Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
21 / 31

Bung 18 — Lekhabu Insuo Sina Pathien Enkawlna

John Norton Loughborough

GSAM 281.1“LALPA hrietna chu hnawt pei ei tiu khai, hrieng ei tiu; Zîng khawvar anga inkhêl ruol loin ân thawk suok ngei hlak.”1

GSAM 281.2June thla, 1849 thlengin, Upa White le a nupui le Upa Bates thawkna chu New England ramhaiah chauh a ni. Hê hunah hian Middletown, Conn. ami Miss Clarissa Bonfoey chu Upa White chhûngkuaah a zawm. Hemi hma rei vak loah a nu a thi a, in enkawlna tê zawng zawng tûl chu a kuomah a chhuah. Chutiangin Upa White chu in enkawlna chu a din nâwk thei a; chû chu Conn., Rocky Hill-a Mr. Belden inpui hmun pakhatah a ti.

GSAM 281Thlarau lam zirtirna thar bulṭan

GSAM 281.3March 24, 1849 ni khan Topsham, Maine-ah inkhâwmna pumpui khâwm a ni. Chû Châwlni ni khan Pi White kuomah Inlârna pek a ni a; a thupui chu a pawimawh ber zîngah a ni. Chû thil hmuhzia hrethiam zâwk dingin chû hunlaia dinhmun chu tlangpuiin kan rilruah dah phawt ang.

GSAM 281.4March thla tâwp lam, 1848 khan Hydesville, Wayne Co., N.Y.-ah “tawng thim thawm” te, a hnûah “thlarau kut vuak” tiin a lo chhuak ta te chu an bulṭan. Hêngte hi Fox chhûngkua inah hmasa berin a thleng. Nipui tâwp lamah chhûngkua chu Rochester, N.Y.-ah an pem a, chutah Corinthian Hall-ah mipui hmuh dingin thiltihtheihna chu an lantîr a; chumi tân chuan khaw mi ṭha ber zînga thlante nu le mipa pualpui-in nunau pahnih chu an enfiah nasa. Mipui tam berin hêng kut vuak te hi bumna emaw, kut thiam takin thil tih mai emaw an ti a; ringtute ber pawhin hêng thil te hi a ropui zâwkin a pung dâwn tih an ngaihtuah lo.

GSAM 282Thlarau lam zirtirna chungchanga Hrilhlâwkna

GSAM 282.1A chunga sawi Inlârnaah chuan Pi White-in Rochester le hmun dangah thawm thim thil vuak chu Satan thiltihtheihna a ni tih a hmu a; chutiang thil chu an tam telh telh dâwn tih pawh a hmu. Sakhaw puan hmanga hliah thil an ni ang a, bumna tuorhai chu muang le him zâwka siam dingin; Pathien mite rilru pawh, theih ang chen chuan, chûng thil lamah hruaiin Thlarau Thianghlim zirtirna an rinhlel dingin an ti dâwn a ni.

GSAM 282.2Chû hunah chuan thlarau lam zirtirna chu khawvêl zawng zawngah a darh dâwn tih, a hma sawi ang khan, emaw sakhaw a ni ang tih le a kohhran le a rawngbâwltu te neih tawh dâwn tih emaw, mi tlêmte chauhin an hriatthiam.

GSAM 282Hrilhlâwkna Tihlawhtling

GSAM 282.3Hrilhlâwkna chu a thlen famkimzia a lang a, an mi zât hi United States ram chauhah 10,000,000 ni dingin an sawi. Tûnlaia an sakhaw puan chungchângah chuan Ennâwkna le Thupuongtu, Washington, D.C., Nov. 12, 1903-a inthawkin hêng thute hi kan pe:—

GSAM 282.4“Hê khawpuia Ram Pumpui Thlarau zirtu Pâwl inkhâwmna neih hnuhnung berah chuan serhthlâk dân thar an pawm. Pastor emaw rawngbâwltu emaw ‘thlâkna’ ding ruahmanna an siam a, Thlarau lam zirtirna ringtute pâwl pakhat chu ‘kohhran’ tiin an hriat. Serhthlâk dân thar inthawka bung tê hi chhiarin chutiang chu kan hmu thei:—

GSAM 282.5“‘Kohhran emaw pâwl emaw chunga pastor emaw rawngbâwltu emaw chu, sakhaw chanchin hlaia a bul inthawka ‘rawngbâwlna dinga thlâkna’ tih lo ni tawh khan hnaah dân angin dah hmasa lo chuan dah ding a ni lo. Mi tu mah chu kohhran emaw pâwl emaw pastor hna dinga kohna a dawng hmasa lo chuan, emaw State Thlarau zirtu Pâwl-in, a awmna State-ah sakhaw pâwl anga an ziak lut, missionari dinga ruat hmasa lo chuan, emaw United States of America Ram Pumpui Thlarau zirtu Pâwl-in a ruat hmasa lo chuan, rawngbâwltu thlâk ding thlân ding a ni thei lo. Rawngbâwltu hna emaw missionari hna emaw dinga thlân ding zawng zawng chu Thlarau lam zirtirna kohhran emaw pâwl emawah kum thum tal inpumkhatna tha takin an awm tawh hmasa ding a ni a, kum hnih tal State Pâwl emaw Ram Pumpui Pâwl-in fiah ding thu sawitu anga phalna pêk an ni tawh ding a ni. Kum khat chhûng kim lo pastor anga dahte chu rawngbâwltu thlâkna tân an tling lo.’”

