Kapittul 1 — Inngangur
GSAM 21.1Tá ið vit tosa um afturkomu Krists, nema vit við eitt evni, sum í veruleikanum hevur verið vón fólks Guds, síðan fyrstu foreldur okkara vórðu rikin úr urtagarðinum Eden. Í orðunum til ormin um, at avkom kvinnunnar skuldi sora høvur hansara, lá vissa um, at at enda skuldi ein koma og endurreisa alt, sigra á tí valdi, sum Satan hevði rænt, og fremja ætlan Guds á jørðini. Hildið verður, at Ádam og Eva væntaðu, at hetta verk skjótt skuldi verða gjørt, og at ein av næstu eftirkomarum teirra skuldi vera sigurharrin. Men í ætlan Guds fevndi lyftið um Frelsaran úr tí tykjandi undirganginum um alt tað, sum síðan er komið fram við fremjanini av hansara „egna ráði og náði, sum okkum varð givin í Kristi Jesusi, áðrenn heimurin varð til.“1
GSAM 21.2Høvdu Ádam og Eva beinanvegin fingið at sæð ta neyð og sorg, sum skuldi fylla heimin gjøgnum hinar longu øldirnar millum fall hansara og endurreisn hansara, hevði sorg teirra verið óberandi. Gud himmalsins duldi í síni eymu miskunn og samkenslu hesa sjón fyri teimum og læt tey varðveita ta kæru vón, at tey skjótt skuldu verða loyst út í hitt dýrdarríka frælsi Guds barna. Tankin um, at endurloysnin var nær, mátti av sær sjálvum eggja teimum til enn størri álvara í fyrireikingini at møta hesum tilburði.
GSAM 22.1Soleiðis hevur eisini verið við fólki Guds í øllum ættarliðum síðan dagar Ádams. Tey vóru vís í, at ein stórur og týdningarmikil tilburður einaferð skuldi henda í framtíðini — at Kristus at enda skuldi koma og grunda ríki sítt. Eins og Ádam og Eva trúðu tey eisini, at tilburðurin var nær, og eins og tey vistu tey ikki, hvat skuldi henda millum teirra egnu tíð og henda tilburð; annars høvdu tey kanska mist mótið á leiðini fram ímóti málinum og sigurslønini.
GSAM 22.2Hesin tanki kann lýsast við hendingum, sum hava havt við stórar uppdagingar at gera. Menninir, ið gjørdu tær, fullførdu í veruleikanum ætlan Guds uttan sjálvir at vita av tí; kortini vóru teir bornir fram av hugsanum, sum ikki í øllum lutum vístu seg at samsvara við teirra egnu ástøði, ið høvdu fingið teir at fara til verka.
GSAM 22Víðfevndu árinini av uppdagingum Kolumbusar
GSAM 22.3Montgomery sigur í bók síni Amerikansk søga,2 útgávuni frá 1902, síðum 8, 9, har hann umrøður ástøðið, sum fekk Kolumbus at leggja av stað á ferð sína, og hvussu hann setti ætlan sína um at røkka Eysturindia við at sigla vestureftir í verk: —
GSAM 22.4„Kolumbus helt, at hann kundi bøta um ætlan kongsins í Portugal. Hann var vísur í, at ein styttri og betri leið var til Indialondini enn tann leiðin, sum Diaz hevði víst á. Ætlanin hjá sjómanninum úr Genova [Kolumbus] var líka djørv, sum hon var nýggj. Í staðin fyri at sigla eystureftir ella suðureftir og síðani eystureftir ætlaði hann at sigla beint vestureftir. Eftir sínum egna tykki hevði hann tríggjar góðar og haldgóðar grundir til slíka ferð: Í fyrsta lagi var Kolumbus, eins og bestu landafrøðibøkurnar á hansara døgum lærdu, sannførdur um, at jørðin ikki var fløt, sum tey flestu hildu, men ein knøttur. Í øðrum lagi helt hann henda knøtt vera nógv minni, enn hann er, og størra partin vera land heldur enn vatn. Í triðja lagi, av tí at hann hvørki visti ella grunaði nakað um, at meginlandið Amerika ella Kyrrahavið vóru til, ímyndaði hann sær, at strond Ásia ella Indialondini lógu beint yvir av Spania og vesturstrond Evropa. Hann metti, at øll leiðin yvir til Cipango, ella Japan, helst ikki fór at vera longri enn umleið fýra túsund míl.
GSAM 23.1„Ætlan hansara var henda: Hann skuldi leggja av stað úr Evropa, stýra skipi sínum vestureftir móti Japan og fylgja boganum á jarðarknøttinum, inntil hann kom hagar, sum hann søkti. Í hansara huga tóktist hetta líka vist og einfalt, sum tá ið ein fluga gongur rundan um eitt súrepli.
GSAM 23.2„Eydnaðist ferðin, hevði hann henda ómetaliga fyrimun: Hann fór at koma beinleiðis inn í Indialondini um høvuðsdyrnar í staðin fyri at røkka teimum eftir eini umleið og um eitt slag av síðudyrum, soleiðis sum portugisar máttu.
GSAM 23.3„Vit síggja, at hesin maður, ið dugdi nýtta støddfrøði, landafrøði og siglingarfrøði líka væl sum nakar á hansara døgum, hevði rætt í tí fyrsta — um skap jarðarinnar — men fór púra skeivur í hinum báðum.
GSAM 23Ein heppin villa
GSAM 23.4„Kortini vóru villur hansara, løgið sum tað er, honum til hjálpar í einum føri. Villan, sum hann gjørdi viðvíkjandi frástøðuni, var serstakliga heppin. Hevði Kolumbus roknað stødd jarðarknattarins og veruligu longdina á slíkari ferð rætt út, hevði hann helst ikki siglt av stað, tí hann hevði beinanvegin sæð, at ætlaða portugisiska leiðin var bæði nógv styttri og bíligari. Og hevði hann kunnað ímyndað sær ella á nakran hátt sæð frammanundan, at amerikanska meginlandið lá beint tvørtur um leið hansara, hevði tað í sjálvum sær kanska ikki tá fingið hann at leggja av stað á uppdagingarferð; tí endamál hansara var ikki at finna eitt nýtt land, men eina nýggja leið til eitt gamalt.“
GSAM 23Stóra vónin gjøgnum øldirnar
GSAM 23.5Soleiðis hevur fólk Guds gjøgnum øldirnar havt vónina um komu Krists fyri sær „sum eitt akker sálarinnar, bæði trygt og fast.“3 Hóast tey ofta mitt í sorgum og trongdum rópa í angist: „Hvussu leingi, Harri, áðrenn bjargingin kemur?“ hava tey kortini hildið fram og eins og Paulus sagt og siga enn: „Tí hvat er vón okkara ella gleði ella heiðurskrúna okkara? Eru tað ikki júst tit frammi fyri Harra okkara Jesusi Kristi, tá ið hann kemur?“4
GSAM 24Paulus borin uppi av vónini
GSAM 24.1Her mugu nøkur fá dømi um ta megi, sum henda vón gevur at halda út, vera nóg mikið. Tá ið Paulus varð førdur fyri Feliks og slapp at tala fyri seg, segði hann: „Eftir tí vegi, sum tey kalla vranglæru, tæni eg soleiðis Gudi fedra mína, við tað at eg trúgvi øllum tí, sum skrivað er í lógini og hjá profetunum; og eg havi ta vón til Gud, sum eisini tey sjálv taka undir við, at uppreisn verður av deyðum, bæði av rættvísum og órættvísum.“5
GSAM 24.2Í dugnaligu verjurøðu síni, tá ið hann varð førdur fyri Agrippa, segði Paulus: „Nú standi eg her og verði dømdur fyri vónina um tað lyfti, sum Gud gav fedrum okkara; hetta lyfti vóna hinar tólv ættir okkara at náa fram til, meðan tær við eldhuga tæna Gudi nátt og dag. Fyri hesa vón verði eg ákærdur av jødunum, Agrippa kongur. Hví halda tit tað vera ótrúligt, at Gud reisir upp deyð?“6 Tá ið hann at enda var í Róm fyri at koma fram fyri keisaran, segði hann við jødarnar: „Fyri vón Ísraels eri eg bundin við hesi leinkju.“7
GSAM 24.3Paulus talaði opið um hesa vón í brævi sínum til Titus: „Tí náði Guds, sum ber frelsu, er opinberað øllum menniskjum og uppelur okkum til at avnokta gudloysi og veraldligar girndir og liva hóvliga, rættvíst og gudiliga í hesum heimi, meðan vit vænta hina sælu vón og dýrdaropinbering hins stóra Guds og Frelsara okkara Jesu Krists.“8
GSAM 24Pætur gleðist í vónini
GSAM 24.4Pætur talar um somu vón soleiðis: „Lovaður veri Gud og Faðir Harra okkara Jesu Krists, sum eftir ríku miskunn síni hevur endurføtt okkum til livandi vónar við uppreisn Jesu Krists frá deyðum, til óforgeingiligan og ódálkaðan arv, sum ikki følnar, og sum er goymdur í himlunum til tykkara, ið við kraft Guds verða varðveitt við trúgv til frelsu, sum er til reiðar at verða opinberað á síðstu tíð. Í hesum gleðast tit stórliga, tó at tit nú eina stutta tíð, um so skal vera, eru sorgarbundin í alskyns freistingum, fyri at trúgv tykkara, tá ið hon verður roynd, skal finnast til prís og heiður og dýrd, tá ið Jesus Kristus verður opinberaður; hon er jú nógv dýrabarari enn gullið, sum forgongur, tó at tað verður roynt í eldi.“9
GSAM 25Ætlan Guds við skapanini
GSAM 25.1Skriftirnar opinbera ætlan Guds við at skapa heimin; og av profetaorðinum læra vit eisini ætlan hansara fyri framtíðina: „So sigur Harrin, sum skapti himlarnar, Gud sjálvur, sum myndaði jørðina og gjørdi hana; hann grundfesti hana, hann skapti hana ikki til einkis, hann myndaði hana til bústað.“10 Tá ið hann hevði myndað hana, gav hann menniskjanum hana. Sálmaskaldið sigur: „Himmalin, ja himlarnir, hoyra Harranum til; men jørðina hevur hann givið menniskjabørnunum.“11 Men tá ið hann gav menniskjanum hana, var menniskjað rættsint, sum vísmaðurin sigur: „Hetta eina havi eg funnið: Gud gjørdi menniskjað rættsint, men tey hava leitað eftir mongum svikaráðum.“12
GSAM 25.2Vit lesa um atferð Harrans við mannaættini, at „tá ið hann skildi sundur synir Ádams, setti hann landamørk fólkaslaganna eftir tali Ísraels barna,“13 tað er eftir talinum á tí sanna Ísrael, sum at enda skal verða savnað á jørðini sum tegnar í komandi ríki hansara. Paulus sigur tað við hesum orðum: „Gud ... hevur av einum blóði gjørt øll fólkasløg menniskjanna til at búgva um alla jørðina, og hann hevur ásett tær frammanundan fyriskipaðu tíðirnar og mørkini fyri bústøðum teirra, fyri at tey skuldu søkja Harran, um tey kanska kundu trilva seg fram til hansara og finna hann, tó at hann ikki er langt burtur frá nøkrum av okkum; tí í honum liva vit og røra okkum og eru vit til.“14 Tá ið henda upprunaliga ætlanin við jørðini verður framd, skulu „øll í fólki tínum eisini vera rættvís.“15 Aftur verður sagt um tey í hesi støðu: „Eingin av íbúgvunum skal siga: Eg eri sjúkur; fólkið, sum býr har, skal fáa misgerð sína fyrigivna.“16 Tá verður tann tíðin, tá ið „hini spaklyntu skulu arva jørðina og gleðast um ríkan frið.“17
GSAM 26Afturkoma Krists er eingin søgn
GSAM 26.1Í øðrum brævi Pæturs verður sagt, at „vit fylgdu ikki snildliga upphugsaðum søgnum, tá ið vit kunngjørdu tykkum kraft og komu Harra okkara Jesu Krists, men vit høvdu við egnum eygum sæð stórleika hansara. Tí hann fekk heiður og dýrd frá Gudi Faðir, tá ið slík rødd kom til hansara frá hini hátignarligu dýrd: Hetta er elskaði sonur mín, sum eg havi góðan tokka til. Og hesa røddina, sum kom av himli, hoyrdu vit, tá ið vit vóru við honum á hinum heilaga fjalli. Vit hava eisini hitt enn fastari profetaorðið, og tit gera væl í at geva tí gætur sum einum ljósi, ið skínur á myrkum staði, inntil dagur lýsir og morgunstjørnan rennur upp í hjørtum tykkara.“18
GSAM 26.2Í hesum skriftstaði vísir ápostulin til umbroytingina á fjallinum sum prógv um afturkomu Krists. Undan hesi hending hevði Frelsari okkara sagt við ápostlar sínar: „Nakrir av teimum, sum her standa, skulu ikki smakka deyðan, fyrr enn teir síggja Menniskjasonin koma í ríki sínum“19 — ella sum Lukas hevur skrivað: „Nakrir av teimum, sum her standa, skulu ikki smakka deyðan, fyrr enn teir síggja ríki Guds.“20
GSAM 26.3Hetta lyfti gekk bókstavliga út í sjálvari umbroytingini. Í hesi „sjón“ á fjallinum sóu teir Jesus dýrdargjørdan, soleiðis sum hann skal birtast, tá ið hann kemur í ríki sínum. Teir sóu Elias (Elia), sum varð tikin upp til himmals uttan at smakka deyðan, og sum umboðaði tey, ið skulu verða tikin upp — broytt úr deyðiligum til ódeyðilig — „í einum núi, í einum eygnabragdi,“ tá ið Harrin kemur.21 Har var eisini Móses, ein, sum hevði verið deyður, og sum umboðaði tey, ið skulu verða reist upp frá deyðum at møta Harranum. Soleiðis sóu teir í hesi „sjón“ Kristus koma í ríki sínum, eins og hann hevði lovað teimum.
GSAM 27Profetaorðið er eitt enn fastari orð
GSAM 27.1Hóast ápostlarnir høvdu sæð hesa dýrdarmiklu sjón á umbroytingarfjallinum og høvdu hoyrt røddina, sum bar vitni um tokka Guds, staðfestir ápostulin Pætur: „Vit hava eitt enn fastari profetaorð.“ Við hesum orðum ger hann ikki minni burtur úr tí, sum teir sóu og hoyrdu við hetta minnisverda høvi. Tá hoyrdu teir rødd Guds eina ferð, men í hinum stóru profetisku høvuðsdrøgunum, sum røkka fram til afturkomu Krists, hava vit rødd Guds endurtikna ferð eftir ferð. Í veruleikanum er hvør einstøk profetisk fyrisøgn, sum er gingin út ella er skrásett í søguni, rødd Guds til okkara. Tað má vera í hesum týdningi, at profetaorðið er „enn fastari“. Endurskoðaða útgávan týðir tað „gjørt fast“. Profetaorðið verður staðfest við hvørjum einasta smáluti, sum gongur út. Hvør einasta fyrisagda hending, ið verður veruleiki, er ein vissa um, at eisini hinar fyrisagdu hendingarnar vissuliga skulu ganga út.
GSAM 27Eðli profetaorðsins
GSAM 27.2Hesir vitnisburðir frá framúrskarandi bíbliugranskarum um eðli profetaorðsins eru máttmiklir: —
GSAM 27.3Thomas Newton sigur, at „profetaorð er søga, sum er sæð frammanundan og søgd í stuttum; søga er profetaorð, sum er gingið út og lýst í fullari longd. Lygnarfull véfrættasvar hava verið í heiminum; men alt hugvit og allur óndskapur manna og djevla kunnu ikki fáa fram slíkar profetiir, sum tær, ið eru skrivaðar í Skriftunum.“
GSAM 27.4Sir Isaac Newton vitnar um, at „tað at lurta eftir profetunum er eitt grundleggjandi eyðkenni við hini sonnu samkomuni.“
GSAM 27.5Dr. A. Keith sigur, at „profetaorð er javnsett við eitt og hvørt undurverk og er í sjálvum sær undurfult.... Bert rødd alvaldsins kundi kalla tey deyðu úr grøvini — bert rødd alvitskunnar kundi siga frá øllum tí, sum lá fjalt í hini myrku framtíð, ið er menniskjanum líka óatkomilig sum bústaðir hinna deyðu — og báðar eru á sama hátt rødd Guds.“
GSAM 28.1Matthew Henry segði, at „í Guds tíð, sum er hin besta tíðin, og á Guds hátt, sum er hin besti hátturin, skal profetaorðið vissuliga ganga út. Hvørt orð Krists er sera reint og tí sera álítandi.“
GSAM 28Endamálið við profetaorðinum
GSAM 28.2Av orðum Krists til ápostlar sínar kunnu vit læra um eitt av endamálum Harrans við at geva profetaorð. Tá ið hann profetiskt talaði um tað, sum skuldi henda í lívi Judas, segði hann: „Eg sigi tykkum tað, áðrenn tað hendir, fyri at tit, tá ið tað er hent, skulu trúgva, at tað eri eg.“22
GSAM 28.3Harrin sigur eisini við profetinum Esaias: „Eg eri Gud, og eingin er sum eg; eg kunngeri frá upphavi endan og frá forðum tað, sum enn ikki er hent, og sigi: Ráð mítt skal standa fast, og eg skal fremja allan vilja mín.“23
GSAM 28.4Og aftur: „Hinar fyrru hendingarnar havi eg kunngjørt frá upphavi; tær gingu út av munni mínum, og eg boðaði frá teimum. Brádliga gjørdi eg tær, og tær hendu.... Ja, frá upphavi havi eg kunngjørt tær tað; áðrenn tað hendi, boðaði eg tær frá tí, fyri at tú ikki skuldi siga: Avgudur mín hevur gjørt tað, og skorna mynd mín og stoypta mynd mín hava boðið tað. Tú hevur hoyrt tað; hygg at øllum hesum! Og skulu tit ikki kunngera tað? Frá hesi stund havi eg latið teg hoyra nýggj tíðindi, ja loyndar lutir, sum tú ikki kendi. Nú eru teir skapaðir og ikki frá upphavi, og undan hesum degi hevði tú ikki hoyrt um teir, fyri at tú ikki skuldi siga: Sí, tað visti eg.“24
GSAM 28.5Av hesum orðum síggja vit, hvussu máttmikið tað er sum prógv um guddómliga uppruna profetaorðsins, at tað gongur út, og at hetta eisini vísir vald Harrans yvir allar gudar heidninganna. Av hesum orðum sæst eisini, at profetaorðið hevur eitt sera týdningarmikið pláss í sannleikans skriftum. Tá ið hetta er so, er tað sera undrunarvert, at so nógv fólk leggja lítlan ella ongan dent á at granska teir profetisku partarnar av hini Heilagu Skrift.
GSAM 29Profeti ikki innsiglað
GSAM 29.1Tey, sum ikki vita, siga, at tey eru ólærd og tí ikki kunnu skilja profetiirnar. Hinvegin siga mong av teimum lærdu, og summi teirra í tænastuni: “Profetiirnar eru innsiglaðar og kunnu ikki skiljast. Vit vita øll, at Opinberingin er ein innsiglað bók.”
GSAM 29.2Í Opinberingini fekk hin elskaði Jóhannes eina serliga boðing um ikki at innsigla bókina.25 Eisini í hesi bók verður signing søgd yvir tey, sum “hoyra orðini í hesum profetiinum og varðveita tað, sum skrivað er í tí.”26 Hvussu kundu tey tingini, sum eru í einari innsiglaðari bók, verða varðveitt, um tey ikki vóru og ikki kundu verða skild? Harrin segði gjøgnum Móses: “Tey loyndu tingini hoyra HARRANUM, Gudi okkara, til; men tey opinberaðu hoyra okkum og børnum okkara til allar ævir, so at vit kunnu gera eftir øllum orðum í hesi lóg.”27
GSAM 29.3At Harrin ætlaði, at profetiir Daniels skuldu skiljast, sæst týðiliga av orðum hansara til lærusveinarnar um tey. Vit lesa: “Tá ið tit tí síggja andstygd oyðileggingarinnar, sum profeturin Daniel hevur talað um, standa á hinum heilaga staði (lesarin skilji tað),”28 — tað sigur í roynd og veru: Skiljið profetin Daniel.
GSAM 29.4Harrin avdúkar villuna í pástandinum um, at profeti ikki kann skiljast, við hesum orðum: “Sjónin av øllum er vorðin tykkum sum orðini í einari innsiglaðari bók, sum menn geva einum, ið er lærdur, og siga: Les hetta, biði eg teg; og hann sigur: Eg kann ikki, tí hon er innsiglað; og bókin verður latin honum, ið ikki er lærdur, og sagt verður: Les hetta, biði eg teg; og hann sigur: Eg eri ikki lærdur. Tí segði Harrin: Av tí at hetta fólk kemur nær mær við munni sínum og heiðrar meg við vørum sínum, men hjarta teirra er langt frá mær, og óttin fyri mær er lærugrein, sum er boðin av menniskjum; sí, tí fari eg at gera eitt undurverk millum hetta fólk, eitt undurverk og eitt undur: tí vísdómurin hjá vísum teirra skal farast, og viturin hjá teimum skilagóðu skal fjala seg.”29 Um fólkið, sum profeturin sipar til her, hevði fylgt tí vissa orði profetanna, hevði tað ikki rikið burtur frá lóg Guds og sett boð menniskja í staðin fyri boð hansara.
GSAM 30Profeti er ikki ein spurningur um privata tulking
GSAM 30.1Tað er ikki tí, at profeti hevur eina djúpa, fjala og loyniliga merking, at so mong ikki skilja tað. Ápostulin Pætur hevur sagt um tað: “Vitið fyrst hetta, at einki profeti í Skriftini er av privatari tulking. Tí profeti kom ikki í fornari tíð av vilja menniskjans; men heilagir menn Guds talaðu, drivnir av hinum Heilaga Anda.”30 Av hesum orðum sæst týðiliga, at tað, sum er neyðugt fyri at skilja profeti, er at taka ímóti tí anda, sum talaði gjøgnum profetarnar. Um henda anda, sum lovaður er øllum teimum, ið søkja hann, stendur skrivað: “Hann skal leiða tykkum til allan sannleika.”31
GSAM 30Profeti uppfylt
GSAM 30.2Í lestrinum av profeti eru ávísar sannroyndir, sum altíð eiga at verða hildnar í huga: Gud, sum er óskeikull, er høvundur profetis, og tá ið tíðin kemur, at ein spádómur skal verða uppfyltur, hendir júst tann hendingin, sum sagt varð. Aftur: av tí at Harrin, sum hevur megi at síggja frammanundan, hvat menniskju fara at gera, ásetir eina tíð, tá ið nakað skal henda, verður ein sann uppfylling av profetinum, tá ið tann tíðin kemur. Við øðrum orðum er ein følsk uppfylling av profeti á tí ásettu tíðini í staðin fyri ta sonnu ómøgulig. Í samsvari við hetta grundsjónarmið kunnu vit siga, at tá ið tíð Harrans kemur, at boðskapur hansara um sannleika skal verða givin heiminum, so kemur boðskapurin altíð fram.
GSAM 30.3Eina ferð, tá ið rithøvundurin hevði hildið eina røðu um uppfylling av profeti, kom ein vantrúgvandi, sum var til staðar, fram og segði: “Eg má ynskja tykkum, tulkarum av profeti, til lukku, tí tit eru so hepnir. Í lestri tykkara av søguni tykjast tit so lættliga finna tað, sum júst passar við profetiið.” “Ja,” svaraðu vit, “tað passar, tí tað varð gjørt til at passa. Um tú fórt í ein handil við handskum at keypa tær eitt par, hevði tú so ikki væntað at funnið handskar, sum passaðu hond tína?” Hann svaraði: “Sjálvandi, tí teir vóru gjørdir til at passa.” “Soleiðis,” segði rithøvundurin, “gjørdi Gud, sum kendi frammanundan, hvat menniskju fóru at gera, spádómarnar um tey; og tá ið hesi menniskju koma fram á leiksviðið og gera júst tað, sum hann hevði sagt, skrásetir hin sanni søguskrivarin gerðir teirra, og tær, samanbornar við spádómin, passa fullkomiliga.”
GSAM 31Profeti — ljós í myrkrinum
GSAM 31.1Ápostulin Pætur sigur, at vit eiga at geva profeti gætur sum einum ljósi, ið lýsir á einum myrkum staði. Uttan lampuna hjá profeti hevði framtíðin verið fullkomið myrkur. Endamálið við ljósi er at reka myrkrið burtur — tá ið ein ferðast á einum myrkum staði, at vísa leiðina og vísa hana týðiliga, so ferðamaðurin kann síggja og velja vegin, fet fyri fet. “Orð títt,” sigur sálmaskaldið, “er ein lampi fyri fótum mínum og eitt ljós á gøtu míni.”32 Hin vísi maðurin sigur: “Leið hinna rættvísu er sum skínandi ljós, ið lýsir meir og meir alt til fullkomna dagin.”33 Soleiðis sæst, at meðan vit ferðast niður eftir tíðarákinum, fer orð Guds, serliga í uppfyllingum sínum av profeti, at opna seg meira og meira, so tað verður alsamt greiðari fyri lesaranum av Bíbliuni, at hann veruliga er á leiðini, sum førir til ævigt ljós og hin æviga dagin.
GSAM 31Tríggjar týðandi hendingar frá Eden til endan
GSAM 31.2Tá ið vit hugsa um leið Harrans fólks frá Eden og niður til endan í ljósi Skriftanna, eru tríggjar hendingar, sum standa serliga týðiliga fram. Hin fyrsta er fyrri koma Krists, inkarnatiónin, koma Emmanuel, Guds opinbering í holdi; hin næsta er hin stóra reformatiónin eftir myrku øldirnar — tey 1260 árini við kúgan, tá ið orð Harrans næstan heilt varð hildið burtur frá vanligu fólki — ein koma hjá samkomuni úr oyðimarkarstøðu hennara og at leggja Skriftirnar fram, har øll kundu lesa og kenna vilja hansara; hin triðja er afturkoma Krists, tá ið Harrin kemur at leiða inn tíðirnar, tá ið alt verður endurreist, sum allir heilagir profetar hansara hava talað um, síðani heimurin varð til; hetta skal enda “stríð aldanna”, stríðið millum synd og rættvísi, og leiða inn dýrdarøldina, sum allar øldirnar hava stevnt ímóti.
GSAM 32Profeti vísir leiðarsteinar til endan
GSAM 32.1Tá ið vit geva tí vissa orði profetanna gætur sum einum ljósi, ið skal leiða fet okkara og vísa okkum rætta leið gjøgnum myrkrið, kunnu vit ikki annað enn finna leiðina týðiliga merkt í profetiska orðinum alla leið niður eftir tíðarákinum til afturkomu Krists. Tá ið hetta er so, fara tey, sum fylgja ljósi profetanna neyvt, ikki bert at kenna tekinini og prógvini um, at hin stóri dagurin er nær, men eisini at kenna verk Harrans, sum støðugt gongur fram í boðskapum um sannleika, ið skulu fyrireika eitt fólk at møta honum í friði, tá ið hann kemur.
GSAM 32.2Meðan Skriftirnar boða, at dagur Harrans skal koma yvir fjøldina sum “ein tjóvur um náttina,”34, siga tær eisini um tey, sum standa í ráðagerð Harrans: “Tit, brøður, eru ikki í myrkri, so at tann dagurin skuldi komið á tykkum sum ein tjóvur. Tit eru øll børn ljóssins og børn dagsins.”35
GSAM 32Minnið leiðslu Harrans
GSAM 32.3Tá ið vit minnast leiðslu Harrans í adventrørsluni, er gott at leggja til merkis, at tað altíð hevur verið ætlan Guds, at fólk hansara skuldi minnast, hvussu forsjón hansara og megi vóru sýnd teimum til hjálpar. Tá ið sálmaskaldið gav orsøkirnar til, at Ísrael vendi sær burtur frá Gudi, segði hann: “Teir gloymdu Gud, frelsara sín, sum hevði gjørt stór verk í Egyptalandi, undurverk í landi Hams og ræðulig verk við Reyðahavið.”36 Um tað var gott hjá Ísrael at minnast leiðslu Harrans við teimum, er tað so ikki eisini gott hjá okkum? Í gleði sigur sálmaskaldið aftur: “Lova Harranum, sál mín, og gloym ikki allar gávur hansara.”37
GSAM 33.1Í øllum øldum hevur Harrin havt týdningarmiklar sannleikar, sum við náði hansara eru ætlaðir at leiða eitt fólk út úr trældómi syndarinnar og gera tað búgvið til inngongd í hin himmalska Kánaán; og tað er gagnligt at hugsa um viðurskiftini hjá Harranum við teimum, sum hava boðað hesar sannleikar.
GSAM 33Stór úrslit við minstu miðlum — vitnisburður D’Aubignés
GSAM 33.2D’Aubigné sigur í verki sínum Søgan um reformatiónina: “Gud, sum fyrireikar verk sítt gjøgnum øldir, fullførir tað við veikastu amboðum, tá ið tíðin hansara er komin. At skapa stór úrslit við minstu miðlum — slík er lóg Guds. Henda lóg, sum ræður allastaðni í náttúruni, finst eisini í søguni.”38
GSAM 33.3Tá ið Gud í fornari tíð byrjaði at velja sær eitt serligt fólk fyri at stovna tað sum eina serstaka tjóð fyri seg, gjørdi hann tað við at kalla ein mann — Ábraham — sum búði millum heidningarnar í Ur í Kaldealandi. Frá honum kom eitt fjølment avkom; men um tey, tá ið tey vóru lyft upp til tignina sum ein tjóð, segði Gud himmalsins: “Harrin legði ikki kærleika sín á tykkum og valdi tykkum ikki, tí tit vóru fleiri í tali enn nakað annað fólk; tí tit vóru fæst av øllum fólkum.”39
GSAM 33.4Síðani, tá ið hann vildi fría fólk sítt úr trældóminum í Egyptalandi, valdi hann sum leiðara teirra ein, sum í barndómi sínum varð fjaldur í tríggjar mánaðir í húsi móður sínar og síðani lagdur í eina einfalda, grovt gjørda kistu úr sevjum, smurda við tjøru, og latin ánni Níl at varðveita. Hesin sami Móses var tó ein, sum, tá ið hann kom til skilningsaldur, valdi hina eyðmjúku leiðina við líðing saman við fólki Guds heldur enn tær gleðir, sum finnast í “stundarligum lystum syndarinnar.”40
GSAM 34Sigur Gideons
GSAM 34.1Seinni, tá ið Harrin vildi fría Ísrael frá midianitum og amalekitum, sum komu yvir land teirra “sum grashopparar í mongd,” og oyðiløgdu grøði jarðarinnar, so at “eingin føði var eftir til Ísrael, hvørki seyður, neyt ella esil,” sendi Harrin ein eingil til Gideon. Hesin sonur Joas var komin í ta støðu, at hann treskaði eitt lítið sindur av hveiti og krógvaði tað fyri fíggindum sínum. Tá ið eingilin boðaði honum, at hann skuldi fría Ísrael, spurdi Gideon bilsin: “Við hvørjum skal eg frelsa Ísrael? Sí, ætt mín er fátæk í Manasse, og eg eri minstur í húsi faðir míns.”41 Hesin sami eyðmjúki og fátæki maður fór út við sínum trý hundrað monnum, við einfaldum lampum og krukkum (ein gerð, sum hevði tykst dárskapur fyri avmarkaðum mannaviti), og við at gera Gud til styrki sína vunnu teir ein stóran sigur. Áðrenn frelsingina kundi Gideon havt borið fram eina harmakvæðu sum tann, Amos profetur bar fram, tá ið hann spurdi: “Við hvørjum skal Jákup reisast? Tí hann er lítil.”42
GSAM 34Barnið í krubbuni
GSAM 34.2Á ásettu tíð Harrans varð frelsari manna føddur, og hirðarnir funnu hann liggjandi í einari krubbu. Jarðligir skyldfólk hansara livdu av eyðmjúkum, men heiðurligum arbeiðum. Um jarðliga fátækradømi sítt segði frelsarin: “Revar hava holur og fuglar himmalsins reiður; men Menniskjasonurin hevur ikki stað at leggja høvd sítt á.”43 Hann valdi ápostlar sínar “úr tí lægra samfelagsstættinum, sum, hóast hann ikki er hin lægsti, ikki røkkur upp á støðið hjá miðalstættini. Alt hetta skuldi vísa heiminum, at verkið ikki var av menniskjum, men av Gudi.”
GSAM 35Ikki mong vís verða kallað
GSAM 35.1Paulus segði um verkið í døgum hinnar fyrstu samkomunnar: “Dárskapur Guds er vísari enn menniskju; og veikleiki Guds er sterkari enn menniskju. Tit síggja jú kall tykkara, brøður: ikki eru mong vís eftir holdinum kallað, ikki mong máttug, ikki mong av góðari ætt; men Gud hevur valt tað, sum í heiminum er dárskapur, til at gera tey vísa til skammar; og Gud hevur valt tað, sum í heiminum er veikt, til at gera tað máttuga til skammar; og tað, sum er lítið mett, og tað, sum er vanvirt, hevur Gud valt, ja, tað, sum einki er, til at gera tað til einkis, sum nakað er, so at einki hold skal rósa sær í nærveru hansara.”44
GSAM 35Eyðmjúkir menn í reformatiónini
GSAM 35.2Vit finna sama meginregluna lýsta í lívi hinna stóru reformatoranna á sekstandu øld. Søgurithøvundurin sigur: “Reformatorin Zwingli kom úr einum alpa-hirðaskála; Melanchthon, gudfrøðingurin í reformatiónini, úr einum pansarasmiðju; og Luther úr smáhúsinum hjá einum fátækum gruvumanni.” Um seg sjálvan segði Luther: “Foreldur míni vóru sera fátæk. Faðir mín var fátækur viðahøggari (seinni gjørdist hann gruvumaður), og móðir mín bar ofta við á bakinum, so hon kundi fáa ráð at ala børn síni upp. Tey bóru harðastu arbeiðini fyri okkara skuld.”
GSAM 35.3Ápostulin Jákup sigur, tá ið hann talar um kall fólksins til tænastu Harrans: “Hoyrið, elskaðu brøður mínir! Hevur Gud ikki valt tey fátæku í hesum heimi, rík í trúgv og arvingar til ríkið, sum hann hevur lovað teimum, ið elska hann?”45
GSAM 35Fyrstu metodistarnir
GSAM 35.4Tá ið vit hyggja niður eftir framgongd reformatoranna til fyrstu dagar metodismunnar, tá ið læran um fría náði varð boðað av stórum ágrýtni, finna vit hana fylgda av mátti Guds. Tá ið hon trúliga varð løgd fram fyri fólkið, við blíða kærleika Krists, og varð tikin ímóti við livandi trúgv, funnu tey trúgvandi ikki bert fyrigeving fyri syndir fyrr, men eisini ein halgandi mátt, sum gjørdi tey før fyri at liva eitt heilagt lív. Metodisman hevði eina eyðmjúka byrjan og varð signað eftir trúgv og einfaldum áliti hjá tænastuni og leikfólkinum.
GSAM 36.1Tá ið vit rekja hendingarnar og royndirnar, sum eru knýttar at adventrørsluni, finna vit, at eins og í hvørjum verki Harrans, har menniskja er amboð, var uppruni hennara millum tey fátæku og ókendu; men latið ongan døma hana burtur av hesi orsøk, fyrr enn hann hevur kannað prógvini, sum hetta stóra verk er grundað á, so tey ikki verða funnin millum tey, sum Harrin spurdi um: “Hvør hevur vanvirt dagin við smáum lutum?”46
GSAM 36Svar Eck til Luther
GSAM 36.2Til gagns fyri tey, sum kanska vilja avgjøra, um eitt læruatriði er rætt ella skeivt eftir, hvussu fá ella mong taka undir við tí, endurgeva vit part av orðaskiftinum millum Luther og Eck. Tá ið Luther tók støðu sína á Skriftunum og helt upp á, at menniskju ikki høvdu rætt at seta egnar meiningar oman fyri orð Guds, svaraði Eck spottandi: “Eg undrist á eyðmjúkleikan og lítillætnið, sum hin virdi doktari vísir, tá ið hann einsamallur roynir at seta seg upp ímóti so mongum tignarligum fedrum og heldur seg vita meira enn hægstu pávarnar, ráðini, doktorarnar og háskúlarnar! ... Tað hevði uttan iva verið undrunarvert, um Gud hevði fjalt sannleikan fyri so mongum heilagum og pínslaváttum, inntil hin virdi faðirin kom.”
GSAM 36.3Hetta svar kundi væl verið møtt við svari Zwinglis til John Faber í Zürich, tá ið hesin seinni segði seg vera “bilsnan av, hvussu langt málið var komið, tá ið gomul siðvenja, sum hevði vart í tólv hundrað ár, varð slept, og tað greitt varð hildið, at kristindómurin hevði verið í villu í fjúrtan hundrað ár.” Zwingli svaraði skjótt, at “villan var ikki minni villa, tí trúgvin á hana hevði vart í fjúrtan hundrað ár, og í gudsdýrkan er aldargomul siðvenja einki verd, uttan so at grund ella heimild fyri henni finst í hinum heilagu Skriftunum.”47
GSAM 37Orð Harrans móti mannavísdómi
GSAM 37.1Vandin við at líta á meiningar menniskja í staðin fyri at lata orð Harrans avgjøra spurningin “Hvat er sannleiki?” verður hvassliga lýstur av profetinum Hosea, tá ið hann sigur: “Tit hava pløgt gudloysi, tit hava heystað órættvísi; tit hava etið fruktina av lygnum, tí tit litu á leið tykkara og á mongdina av hetjum tykkara.”48 Hugin hjá mannahjartanum hevur altíð verið at líta á menniskja; men tá ið vit nærkast tíðini, tá ið Harrin skal “reisast og skelka jørðina ógvuliga,” eggjar profeturin Jesaja: “Hald tykkum frá menniskjum, hvørs andadráttur er í nøsini; hvat eru tey at meta?”49
GSAM 37.2Av tí at vit soleiðis eru ávarað í Skriftunum um vandan á hesum øki, skal eingin í skundi fordøma adventrørsluna, sum um hon ikki var verd at taka í álvara vegna hina eyðmjúku byrjan hennara ella tí, at tey, sum heimurin kallar stór, ikki hava tikið undir við sak hennara. Heldur skulu øll kanna krøv hennara neyvt. Sannleiki hevur ómetanligt virði; samanborið við hann eru bert meiningar menniskja sum virðisleyst hálm.
Notes
- 2 Timoteusarbræv 1:9 ↩
- David H. Montgomery, The Leading Facts of American History, útg. 1902, s. 8, 9. ↩
- Hebrearabrævið 6:19. ↩
- 1 Tessalonikabræv 2:19. ↩
- Ápostlasøgan 24:14, 15. ↩
- Ápostlasøgan 26:6-8. ↩
- Ápostlasøgan 28:20. ↩
- Titusarbrævið 2:11-13. ↩
- 1 Pætursbræv 1:3-7. ↩
- Esaias 45:18. ↩
- Sálmarnir 115:16. ↩
- Prædikarin 7:29. ↩
- 5 Mósebók 32:8. ↩
- Ápostlasøgan 17:26-28. ↩
- Esaias 60:21. ↩
- Esaias 33:24. ↩
- Sálmarnir 37:11. ↩
- 2 Pætursbræv 1:16-19. ↩
- Matteus 16:28. ↩
- Lukas 9:27. ↩
- 1 Korintbræv 15:51, 52 ↩
- Jóhannes 13:19 ↩
- Esaias 46:9, 10 ↩
- Esaias 48:3-7 ↩
- Opinberingin 22:10 ↩
- Opinberingin 1:3 ↩
- 5. Mósebók 29:29 ↩
- Matteus 24:15 ↩
- Jesaja 29:11-14 ↩
- 2. Pætursbræv 1:20-21 ↩
- Jóhannes 16:13 ↩
- Sálmur 119:105 ↩
- Orðtøkini 4:18 ↩
- 1. Tessalónikubræv 5:2; 2. Pætursbræv 3:10 ↩
- 1. Tessalónikubræv 5:4-5 ↩
- Sálmur 106:21-22 ↩
- Sálmur 103:2 ↩
- Søgan um reformatiónina, bók 2, kap. 1, grein 1 ↩
- 5. Mósebók 7:7 ↩
- Hebrearabrævið 11:25 ↩
- Dómarabókin 6:4, 5, 15 ↩
- Amos 7:2 ↩
- Matteus 8:20 ↩
- 1. Korintbræv 1:25-29 ↩
- Jákupsbræv 2:5 ↩
- Sakarja 4:10 ↩
- Wylies Søga um protestantismuna, kap. 12, grein 16, 17; Cassel-útgávan, s. 458 ↩
- Hosea 10:13 ↩
- Jesaja 2:22 ↩