwo vha lu hone ngani? Musi ndi tshi ṋaṋa u elekanya, ndo vha ndi tshi ṋaṋa u vha kule na u wana vhuṱanzi. Musi ndi tshi ṋaṋa u humbula, zwe nda phetha zwo vha zwi tshi ṋaṋa u balangana. Ndo lingedza u litsha u humbula, fhedzi ndo vha ndi sa koni u langa mihumbulo yanga. Ndo vha ndo ṱungufhala vhukuma, fhedzi ndi sa pfesesi tshiitisi.... Nga murahunyana ha zwenezwo, vhuvha ha Mupholosi ha mbo ḓi vhonala zwavhuḓi muhumbuloni wanga. Zwo vhonala uri hu nga vha hu na Ane a vha wavhuḓi na wa khathutshelo lune ene muṋe a nga ḓiṋekedza uri zwivhi zwashu zwi hangwelwe, a ri tshidza kha u hwala ṱhamu ya tshivhi. Nda mbo ḓi pfa uri Ane a ralo u tea u vha a tshi funasea hani; nda humbula uri ndi nga ḓikumedza zwanḓani zwawe, nda fulufhela khathutshelo yawe.”

GSAM 119U Shanduka ha William Miller

GSAM 119.1Vho dovha vha ri:

GSAM 119.1“Ndo vhona uri Bivhili i sumbedza Mupholosi onoyo we nda vha ndi tshi mu ṱoḓa; nda mangala uri bugu i songo hevhedzwaho nga Mudzimu i nga sumbedza hani milayo yo teaho nga u ralo kha ṱhoḓea dza shango ḽo welaho tshivhini. Ndo kombetshedzea u tenda uri Maṅwalo a tea u vha nzumbululo i bvaho ha Mudzimu. O vha dakalo ḽanga; nahone kha Yesu ndo wana khonani.... Zwino Bivhili yo vha yone ye nda vha ndi tshi i guda u fhira zwoṱhe, nahone ndi nga amba nga ngoho uri ndo i ṱolisisa nga dakalo ḽihulu. Ndo wana uri ndo vha ndi sa athu u vhudzwa na hafu ya zwo re khayo. Ndo ḓivhudzisa uri ndi ngani ndi songo vhona lunako na vhugala hayo kale, nda mangala uri ndo vhuya nda kona hani u i hana.”

GSAM 119.2William Miller ene muṋe u ṱalutshedza nḓila ye a guda ngayo Bivhili nga u rali:

GSAM 119.2“Ndo ḓiimisela u vhea thungo mihumbulo yoṱhe ye nda vha ndo dzula ndi nayo, u vhambedza luṅwalo na luṅwalo nga vhuronwane, na u bvela phanḓa na u a guda nga nḓila yo dzudzanyeaho, ndi sa zwi litshi.... Musi ndi tshi wana tshithu tshi sa pfali, ndo vha ndi tshi anzela u tshi vhambedza na ndimana dzoṱhe dzi tshimbidzanaho natsho; nahone nga thuso ya Cruden, ndo ṱolisisa ndimana dzoṱhe dza Maṅwalo dze ha wanala khadzo ḽiṅwe ḽa maipfi a ndeme a re kha tshipiḓa tshi sa pfali.... Ndo bvela phanḓa ndi tshi guda Bivhili nga yeneyi nḓila, kha u i vhala hanga lwa u thoma, lwa miṅwaha i ṱoḓaho u vha mivhili, nda khwaṱhisea tshoṱhe uri yone i a ḓiṱalutshedza.

GSAM 120.1“Musi ndi tshi guda nga u ralo, ndo khwaṱhisea uri, arali vhuporofita ho no ḓadzeaho tshifhingani tsho fhiraho vhu tshilinganyo tsha u haṱula ngatsho nḓila ine vhu sa athu u ḓadzea ha ḓo ḓadzea ngayo, mihumbulo yo ḓoweleaho ya u vhusa ha Kristo nga muya—miṅwaha ya tshigidi fhano shangoni phanḓa ha vhufhelo ha ḽifhasi, na u vhuya ha Vhayuda—a i tikedzwi nga ipfi ḽa Mudzimu.... Ndo wana zwi tshi funzwa zwavhuḓi Maṅwaloni uri Yesu Kristo u ḓo dovha a tsa a ḓa kha ḽino ḽifhasi, a tshi ḓa nga makole a ṱaḓulu, e kha vhugala hoṱhe ha Khotsi awe.

GSAM 120.2“Ndo pfa dakalo ḽa u guda Maṅwalo ḽe nda vha ndi sa athu u humbula uri ḽi nga bva kha pfunzo dzao. Ndo thoma u a guda ndi songo lavhelela u wana tshifhinga tsha u ḓa ha Mupholosi; nahone mathomoni ndo vha ndi tshi konḓelwa u tenda zwe nda zwi wana. Fhedzi vhuṱanzi ho nkwaṱhisedza vhukuma lwe nda si kone u hanedza zwe nda vha ndo khwaṱhisea ngazwo. Ndo vha ndi tshi ṱoḓa u khwaṱhisea tshoṱhe kha zwe nda phetha, nda thoma u lindela, u fhaṱuwa na u rabelela u ḓa ha Mupholosi.”

GSAM 120.3U dovha a ri:

GSAM 120.3“Ndo tenda; nda mbo ḓi pfa muhumbuloni wanga mushumo wa u ḓivhadza yeneyi pfunzo, uri shango ḽi tende ḽi ḓilugiselele u ṱangana na Muhaṱuli na Muṱhannga wa mbingano musi a tshi ḓa. A zwi ṱoḓei uri fhano ndi anetshele nga vhuḓalo milingo yanga ya tshifhinga tshilapfu na i vhavhaho. Zwo eḓana u amba uri nga murahu ha miṅwaha minzhi ndo kombetshedzwa nga Muya wa Mudzimu, maanḓa a ngoho na lufuno lwa mimuya, uri ndi hwale tshifhambano tshanga ndi huwelele zwenezwi zwithu kha shango ḽi faho na u lovha.”

GSAM 120.4Vho-Miller, u fana na avho vhe vha ṱuṱuwedzwa nga wonoyu mulaedza kha maṅwe mashango, vho thoma vha tshi humbula u ḓadzisa mushumo wavho nga u ṅwala na u ganḓisa kha dzigurannḓa dza nnyi na nnyi na zwibugwana. Vho thoma u ganḓisa mihumbulo yavho kha Vermont Telegraph, gurannḓa ya Vhabaptist, ye ya ganḓiswa ngei Brandon, Vt. Hezwi zwo vha nga ṅwaha wa 1831. Vho thoma u amba phanḓa ha vhathu nga ha enea mafhungo nga ṅwaha wa 1832. Vho amba nga ha wonoyu muṱangano vha ri: ‘Murena o shululela tshilidzi tshawe kha tshivhidzo, nahone vhanzhi vha tenda vha tshidzwa mimuya yavho.’

GSAM 121.1Nga 1836 nyambo dzavho dzo ganḓiswa kha dziṅwe dza dzigurannḓa dza nnyi na nnyi dza tshenetsho tshifhinga. Nga tshifhinga tsha murotholo tsha 1837-38, nyambo dzavho dzo bviswa dzi tshibugwana. Nga 1838 ho ganḓiswa tshibugwana tsha vhuvhili tsha masiaṱari a 204; kha tshenetshi tshibugwana Vho-Miller vho amba uri maanḓa a Vha-Ottoman a nga wa nga ṅwaha wa 1839 kana 1840. Nyambo dzavho dza u thoma kha miṅwe ya miḓi mihulwane dzo vha nga ṅwaha wa 1836. Vho amba miḓini ya Randolph, Lowell, Groton na Lynn, Mass.

