Bung 5 — Isu Hung Nâwkna Thucha
GSAM 93.1“Tuhin theichang thing entirna hi zir rawh: a zâwn chu la nêm laiin, hnah a phawrh tanin, nipui hun a hnai tih in hria a; chuong bawkin hi thilhai po in hmu phawt chun, ama chu [hnuaia ziek, ama] kawtkhâr hmaa a hnai tih hria rawh. Titakzetin ka hril cheu, hi thlah hi hi thilhai po tlung kim hma chun a bo nawh. Vân le hnuoi chu an bo vang, nisienlakhawm ka thu chu bo naw ni.”1
GSAM 93.2Hi Pathien Lekha Thu hin, Krista hungna chu “kawtkhâr hmaa” a thleng tah tih hriat theih hun tieng kan ngaihtuah tir a; theichang thing hnah nêm a phawrh hmasak kan hmu chun nipui hun a hnai tih kan hriat ang bawkin. Krista amah tak a hung thleng hma chun sinthawna chu a tâwp ding lo thlahah kan lût tah tih khawm hriat theih a ni. Entirna thu zir hun chu a thleng chun, entirna thu inchûktir dingin Lalpan inchûktirtuhai a keitho hun tak a ni ngei. Hmun dangah tirkoin a zawhna kha hetah khawm a zâwm theih: Thuhriltu um lovin iengtin am an hriet thei ding? An tir ni lovin iengtin am thu an hril thei ding?2
GSAM 93Inchiknahai Hun
GSAM 93.3Bung hmasaah Ni 2300 tâwpna chungchâng hriatna iengtin am kan nei tih le, chu hun chu “ama rorêlna hun” chen a thleng tih kan hmu. Hetah entirna thu kan thlen hin, hi entirna thu le “rorêlna” thucha khawvêl hmaa puong ding Lalpa hun chu min hmuhtîr. A mipui chunga lo thleng ding “harsatna” ropui chu “sawt lo” ding tia a hril hnuin, Chhandamtuin, Chu harsatna ni hai hnungah hmakhatin nisa chu thim a ta, thla chun a êng a pêk naw a, arsi hai vân aṭanga an tlâk a ta, vân thilti hai chu an nghing a ta: chutah vânah Mihriem Fapa inchikna chu a lang a tih. a ti a.3
GSAM 94.1Ngai rawh, inchikna tâwp ber hi ama hungna inchikna a ni ti thu a sawi nawh; Mihriem Fapa chu chutah a um a, a hung lai an hmu tih inchikna a ni. Ama hungna a hnai tih ringna innghatna dinga hi thuah inchiknahai an pêk chu nisa, thla le arsi chunga thil thlenghai an ni. A hnunga thil dang thleng hai chu vân vur chunga a hungna taktak nên an inzawm. Chuleichun, hi inchiknahai pathumna—arsihai inchikna—hnungah hmakhatin, Krista hungna chu kawtkhâr hmaa a ni tih inchûktir dingin Lalpan a inchûktirtuhai a keitho hun a thleng.
GSAM 94.2Hi inchiknahai an lang hun chungchângah: nisa chu harsatna hnungah hmakhatin thim ding a ni.4 Markin a ziek angin, chu chu “chu ni hai laia, chu harsatna hnungah” a ni.5 Chhandamtuin chu ni hai chu sawt lo ding a ti. Maria Theresa thupek le 1773 aṭanga 1776 chen Dâwnna Danhai an ti hai avângin, kohran chunga hremna thinrimna chu sawt lo a ni. Hremna thiltiin 1798 chen sorkar thuneihna a vawng zing hmanin, a hremna chu 1773 velah a khâr ta. Chhandamtu thu pahnih kan teh khâwm chun, hi inchiknahai hmasa ber chu 1773 le 1798 inkârah a um ding tih a lang.
GSAM 94Ni le Zân Thim
GSAM 94.31780 kum May ni 19-ah nisa chu thilmak taka thim a ni. Nisa inthimna a ni nawh, ni khat hmaa thla chu a famkim tawh leiin. Chu hnuah khawm United States ram hmar le ni suokna tieng pumah, zing dar 11 aṭanga zân dar 11 chen, thimna a um. Chu niah nisa chauh a thim nawh, thla chun nisa êng chu a pêk nâwk nuom ta nawh. Thimna chu thla chunga nisa ân êng thei nawna khawp a ni. Noah Websterin kum tamtak hnuah a sawi angin, “Hi thimna hi chhan pawm tlak tu mah an hmu ngai lo.”
GSAM 95.1Hi ni thim chungchângah Herschel, arsi zirhtu chun, “North America ni thim kha sîem dânah thilmak ropui tak, mi tinrêngin ngaihtuah taka an chhiar leh thin, mahse mifîmna chun a hrilfiah thei lo,” a ti.
GSAM 95.21780 May ni 19 zân thimna ziek tute chun, thla chu a famkim hmanin, “khawvêl pumpuia êng nei thil tinrêng an paih bo vek nâwk hmanin, thimna hi a famkim zâwk thei lo vang,” an ti.
GSAM 95Arsi Tlâkna
GSAM 95.3Hi inchiknahai pathumna, arsi tlâkna chu 1833 kum November ni 13-ah a tlung kim. Chu zânah, an ni dawn hma dar panga vel aṭanga, vân a êng thlengin, arsi ruah a tla; thenkhatin vân aṭanga mei luong lo angin an teh, thenkhatin meifang ropui pakhat aṭanga mei meivâr an thlâksuak angin an sawi. Hi thilmak hin North America ram pum a khuh a, chhimtieng Mexico Gulf aṭanga hmarlieng Hudson’s Bay chen le, thlangtieng Sandwich Islands aṭanga ni suokna tieng Liverpool khuo aṭanga mile za tê deuh hla chen a khuh. Khaw tina hmu tute chuan arsi ruah chu vûr ruah laia vûr angin a chhah takin a tla zing tih an hmu.
GSAM 95.41833 arsi ruah chungchângah November ni 25, 1833 a suok Connecticut Enna Thupuongtu-aṭangin kan sawi belh ang:—
GSAM 95.5“Old Countryman chanchin ziektun ‘arsi tlâkna’ chu thu pawimawh takin a siam. Ama chun, ‘Nilaini zingah kan hmu meiruah chu inchikna hlauhawm tak, hma hrilh lâwkna tak, lunginsietna inchikna tak, khawvêl chunga umtuhaiin chikna parukna an hawn niah an hmu ding ni ropui le hlauhawm tak chu a ni tih kan puang. Hunte chu a hnai zo tah, Thuthlung Thar chauh ni lovin, Thuthlung Hlui khawm a hril lâwk a; thli thli takin thing ra a paih suok theichang angin, thil a va lang dik thei de,’ a ti.”
GSAM 96Thomas Burnett Hril Lâwkna
GSAM 96.1Hma hun mihai chun mipuihai kuomah hi inchikna hi a takin a tlung kim ding tih beisei dingin an inchûktir tah. Thomas Burnettin London khuoah A.D. 1697-a a chhuah Leilung Thuthlu lekhabuah, Matṭhi 24:29 chungchângah hetiangin a ziek:—
GSAM 96.2“Chu hunah mei arsi ieng ang khawm a um ngei ding a; a dangte zingah arsi tlâk an ti hai chu an um ding. Pakhat vê ve chun an ropui lo hmanin, zâtin an pung a, zâwlneiin an sawi angin grêp thing hnah an tlâk ang le theichang ra an tlâk angin an tlâk chun, thilmak hmu tlak tak a ni ding. Hi thilhai hi thu hril uor taluo le hla thu angah ngaih loh a tûl; thu lang taka hril lâwkna, a tak taka tlung ding thilhai an ni.”
GSAM 96Zirhtu Olmstead Thuhriettirna
GSAM 96.3Yale College, Mass. mi Zirhtu Olmstead, “America rama arsi thilmak hriat thiamtu ropui ber” tia koh, 1833 November ni 13 arsi tlâk chungchângah hetiangin a ti:—
GSAM 96.4“1833 arsi ruah chu leilung hmun tam tak a khuh khawp a ni; ni suokna tieng Atlantic lailung aṭanga nisa tlâkna tieng Pacific chen, South America ram hmartieng tuipui kam aṭanga hmar tieng British ram neihna hnuoia hriat kim lo ramhai chen a ni. Arsi thlâk an langna chu hmun pakhat chauh ni lovin, hmun tinah langdan thuhmun an pêk.”
GSAM 96.5Hi langna, November ni 12 zân dar 11 velah a bul tan a, ni 13 zing dar 4 vel chen a kal chungchângah Zirhtuin hetiangin a sawi:—
GSAM 96.6“1833 November ni 13 zingah arsi thlâk langna hmu tute chu khawvêl siem aṭanga, emaw a tlêm berah chanchin ziekna phâk chenah, vân mei pawi ropui ber hmu tute an ni maithei.”
GSAM 97Europe Ramah Khawm Arsi Ruah Lang
GSAM 97.1Stuttgart, Germany-ah Leonard Heinrich Kelberin 1835-a a chhuah lekhabuah, hi inchikna hi Atlantic ni suokna lamah khawm chu thla ngeiah ni tê deuh hnuah a lang nâwk tih kan hria. Ama chun hetiangin a sawi:—
GSAM 97.2“1833 kum November ni 25-ah Europe ram chunga arsi tlâkna mawi tak a lang,” tin, “Silesia ram Minsterburg-ah arsi chu meiruah angin an tla. An zuiin mei ballhai an tla a, zân chu khaw êng khawp a ni, mipuiin an kuom vêla inhai meiin an kâng nia an ngaih khawp.
GSAM 97.3“Chu hun takah Austria ram Prin-ah arsi chu mile pâng hmun za panga aia tam hmunah an tla. Thenkhatin vân aṭanga mei luong lo angin an sawi. Thenkhatin meiruah an ti. Sakawrhaiin an hlau a, leiah an tlâk. Mipui tamtak chu hlauvin an nat ta.”
GSAM 97Entirna Thu Hman Dân
GSAM 97.4Hi hril lâwkna kawngah inchikna pathumna—arsi tlâkna—kan tlân hnuah, Chhandamtuin, “Tuhin theichang thing entirna hi zir rawh,” a ti. Hi thu hi Lalpan hi thu a hril hunah hring thlahah a zawm nawh; hi thilhai a tlung kim hmu ding thlahah a zâwm — a tlung kim mek ni lovin, a tlung kim tawh. Krista chu kawtkhâr hmaa a um tih inchikna ni tura tlung ding thilhai zingah, amah takin a hung lai vân thil nghing chu a tel nawh. Ama hungna a hnai tih inchiknahai zingah hi arsi inchikna pathumna hi a tel. Theichang thing entirna zir dingin Lalpa hun ruot chu 1833 hnunglamah a ni. Hetah hi khawvêl hi ama hungna chu kawtkhâr hmaa a ni tih thutak ropuiin kai tho tura Lalpa hun a ni, entirna thu hriet thlah chu an bo hmaah ama hung ding a ni. Chuongchun, hi hril lâwknaah thucha ropui khawvêla puong hun ruotdan kan hmu.
GSAM 98Khawvêl Pum Puongna
GSAM 98.1Hi hril lâwkna tlung kimnaah, 1833 kumah ngei Lalpa chun khawvêl hmun dang dangah a tirko emaw rawngbâwltuhai a keitho a; anni chun 1833 aṭanga 1844 chen Krista hungna chu hnai, “kawtkhâr hmaa” ngei a ni tih an puang a; ama inchûktir angin theichang thing entirna chu, ama hungna inchiknahai an pêk lai, an inchûktir bawk. Hi thucha chu inchûktirtu hringin emaw, lekhabu zârah emaw, khawvêla Chanchin Ṭha puongtu hmun tinah le lei chunga lawng lûtna khuo tinah a thleng.
GSAM 98.2Hi thucha thlenzia chu Rochester, New York-a Thutak Ri chanchin ziektu-in 1845 kum January chhuah pakhatah hetiangin a sawi:—
GSAM 98.3“Chatuon Chanchin Ṭha, Thupuan 14:6, 7-a an hrilh angin, hnam tin, chi tin, tawng tin le mi tin kuomah puong a ni ta; ri nasa takin, ‘Pathien hlau rawh u, amah chawimawi rawh u; ama rorêlna hun a thleng ta leiin; vân, hnuoi, tuifin, le tuihna siemtu chu chibai bûk rawh u.’ tiin. Khawvêl hnuoi chunga hnam tin le tawng tin kuomah, kum tê deuh liem ta sûngin, 1843-a [1843, Judah hun—kan hunah 1844] Krista hungna emaw, a hnai tawh thu puongnaa hi thucha hi a thlen tih thil thlengin chiang taka hriattîr theih aiin chiang zâwk thu dang a um thei lo. Thu hrilna le lekhabu zârah ri chu lei pumpuiah a thang a, thu chu khawvêl tâwpah a thleng.”
GSAM 98.4Thil thlenghai hre lo mi thenkhatin Isu hung nâwkna hmalâkna hi hmun pakhat chauhah a tâwk an ngai; William Miller le United States ram hmar lamah amah zui rawngbâwltu za tê deuhte sin a ni mai an ti. Chuong ngai tute chun, Upa Miller le Himes hruaitu langsar an nina America rama hmalâkna chu, a chunga kan sawi angin “khawvêl tâwp chen” a thleng hmalâkna ropui tak thenkhat tê chauh a ni tih an hriet chun an mak thei.
GSAM 99RAM TINAH HMALÂKNA A BUL DÂN
GSAM 99.1Hi thucha hi khawvêl hmaa puong tura Lalpa hun a thleng a; lei hmun dang dang, sawmhnih emaw a aia tamah, hun thuhmun deuhah, mi pakhat pakhat an keitho a, an sin inhriatna emaw, an inbiakna emaw nei lovin, lei ram tinah hi thucha puong dingin an fe. Bung 4-a hming an sawi, Ni 2300 tâwpna chungchâng êng dawng tute chu—A. Campbell ni lo chu—Thupuan 14-a vântirko pakhatna thucha puongnaah an tel tura Thlarauin a hîp a; hi chu an inkârah êng an inpekkhawmna zârah ni lovin, Pathien Thlarau kut thaw zârah a ni.
GSAM 99Insiamṭhatna Nên Teh Khâwm
GSAM 99.2D’Aubigné-in kum zabi 16-a insiamṭhatna ropui a suok dânah dân a hman ang bawkin, hi hmalâknaah khawm hi dân hi kan hman chun Lalpa thucha le Lalpa ruot hunah a ni ngei tih pawm ngei tûl. Chu insiamṭhatna pum pui chungchângah chanchin ziektun hetiangin a sawi:—
GSAM 99.3“Germany-in Switzerland kuomah thutak a thawn nawh, Switzerland-in France kuomah, France-in England kuomah a thawn nawh. Hi ramhai po po chun Pathien kuomah an dawng a; leilung hmun pakhatin hmun dangah êng a thawn ang ni lovin, ni pakhatin lei pumpui êng a pêk angin. Krista, chungtienga nisa suok ang, mihriem po po chunga sang tak, insiamṭhatna hunah, Kristian sakhuo dinhmun hun ang bawkin, khawvêl hringtu Pathien mei a ni. Kum zabi 16-ah, ram hla taka inthen, a dang danga ramhai inah le kohranah inchûktirna pakhat chu hun thuhmunah a din. Chhan chu, Thlarau pakhat chu hmun tinah a thaw a, ringna pakhat chu a siam.”
GSAM 99.4“Germany le Switzerland insiamṭhatna chun hi thutak hi an hriattîr. Zwingle chun Luther nên inbiakna a nei lo. Hi mipa pahnih inkârah inzawmna a um ngei; mahse lei chung aia chungtiengah kan zawng tûl. Vân aṭanga Luther kuomah thutak pêk tuin Zwingle kuomah khawm a pêk. Pathien chu an inbiakna kawng a ni. Zwingle chun, ‘Chanchin Ṭha ka hril tan chu 1516, lunginsietna kumah, kan ramah Luther hming hriat a la ni lo hunah a ni. Luther kuomah Krista inchûktirna ka dawng nawh; Pathien thu kuomah ka dawng. Lutherin Krista a hril chun, kei ka thaw ang bawk a thaw; chu chauh a ni,’ a ti.”6
GSAM 100.1France rama Farel le Lefèvre sin chungchângah chanchin ziektun hetiangin a sawi:—
GSAM 100.2“Chuleichun, France rama insiamṭhatna chu ram dang aṭanga lût thil a ni nawh. France lei ngeiah a pieng a; Paris-ah a ṭhang; Roman Kristiannia rama thilti pahnihna dinhmun nei zirna in ngeiah a zung hmasa ber a siam. Ram dangah a bul tan hma ngeiah, Picardy le Dauphiny mi rilru dik takhai lungrilah sin bulpuihai chu Pathienin a dah.”
GSAM 100.3“Swiss insiamṭhatna chu Germany insiamṭhatna lakah zalen a ni tih kan hmu tawh. France insiamṭhatna chu a changin pahnih lakah khawm zalen a ni. Hi ram dang dangah hi sin hi hun thuhmunah, an inbiakna nei lovin, a bul tan; sipai indonaah, pakhatin a dang kuomah fe rawh a ti nawh hmanin, sipai pâwl tinrêngin hun thuhmunah an kal ang hin, Hotu Lien pakhat aṭanga thupêk pakhat chu an rêngin an hriet leiin. Hun chu a kim a, mipuihai an inbuatsaih a, Pathienin ram tinah hun thuhmunah a kohran insiamṭhatna chu a bul tan. Hi thil thlenghai chun kum zabi 16 insiamṭhatna ropui chu Pathien sin a ni tih an hriattîr.”7
GSAM 100.4Thos. Bilney, Fryth, Tyndale le dangaite hruaina hnuaia England rama insiamṭhatna chungchângah D’Aubigné chun a sawi belh:—
GSAM 100.5“Chuleichun, England insiamṭhatna chu Luther le Zwingle thu ni lovin, Pathien chauh innghatin a bul tan. Kristiannia ram tinah Pathien thuin hun thuhmunah a thaw. Oxford, Cambridge, London-a insiamṭhatna bul chu Erasmus-in a chhuah Grik Thuthlung Thar a ni. [Tyndale le Thomas Bilney chun 1519-ah Cambridge an chhuahsan.] England chun insiamṭhatna bul sang tak hi a ropui tih hriat ni pakhat a nei.”8
GSAM 101.1Isu hung nâwkna thucha puongna chu insiamṭhatna bul dân kan sawi tawh ang bawkin a hung um. Insiamṭhatna ram pali hmun zât let li aia tam khawvêl hmunah, hun thuhmunah mi an keitho, an inkârah an sin emaw, an ngaihdân emaw an inpekkhawm lo; mahse Pathien Lekha Thu thutak thuhmun chu, ram pali chauh ni lovin, khawvêl changkâng pumah, puong an tan.
GSAM 101Joseph Wolff Sinthawhai
GSAM 101.2Hi taka hin Isu hung nâwkna thu puongdar a zâu dân chungchâng thil um tak takhai hi en nâwk ei ti chun a ṭha ding a nih:—
GSAM 101.3“1831 kum chun Joseph Wolff, D.D., chu Palestine rama Juda mihai laia rawngbâwl dingin Great Britain rama inthawkin Chanchin Ṭha puongdar dingin tir a ni a. A nitin chanchin ziekhai angin, 1845 kum chen chun Lalpa a hung nâwk vat ding thu chu Palestine, Aigupta, Tuipui Sen kamhai, Mesopotamia, Crimea, Persia, Georgia, Ottoman lalram pum, Greece, Arabia, Turkey, Bokhara, Afghanistan, Cashmere, Hindostan, Thibet, Holland, Scotland, Ireland, Constantinople, Jerusalem, St. Helena hai leh Mediterranean tuipuia lawng chungah khawm, New York khawpuiah khawm kohran pâwl tin kuomah a puong a. Juda mihai, Turk mihai, Muhammad zuituhai, Parsi mihai, Hindu mihai, Kaldea mihai, Yezidi mihai, Suria mihai, Saba mihai laia thu a hril tah a, ram awptuhai, hnam hotuhai, lalhai, Organtsh le Bokhara lalhai, Greece lalnu le a danghai kuomah khawm a hril tah, a tih.”9
GSAM 101.4Mosie nupui pa Hobab thlahai umna Yemen ramah Joseph Wolff chun lekhabu pakhat a hmuh a; chu chu hieng hin a hril: “Hi hmuna Arab mihai hin ‘Seera’ an ti lekhabu an nei a, chutaka chun ‘Isu hung nâwkna le ropuinaa a rorêlna!’ thu chu hril a nih.”10
GSAM 102.1Yemen ramah chun Rekhab thlahai kuomah ni paruk a um a; an chungchâng thu hieng hin a hril: “Uoin an dâwn nawh a, grepu lo an siem nawh a, bu chi an the nawh a, puon inah an um a, Rekhab naupa Jonadab thuhai an hre zing a nih. An kuoma chun Israel thlahai, Dan hnama mi, Hatramawt rama Terim khuo hnai umhai chu an um veh a. Anni khawm chu Rekhab thlahai ang bawkin Messia chu vân chûmpuiah a hung tlung vat ding an nghâk a nih.”
GSAM 102.2A chunga thuhai zârin, chu kum 14 sûng chun Wolff ama ngeiin ram hrang hrang 20 nêka tamah Krista hungna chu kawtkhâra a um ta ti chanchin a puong tah ti ei hmu a nih. Chu hun bawk chun hi inchûktirna hi Germany ramah zâu takin an ngaituo a, a bîkin sim tienga Moravia pâwl mihai laiah a nih.
GSAM 102Germany le Russia Rama Thucha
GSAM 102.3England ram lekha ziek mi Mourant Brock chun, “Württemberg ramah Kristien umkhâwm pâwl, mi za tamtak an um a, anni chun Krista a hung vat ding an nghâk a nih,” tiin a mi hriettir a. Hi inchûktirna hi Germany ram hmun danghaiah khawm Hengstenbergin a puong a; chu hun lai chun Germany rama Pathien thu thiemhai laia a thiemtak a nih an ti a.
GSAM 102.41892 kum, thla 12 ni 13 a Ennâwkna le Thupuongtu-ah Germany ram mi kohran enkawltu L. R. Conradi chun hieng hin a hril a:—
GSAM 102.5“Germany ramah Bengel chun ei Lalpa a hung inlâr ding hmangai le châkna chu lungril tamtakah a chawktho a; chu chun mi sâng tamtak chu a hmaa an la thaw ngai naw anga hrillâwkna thu inchûk dingin a ṭhuoi a.... Êng chu Germany ramah a êng a, Ni 2300 thuin a kawk chu entirtu lekhabuhai khawm chutakah an sem dar a. Sakhaw lam harna a zui a, Württemberg ramah a nasa bîk a; chun, tiduhdahna a hung um chun insûng za tamtak chu Russia sim tieng an fe a. Chutaka chun kum tamtak hmaa chutaka lo inpêm tah an ram mi vehai kuomah chu thu chu an puong dar a. Kohran enkawltuhaiin an biek inhai an khâr chun, a tlêmte chauh ti lo chu an ‘stunden’ (‘dârkâr’) inkhâwmnahai chu insûngah an nei hlak a, mi za tamtak an inthleng a. Chu hun lai khawm chun an laiah Châwlni thu an inhril a, nisienlakhawm, tu khawmin a zâwmna an bulṭan naw leiin chu thu chu a rehmang tah a. Russia ram mi lo neitu pakhat chu ‘stunden’ (‘dârkâr’) inkhâwmnaa chun a inthleng a, chutaka inthawkin Russia mihai laiah chu sin bawk chu a bulṭan a. A tâwpah chu chu tuhun laia ‘Stundist’ hmalâkna ropui bul a hung ni a, a thu chu Siberia le Trans-Caucassus ram kil hlatak chen khawm a thleng a nih.”
GSAM 103.11891 kum, thla 7 ni 31 a Ennâwkna le Thupuongtu-ah kohran enkawltu Conradi chun Australia ram mi Unaupa Schäche chungchâng thu a hril a. A hril hun lai chun Unaupa Schäche chu Silesia ramah a um a; a hun ṭhenkhat chu Germany ram Chanchin Ṭha hriltu le Pathien thu thiem hming inthang Pa Gosner amâ rama rawngbâwlna dingin a hmang a. Unaupa Schäche kuoma inthawkin Kelber lekhabu chungchâng hieng thu hi a pe a:—
GSAM 103.2“1836 hnungah, a nih naw leh Bengel hun sûtna hunbi a liem hnungah, Schweidnitz biel chanchinbuah chutaka lekhabu zuarna in neitu Pu Sommerfeldt kuoma inthawka inhriettirna pakhat a suok a. Chu chun L. Henry Kelber ziek lekhabu pakhat, 1843 le 1844 kumhaia thil ropui le lâwm um hung tlung dinghai chungchâng chu a hril a. Lekhabu hming dik tak chu ka hre ta nawh. Chu lekhabu chu kan la a, 1839-40 kumah a ngaisaktu mi engemawzat le kawtkhâr khâr pumin kan tiem tlâng a. Chu lekhabu chun Daniel le Thuphuongsuo le Matthai 24 a inthawkin tâwpna chu a hnai tah ti a entir a; a chunga kum hril chu iengtin an sût suok ti entirtu hun sûtna inruolna khawm a nei a.”
GSAM 103Great Britain Rama Thucha
GSAM 103.3England rama insuo lekhabu Kum Sâng Khat an tiah chun, “England Kohran rawngbâwltu za sari chun Tlantu a hung nâwk ding thu an khêk puong zing a nih,” tiin hril a nih. 1840 a inthawka 1844 chen England rama Isu hung nâwkna inchûktirna puongtuhai laiah chu hun laia rawngbâwltu thiemtak ṭhenkhat khawm an ṭhang a. An hminghai laia Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Daktar Nisbett, rawngbâwltu A. Dallas, M.A. [a lekhabu Jerusalem Tieng En Rawh, phêk 114 a chun Matthai 24 a tekhithu chu hi chhuon mihai chungah a hmang a], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry le a danghai hming ei târlang ding a nih.
GSAM 104Holland Rama Thucha
GSAM 104.1Holland ramah Isu hung nâwkna inchûktirna chu Hentzepeterin a puong a; chu hun lai chun chu rama rawngbâwltu a thiemtak a nih an ti a. Lalin a ruot angin The Hague khawpuia Lal thilhlui siekhâwmna in vêngtu a ni a. 1844 kum, thla 6 a Zânril khêkri bu suktu kuoma lekha a ziekah chun, mang lung khawih tak zârin chu thu chungah a lungril chu a hung fu hmasa ti ama chungchâng a hril a. Chu thu chungchâng chu Pathien Lekhabuah a sui a, 1830 kumah chun chu inchûktirna entirtu lekhabu tê pakhat a insuo a. 1841 kumah chun khawvêl tâwpna chungchâng lekhabu tê dang a insuo nâwk a. Chu lekhathawn bawkah chun, Krista hungna a hnai tah ti inchûktirna mipui hmaa puong zing William Miller le a danghai chungchâng chu 1842 kumah America rama inthawka Holland rama hung mi pakhat le an inbiek zârin a hung hriet hmasa a nih ti a hril a.
GSAM 104Tartary Rama Thucha
GSAM 104.21821 kum laia inthawk elin Tartary ramah Lalpa hungna inchûktirna chu ring le inchûktir a ni tah a. Chu hun vêl chun Ireland ram Chanchin Ṭha puongdartu pakhat chu chu ramah an tir a, Tartar thiempu pakhat chun a kuomah, “Krista chu ieng hunin am a vawi hniin hung a ta?” tiin a indawn a. Chu thu chu iengkhawm a hriet naw tiin a dawn a; Pathien Lekhabu inchûktirnahai hril dinga hung Chanchin Ṭha puongdartu kuoma inthawka chutianga thu dawnna chun thiempu chu mak a ti hle a. “Pathien Lekhabu nei mi po poin chu chu hriet thei an nih,” tiin a ngai a nih ti a hril a. Chun, thiempu chun a ngai dân a hril a, A.D. 1844 vêlah Krista a hung dingin a ring a nih, a tih. Hi thil hi 1821 kuma Ireland Chanchinbu-ah hmuh a nih.
GSAM 104America le India le Ram Lienpuia Thucha
GSAM 104.31844 kuma Isu Hung Nâwkna Lekhabu Têhai, bu 2, phêk 135 ah England ram mi Mourant Brock chun hieng hin a hril a:—
GSAM 105.1“Tlantu a hung nâwkna a hnai tah ti beiseina nei le invauna râwl pêk chu Great Britain ram chauhah a ni nawh a, America, India le Europe ram lienpuiah khawm a nih. America ramah Pathien thu rawngbâwltu za thum vêlin ‘hi lalram Chanchin Ṭha’ hi an hril a; hi ramah khawm England Kohran mi za sari vêlin chu khêkri bawk chu an pêk zing a nih.”
GSAM 105Khawvêla Tuipui Lawngchâwlna Tin Tieng
GSAM 105.2Seneca Falls, N.Y., a mi E. R. Pinney, Baptist rawngbâwltu inhlân tak, Isu hung nâwkna inchûktirna puongna dinga a hringna hmang chun, a lekhabu Matthai 24 Hrilfiena, phêk 8, 9 ah hieng hin a hril a:—
GSAM 105.3“1842 kum laia inthawk elin Isu hung nâwkna lekhabuhai chu Europe, Asia, Africa le America a Chanchin Ṭha puongdar sin hmun tinah, Rocky Tlânghai sir hni tiengah khawm thawn a ni tah a.... