Bung 7 — Thucha Rangtaka Hmasuonna
GSAM 126.1“Chun, vâna inthawka hung ṭum vântirko dang thilthawthei tak, sûma inthuom ka hmuh a; a lua chungah sumrisâng a um a, a hmai chu nisa ang a na, a kehai chu mei ban ang an nih. A kutah lekhabu tê inhawng a chawi a; a ke changtieng chu tuisuoriet chungah a dah a, a ke vawitieng chu hnuoi chungah a dah a, sakeibaknei inhûk angin rawl inringtakin a khêk a; a khêk phingleh vâninrûm pasarihai chun an rawl an insuo a.... Chun, tuisuoriet le hnuoi chunga ngîr ka ihmu vântirko chun a kut vân tieng a phar a, chatuona hring zing, vân le a sûnga thil umhai, hnuoi le a chunga thil umhai, tuisuoriet le a sûnga thil umhai siemtu hmingin thu a tiem a, hun um ta naw ding thu a hril a. Nisienlakhawm, vântirko pasarina rawl ri nihai, a hang mût ṭan ding hunah chun, a suok zâwlneihai kuoma a puongsa ang khan, Pathien thurûk chu sukzo a ni ding a nih.”1
GSAM 126Vântirko Chu Mihriem Thucha Puongtuhai Entirtu
GSAM 126.2Hmaa ei hmu ang khan, chanchin ṭha hril sin chu mihriem kuoma pêk a ni a, Lalpan hi sinthawna chungah “khawvêl tâwp chen” a malsâwmna um ding thu a tiem a nih.2 Chuleiin, hi Thucha chawi vântirko chu hnuoia chenghai kuoma hril ding, hun chungchâng Thucha entirtu a ni ngei ding a nih. Thucha chu lekhabu “inhawng” a inthawka puong a ni a, chu chun ṭuma khat chu a khâr a nih ti fietakin a entir a nih. Hi thupuongtuhai hi Pathienin a ngai hlu a; Pathien thuthlung inchikna “sumrisâng” chu an chungah a um a, Pathien ropuina êngin an inthuom a, thiltinrêng Siemtu thuneina hmangin Thucha chu an puong a nih. Hitaka an puong hi hun chungchâng Thucha, hmânah “khâk” a ni a, tuhin ruok lekhabu “inhawng” a inthawka puong chu a nih.
GSAM 127.1Bung hmasa haiah chun, hrillâwkna hun rei ropui—Ni 2300—Suichiengnaa rorêlna tienga ṭhuoitu a tâwp ding thu chungchâng êng pêk hun chu Lalpan a ruot a nih ti entir a ni tah a; hrietna hung pung ding ti hrillâwkna chu, chu êng a kuoma a suklanhai mi tamtak a kaihtho leiin, a dik takin a tlungkim a; chun, “theichâng kung tehkhinthu” inchûk hun ding khawm chu hun le hmun ngeia a inchûktirtuhai kaihthoa, chu tehkhinthu khawvêlah puong dinga a tirna hmangin a ruot a nih. Chuong ang bawk chun, hun chungchâng Thucha rawl inringtaka khêkna chena a hung pung ding hun chu a ruot a, chu khawm a dik takin a tlungkim a nih.
GSAM 127Thucha Hmasatak Rawl Inringtaka Khêkna
GSAM 127.2Hi puongna rawl inringtaka khêk ding hun chu hriet nuom thil a nih. Hitaka hin tawtawrâwt parukna le pasarina mût inkârah dah a nih; Lekhabu Inthienga a indawt dân hmang chauh nawmin, Thucha ngei hmang khawmin hi hi hmu thei a nih. Thucha chun, “Vântirko pasarina rawl ri nihai, a hang mût ṭan ding hunah chun, a suok zâwlneihai kuoma a puongsa ang khan, Pathien thurûk chu sukzo a ni ding a nih.” a ti si a. Hi hi Thucha hin a puong hun chu tawtawrâwt pasarina mût chena a feh ti hrietchetna a nih.