GSAM 283Oswego, N.Y.-ah Upa White

GSAM 283.1Lekhabu insuo sin chu Oswego, N.Y.-ah a awm avângin, 1849 favang hunah Upa White chu Connecticut-a inthawkin hê hmunah a pem a. Chutah chuan kum chhûngin Nov. 3 ni khan ringtute inkhâwmna an neih. An thawhna lo zui chu Pi White-in heti hian a sawi:—

GSAM 283.2“Chutah New York ramah thawh chu kan mawhphurhna a ni tih kan rel ta. Ka pasalin ziak le insuo hna chu a phur hle. Oswego-ah in kan thuê a, kan unaupa te kuoma inthawkin in thil kan pû a, in enkawlna kan bulṭan. Chutah ka pasalin a ziak, a suoin, thu a hril. Hun tinah ralthuom a inthuom reng a ngai, a chhan chu Isu hung nâwk ding ringtu inti te, dik lo zirtirna an thlâk a, hun bi an puang a, an theih chen chen mihai rilru chu kan rinna dodâl dingin an siem tum fo.”2

GSAM 283Second Advent Review Chhuah

GSAM 283.31850 favang hunah thil danglamna tih ṭha ding anga ngaih a ni a; chuvângin Upa White chu Paris, Maine-ah a pem a. Chutah Second Advent Review and Sabbath Herald lehkhabu bu pakhatna chu thla chanveah chhuah, chhiar 13 neiin; chhiar tinah lai zâwl pahnihah lai 8, suoin lai len zât chu inch 7 1/8 le inch 10 1/4 a ni. Chhiar pakhatna chu chû kum November thlaa tar a ni a, chhiar tâwpna chu June 9, 1851-ah a chhuak.

GSAM 284.1Tuhun Thutak aia lehkha len zâwk chu thutak darh zât, hnaah thawktu pung zât le hna thlawp tute pung zât pawh a entîr ṭha hle. Lehkhabu man chu thlâwn a nih avângin, hna thlawptu ṭhate chuan a chhuahnaah an ṭanpui dâwn tih beisei a ni a, chutiang chuan an ti. Ringtute chu an hausak loh deuh ber mah se, Lalpan a tihropui ang zêlin an ṭanpui a, an thiamna ang zêlin thutak sakawr chu hmalam an thawn.

GSAM 284J. N. Andrews-in Thu Sawi Hna A Bulṭan

GSAM 284.2Hê hun vêlah hian Paris, Maine-a chêng J. N. Andrews chu Chanchin Ṭha rawngbâwltu le sakhaw thu ziaktu anga mipui hmua a thawhna chu a bulṭan. May, 1851 Ennâwkna-ah chuan Vântirko pathumhai thuchahai thupui zârah lai panga aia tam a tling. Chutah Thuphuor 13-a sahrâng ki hnih nei chu United States a ni tiin a hrilhfia a; hrilhlâwkna chauh innghatin, hê ramah kohhran le sorkar inpumkhatna chu Châwlkâr ni hmasatak Châwlni anga hman dinga dân hmanga tihluihna hi a bulpui ber a ni dâwn tih a din. A thu sawi chu hrilhlâwkna chauh innghat a ni, chû hunah chuan chutiang lam pana hmalâkna nasa tak a la awm lo; a thlawptu thu nasa ber hmuh theih chu Dr. Durbin thu, Kristian Thu Puongtu le Chanchinbu inthawka lak, hetiang hi a ni:—

GSAM 284.3“Kristian sakhaw chu sorkar nun dân le thlarau nun a lo nih hunah, sorkar chuan a rorêltu te hmangin Châwlni thianghlim chu mipuiin an bawhchhe lohna ding a veng ding a ni, a nunna humhimna atâna tih a nih avângin.”

GSAM 285Hna Ṭanpui Dinga Lo Te Hralh

GSAM 285.1Hê hun vêlah hian New York ami Hiram Edson le Jackson, Mich. ami Cyrenius Smith te chu an lo, pakhat man $3,500 ve ve chu an hralh a, anmahni hman dingin lo an thuê. Chutiang chu Thucha hna kalpuiin hna thar hrang hrang lo chhuak tûrah ṭanpui theihna sum an neih theihna tân a ni.

GSAM 285Lekhabu Insuo Sin Saratoga-ah Pêm

GSAM 285.21851-ah Upa White chu Paris, Maine-a inthawkin Saratoga Springs, N.Y.-ah a pem a; chutah pawh in thil pûin in enkawlna a din a, Advent Review bu pahnihna chu a suoin; chhiar pakhatna chu chû kum August 5 ni-in a tar. Hê bu hi chhiar 14 a ni a, thla chanveah chhuah a ni. Chhiar tâwpna chu March 23, 1852-ah a chhuak. Lehkhabu hming chu bu 1-a Second Advent Review tih inthawkin a danglam deuh a, Advent Review and Sabbath Herald tih hminga siam a ni; bu 82-ah pawh chû hming chu a la keng. chanchinbu len zât chu lai zâwl thum, lai pariatah tihpun a ni a, suoin lai chu inch 8 1/4 le inch 11 3/4 a ni.