GSAM 121.2U swika nga 1840 Vho-Miller vho vha vha tshi ṱoḓa u vha vhe vhoṱhe sa muambi wa nnyi na nnyi nga ha u vha tsini ha u ḓa ha Kristo. Nga wonoyo ṅwaha, vha maḓana vha mbo ḓi ṱangana navho kha u huwelela mulaedza. Zwe zwa bveledza yeneyi tshanduko khulwane zwi ḓo sedzwa kha ndima i tevhelaho. Nga tshifhinga tsha murotholo tsha 1839-40 Vho-Miller vho ṋea mutevhe wa nyambo ngei Exeter, N.H. Ndi henefho he vha ṱangana lwa u thoma na Muhulwane J. V. Himes, we nga tshenetsho tshifhinga a ṱanganedza lutendo; u bva nga ḽeneḽo ḓuvha a shuma tsini na Muhulwane Miller sa muganḓisi na muhuweleli a fhiseaho wa mulaedza muhulwane wa u ḓa ha vhuvhili.

GSAM 121Joshua V. Himes

GSAM 121.3Nga ha onoyu mushumi o ḓiimiselaho kha yeneyi ndingedzo khulwane, zwi ḓo vha zwavhuḓi u redza zwe zwa ṅwalwa nga muṅwali wa mafhungo a vhutshilo hawe, ane a ri:—

GSAM 121.4“Joshua V. Himes o bebwa ngei Wickford, R.I., nga 19/5/1805. Khotsi awe vho vha vha tshi ḓivhiwa zwavhuḓi sa muvhambadzi na zwiṱangadzime zwa West Indies, nahone vho vha vhe muraḓo a ḓivheaho wa kereke ya Episkopali ya Mukhethwa Paulo ngei Wickford. Mme awe vho vha vhe na vhuvha ha vhuthu, vha tshi funa Mupholosi; vho funza murwa wavho nga ha lwonolwo lufuno, ene a tshi vha thetshelesa nga u ḓifunela.

GSAM 121.5“Khotsi vho vha vho ḓiimisela u funza murwa wavho Joshua uri a vhe mufunzi wa kereke ye vhone vha vha vhe muraḓo wayo, fhedzi zwiimo zwa thivhela zwenezwo. Mudzimu o vha e na muṅwe mushumo we onoyo murwa a tea u u ita, nahone o vha a tshi khou dzudzanya zwithu nga nḓila ye ya vha i tshi ḓo bveledza zwe a zwi ṱoḓa. Nga 1817 khotsi vho rumela thundu ya mutengo muhulu nga fhasi ha vhulanguli ha Mukaputeni Carter, Alexander Stewart e ene mulanguli wa thundu ya tshikepe. Vhenevha vhanna a vho ngo fulufhedzea; musi vho no swika kha vhuimazwikepe ha West Indies, vho rengisa tshikepe na thundu vha shavha. Tshenetshi tshiwo tsho shandula ndugiselelo dzoṱhe dze dza vha dzo itelwa vhumatshelo ha Joshua muṱuku, we a vha a tshi tea u rumelwa Yunivesithi ya Brown, ngei Providence, R.I. Nṱhani hazwo, nga ṅwedzi wa 4, 1821, o iswa New Bedford, Mass., a vhofhiwa nga thendelano ya u shuma na William Knights uri a gude mushumo wa u vhaḓa fanitshara.

GSAM 122.1“Musi a tshi swika hayani hawe huswa, o thoma nga u ḓiimisela mushumo we a ṋewa wone, o ḓiimisela u vha makone kha vhutsila hawe. Naho zwo ralo, nga u ṱavhanya o wana uri vhurereli ha henefho a ho ngo mu takadza tshoṱhe. U ri: ‘Mutholi wanga o vha e wa kereke ya Vhuthihi ha Mudzimu, nahone o vha a tshi nnyisa kerekeni yawe. Mufunzi Orville Dewey o vha e mufunzi wa henefho. O vha a tshi kha ḓi tou bva u litsha pfunzo dzo ḓoweleaho dza kereke. Pfunzo ye nda i wana nga fhasi ha Bishopo Griswold na Mufunzi William Burge, murangaphanḓa wa kereke ya Mukhethwa Paulo ngei Wickford, na u dzulela u thetshelesa Dokotela Crocker wa kereke ya Mukhethwa Yohane ngei Providence, R.I., we a vha a tshi amba nga vhutsila, zwo ita uri ndi si kone u ṱanganedza u hanedza ha Vho-Dewey pfunzo dza Kristo na vhaapostola vhawe, naho vha tshi amba nga vhutsila.’

