Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
26 / 31
26 / 31

Kapittul 23 — Heilsustovnar

John Norton Loughborough

GSAM 358.1„HIN ELSKAÐI, eg ynski fram um alt, at tú mátt eydnast væl og vera frískur, eins og sál tín eydnast væl.“1

GSAM 358.2Á sabbatinum, 6. juni 1863, vóru elsti White og kona hansara á einum tjaldmøti, sum elstarnir Cornell og Lawrence hildu í Otsego, Mich. Har fekk frú White eina sjón, sum opnaði fyri henni evnið um heilsunýskipan. Frá tí løtu vórðu greinir um heilsu og heilsugóða liviháttin prentaðar í Yvirliti og boðbera, og hon fór at skriva tað, sum henni var opinberað um heilsu. Nakað av hesum kom fram í Vitnisburði nr. 11 og í verkinum, sum eitur Hvussu ein skal liva.

GSAM 358.3Evnið um heilsugóða liviháttin og rætta sambandið hansara við likamligan, sálarligan og andaligan menning varð lagt týðiliga fram fyri fólkið. Í Yvirliti og boðbera 25. oktober 1864 kom elsti J. N. Andrews við hesum týdningarmiklu ráðum um evnið:—

GSAM 358J. N. Andrews um heilsugóðan livihátt

GSAM 358.4„At leggja burtur alt skaðiligt mat og liva eitt fráhaldandi lív undir ávirkan av góðari frálæru og samvitsku fyri Gudi hoyrir til tað, sum er mest neyðugt fyri góða heilsu. Likamar okkara eru tempul hins Heilaga Anda. At vit veruliga kunnu geva honum heiður í likamum okkara eins og í anda okkara, hvussu neyðugt er tað ikki, at vit eiga allar kreftirnar í likami okkara í fullari megi! Takka Gudi fyri, at hetta evnið nú verður lagt serliga fram fyri fólk okkara. Heilsa og styrki hoyra til tað, sum er okkum mest dýrabært, og hevur størstan týdning fyri tey, sum skulu síggja tær stóru hendingarnar í neyðartíðini.“

GSAM 359.1Evnið um bíbilsku heilsulæruna og kristiliga fráhaldni varð talað fyri, ikki bert gjøgnum teigarnar í Yvirliti og boðbera, men eisini av prædikumonnum okkara.

GSAM 359.2Á Aðalráðstevnuni, 20. mai 1866, varð henda leiðbeining givin gjøgnum frú White (tað sama stendur í Vitnisburði nr. 11):—

GSAM 359Ein heilsustovnur skal setast á stovn

GSAM 359.3„Mær varð sýnt, at vit áttu at útvega eitt heim fyri tey plágaðu og tey, sum ynskja at læra at taka sær av likami sínum, so tey kunnu fyribyrgja sjúku....

GSAM 359.4„Tá vantrúgvandi fara at leita til ein stovn, sum er vígdur til góða viðgerð av sjúkum og verður rikin av sabbatshaldarum læknum, verða teir beinleiðis førdir undir ávirkan av sannleikanum. Við at læra fólk okkara og okkara veruligu trúgv at kenna verður fordómur teirra tikin burtur, og teir verða væl hugaðir. Við soleiðis at verða sett undir ávirkan av sannleikanum fáa summi ikki bert lætta frá likamligum veikleikum, men finna eisini grøðandi balsam fyri syndasjúkum sálum sínum.

GSAM 359Forsøgn um úrslitini

GSAM 359.5„Tá heilsan hjá teimum sjúku batnar undir skilagóðari viðgerð, og tey byrja at njóta lívið, fáa tey álit á teimum, sum hava verið amboð til at fáa tey aftur til heilsu. Hjartað fyllist við takksemi, og góða sáð sannleikans fær tí lættari fótafesti har; í summum førum verður tað røkt, veksur upp og ber frukt Gudi til dýrdar. Ein slík dýrabar sál, sum verður frelst, er meira verd enn øll tey miðl, sum skulu til at seta ein slíkan stovn á stovn....

GSAM 359.6„Summir, sum fara avstað frískir aftur ella nógv hjálptir, verða amboð til at bera trúgv okkara inn á nýggjar staðir og reisa sannleikans merki har, sum tað hevði verið ómøguligt at fáa atgongd, um fordómur ikki fyrst var tikin burtur úr hugum við einari dvøl hjá fólki okkara fyri at fáa heilsu.“

GSAM 360.1Við einmæltum atkvøðum hjá fólki okkara, sum var savnað, varð avgjørt, at so skjótt sum tað var gjørligt, skuldi ein heilsustovnur setast á stovn í ella nær við Battle Creek, og at hann skuldi vera undir læknaligari leiðslu av Dr. H. S. Lay, sum umframt sína fyrru læknaligu útbúgving hevði verið meira enn eitt ár á einum vatnslækningarstaði eystanfyri fyri at læra vatnslækningarháttir at viðgera sjúku.