GSAM 285.3Kohhran pâwl chanchinbu a ni tawh le tunah pawh a la ni reng hi a len zât tihpun inthawkin thil danglam tin hi ṭha zâwka an kal tih a lang; hmasawnna tling deuh a awm tih le vântirko pathumna Thucha chu “awm dingin a lo thleng” tih finfiahna nasa tak a pe.

GSAM 285Rochester-ah Insuona le Kut suona thil Neih

GSAM 285.4May 6, 1852-ah Advent Review and Sabbath Herald bu 3 chhiar pakhatna chu Rochester, N.Y.-ah a chhuak a, Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtuhai ta suona thil le ziakna chhinchhiahna an neih hmangin an suoin. Hiram Edson-in Washington kut-suona thil lei dingin sum a rawn pê a, hna in siam ṭhatna ding ziakna chhinchhiahna le thil dangte pawh a tel. Thutak ṭhiante kuoma inthawka thilpêk lo thleng ang zêlin a man a dawng ding a ni. Hê kut-suona thil hi Battle Creek, Mich.-a Ennâwkna le Thupuongtu hna in-ah Dec. 30, 1902 meiin a kangh wanta thlengin a ding reng. Chû hunah chuan hna in-a entirna suona thil ṭha ber anga ngaih a ni. Chhiar 12, bu 3, Oct. 14, 1852-ah suona thil le thil dang hmanga hna in siam ṭhatna man chu $652.93 a ni tih an puang a; chumi tân chuan chû thlengin $655.84 thilpêk an dawng tawh. Lehkhabu chhiar 12 zînga chhiar tin 2,000 lehkha an chhuah a, thlâwnin an sem.

GSAM 286Ṭhangtharhai Inchûktirtu Bulṭan

GSAM 286.1August thlaah Ennâwkna hna in-ah Ṭhangtharhai Inchûktirtu, thla tin chhuah ding chu an bulṭan. Tûnah chuan thla tin ni lo, kar tin chhuak a ni a, chhiar tinah chhiar ding chu chû hunlaia a awm aia vawi li a tam.

GSAM 286Uriah Smith Hna in-ah A Zawm

GSAM 286.21853-ah Upa Uriah Smith chu Ennâwkna le Thupuongtu hna in-ah a thawh bulṭan a, chutah kum sawmnga chhûng mawhphurhna lian tak a chelh. Chû kumah chuan Ennâwkna le Thupuongtu-ah hmasa berin, duh tute chuan man zat pêin kan chhuahte an lei thei tih an sawi. Mi dang zawng zawng tân chuan lehkha chu thlâwn a ni, a chhan chu thinlung lian le phal takte thilpêkin thlâkna an phuhrûk. 1854-ah Ennâwkna thla chanvea chhuah man chu kum khatah $1.00 a ni tih an puang. Chû kum bawkah Macomb County, Michigan-ah July thlaa puon ina inkhâwmna an neihah kan chhuahte hralh dingin an bei. Hê inkhâwmna chhûngin lehkhabu man $50 an hralh. Upa White-in hê bei hna hi a sawiin Ennâwkna hmangin, “Kan lehkhabute hi hralh theih a ni tih a hmuhtîr,” a ti.

GSAM 286$500 Lekhabu Tê Sum Dinga Kohna

GSAM 286.3Oct. 12 le Dec. 24, 1854 Ennâwkna-ah hna in-in rawngbâwltute kuomah an thawhpuinaah thlâwnin sem ding lehkhabu tê pe theihna tân $500 lekhabu tê sum dinga kohna an siam. Tin, “hna in tân $500 ṭanpuina sum, chutiangin Ennâwkna chu kar tin rêngin chhuah theih nân; sum tlêm avângin a changin kar pakhat chhuah loh aiin,” tih pawh an koh bawk.

GSAM 287J. P. Kellogg le Henry Lyon An Lo Te An Hralh

GSAM 287.1Hê hun chhûngah hian Tyrone ami J. P. Kellogg le Plymouth, Mich. hnaih chêng Henry Lyon te chuan an lo chu pakhat man $3,500 vê ve têin an hralh, hna hmasawnnaah hman ding sum an neihna tân chauh. Chutiangin Michigan unaupa pahnih dang chu hun remchângah sum pe le thinlung phal takin, ṭanpui ngaihna berah ṭanpui dingin an lo chhuak. Pakhat chu Jackson, Mich.-ah hmunphi siam hnaah a zawm a; pakhat dang chu Battle Creek-ah a pem a, a chhûngte enkawl nân thingsiamtu hna a thawh.

GSAM 287Kan Lehkha Zawng Zawng $3.00-in

GSAM 287.2Volume 6, June, 1855 tâwpah chuan mi pakhatin kum khat tân Ennâwkna le Inchûktirtu a nei thei a, chubâkah chû hunlaia hman lehkhabu tê le thucha lekha tê zawng zawng a kim le hla bu pakhat — lehkhabu tê le thucha lekha tê chu a vaiin 26 — $3.00 manin. Inchûktirtu man ruat chu chhiar 12 tân cent 25 a ni.

GSAM 287Michigan-ah Ennâwkna Hna in Sawm

GSAM 287.3April, 1855 thlaah Upa White le a nupui chuan Michigan an tlawh nâwk a, hmun hrang hrangah inkhâwmna an nei. Chû thla ni 28 le 29-ah Battle Creek-ah inkhâwmna an khâwm a; chumi chhûngin Battle Creek-a unaupa te chuan Upa White chu Rochester-a inthawka Battle Creek-ah Ennâwkna hna in pem dingin an sawm ding a ni tih an rel. Dan Palmer, Cyrenius Smith, J. P. Kellogg le Henry Lyon te chuan interest tel lovin pakhatin $300 ve ve an pe dingin an tiam, a vaiin $1200; chu sum chu ram leina le insuo hna in sakna dinga hman ding a ni. Chuvângin West Main le Washington Street kil simsak lamah ram an lei a, chutah thing in dinghmun pahnih, len zât feet 20 x 30 le post sang zât feet 20, an sa.

GSAM 288Battle Creek-a Kohhran In Hmasa Ber

GSAM 288.1Chû hun bawkah chuan Battle Creek-ah Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtu te kohhran in hmasa ber chu an sa a; a len zât feet 18 x 24 a ni. Hê in tê tak hi thingphelhai a ding zâwnga vuahin an khuh a, a inzawmna lâihai chu thingphel pan têhaiin an khuh; Van Buren le Cass Street kil hmarthlang hnaiah a ding.

GSAM 288Kan Insuona In Hmasa Berah

GSAM 288.2Battle Creek-a Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtu te neih insuo hna in-a Ennâwkna chhiar hmasa ber chhuah ni chu Dec. 4, 1855 a ni. Chû hunah lehkhabu man chu bu pakhatah chhiar 26 tân $1.00 tih ruat a ni; mahse mi rethei phûte kuomah thlâwnin thawn dingin thilpêk an dâwt. Chû hun atang chuan Upa Waggoner le Cottrell te chu Advent Review lai zâwl-ah thawktu an ni reng ber.

GSAM 288.3Dec. 18, 1855 Ennâwkna-ah suona pualpui chuan hna in-a thawktute tân tunah thawktu te kuomah mak deuh ding thu an sawi. Hetiang hian a chhiar: “Hna in-a thawktu te chuan an rawngbâwlna man tling deuh an dawng ding a ni lo tih kan hrethiam lo. Thu thunun tu chu hmun dangah a dawng theih zat aia chanve chauh a dawng.” Chû hunah hna man tlangpui chu tun hun aia chanve pawh an ni lo tih le, chû hun chanve man chu tunah hna in-in hna chûng angah a pêk zat thuma ṭhena pakhat emaw lia ṭhena pakhat emaw aia tam lo a ni tih sawi chu a ṭha ang. Chû hunah hna in-a thawktute chuan an rawngbâwlna man chanve chu thilpêkin an pe, Tuhun thutak Chanchin Ṭha chu chhuah theih nân.

GSAM 288Thiltihtheihna suona thil le Injin Dinga Kohna

GSAM 288.4March 19, 1857 Ennâwkna-ah chuan lehkha, lehkhabu tê le lehkhabu te suoinna tân thiltihtheihna suona thil le injin tûl a ni a, lei ding a ni tih hmasa berin ngaihdân an siam. April 2 thu chhuahah Adams thiltihtheihna suona thil lei dingin rel a ni a, mipa pasarih chuan a leina tân pakhatin $100 ve ve an tiam. Chhiar zui chhuahah suona thil le injin man chu $2,500 vê tê a ni dâwn tih le $1,700 tiamna an la dawng tawh tih an puang.

GSAM 289.1Aug. 13, 1857 Ennâwkna-a Upa White thu thunun ziak inthawka thlamuanna thu chu hetiang hi a ni: “Kan hna in chu bat a nei lo. Lehkhabu sum tlangpui $1,426 awm a, tunah lehkhabuah dah a ni. thiltihtheihna suona thil thar chu hnaah a kal a, a thawh dân chu a mawi hle; a rei loah tuihu thiltihtheihna-in a kal dâwn tih le a man zawng zawng pek fel vek dâwn tih beiseina tha tak a awm. Kan puon in hna chu hmaisa aia ṭha zâwk le thlawpna tha zâwk a ni.”

GSAM 289Lekhabu zuar chanchin hmasa tak

GSAM 289.2Oct. 29, 1857 niin, Ennâwkna le Thupuongtu-ah kum hni liem ta sunga lekhabu zuar zat chu $1,287.91 a ni ti hriettirna chuang. Hi ang hriettirna hi chu ni thlenga siemhai laiah a hmasa tak a nih. Sinah hmasawnna entirna a ni a; chuleiin thlamuonna a pe, thutak chu hrat zêlin a fe a, “khawvêl pumpui sunga êng luang angin a fe zêl” ti a entîr.

GSAM 289Ennâwkna le Thupuongtu insuo in sum dahna him

GSAM 289.3Aug. 13, 1858-a Ennâwkna le Thupuongtu-ah, kan mihai kuomah mani mamaw naw sum tam dahna dinga insuo in siem chungchâng ngaidân chu hmasa takin pêk a nih. Hmanhmaw taka mamaw naw sum nei tu chun insuo inah dahna hmunah a dah thei a; a mamaw hunah thupêk angin a la thei, chutichun insuo inin a hmang thei ang. Hi ngaidân chu hmanpui a nih leiin sinah sum lama hratna nasa lem a thlen.

GSAM 289.4Chuta inthawkin tu thlengin (1905), tu khawmin chutia kan lekhabu insuona inhai kuoma pêk sum dollar pakhat khawm an hlo ngai nawh a, an mamaw hunah an sum an dawng nawna khawm a um ngai nawh. Mi dik le ngaituo thiemhai chun kan lekhabu insuona inhai hi sum dahna inhai nêka mamaw naw sum dahna hmun him lem an ti ta; sum dahna inhai chu tam tak an tlûk hlak. sum dahna inhai chun khawvêl rinna an nei a, kan lekhabu insuona inhai chun kohran pumpui ṭanpuina an nei leiin an hrat.

GSAM 290Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtuhai Lekhabu Insuona Pâwl din

GSAM 290.1Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtu Lekhabu Insuona Pâwl chu May 3, 1861-ah din a ni a, sum bul-ah share pakhat $10-a inhlân dingin circular-hai thawn suok a nih. Kar hni sungin sum bul $4,080 chu an lo inhlân tah ti puan a nih.

GSAM 290.2Hi kum June 11 ni inthawkin Ennâwkna le Thupuongtu chu Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtu Lekhabu Insuona Pâwl-in a suo. Pâwl-in a sak insuo in hmasa tak chu Main le Washington kawnghai inkawpna sim-sak kilah a ngir a; hmun chu thing in hlui Kalamazoo kawngah sawn suokna hmun a nih. Hi sak in hi lung sen bang hrat tak nei, inchhâwng hni a sang. Greek kross anga siem a ni a, hmar tieng, Main kawng tieng hawiin a ngir. Sak le thlang tieng zawnga a sei zawng chu foot 44 a ni a, sim le hmar tieng zawnga chu foot 72 a nih.

GSAM 290Ṭawng dangah lekhabu puan hmasa tak

GSAM 290.3Thucha chu damtea a hmasawn a, hmalâkna tin chun sin chu a suknghet le a inrem lem. Hi hunah kan lekhabu insuona in chun ram dang ṭawngah lekhabu tê panga a suo; Danish-Norwegian ṭawngah pathum le French ṭawngah pahni. Chuongin ram danghai ta dingin lekhabu suok bulṭan a nih.

GSAM 290.4Member tam zêlin sum le pai khawm a ṭhang zêl a, a nghet zêl. Hi hi May 16, 1863-a Ennâwkna le Thupuongtu-a hriettirnaah a lang; pâwl ziektun an dawng zat chu hiengin a ziek:—

GSAM 290
Tu thlengin Pâwl kuoma share le thilpêk dawng$10,374.13;
Rochester insuo in kuoma inthawka dawng700.00;
thil mamaw belsa dawng300.00;
lekhabu sum dawng1,355.00;
hratna insuo hmanruo le tîrtu dingin dawng2,500.00;
zat pumpui$15,229.13.

GSAM 291.1Ziektu chun a belsa a hril:

GSAM 291.1“Pâwl thil neihhai hi him taka chhûtin a man chu $20,000 nêka tlêm naw niin an ngai; hi hi sin ṭanpuituhai sum seng nêkin $5,000 vêl a tam lem. Hi thu hin Unaupa White le Ennâwkna le Thupuongtu insuo inah amah le sinthawk hohai dikna le rinawmna a entîr. “E. S. Walker, Ziektu.”

GSAM 291Ennâwkna le Thupuongtu chu Pâwl kuoma hlan

GSAM 291.2Upa White-in harsa taka thaw le inhlânna hmangin lekhabu insuo sin hi hieng dinhmuna a ṭhuoi thleng a; chuleiin, chuta inthawka hlâwkna chu ama ta ngei ang a nih, a hlâwkna chu mani inphatna, sumdâwnna thiemna le enkawlna fel tak lei a nih. Sienkhawm ama ta ti loin, a ṭhen khawm la loin, lungawi taka kohran kuomah a pêk vek. Chu chau khawm ni loin, pâwl din hnuah a sinthaw manin kar tin $6 pêk ding an rel lai khân kar tin $4 chau a pawm.

GSAM 291Pacific Coast-a lekha

GSAM 291.3April 21, 1874-a Ennâwkna le Thupuongtu-ah Upa White thu ziek a suok a; Pacific Coast-a sin chungchâng hrilin, chuta sin hmasawnna dinga kar tin lekha suok ding din chu a rei naw hnungah a ngai ding ti a hril. A rei naw hnungah Oakland-ah chhinchhiahna le thil mamaw tê tê lei dingin kawng a inhawng a; chuhai hmangin June thlaah kar hni dan zêla suok lekha, Hun Inchiknahai ti, bulṭan a nih.

GSAM 291Sum khâwma

GSAM 291.4Hun Inchiknahai suok vawi ruk hnuah Upa White chu ram sak tiengah a kîr nâwk a, California Biel kohranhai inkhâwmpui chu lekha suok dinga ruahmanna siem dingin a dil. Kohran Pumpui Inkhâwmpui-ah Aug. 15, 1874 niin, ram sak unaupahai kuomah $6,000 khâwm dinga rawtna siem a nih; chu sum hmang chun Hun Inchiknahai insuo in dingin insuo hmanruo, tîrtu le chhinchhiahna an lei ang. Pacific Coast-a unaupahai ruok chun hmun lei le insuo in ding sak nân $4,000 an khâwm ang.

GSAM 292.1Chuti hunah Kohran Pumpui Inkhâwmpui pâwl-a mi ni Upa George I. Butler chun Cal. Yountville-a Puon inhaia riek khâwma inkhâwmnaah a fe a, unaupahai kuomah rawtna chu a hril. Oct. 11, 1874 niin an ko duhnaa chhângin dollar tangka $19,414 an inhlân dingin an tiam.

GSAM 292Pacific Press din

GSAM 292.2Feb. 2, 1875 niin Upa James White le a nuhmei, Upa J. H. Waggoner le sinthawk thiem danghai le, Oakland-ah an thleng. Hi thla ni 12-ah California Biel kohranhai inkhâwmpui inkhâwm ding koh a ni a, Hun Inchiknahai insuo in sakna hmun ngaituo dingin. Ngaituona rei tak hnuah Castro St. thlang tieng, 11th le 12th Sts. inkar hmun an lei ding an rel. Chu ni vêkah Upa White le John Morrison chun hmunhai an lei a, an hmingin ram pêkna lekha an la; sienkhawm Pâwl din hunah pâwl mamaw angin ram chu pêk nâwk ding an inrem.

GSAM 292.3April 1, 1875 niin Pacific Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtu Lekhabu Insuona Pâwl chu Oakland-ah din a ni a, sum bul chu $28,000-a sukfel a nih. Castro St. hmunhai laizawl chu inremna angin pâwl kuomah ram pêkna lekha pêk a ni a, Battle Creek, Mich.-a O. B. Jones-in insuo in a sak nghâl. A ruongam le a lien zawng chu Battle Creek-a sak insuo in ang chie a nih; sienkhawm Oakland-a chu lung sen ni loin thingin sak a nih. In chu luo thei a nih tah leiin, Zirtawpni, Aug. 27, 1875 niin Hun Inchiknahai chu a sungah sawn a nih.

GSAM 293Mountain View-a sawn

GSAM 293.1Hi inah hin chanchinbu le lekhabu suok chu 1904 thleng ṭha taka kalpui a nih. Chuti hunah ramchhuah tiengah lekha suona hmun sawn dingin ruahmanna siem a nih. Hi thlakna chhan chu Pacific Press enkawltu chun hiengin a hril:

GSAM 293.1“Kum tam tak sungin Pacific Press Lekhabu Insuona Pâwl enkawltuhai chun kan lekhabu insuona in dinna ram hi man tam lutuk a ni ti an hriet a; khawpui lien tak sunga mi chenna hmunah thil siem hmun dingin ram zau naw tak a nih. Chuleiin kawng hrang hrangah ramchhuah hmun, ram man tlem lem, hriselna thlêma sinthawktuhai dingin in an nei thei ang, huan le thei rah theina le thlâwpna dingin hmun zau nei ang, le thil thawn suokna kawng ṭha nei ang, zawng chu fin a ni ti an hriet. Chutiang hmun chu San Francisco sim tiengah mile 39-a hla, Santa Clara County, Mountain View khuoah an hmû a, an lei ta. Hi hmun hin khawpuia ṭhatna tam tak le ramchhuah nun hriselna ṭhatna a inzawm.””

GSAM 293Ram dangah lekhabu suona bulṭan

GSAM 293.2Thutak dar zêlzie entîrin, 1875 inthawka 1878 thleng Basel, Switzerland le Christiana, Norway-ah lekhabu suona chu bulṭan a ni ti kan hriet.

GSAM 293.31875 kum favâng laiin Ennâwkna le Thupuongtu-ah hriettirna siem a nih: Ennâwkna le Thupuongtu insuo in chau kha kum sari sung, 1868 inthawka 1875, lekhabu an zuar zat chu $85,644.54 a nih; kum sari hmaa an zuar nêkin vawi ruk vêl a pung. Insuo in pali rêng (Michigan, California, Switzerland le Norway) chun kum thum sung, 1875 inthawka 1878, $98,163.73 an zuar.

GSAM 293.4Oct. 17, 1878-a Ennâwkna le Thupuongtu-ah hriettirna suok a nih: 1864 hma lama Ennâwkna le Thupuongtu insuo in-in a suo lekhabu, lekhabu tê le lekha tlêphai rêng chu phêk 50,058,000 a nih. 1864 inthawka 1878 thleng phêk chu 158,130,951 a ni a, an rêngin phêk 208,188,951 a nih.

GSAM 294Ṭhangtharhai Inchûktirtu kar tin siem

GSAM 294.1Jan. 1, 1879 thleng Ṭhangtharhai Inchûktirtu chu thla tin suok a nih. Sienkhawm hi ni-ah, kum 27-na a luhin, kar tin suok a ni ta a; chuleiin a ṭangkâina chu vawi li-in a pung.

GSAM 294Upa White-in Pâwl kuomah a pêk

GSAM 294.2Jan. 23, 1879-a Ennâwkna le Thupuongtu-ah Upa White-in sin le a inzawmna chungchâng thu ṭhenkhat a hril. Lekhabu insuo sinah inhlânna a neihhai chu chieng lemin a entîr leiin hilai hin târ lan a ṭha. A thuhril chu hieng hi a nih:—

GSAM 294.3“1861-ah Battle Creek, Mich.-ah Lekhabu Insuona Pâwl din a nih khân, kan lekha dawngtuhai hming le kan thil ziek rêng suok nâwk theina chu pâwl kuomah kan pêk a (a man chu $10,000 niin hriet a ni), kan neihthei chu $1,000 chau a nih. Thu siemtu le enkawltu le thu hriltu anga kan thaw chu kar tin $6 manin kan thawk zêl.

GSAM 294.4“1866-ah natna nasa tak hnuah Ennâwkna le Thupuongtu insuo inah kan kîr nâwk khân, enkawltuhai chun leiba dollar sâng tam tak chungah za-ah sawm pung an pe a, sum bul chu $32,000-ah a tlâwm tah kan hmu;3 Sienkhawm kum li sungin, Pathien malsâwmna leiin, leiba chu an rul vek a, sum bul chu $75,000-ah an chhoh a, kan [pâwl] sum dahna inah $5,000 kan nei.””

GSAM 2941880-a Lekhabu Insuona In dinhmun

GSAM 294.5Jan. 15, 1880-a Ennâwkna le Thupuongtu-ah Upa Butler chun hiengin a hril:—

GSAM 294.6“Kan lekhabu insuona in (Battle Creek) chu tu hnai-ah sak in pahni sak lam inkarah laizawl sak belhchhah leiin a zau lem a, a tawkna le a awlsamna a pung. electric thiarna le milem chhinchhiahna siem theina le zawmna ṭha tak ti theina hmun a um. Hriet ding âwmhai hril dânin, hi hi Michigan State-a lekhabu insuona in famkim le ṭha tak a nih.”

GSAM 295.1Hi zauh belhchhah khawm hi a tawk naw leiin, khawlum hun tawp hma chun inpi sim tiengah insuo hmanruo dahna hmun dingin in thar sak a ngai nâwk. Hi hmun-ah hin pâwl hratna insuo hmanruo panga sawn a nih. Chu insuo hmanruo zînga pakhat chu insuo inah hman tah rêng nêkin a lien lem. Hi ang deuh le dân deuh pakhat chu Oakland, Cal.-a Hun Inchiknahai insuo inah khawm tu hnai-ah dah a nih.

GSAM 295.2May 17, 1881-a Ennâwkna le Thupuongtu-ah Battle Creek-a lekhabu insuona in laizawl sin ṭhatzie hrilin Upa White chun hiengin a hril:—

GSAM 295.3“Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtu Lekhabu Insuona Pâwl leiba rêng chu thil neihhai chhût fel tak inthawkin lak suok la; ram le thil neih rêngah $105,000 nêka tlêm naw a la um. Chuta $34,432.17 chu kan mihai an rêngin share, thilpêk le thil ro suok hmangin an pêk. Sinah an nun hlan mi pasal le nuhmei rinawm tlêmte chun [$70,567.83] an belh; hi hi thilpêk ni loin inhlânna le enkawlna fel tak hmanga an belh a nih.”

GSAM 295Lekhabu zuara vahtu sin bulṭan

GSAM 295.41881 kum inthawkin kan mihai chun hmalâkna thar an siem a, kan lekhabu zuar dingin Lekhabu zuara vahtu sinah an lût. 1884 kum thleng vahtuhai zuar zat hriettirna dik tak a um naw leiin, hi hun sunga kan hriettirna chu lekhabu insuona in pali-in an hriettir zuar zat inthawkin siem a nih. An chhût zat angin kum panga sunga zuar zat chu $221,248.69 a nih. Europe laizawl le Scandinavia ramhai kan rawngbâwlna inthawka sin thlahna darh zêlin, ram dang ṭawng lekhabu mamawna a pung zêl.

GSAM 296Kum hra sunga lekhabu zuar

GSAM 296.11884 inthawka 1894, kum hra sungah, kan lekhabu lien, zawmna neihai chu Lekhabu zuara vahtuhai-in an zuar nasa. Hi hun sunga an zuar zat chu $4,031,391.26 a nih. Hi hunah Australia; Tahiti, Pacific Islands; Helsingfors, Finland; Hamburg, Germany; le hmun dangah lekhabu insuona in dinin kan sin chu a zau zêl. 1895 kumah hun harsa sienkhawm, vahtuhai zuar zat chu hriettirna angin $357,467.23 a nih; kan hril tah zuar zat le belhkhâwm chun $4,816,773.73 a nih.

GSAM 296Kum sawmnga zuar zat $11,000,000

GSAM 296.21854 inthawka Jan. 1, 1896 thleng zuar zat pumpui hriet dingin, sumdâwnna lekhabu, lekhabu tê, lekha tlêphai le entîrna milemhai zuar zat, chu kum hra sunga lekhabu insuona in an rêngin an hriettirna chu $3,458,278.23, belhchhah a ngai. Chuongin kohran pumpui lekhabu zuar zat kum 22 sunga chu $8,275,051.96 a nih. Thumal dangin hril chun, kum sawmthum (1854 inthawka 1884) zuar zat chu $424,915.24 a ni a, kum sawm le pahni hnung, Jan. 1, 1896 thleng, $7,850,136.72 a nih. Vahtuhai sinah hna thawk zat kum riet liem ta sungin a tlâwm tah sienkhawm, 1854 inthawka tun hun (1905) thleng Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtu lekhabu $11,000,000 nêka tam an zuar ti him taka hril thei a nih.