GSAM 122.2“Samusi nga tshenetsho tshifhinga ho vha hu si na kereke ya Episkopali ngei New Bedford, o phetha u ya Kerekeni ya u Thoma ya Vhakriste [i si ya Vhafunziwa], nga murahu a vha muraḓo wayo. U ri: ‘Henefha ndo wana Bivhili yo vuleaho na mbofholowo ya u humbula, nda shumisa zwivhuya zwenezwo zwivhili zwavhuḓi.’ Yeneyi kereke yo vha i nga fhasi ha vhulisa ha Mufunzi Moses Howe. Mufunzi Vho-Clough vho lovhedza Joshua V. Himes nga 2/2/1823. Nga mbilu yo ḓalaho u fhisetshela Muṋe wawe, o mbo ḓi thoma, e na miṅwaha ya fumi-malo, u anetshela mafhungo a tshifhambano na u ṱuṱuwedza vhathu uri vha rembuluwe. U ḓiamba nga u rali:—

GSAM 122.3“‘Nga u ṱavhanya ndo vha muṱuṱuwedzi, nda ṋewa thendelo ya u khwinisa tshifhiwa tshanga.... Ndo fhedza tshifhinga tshanga tsha u guda mushumo nga nḓila i fusaho, nda khoḓiwa. Fhedzi lwa miṅwaha miṱanu kana ya rathi ndo vha ndi tshi anzela u shuma u fhira zwe zwa vha zwi tshi ṱoḓea, nga zwenezwo nda wana ḓuvha ḽithihi kana mavhili nga vhege ḽa u guda na u ita mushumo wa vhurumiwa fhethu hu shayaho; mitshelo ya wonoyo mushumo ndo i ṋea mufunzi wanga.’

GSAM 123.1“Nga 1825 o ṋewa mushumo sa murumiwa wa khonferentsi ya zwivhidzo zwa Vhakriste kha vundu ḽa Massachusetts ḽa tshipembe. Muhulwane Himes u ri: ‘Ho vha hu si na ndugiselelo kana tshelede ya u tikedza vharumiwa; nda phetha u dzhena kha vhubindudzi uri ndi ḓiṱhogomele, ndi huwelele nga hune nda kona ngaho.’

GSAM 123.2“Nga 1828 o bva New Bedford, a si na u timatima kana u shaya maanḓa, fhedzi e na u ḓiimisela ho vha hu tshi ḓo kunda, a ya Plymouth, he a huwelela ipfi ḽa Mudzimu dzinḓuni dza zwikolo, kamarani dzo lugiselwa zwenezwo, na huṅwe na huṅwe he a kona u wana vhathu vha u mu thetshelesa. Nga 1829 o bvela phanḓa na mushumo wa mufuda wonoyo ngei Fall River u swika nga 1830, musi a tshi pfulutshela Boston sa mufunzi wa Kereke ya u Thoma na ya Vhuvhili dza Vhakriste; o dzula henefho lwa miṅwaha ya furaru-raru. Nga 1839 o tenda mushumo wa u ḓa ha Murena, sa zwe wa ṱalutshedzwa ngazwo nga Muhulwane William Miller a ḓivheaho. O dzhena kha wonoyu mushumo muswa nga u fhisea hoṱhe he a vha e naho, nahone mishumo yawe ya vhufunzi yo vha yo ḓala u fhisea na maanḓa. Nga 1840 o thoma u ganḓisa Zwiga zwa Zwifhinga, a tshi tikedza mushumo we a ḓikumedza khawo nga mbilu yawe yoṱhe. Tshelede yawe yoṱhe, mushumo wawe woṱhe na maanḓa awe oṱhe zwo ṋekedzwa wonoyu mushumo, nahone ha wanala vhathu vha zwigidi vhe vha tenda.”