GSAM 360Staðið til eitt heilsuhæli keypt

GSAM 360.2At seta ein slíkan stovn á stovn tá sá út sum eitt stórt arbeiði; og hevði tað ikki verið fyri henda uppmuntrandi vitnisburð um úrslitið, hevði drál verið við at taka undir við arbeiðinum. Men í staðin fyri drál gingu bert nakrir dagar eftir, at ráðstevnan var lokin, áðrenn tað rúmliga hús hjá dómara Graves, við átta ekrum av jørð, sum var hansara vakra bústaður í vestara Battle Creek, varð keypt. Afturat húsinum varð alt fyri eitt bygd ein tvey hæddir høg útbygging, sum skuldi vera baðirúm. Í hesum húsum varð stovnurin fyri heilsunýskipan latin upp.

GSAM 360.3Í Yvirliti og boðbera 19. juni 1866 varð fyrsta almenna áheitanin um partabrøv í stovninum sett fram. Í sama blaði varð sagt, at samkomurnar í Battle Creek, Mich., og Olcott, N.Y., longu høvdu teknað partabrøv fyri 2.625 dollarar, ella 105 partar á 25 dollarar hvør. Av tí at eingin lóg var í Michiganríki, sum loyvdi at stovna eitt felag til at reka heilsustovnar, varð ognin eina tíð umsitin av trúnaðarmonnum, til felagið kundi verða stovnað.

GSAM 360Eitt heilsutíðarrit verður byrjað

GSAM 360.4Fyrsta august byrjaðu leiðararnir eisini at geva út eitt mánaðarligt heilsutíðarrit, sekstan síður við kápu, í tíðarritssniði. Tað varð kallað Heilsunýskiparin. Hetta tíðarritið heldur fram enn, undir navninum Góð heilsa, og er nú leiðandi heilsutíðarrit heimsins. Tíðarritið viðgjørdi ikki bert meginreglur um heilsu og fráhaldni, men var eisini eitt amboð til at lýsa heilsustovnin, sum alment varð latin upp fyri sjúklingum og gestum við kosti og innivisti 5. september 1866. Her var sostatt stovnurin keyptur, útgjørdur og í rakstri minni enn fýra mánaðir frá tí, at evnið fyrst varð nevnt fyri fólki okkara; og 11.000 dollarar vóru teknaðir í partabrøvum, har stórur partur longu var goldin.

GSAM 361Eitt læknaligt felag verður skipað

GSAM 361.1Um veturin 1866–67 varð ein lóg samtykt av lóggávutinginum í Michigan, sum heimilaði at stovna eitt felag til at reka heilsustovnin. 17. mai 1867 varð hetta stig tikið, reglur felagsins samtyktar, og fastogn og onnur ogn latin teimum trúnaðarmonnum, sum vóru valdir til uppgávuna. Samlaða upphæddin av teknaðum partabrøvum fram til tann dagin var 26.100 dollarar; av teimum vóru 18.264,87 dollarar goldnir. Stovnurin hevði ein dugnaligan hóp av læknum og hjálparfólki, og húsini vóru næstan full av sjúklingum; fleiri teirra høvdu longu tikið við trúgv okkara, eftir at tey vóru komin til stovnin og har lært okkum sum fólk og sannleikan at kenna.

GSAM 361Heilsugóð klæði

GSAM 361.2Í øllum tíðum og í øllum londum er hið náttúrliga hjartað móttakiligt fyri ávirkan heimsins, við lívsins stoltleika, dárskapum og mótum. Árið 1863 í okkara egna landi, tá heilsu- og klædnamálið varð sýnt frú White, var eingin undantøka, sum sæst av ovurhuganum hjá kvinnunum, tá tær fylgdu tí rástandi mótinum at bera stórar ringar undir kjólunum, sum gjørdu, at nógvar teirra sóu út sum um tær gingu í einum øvutum ballóni. Um somu tíð vórðu tveir aðrir útligir hættir í klæðum tiknir upp, sum elvdu til nógva kjak. Ein stutt frágreiðing um teir fer kanska at hjálpa lesaranum at skilja betur ein vitnisburð frá frú White um klædnamálið, sum stendur í Vitnisburðum til samkomuna, nr. 10.

GSAM 362Útligir hættir í klæðum verða fordømdir

GSAM 362.1Fyrsti útligi hátturin var at bera kjólar við sleipi ella slongi, frá tíggju tummum upp í átjan tummar ella meira á longd, alt eftir ynski hennara, sum bar hann. Teir vórðu ofta latnir dragast eftir jørðini, og menninir kallaðu teir „gøtusóparar“. Hin útligi hátturin var júst hin mótsetti og var ein klædnastílur, sum líktist tí, menninir bóru, so nógv sum gjørligt. Hesin mótin varð tikin upp av teimum, sum fylgdu eftir frøkun Bloomer, og tí varð hann kallaður „bloomer-kjólin“. At enda varð navnið broytt til „amerikanska búnaðin“. Tey, sum tóku undir við hesum búnaði, hildu stevnir frá staði til stað, og nógvar av systrum okkara vóru fyri at taka hann upp. Summar bóru hann.

GSAM 362Ein vitnisburður um klædnamálið

GSAM 362.2Um tað, sum varð sýnt frú White um klædnamálið, fari eg at endurgeva nakrar málsgreinir úr Vitnisburði nr. 11:—

GSAM 362.3„Trúfast fólk Guds er ljós heimsins og salt jarðarinnar, og tey eiga altíð at minnast, at ávirkan teirra hevur virði. Um tey skiftu tann ov langa kjólin um við tann ov stutta, høvdu tey í stóran mun oyðilagt ávirkan sína. Vantrúgvandi, sum tað er skylda teirra at gagna og royna at leiða til Guds lambs, høvdu fingið andstygd. Nógvar bøtingar kunnu gerast á kvinnuklæðum av heilsuávum, uttan at broyta so nógv, at áskoðarin fær andstygd.

GSAM 362Nýskipaða klædnadrátturin

GSAM 362.4„Líkami skal als ikki trýstast saman við korsetti og hvalabeinum. Kjóllin skal sita leyst, so lunguni og hjartað kunnu arbeiða frískt. Kjóllin skal røkka eitt sindur niður um ovasta partin av stivlinum, men skal vera nóg stuttur til at sleppa undan skiti á gongubreyt og gøtu, uttan at verða lyftur við hondini. Ein enn styttri kjóll enn hesin hevði verið hóskandi, hentur og heilsugóður hjá kvinnum, tá tær gera húsarbeiði, og serliga hjá teimum, sum noyðast at gera meira ella minni arbeiði uttandura.

GSAM 363Allur kroppurin skal vera javnt ílatin

GSAM 363.1„Hvussu langur kjóllin enn er, skulu bein teirra vera ílatin líka væl sum hjá monnum. Hetta kann gerast við at bera fóðurbrøkur, sum verða savnaðar í ein kant og festar um øklarnar, ella gjørdar víðar og smalnandi niðast; og tær skulu røkka so langt niður, at tær hitta skógvin. Soleiðis ílatin bein og øklar eru vard móti trekkji. Um føtur og bein verða hildin heit við heitum klæðum, verður blóðrenslið javnað, og blóðið verður verandi reint og frískt, tí tað verður ikki kølt ella forðað í sínum náttúrliga rásum gjøgnum kroppin.“

GSAM 363.2Longdin á hesum kjóla varð løgd fram sum eitt rósvert miðal millum kjólin við sleipi og amerikanska búnaðin. Tað varð ikki sagt, at nakar mátti lata seg í hann, men at tey ikki máttu fara fram á ein hátt, sum skar av ávirkan teirra og gav teimum, sum tey áttu at hjálpa, andstygd. Tað varð ikki sagt, at tey máttu lata øklarnar í á tann hátt, sum her er lýstur, men at tað kundi gerast soleiðis. Um sami tilgangur verður náddur á annan hátt, til dømis við longum undirklæðum og bundnum legghlívum, hevði tað verið í fullkomnum samljóði við tann vitnisburðin.

GSAM 363Fimm grundleggjandi punkt fyri heilsugóð klæði

GSAM 363.3Tað sæst, at í tí klædnastíli, sum mælt verður til, eru fimm punkt, sum eru neyðug fyri heilsugóð klæði, nevniliga:—

GSAM 363.41. At leggja korsett og allan trýst um miðjuna burtur.

GSAM 363.52. At sleppa øllum bondum um armar ella bein, sum høvdu forðað fríum blóðrensli.

GSAM 364.13. At klæða allar partar av kroppinum líka væl, serliga føtur og øklar.

GSAM 364.24. At hanga skjørtini í herðunum og ongantíð lata tey hanga á mjødnunum við bondum.

GSAM 364.35. Longdin á kjólanum.

GSAM 364.4Fyrstu fýra punktini verða nú mælt til av hvørjum skilagóðum lækna, og hvat tað fimta viðvíkur, eru bæði sleipið og tann ov stutti kjólin nú slept.

GSAM 364Frú Jenness-Miller um klæði

GSAM 364.5Í 1890 mælti frú Jenness-Miller úr New York, í tí mest vísindaliga heilsuliga klædnatíðarritinum í samtíðini, til at kvinnur skuldu stytta kjólar sínar lítið og lítið, so broytingin ikki varð ov bráð, til teir komu upp umleið á hædd við ovasta partin av einum kvinnustivli — júst ta longd, sum Vitnisburður nr. 11 mælti til.

GSAM 364Viðurkenning Dr. Tralls

GSAM 364.6Í 1868 varð avtalað, at Dr. R. T. Trall frá Hygieotherapeutic College í Florence Heights, N.J., skuldi halda eina vikulanga fyrilestrarøð fyri prædikumonnum okkara í Battle Creek, Mich., seinast í mai. Meðan skeiðið var, var læknin gestur hjá elsta White. Frú White var ikki við á fyrilestrunum, men av tí at læknin dagliga fór út í vogni saman við elsta White og konu hansara og elsta J. N. Andrews, varð skilt, at hann skuldi lurta eftir tankum hennara um heilsulæru, sjúku og orsøkir hennara, árin av heilivági o.s.fr. Hon segði bert tað, sum henni var sýnt í sjón, men segði ikki, hvaðani hon hevði fingið vitan sína. Læknin segði, at læknavísindini vóru í samljóði við tankarnar, hon hevði borið fram. Elsti Andrews segði mær, at tá samrøðan annan dagin var liðug, spurdi læknin frú White, hvar hon hevði lokið læknaliga útbúgving. Hann varð bilsin, tá hann frætti, at hon ongantíð hevði lisið hesi evni, men gav honum úrslitið av tí, sum henni var sýnt í Otsego, Mich., 6. juni 1863. Hann váttaði henni, at allar hugsanir hennara vóru í strangasta samljóði við lívvirkisfrøði og heilsulæru, og at hon í nógvum evnum fór djúpari enn hann nakrantíð hevði gjørt. Eftir umleið fimm dagar við slíkum koyritúrum og samrøðum vildi læknin vita frá elsta White, hví hann var biðin um at fara úr skúlanum sínum fyri at halda fyrilestrar fyri prædikumonnum í Battle Creek. Hann segði: „Frú White er líka væl fyrireikað at geva teimum neyðugu leiðbeiningina í heilsulæru sum eg.“

GSAM 365Læknavísindini góðkenna

GSAM 365.1Hennara mongu skriv um ymisku greinirnar av praktiskari heilsulæru hava í nógv ár verið frammi hjá almenninginum, og nógv av teimum eru nú savnað í einum bindi, sum eitur Kristilig fráhaldni og bíbilsk heilsulæra. Nøkur av teimum best útbúnu læknunum hava, eftir gjølla kanning av hesum skrivum, sagt, at læknavísindini eru í fullkomnum samljóði við tey. Hjá henni eru tey ikki úrslit av lesnaði, men bert uppskrift av tí, sum Harrin hevur opinberað henni í sjón.

GSAM 365Vitnisburður Dr. Kelloggs

GSAM 365.2Sum dømi um, hvussu granskingar læknavísindanna samsvara við tað, sum varð opnað í sjón fyri frú White í 1863, fari eg at endurgeva úr formælinum til Kristiliga fráhaldni orð, sum J. H. Kellogg, M.D., skrivaði; hann stendur á odda fyri heimsfama heilsuhælinum í Battle Creek, Mich. Hann sigur:—

GSAM 365.3„1. Tá skrivini, sum her verður sipað til, komu fram fyrstu ferð, varð evnið um heilsu næstan heilt forsømt, ikki bert av fólkinum, sum tey vóru ætlað, men av heiminum sum heild.

GSAM 365.4„2. Tey fáu, sum talaðu fyri neyðini á einari nýskipan í likamligum vanum, breiddu saman við veruligum nýskipanarmeginreglum út tey mest eyðsýndu og í summum førum andstyggiligu mistøkini.

GSAM 366.1„3. Ongastaðni og av ongum varð lagt fram eitt skipað og samljóðandi heildarverk av heilsusannleikum, frítt fyri eyðsýndum villum og í samsvari við Bíbliuna og meginreglurnar í kristnu átrúnni.

GSAM 366.2„Undir hesum umstøðum komu skrivini, sum her verður sipað til, fram. Meginreglurnar, sum vórðu lærðar, vórðu ikki framdar við vísindaligum myndugleika, men vórðu lagdar fram á ein einfaldan og beinraknan hátt av einum, sum ikki gjørdi krav upp á vísindaliga vitan, men segði seg skriva við hjálp og myndugleika frá guddómligari upplýsingu.

GSAM 366Meginreglurnar hava staðið royndina

GSAM 366.3„Hvussu hava meginreglurnar, sum vórðu lagdar fram undir so serligum umstøðum og við so óvanligum pástandum, staðið royndina hjá tíð og royndum? er ein spurningur, sum heilt rætt kann verða settur. Svarið finst í veruleikum, sum kunnu prógvast í ríkiligt mát.... Meginreglurnar, sum fyri einum fjórðingsøld síðan antin vórðu fullkomiliga forsømdar ella gjørdar til látur, hava stillisliga vunnið sær álit og virðing hjá almenninginum, til heimurin næstan hevur gloymt, at tær ikki altíð hava verið soleiðis góðtiknar. Nýggjar uppdaganir í vísindum og nýggjar tulkingar av gomlum veruleikum hava støðugt lagt afturat prógvandi prógvum, til nú hvør einasta av teimum meginreglum, sum vórðu mæltar til fyri meira enn einum fjórðingsøld síðan, er vard á sterkasta hátt við vísindaligum prógvum.“

GSAM 366Prógv um guddómligan uppruna sjónanna

GSAM 366.4“Tað má avgjørt metast sum nakað merkisvert og sum óivasamt prógv um guddómligt innlit og leiðslu, at mitt í fløktum og mótstríðandi lærum, sum kravdu sær heimild frá vísindum og royndum, men vóru skeiklaðar av víðgongdum hugmyndum og gjørdar máttleysar til gagns vegna stóru blandingina av villu, má tað viðgangast at vera nakað óvanligt, at ein persónur, sum ikki gjørdi krav upp á vísindaliga vitan ella lærdóm, skuldi verið førur fyri at skipa, úr tí fløkta og villu-tyngda rúgvu av hugmyndum, sum nakrir rithøvundar og hugsarar høvdu sett fram um heilsumál, eitt heildarligt skipan av heilsureglum, so samljóðandi, samanhangandi og sannari, at orðaskifti, granskingar, uppdagingar og royndir í ein fjórðingsøld ikki hava ført til, at ein einasti meginregla er feld, men bert hava tænt til at staðfesta tær lærur, sum vóru bornar fram.” Dagfest í “Battle Creek, Mich., 1890.”

GSAM 367Heilsustovnurin víðkaður

GSAM 367.1Undir leiðslu av J. H. Kellogg, M.D., sum í 1876 gjørdist knýttur at stovninum sum høvuðslækni, varð funnið, at eftirspurningurin eftir viðgerð var so stórur, at meira pláss mátti útvegast várið 1877. Navnið á stovninum varð í 1876 broytt úr Heilsunýskipanarstovninum til Lækna- og skurðviðgerðarheilsustovnin, og í 1878 varð ein nýggj høvuðsbygning reist.

GSAM 367.2Henda bygningur var 136 x 46 føtur til støddar og hevði fýra hæddir oman fyri kjallaran. Hann varð allur hitaður við dampi og lýstur við gassi. Stutt eftir at hann varð latin upp, var hann nærum fullur av sjúklingum og gestum.

GSAM 367.3Fram til ta tíð var tað, sum frú White í 1866 hevði sagt um stovnin, á serliga sláandi hátt gingið út. Tíggjutals fólk høvdu longu tikið ímóti ljósinum frá sannleikanum fyri hesa tíð, og teirra áhugi var fyrst vaktur fyri hesum fólki, tá ið tey komu til stovnin fyri at leita sær heilsu.

GSAM 367Heilsustovnur á bygd

GSAM 367.4Í Tekin tíðanna 22. november 1877 kunngjørdi M. G. Kellogg, M.D., hálvbróðir J. H. Kellogg, at hann hevði fingið sær lendi í líðini á Howell-fjalli, tveir og ein hálvur míl norðeystur úr St. Helena í Napa-sýslu í California, og var um at reisa ein bygning, sum skuldi eita “Heilsustovnurin á bygd”, staðsettur við Crystal Springs. Veturin 1877–78 varð ein bygningur reistur, og tíðliga í 1878 varð hann latin upp til viðgerð av sjúklingum. Hesin heilsustovnurin, eins og høvuðsstovnurin, heilsustovnurin í Battle Creek, er ikki bara vaksin í vavi, men hevur eisini verið ein staður, har sera nógv fólk eru leidd til kunnleika um og móttøku av boðskapinum.

GSAM 368Heilsutíðarritið fyri Kyrrahavið

GSAM 368.1Summarið 1885 var eitt hendingaríkt framstigstíðarskeið í arbeiðinum við boðskapinum frá triðja einglinum. Fyrsta mai varð Heilsustovnurin á bygd í St. Helena lagdur undir læknaliga leiðslu av einum lækna, sum hevði lokið regluliga útbúgving. Í juni mánaði byrjaði útgávan annaðhvørt mánað av Heilsutíðarritinum fyri Kyrrahavið og fráhaldshjálparanum, einum tíðarriti á 24 síðum undir ritstjórn elsta J. H. Waggoner. Við hesum arbeiðsamboðum kom nýtt lív í heilsustovnin, sum í staðin fyri at missa, sum undanfarin ár, byrjaði ár undan ári at vísa ein netto vinning í rakstrinum upp á frá $2,000 til $4,000 um árið, inntil árið, sum endaði í apríl 1891, vísti ein nettovinning upp á meira enn $12,000.

GSAM 368.2Á fundinum hjá felagnum fyri Heilsustovnin á bygd í St. Helena í 1887 varð henda frágreiðing givin um fíggjarviðurskiftini hjá stovninum: 1. mai 1885 var netto virðið á stovninum bara $5,322.76, ella $2,547.24 minni enn allur partabrævakapitalurin, sum hevði verið givin út fram til ta dag. Við øðrum orðum hevði stovnurin brúkt allar inntøkur sínar og $2,547.24 av partabrævakapitalinum. 1. apríl 1887 var virðið á stovninum oman fyri allar skuldir $21,372.64, ella ein vøkstur í 23 mánaðum upp á $16,049.88. Av hesum upphædd høvdu partabrøv verið keypt fyri $5,280, og gávur vóru latnar stovninum upp á $2,497.60; soleiðis var netto vinningurin av rakstrinum hjá stovninum $8,272.28. Um hetta mundið kom Heilsutíðarritið fyri Kyrrahavið út sum eitt mánaðarligt tíðarrit á 32 síðum við permu, og tað vísti seg at vera uppaftur størri hjálp til at fremja áhugamál og meginreglur stovnsins.

GSAM 369Vælgerðararbeiði

GSAM 369.1Í Læknatrúboðaranum fyri januar 1891 segði Dr. J. H. Kellogg, tá ið hann umrøddi Heilsustovnin í Battle Creek:

GSAM 369.2“Vælgerðarviðgerðin, sum er veitt gjøgnum tann fjórðingsøldina, ið stovnurin hevur verið til, er komin upp á munandi meira enn $100,000, fleiri ferðir meira enn tann partabrævakapitalur, sum upprunaliga varð settur í.

GSAM 369.3“Afturat tí vælgerðararbeiði, sum nevnt er, hevur stovnurin sent út fyrilestrarhaldarar, sjúkrarøktarar, lærarar í matgerðarskúlum og onnur fólk, sum eru útbúgvin til ymsar greinar av trúboðararbeiði.”

GSAM 369Áheitan fyri foreldraleys børn

GSAM 369.4Á Aðalráðstevnuni 8. mars 1891 kom Dr. Kellogg við einari sera inniligari áheitan vegna foreldraleys børn. Hann segði: “Eg eri settur sum ‘umboð uttan ávíst valøki’, og eg fari at umboða tey, sum ikki eru umboðað — foreldraleys børn, sum ongan hava at taka sær av sær.”

GSAM 369Gáva frú Haskell upp á $30,000

GSAM 369.5Í Heimatrúboðaranum fyri januar 1892 varð ein sterk áheitan gjørd um pening til at útvega eitt heim fyri foreldraleys børn. Í tíðarritinum stóðu nøvnini á teimum, hvørs lyfti til heimið vóru komin upp á $17,716 — ein ov lítil upphædd, hildu tey, sum stóðu aftan fyri ætlanina, til so stóra verkætlan; tí óttaðust tey, at arbeiðið fór at verða seinkað. Men Hann, sum sær endan frá byrjanini, og sum eigur “neytini á túsund heyggjum”, skipaði so fyri, at ein rík kona, sum ikki var av okkara trúgv, frú Caroline E. Haskell úr Chicago, einkja eftir harra Frederick Haskell, tá ið hon frætti um hetta ætlaða vælgerðararbeiði, alt fyri eitt legði $30,000 til bygginevndarinnar ræði, við tí einfalda treyt, at peningurin skuldi brúkast allur til at byggja eitt heim fyri foreldraleys børn eftir teimum ætlanum, sum longu vóru lagdar fram, at tað skuldi verða rikið í einum rúmligum og frælslyntum anda, og at stovnurin skuldi eita Haskell-minningarheimið til minnis um deyða mann hennara.

GSAM 370.1Við teimum midlum, sum soleiðis vóru útvegaðir, varð Læknatrúboðara- og vælgerðarafelagnum gjørligt í árinum at reisa og lata upp bygningin sum heim fyri foreldraleys børn. Henda bygningur varð vígdur 25. januar 1894. Meginpartin av tíðini síðani tann dagin hevur familjan, sum hevur verið samansett av foreldraleysum børnum, hjálparfólki og lærarum, í miðal talið eitt hundrað.

GSAM 370James White-minningarheimið

GSAM 370.2Afturat umsorganini fyri og stuðlinum til hesi foreldraleysu børnini hevur hetta felag leiðsluna av einum øðrum vælgerðarstovni, sum eitur James White-minningarheimið, har meira enn tjúgu gomul og heimleys fólk fáa umsorgan og verða gjørd til passar.

GSAM 370Læknatrúboðarar

GSAM 370.3Á hesi grein av arbeiðinum varð eitt annað framsóknarstig tikið, tá ið farið varð undir at útbúgva læknatrúboðarar. Til rós fyri hesa roynd at lyfta mannaættina segði frú White, tá ið hon skrivaði úr Preston í Australia 16. september 1892:

GSAM 370.4“Eg kundi ynskt, at tað vóru eitt hundrað í útbúgving har, sum nú bara er ein. Soleiðis átti tað at verið. Bæði menn og kvinnur kunnu vera meira nyttug sum læknatrúboðarar enn sum trúboðarar uttan læknaliga útbúgving.”

GSAM 370.5Talið á teimum, sum taka eitt undirvísingarskeið fyri at fara inn í eitt lívslangt arbeiði av hesum slagi, er vaksið nógv síðani tað, sum omanfyri varð skrivað.

GSAM 370Vøksturin í heilsuarbeiðinum

GSAM 370.6Í Læknatrúboðaranum fyri januar 1894 er ein stutt frágreiðing við áhugaverdum upplýsingum um vøksturin í heilsuarbeiðinum. Hon ljóðar soleiðis:

GSAM 371.1“Heilsunýskipanarstovnurin varð skipaður í 1866.... Ein látulig timburhús varð keypt, eitt privathús í einum hugnaligum og heilsugóðum stað á hægri lendinum í Battle Creek, einari av teimum vaksandi býunum í Michigan. Tveir læknar, tveir baðhjálparar, ein óútbúgvin sjúkrarøktari, tríggir ella fýra hjálparar, ein sjúklingur og alskyns óhóskandi umstøður, saman við stórari trúgv á framtíð stovnsins og teimum meginreglum, sum hann var grundaður á — hetta var byrjanin til verandi fyritøkuna. Hon var kend sum Heilsunýskipanarstovnurin.

GSAM 371.2“Á staðnum, har upprunaliga smáhúsið stóð, stendur nú ein bygningur, sum er 312 føtur langur og 100 føtur djúpur, seks hæddir høgur, og rúmar trimum hundrað gestum, útgjørdur við øllum teimum amboðum, sum nútíðarvísindini kunnu mæla til fyri umsorgan og endurreisn av sjúkum. Tíggju læknar, harav tey flestu eru serlæknar á sínum økjum, mynda læknaliga starvsliðið. Sjúkrarøktarar og onnur hjálparfólk mynda eina familju upp á meira enn trý hundrað, og gestirnir á stovninum koma úr hvørjum stati í samveldinum og úr mongum øðrum londum. Durarnir standa altíð opnir fyri trúboðaranum, heima ella úti, av hvørjum navni hann so er, og familjan er sjáldan uttan ein ella fleiri av hesum gestum.”