GSAM 296Ṭawng hrang 40 vêlah lekhabu suona

GSAM 296.3Lekhabu hmanga thucha hmasawnzie chu ṭawng pawimawh 40 vêlah bul an ṭan tah ti kan ngaituo chun a chieng: Arabic, Armenian, Basuto, Bohemian, Bulgarian, Bengali-India, Chinese, Danish, English, Esthonian, Finnish, French, Fijian, Greek, German, Dutch, Hungarian, Hawaiian, Italian, Icelandic, Japanese, Kaffir, Lettish, Lavonian, Maori, Polish, Portuguese, Roumanian, Russian, Servian, Spanish, Swedish, Tahitian, Tongan, Welsh le danghai. Hi ram le hnam hrang hrangahai hin thucha pathumna thutakhai hmasâwntîrtu sinthawktu taima an um.

GSAM 297.1Ṭawng hrang hrangah suok lekhabu, lekhabu tê le lekha tlêphai zat chu 1,187 nêka tam a nih. Tin, pakhat tin ṭheuh ṭheuh le kohran pumpui chanchinbu 87, kum khat sunga ṭawng hrang hrangah suokhai lei dingin $340 vêl a ngai ang.4

GSAM 297Lekhabu insuona in 20-hai dinna hmun

GSAM 297.2Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtuhai lekhabu insuona in sawmhni chu hieng hmunahai hin an ding: Avondale, Australia; Battle Creek, Mich. (2); Basel, Switzerland; Christiana, Norway; Copenhagen, Denmark; Cape Town, South Africa; Calcutta, India; College View, Nebraska; Hamburg, Germany; Helsingfors, Finland; London, England; Melbourne, Australia; Montreal, Canada; Nashville, Tennessee; Oakland, California; South Lancaster, Massachusetts; Stockholm, Sweden; Tocubaya, Mexico; Washington, D.C. Hi lekhabu insuona inhai bâkah, kan mihai chun Hong Kong, China; Tokio, Japan; Cairo, Egypt; South America; le Fiji Islands-ah lekha le lekha tlêphai an suo.

GSAM 297Lekhabu tê hmasa tak suok

GSAM 297.3Hun rei nawte dingin hmahruaituhai sinthawna hmanruohai kan thlîr kîr ding. 1853 favâng hunah Washington insuo hmanruo-ah suok lekhabu hmasa tak—“Hmun inthieng”—siem laiin, unaunu ṭhenkhatin lekha phêk khâwmhai an thlêp a, an khâwm a; thuihna dinga an buotsaih hnuah, ziektu chun awl hriam hmangin a sêr a. phêk khâr dah hnuah Uriah Smith chun zâwna thing le thîr tê hriam hriam hmangin a chep. Hi hi sin ṭhenkhat tihna dinga thil hmanruo ṭha a um naw leiin ti a nih.

GSAM 298.11861 kum khân kohran pumpui lekha ziek rêng chu Adams hratna insuo hmanruo pakhat hmangin an suo a, sakawr hratna hni tîrtu-in a tîr. Tu hin ruok, insuo in hrang hrangah khawihmui hratna insuo hmanruo sawmli nêka tamin Tuhun thutak an suo reng. Hi insuo inhai hin sin kalpui dingin mi za-nga nêka tam an hnawh a; vahtu za tam takin ramah kalin mi zîngah lekhabu an zuar.

GSAM 298.21862 kumah Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtuhai-in an suo lekhabu rêng khâwm pumpui chu $7.50-a lei thei a nih. 1904-ah ruok, kan hril tah angin, khâwm famkim lei dingin $340 a ngai. Hi rahai siem suok hi mihriem ruahmanna nêka tam lem thilthawh a nih ngei.

GSAM 298.31848-a hril lâwk ang khân, Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtuhai zînga lekhabu insuo sin ṭo suok chu ni fe angin a nih ngei: “A lum zêl— a ênghai a thawn”—“Ni angin a kawngah a fe zêl, sienkhawm a tla ngai nawh.”

GSAM 298Ringna leiin fe—Upa Stone inhriettirna thu

GSAM 298.4Vântirko pathumna thucha sinah hmalâka fe zêl tuhai thahnemngaina le taimâkna chu Feb. 5, 1884-a Ennâwkna le Thupuongtu-ah sin ṭanpui hmasa tak zînga mi, kum 90 thleng dam Upa Albert Stone-in chieng takin a hril:—

GSAM 298.5“Sin chanchin hmasa chu thil tê tê ni hun a ni a, hmanruo hman chu sin ta dingin a tawk naw angin a lang. Sienkhawm ringna nei pasal le nuhmei chun bulṭan ṭir inthawkin Lalpa kut hrat tak hi hi sinah a inhlût ti an hriet. Zion ṭhatna dinga hun ruat chu a lo thleng a, Lalpan a mihai khâwm dingin a kut a thlâk ti an hriet. Lalpa chu ṭhuoitu-ah a um ti an hmu a; Chanchin Ṭha Lawi, la um sunhai kohran le thutak sie ṭha nâwk, ringna fiah le hmangaina famkim phur chungin, him takin lawng chawlhna hmunah a tlung ding ti an hriet.”

Notes

  1. Hosea 6:3. ↩
  2. Ellen G. White nun chanchin ziak, p. 128. ↩
  3. , sum bul pêk le thilpêk nêka $3,000 hniam. ↩
  4. Kohran Pumpui Inkhâwmpui Kum 1904 Bu-ah 87-hai chu en rawh. ↩

Note

Back