GSAM 123Mishumo ya Miller na Himes Vho Ṱangana

GSAM 123.3U bva nga 1840 u swika tshifhingani tsha u wela ha maṱari tsha 1844, Vhahulwane Miller na Himes vho shuma vho ṱangana kha vhunzhi ha mishumo yavho, vha tshi bva kha muṅwe muḓi vha tshi ya kha muṅwe, nga tshilimo vhe na ṱende ḽavho ḽihuluhulu, nga tshifhinga tsha murotholo vha tshi shuma dzikerekeni na holoni dza nnyi na nnyi. Maanḓa mahulu a muvhili wa Muhulwane Himes o ita uri a tshile u swika a tshi dzhena ṅwahani wawe wa vhu-92. Vhukoni ha muhumbulo wawe ho dzula ho khwaṱha u swika magumoni. Nga 28/9/1894 o ṋea nyambo i ṱuṱulaho vhukuma phanḓa ha tshivhidzo tsha Vha-Adventist vha ḓuvha ḽa vhusumbe vha fhiraho zwigidi zwiraru, fhethu ha muṱangano wa khempu ngei Lansing, Michigan. O vha a tshi vhonala a tshi amba nga u ḓiimisela na maanḓa manzhi a maḓuvha a kale. Hezwi zwo vha zwi tshi mangadza vhukuma kha munna we a vha o no fhedza miṅwedzi miraru kha ṅwaha wawe wa vhu-91, nahone a tshi khou lwala vhulwadze vhu sa lafhei he ha mu vhulaha nga ṅwaha wo tevhelaho.

GSAM 124.1Vhahulwane Miller na Himes vho vha vho ima, zwi tshi nga ri, ‘phanḓa-phanḓa nndwani’ kha ndingedzo ya u ḓa ha vhuvhili ngei Amerika, nahone vho vha vhe vhavhili fhedzi kha vhanzhi vhe vha shuma navho u huwelela pfunzo ya u ḓa ha Kristo; zwihulwane zwe zwa vha ṱalula ho vha hu u khwaṱha kha zwe vha ḓiimisela na u fulufhedzea hu sa solei. Vhunzhi ha vhenevha vhanna vho vha vhe vha lushaka lune shango ḽa lu vhidza ‘vhanna vhe vha bvelela nga vhuḓidini havho’—vhanna vhe vha aluwa nga u ṱangana na zwiimo zwi konḓaho zwa vhutshilo, vhe vha guda u haṱula ndeme ya mushumo nga milayo ya vhungoho, hu si nga u ṱoḓa zwine zwa vha vhuyedza. Vho vha vhe na vhuvha ha avho vhe Muhulwane Miller a amba uri ndi vhone vhe vha vha vha tshi anzela u ṱanganedza mulaedza vha tshi bva dzikerekeni, ‘miraḓo i ofhaho Mudzimu vhukuma, yo ḓiṋekedzaho na i tshilaho nga lutendo.’ Yeneyi mbuno yo khwaṱhisedzwa nga vhafunzi vha kereke dzo fhambanaho, vhe, nga murahu ha u bva ha u fhedza ha Vha-Adventist kha dzone, vha ri: ‘Yo [yeneyi pfunzo] dzhia vha khwine-khwine vha sambi ḽashu.’

GSAM 124Vhaṅwe Vhahuweleli vha Vha-Adventist Vha Ḓivheaho

GSAM 124.2Zwi nga vha zwavhuḓi u bula nga madzina vhaṅwe vha vhanna vhe vha ita mushumo muhulwane na Vhahulwane Miller na Himes kha ndingedzo ya tshifhingani tsha mathomo. Wa u thoma kha mutevhe ndi Charles Fitch, wa Cleveland, Ohio, we nga 1842 a ṋea muhumbulo wa uri hu vhe na tshati dza u sumbedza mabono a Daniele na Nzumbululo. Tshisima tsha wonoyo muhumbulo tsho vha tshi kha Habakuku 2:2, 3. Charles Fitch o lovha nga 10/10/1844.

GSAM 124.3Dokotela Josiah Litch, wa Philadelphia, we, samusi ri tshi ḓo vhona kha ndima i tevhelaho, a ṱuṱuwedzwa nga Murena u huwelela ngoho ye, musi i tshi ḓadzea, ya ita uri vhathu vha mbo ḓi vha na dzangalelo ḽi engedzeaho nga u ṱavhanya kha mulaedza wa u ḓa.

GSAM 124.4Elon Galusha, wa Lockport, N.Y., mufunzi wa Vhabaptist a ḓivheaho, we maṅwalwa na mushumo wawe wa vhufunzi nga ha u vha tsini ha u ḓa ha Murena zwa ṱuṱula vhukuma yeneyo kereke.

GSAM 125.1E. R. Pinney, wa Seneca Falls, N.Y., muṅwe mufunzi o ḓiṋekedzaho wa kereke ya Vhabaptist, we mushumo wawe wa vhufunzi na maṅwalwa awe zwa vha na maanḓa kha mushumo. O vha a tshi nga vhidzwa nga ho teaho uri ndi ‘Muṋo wa ḽifhasi.’

GSAM 125.2Geo. Storrs, wa Muḓi wa New York, we a vha e muhuweleli a ḓivheaho wa u vusulusa lutendo phanḓa ha u tenda hawe pfunzo ya u ḓa. Maṅwalwa awe o vha na maanḓa mahulu a u ṱuṱuwedza vhathu uri vha ḓiṋekedze na ndaka yavho kha mushumo nga ho engedzeaho; zwenezwi zwo vhonala nga maanḓa kha vhege dza u fhedza dza maḓuvha a 2300. Ndi ene we, nga murahu ha u nyabwa, a ḓisa kha vhathu vha Vha-Adventist na shango nyambo dzawe dza rathi nga ha mvelo ya muthu, vhuimo ha vhafu na ṱhamu i ḓaho, uri vha dzi sedzuluse.

GSAM 125.3Muhulwane Stockman, wa Portland, Maine, o vha e muṅwe mushumi o ḓiimiselaho kha mishumo ya William Miller ya u vusulusa lutendo kha wonoyo muḓi. O lovha vhege dzi si gathi phanḓa ha u fhela ha ṅwaha wa Vhayuda wa 1843, musi vhathu vha Vha-Adventist vha tshi kha ḓi fulufhela na u lavhelela uri Murena u ḓo ḓa nga tshenetsho tshifhinga.6

GSAM 125.4Ho vha hu na vhaṅwe vhanna vha ḓivheaho vhane, nga ṅwambo wa u shaya tshikhala, ra ḓo tou bula madzina avho fhedzi, vha ngaho N. N. Whiting, we a ṱalutshedzela Thestamennde Ntswa kha Luisimane, ṱhalutshedzelo ine ya ḓivhiwa nga ḽa Ṱhalutshedzelo ya Whiting; S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; George, Wesley na Edwin Burnham (vhana vhararu vha muṱa muthihi), vhoṱhe vhe vhashumi vha bvelelaho kha mulaedza.

Notes

  1. Habakuku 2:2, 3. ↩
  2. Nzumbululo 14:6, 7. ↩
  3. Marko 1:14, 15, ↩
  4. Yoele 2:30, 31. ↩
  5. Ṱhalutshedzo ya Ndima ya 24 ya Mateo, masiaṱ. 49-60. S. Bliss, Boston, Mass., 1843. ↩
  6. Zwi a leluwa u vhona, sa zwe zwa sumbedzwa kha Maṅwalwa a Mathomoni, siaṱ. 17, uri ndi ngani Vhahulwane Fitch na Stockman vho vha vha tshi ṱoḓa vhukuma u ḓivha zwe zwa itea u bva tshe vha eḓela. ↩

Note

Back