GSAM 371Heilsustovnssjúkrahúsið

GSAM 371.3“Sjúkrahúsið varð reist í 1888, ein bygningur 100 x 60 føtur, fimm hæddir høgur. Tríggjar av teimum ovastu hæddunum verða brúktar til skurðdeildina hjá heilsustovninum, sjúklingastovur og sjúkrastovur. Skrivstovur til vælgerðararbeiði stovnsins eru eisini her. Tjúgu smáhús, fleiri teirra hitað við dampi og lýst, eins og høvuðsbygningurin, við ravmagni, liggja rundan um hann, og tey eru full av annaðhvørt sjúklingum ella næmingum. Ein skúli til útbúgving av sjúkrarøktarum til læknatrúboðararbeiði varð skipaður 1. juli 1884. Fyrstu seks mánaðirnar vóru 35 næmingar innskrivaðir.”

GSAM 372Fyriboðan um arbeiðsfólk, sum fara út

GSAM 372.1Tá ið frú White umrøddi heilsustovnin í St. Helena í California, segði hon í einum brævi, skrivaðum úr Tramelan í Sveis 6. februar 1887:

GSAM 372.2“Gud hevur sagt, at um menninir, sum eru knýttir at hesum stovni, ganga eyðmjúkir og lýdnir og gera vilja Guds, so skal hann liva og blóma; og úr honum skulu trúboðarar verða sendir út at vælsigna onnur við ljósinum, sum Gud hevur givið teimum. Hesi skulu í anda Jesu bróta niður avgudar á høgum støðum; tey skulu avdúka hjátrúgv og planta sannleika, reinleika og heilagleika har, sum nú bert villa, óhóvlig nøktan av egnum lystum, vantandi hóvsemi og misgerð verða hildin í hevd.”

GSAM 372.3Vit endurgeva hesi orð, tí tey hava sama gildi fyri aðrar líknandi stovnar.

GSAM 372Lovaður sigur í heilsuarbeiðinum

GSAM 372.4Í einum serligum vitnisburði, givnum samkomuni í 1891, lesa vit: “Vælsignilsi Guds skal hvíla á hvørjari roynd, sum verður gjørd fyri at vekja áhuga fyri heilsunýskipanini; tí hon er neyðug allastaðni. Tað má koma ein endurnýggjan í hesum máli, tí Gud ætlar at útinna nógv gjøgnum hetta arbeiðsamboð.”

GSAM 372Amerikanski læknatrúboðaraháskúlin

GSAM 372.5Stig fyri stig gekk ljósið fram um skynsama háttin at viðgera sjúku, inntil í juni 1895 ein eftirspurningur varð skapaður eftir at skipa ein læknaligan útbúgvingarstovn. Til at ganga hesum eftirspurningi á møti varð Amerikanski læknatrúboðaraháskúlin skipaður við tí serliga endamáli at útbúgva læknar til at arbeiða undir Sjeyndadagsadventistiska læknatrúboðara- og vælgerðarafelagnum á heima- og útlendskum økjum. Hátíðarhaldið við byrjanini varð hildið í Battle Creek 30. september 1895, og háskúlin varð latin upp dagin eftir, 1. oktober, við einum flokki upp á 40 næmingar.

GSAM 372.6Í kunngerðini frá háskúlanum lesa vit:

GSAM 372.6“Háskúlin er skrásettur í Chicago eftir lógunum í statinum Illinois. Lestrarskeiðið verður eins gjølligt og á teimum bestu læknaskúlunum í Sambandsríkjunum. Undirvísingin verður givin lutvíst í Chicago og lutvíst í Battle Creek, Mich.”

GSAM 373.1Um tey, sum fyrireika seg til læknatrúboðararbeiði, lesa vit hetta í Læknatrúboðaranum fyri august 1895:

GSAM 373.1“Flokkurin av sjúkrarøktarum, sum nú verða útbúnir í útbúgvingarskúlanum fyri sjúkrarøktarar við Heilsustovninum í Battle Creek, telur meira enn 250; hvør einasti teirra, sum nú er førur fyri at fara í læknatrúboðararbeiði, hevur fingið eitt starv. Sjúkrarøktarar eru ynsktir til Suðurhavsoyggjarnar, India, Vesturindia, Suðuramerika, 25 ella 30 til suðurstatirnar í Sambandsríkjunum og til okkara stóru býir.”

GSAM 373Vøksturin í læknatrúboðararbeiðinum

GSAM 373.2Á próvtøkutiltakinum hjá flokkinum av trúboðara-sjúkrarøktarum við heilsustovnin, sum varð hildið í Tabernaklinum 5. november 1895, segði Dr. Kellogg:

GSAM 373.3“Fyri tólv árum síðani vóru tveir sjúkrarøktarar útskrivaðir á einum slíkum tiltaki. Nú á døgum er eitt lið upp á millum 300 og 400 sjúkrarøktarar. Á heilsustovninum eru 19 læknar, og 22 á líknandi stovnum, sum í størri ella minni mun eru knýttir at heilsustovninum og undir eftirliti av Læknatrúboðara- og vælgerðarafelagnum. 53 av okkara sjúkrarøktarum eru í ymiskum útlendskum londum — í Svøríki, gamla Mexico, Gullstrondini í Afrika, Australia, Suðurafrika, Danmark, India, Nýsælandi, Samoa og Bretsku Guiana. 63 læknanæmingar eru nú í útbúgving. 41 av teimum eru her, 22 á Michigan-háskúlanum og øðrum skúlum. 22 sjúkrarøktarar verða útskrivaðir her í kvøld, og teir eru fult fyrireikaðir at fara út sum góðkendir sjúkrarøktarar.”

GSAM 373.4Tá ið vit fylgja vøkstrinum í heilsustovnum okkara fram til 1902, finna vit Heilsustovnin í Battle Creek, við læknaháskúla sínum og útbúgvingarskúla fyri sjúkrarøktarar, sum tann størsta stovnin av sínum slagi í heiminum, ið sjeyndadagsadventistar eiga.

GSAM 374Høvuðsbygningarnir brendir

GSAM 374.1Náttina 18. februar 1902 brendu stóri høvuðsbygningurin, við sínum góðu útgerðum, og hitt rúmliga sjúkrahúsið upp. 400 sjúklingar og gestir vóru í bygningunum tá, men við hetjudáðunum hjá læknunum, sjúkrarøktarunum og hjálparfólkinum, og við serligari vernd Harrans, vórðu tey øll fingin út úr bygningunum uttan álvarsligan skaða.

GSAM 374Nýggi heilsustovnurin

GSAM 374.2Ein annar bygningur, størri og sterkari enn tann fyrrverandi, er reistur á staðnum, har gomlu bygningarnir stóðu. Hornasteinurin til verandi bygningin varð lagdur 12. mai 1902, og bygningurin varð vígdur 31. mai 1903. Leiðslan fyri stovnin sigur um nýggja bygningin, at “hann er eins fastur og haldførur, sum ein bygningur kann verða gjørdur við jarni, steini, múrsteini og sementi.

GSAM 374.3“Útgerðin hjá stovninum er í øllum lutum tann mest moderna, fullkomna, heilsugóða, hent og haldføra, sum fæst; og tað verður hildið, at Heilsustovnurin í Battle Creek, soleiðis sum hann nú stendur liðugur, gevur sjúklingum møguleikar og hentleikar, sum avgjørt ikki verða yvirgingnir.

GSAM 374.4“Endamálið hjá leiðsluni fyri stovnin hevur verið at savna á einum stað og undir góðum umstøðum allar nýggjar hættir og øll nýggj amboð til viðgerð av sjúkum, sum verða viðurkend í skynsamari læknavísindi, og at nýta hesar hættir á samvitskufullan og vitugan hátt.”

GSAM 374Nógvir heilsustovnar skulu verða settir á stovn

GSAM 374.5Ljósið, sum er givið hesum fólki, er, at Harrin vil hava nógvar heilsustovnar, hóvligar í stødd og spjaddar kring heimin, heldur enn nakrar fáar ovurstórar stovnar. Tað gleðir okkum at síggja, at byrjað er at lata smáar heilsustovnar upp ymsastaðni í heiminum, serliga seinasta tíggjuáraskeiðið. Í Árbók Aðalráðstevnunnar fyri 1904 er ein listi við meira enn hálvari hundrað av hesum smærri stovnum.

GSAM 375Listi yvir heilsustovnar

GSAM 375.1Tað hevði kanska verið áhugavert at greitt frá umstøðunum, sum førdu til stovnsetingina av hesum, men í okkara avmarkaða rúmi mugu vit nøgdast við ein lista yvir londini, har teir eru staðsettir, og talið í hvørjum landi. Í Sambandsríkjunum finna vit 35; Stóra Bretlandi 3; Týsklandi 1; Sveis 1; Danmark 1; Noregi 1; Svøríki 1; Suðurafrika 1; Australia 2; Nýsælandi 1; Samoaoyggjunum 1; gamla Mexico 1; India 1; Japan 1.

GSAM 375Listi yvir viðgerðarstovur

GSAM 375.2Afturat hesum heilsustovnum eru 22 viðgerðarstovur, 17 teirra í Sambandsríkjunum; ein í Jaffa, ein í Jerusalem í Palestina; ein í Guadalajara í gamla Mexico; ein í Kimberley í Suðurafrika; og ein í Rockhampton í Australia. Afturat hesum eru 26 vegetariskir matstovur, har fólk kunnu fáa reinan heilsugóðan mat og eisini fáa meira ella minni undirvísing um rætta liviháttin.

GSAM 375.3Hesar hagtølini um framgongdina hjá meginreglunum í heilsunýskipanini vísa, hvussu Harrin kann “útinna eitt stórt verk gjøgnum hetta arbeiðsamboð”, soleiðis sum profeterað varð guddómliga í 1866; og tey vísa eisini, sum sagt varð frammanundan í 1863, hvussu “meginreglurnar í heilsunýskipanini” kunnu hava ein lut í at “fyrireika eitt fólk til at verða burturtikið við komu Harrans”. Mugu hesir heilsustovnar tí vaksa hundraðfalt og skjótt útinna tað, sum teir vóru settir og ætlaðir til.

Notes

  1. 3 Jóhannes 2. ↩

Note

Back