GSAM 127Rawl Inringtaka Khêkna Hun
GSAM 127.3Vântirko pasarina a mût phâk chun, “vânah Pathien biekin chu hawng a ni a, a biekina chun a thuthlung bâwm chu hmu theiin a um a” ti ei tiem a nih.3 Hnuoia Hmun inthieng rawngbâwlnaah chun, thuthlung bâwm umna pindan—hmun inthieng tak—chu kum khatah ṭum khat chauh hawng a nih; chu chu suol tlanna ni a na, suolhai nuoi bo ding—Hmun inthieng sâwpfaina—rang a nih. Kristan hi sâwpfaina sin a thaw ding hun zâwlneihaiin an hril chu Ni 2300 a tâwp hun chu a nih.4 Vântirko pasarina a mût phâk chun mithi chungthu rêl hun a hung tlung tah tiin vâna rawlhaiin an hril thu khawm ziek a nih.5
GSAM 128.1Thuphuongsuo 10-a hi hrillâwkna entirna hin, hi Thucha “rawl inringtakin,” a tâwpa chun “sakeibaknei inhûk angin” a feh ding hun chu a entir a nih. Hi hrillâwkna dungzuiin Thucha “rawl inringtaka khêkna” chena a hung pung ding hun chu tawtawrâwt parukna a tâwpa inthawk Hmun inthieng sâwpfaina tienga ṭhuoitu hrillâwkna hun a tâwp chen, ṭawng dangin, Ni 2300 a tâwp chen chu a nih. Tawtawrâwt hmasa pali chu Gothhai, Vandalhai, Hunhai le adang dang ral inthawnaah an tlungkim a, chuong chun Rom khawthlang chu hmun sâwm amanih lalram sâwm niin an ṭhen a nih.
GSAM 128Tawtawrâwt Pangana
GSAM 128.2Tawtawrâwt pangana chun Muhammad sakhuo hung kaihtho dân le a thudiknawhai sûm angin an tam dân a entir a; a bik takin ruok, “an chungah lal an nei” hun a inthawka “thla 5,” amanih kum 150 tak tak hun chu a entir a nih. 27-7-1299 khan Ottoman lalram dintu Othman chun Nicomedia ram a va luhpui a. Chu hun a inthawk chun Ottomanhaiin Rom khawchhak lalram chu an tibuoi a, an “hrem” a, 27-7-1449 chen, tawtawrâwt pangana mût kum 150 sung chu an thaw a nih. Chu hun chun Turkhai chu an sipaihai le Constantinople khawpui ngei doin an hung a, an ral inthawnaah silai puokna an hmang a; chanchin ziektu Gibbonin sechal 60-in kai a ngai a ti, silai pui rit tak pakhat a inthawkin Constantinople khawpui kulhai chu lungto lientakin an kâp a nih.
GSAM 128Tawtawrâwt Parukna Tâwpna
GSAM 128.3Hi hun vêlah hin, chanchin ziektuhaiin Grik lalpui nuhnungtak niin an ziek John Palleologus chu a thi a. Constantine Decozes chu lalṭhungpha rolua dik tak chu a nih; nisienlakhawm, ama dotu Turk sultan Amurath chu a ṭih leiin, lalṭhungpha chunga ṭhung dingin Amurath kuoma phalna a dil a nih an tih. Hieng thilthaw hi Turkhai kuoma lalṭhungpha inhlân ang deuh a nih. A tak takin, hun rei naw tê hnunga chun Ottomanhaiin Constantinople khawpui le Rom khawchhak lalram chu an nei tah a. Chuongin, an hmaa an “hrem” lalram chu rorêlna tiengah an “that” tah a nih. “Dâr khat, ni khat, thla khat le kum khat” sung an “that” ding a nih.
GSAM 129.1Hi hi hrillâwkna hun, ni khat chu kum khat niin ei lâk chun, ieng chen rei a ni ding am? A chhiar dân chu a ol tê a nih: kum khat, ni 360, amanih kum 360; thla khat, ni 30, amanih kum 30; chun ni khat, kum khat—an vaiin ni 391, amanih a tak takin kum 391. Dâr khat chu ni khata hmun 24-a hmun khat a ni leiin, entirnaah chun thla chenve, amanih ni 15 a ni ding a nih. Chuleiin, Rom khawchhak ram chunga Muhammad sakhuo zuituhai mani thu ngeia ro an rêl hun pumpui chu kum 391 le ni 15 a ni ding a nih. Hi hi 27-7-1449-a belsain, tawtawrâwt parukna hnuoia entir Turk mani thu ngeia rorêlna hun tâwpna ding 11-8-1840 ei tlung a nih.
GSAM 129Daktar Josiah Litchin Ottoman Lalram Tlûk Ding Thu A Hrillâwk
GSAM 129.21838 khan Philadelphia, Pa., a Daktar Josiah Litch chun William Millerin a puong thutak chu a pawm a, Thucha chu mi tam lem hriettir sinah a inpâwl ve tah a. Thuphuongsuoa tawtawrâwt pasari chungchâng thu chanchinbua insuo dinga thuziêkhai a buotsai a. 11-8-1840 nia chun tawtawrâwt parukna chu mût a tâwp ding a, Ottoman thuneina chu a tlûk ding ti a chîmtah takin a hril a; chu chun entirna hrillâwknaa ni khat chu kum khat tak tak a nih ti khawvêl kuomah a entir ding a nih a ti a.
GSAM 129.3Unau thenkhat chu, hi thuah a ringpuituhai ngei khawm, a hril angin “a hung tlungkim naw chun” a rahsuok ding chu an ṭi a, an khûr a. Nisienlakhawm, hi hin ama chu a tinêp nawh; Turk chungchâng thuah a hmuh dân chu mipui hriettir dingin a thaw thei po po thaw tumin a fe hma zêl a. Mipui chanchinbuhaiin hi thu a hril chu an the dar a. Pathien ringnawtuhai pâwlin an inkhâwmnaah chu thu chu an sawikhâwm a, “Hitakah mi pakhat thil hlauum ngam a um a nih; hi thu hi a hril angin a hung suok chun, hrillâwknaah ni khat chu kum khat entirtu a nih ti a hril chu rinhlelnaw takin a sukdet ding a nih. Chun, Ni 2300 chu chuong chen kum a nih ti le 1844-a an tâwp ding ti khawm a sukdet ding a nih,” an ti a.
GSAM 130.1Daktar Litch thuhril insuo chu mihai inkârah a nasa takin a dar a, chu leiin mi sâng tamtakin Aigupta pasha Mehemet Ali le Turk sultan inkâra buoina hung umhai an tâwp ding dân chu nghâk dingin an um tah a. Mi za tamtakin, “Hi thu hi daktarin a hril angin a tâwp chun, entirna hun hrilfienaah ‘kum-ni’ dân chu a sukdet ding a nih; chun eini chu Isu hung nâwk ding ringtuhai hung ni ei tih,” an ti a.
GSAM 130Turk Sultan le Aigupta Pasha An Inral
GSAM 130.21840 hmaa kum tamtak sung, sultan chu Aigupta pasha Mehemet Ali le ral inthawnaah a um a. 1838 khan sultan le a hnuoia rorêltu Aigupta mi inkâra buoina chu ram dang palaihai thuneina hmangin hun tê sung an dâl a. Nisienlakhawm, 1839 khan ral chu ṭan nâwk a ni a, sultan le Mehemet sipaihai inkâra ral inthawna ropuiah chun sultan sipai chu an sat dar a, an sukbo vawng chen an inral a; a ralthlaw tuirênghai chu Mehemetin a man a, Aiguptaah a hruoi tah a. Sultan chu nasatak maia suknêp a ni leiin, thla rietnaa ral a hung ṭan nâwk chun, hmâna thilthawthei tak Turk ralthlaw tuirênghai laia tuirêng ropui chi pahni le tuirêng ralvêngtu pathum chauh, lungngaiuma la um sun chu a nei a. Hi ralthlaw tuirênghai hi Mehemet chun pe suok a, sultan kuoma pe kîr ding chu a dit hrim nawh; ram thuneihaiin a kuoma inthawka lâk an tum chun a hâl ding thu a hril a. Hi ang hin thu chu a um laiin, 1840 khan England, Russia, Austria le Prussia an hung inrawlh a, buoina chu rem dinga an ruot a; ama chu dah mai ni sien, Mehemetin sultan lalṭhungpha chu hun rei naw têah a chang ding a nih ti a fiet si a.
GSAM 131Ram Thuneihai Inpâwlkhâwm An Hung Inrawlh
GSAM 131.1“Sultan chun hi ram thuneihai inpâwlkhâwm an inrawlhna chu a pawm a, chuongin chu thu chu a ditthua an kutah a hlân tah a. Hi ram thuneihai hi Londonah an inkhâwm a, Ottoman aia thu po po thlûk theitu palai, sheik Effendi Bey Likgis, khawm a um ve a. Aigupta pasha kuoma pêk ding thu nuhnungtak chu an ziek a; chu chun sultanin ama kuomah Aigupta ro inthlâk zêla rorêlna, chun Suez tuisuoriet kâwm a inthawk Tiberias dîl chena Syria ram po po le Acre biel chu a dam sung rang a pêk ding a nih. A changin, ama ruok chun tuhin a lâk sultan ram dang po po chu a chhuah san ding a, Ottoman ralthlaw tuirênghai chu a pe kîr ding a nih. Sultan thilpêk ding hi a pawm naw chun, ram thunei palihai chun hi thu chu an kut ngeia la an ta, a pawm theina dingin an ṭha ti dân angin thil dang khawm hmang an tih.
GSAM 131.2“Hi thu nuhnungtak hi Mehemet Ali kutah an pêk phâk phâka, a hmasa [sultan] thuneina pâwnah hi thu hi chatuona a um ding a, chu hun a inthawk chun ama thuhai chungchânga ruotna chu ram dang thuneihai kutah a um ding a nih ti a fiet a.
GSAM 131Hrillâwkna A Tlungkim—Turk Mani Thu Ngeia Rorêlna A Tâwp
GSAM 131.3“Sultan chun pasha kuomah thu nuhnungtak chu hriettir dingin Rifat Bey chu rorêlna tuirêng meikhua chêt hmangin Alexandriaah a tir a. 11-8-1840 ni ngeiah chu thu chu a kutah pêk a ni a, ama chun a chang tah a! Chu ni bawka chun sultanin ram thunei pali palaihai kuomah lehkha a thawn a, pasha chun thu nuhnungtaka ruot angin a zâwm naw chun ieng dân thaw ding am ti a zâwt a; anni chun thaw ding dân buotsai a ni tah a, hung um thei thil ieng khawm chu hlau a ngai nawh tiin an châng a. Hi ni ngeiah hin Ottoman thuneina um zêlna dinga ruotsa kum 391 le ni 15 chu a tâwp a; chun sultan mani thu ngeia rorêlna chu khawiah am a um?—A bo tah!”6
GSAM 132.1Chu ni a inthawk tu chen hin sultan chun ram thuneihai thupêk hnuoiah a chêt a ngai a, anmahni hmang dinga a lalram chu hmun tê têa an lâk leiin a lalram an ṭhen dar dân chu a en a ngai tah a nih.
GSAM 132Hrillâwkna Chungchâng Mipui Ditna Kaihtho A Ni
GSAM 132.2Hi hrillâwkna tlungkimna maktak hin mipui lungthung a khawih nasa tak a. Hrillâwkna tlungkim tahai le la tlungkim mêkhai chungchâng thu hriet mipui ditna chu a sukpung a nih. Daktar Litch chun 11-8-1840 hnunga thla tlêm tê sungin Pathien ringnawtu hmingthang sâng khat nêka tam kuoma inthawka lehkha a chang a, an then chu Pathien ringnawtuhai pâwl hotuhai an nih, a ti a. An lehkhaah chun Lekhabu Inthieng do chu an bânsan a, Pathienin mihriem kuoma a thu a suklanna a nih tiin an pawm tah thu an hril a. Hi mihai laia thenkhat chu Pathien tieng a pumhlûmin an hung inhei a, an laia mi engzat am chu Isu hung nâwkna hmalâkna ropuia thuhriltu thiem tak an hung ni tah a. Thenkhat chun Daktar Litch kuomah hienghin an hril a: “Hrillâwkna hrilfietuhaiin a tlungkim a nih ti an thu hril sukdet dinga chanchin hlui phêk ruom tahai a inthawka thu an lâksuok a nih ti ei hril hlak a; nisienlakhawm, hi thuah ruok chun thil tak tak, tu ngeia hung um mêkhai chu ei mit hma ngeiah ei nei a nih.”
GSAM 132.3Tawtawrâwt parukna a tâwp lai ngeia Isu hung nâwkna Thucha chu “rawl inringtakin” a ṭan feh dân entir dingin, hi Thucha sina thawktu pakhatin ka kuoma a hril thu pakhat chu hril ka tih.
GSAM 132.41840 kum khan Rochester, New York-a puon in le tuirêng puon siem sin lientak neitu E. C. Williams chun Thucha a pawm a, Upa Miller le Upa Himes chu Rochesterah hung a, chu khawpuia mi sâng tamtak kuoma thu hril dingin a sâwm a. Anni chun mipui umna ding inkhâwmna in lientawk changna dinga sum an nei nawh tiin an châng a. Ama chun, “Puon in bial, a laia a kântu dung chu kê 120, ka nei a. Dâwm ka ta, ṭhutna dah ka ta, a thlâwna enkawl ka tih. Hung unla, Thucha puong ro,” a ti a. Ka kuomah chun, “An hung a,” a ti a, “puon inah chun hriet dinga hung mihai chu an chenve khawm an leng nawh; chuleiin kê 40 dung a ṭhâwi belna ka dah a, puon in chu kê 160 x 120 a lien niin ka siem tah a. Ni tin puon in chu mihaiin a sip a, mi za tamtak a pâwn kâwlah an inkhâwm sep a, an vaiin thu chu hriet an nuom hle a nih.”
GSAM 133Mi Za Tamtakin Thucha An Puong
GSAM 133.1Mipui ditna hung pung chu phuhrûk dingin puon in lientakhai hmang an na, nipui hunah chun thingkarah inkhâwmnahai an nei a. Sik hunah kohran biekin lientak thenkhat le mipui inkhâwmna inhai an hmang a, an vaiin thu hriet nuomtuhaia an sip sep hlak a. Upa Miller chu 1840 hmaa angin Thucha puongnaah “a chang chauh deuh” a ngîr ta nawh a, mi 300 vêlin ama an zawm a, Ni 2300 hun a tâwp ding thu mipui kuomah an puong a, “Hun um ta naw ding a nih,” le “A rorêlna dâr chu a hung tlung tah,” tiin an khêk a. Chuongin Thucha chu khawvêl pumpuia hmasuon dinga Lalpa hun a hung tlung chun, a thu a tlungkim a, mi maktaduai tamtak chu chu kona hriet ditna neiin an lung a chêt dân ei hmu a nih.
GSAM 133.2America rama hmalâknaa thil um chu ram danghaiah khawm chuong ang bawk a nih. 1840 kum a inthawk chun, mi tlêm têin an lehkha insuohai an sem darna âia, mi sâwm tamtak chu rawl chu puong dinga hma tieng hung inphar angin an hung suok tah a. Englandah chun chu sin thaw ve mi sâwm tamtak dang hril tel naw khawmin, England Kohran rawngbâwltuhai chauh mi 700-in Thucha an puong a nih. Khawvêla hnam ram poimaw hrang hrang 20 nêka tama chun, a entuhaiin, “Hi mihai hi an ṭhahnemngai nasatak a nih,” an ti theina dingin Thucha chu ṭhahnemngai takin a fe mêk a nih.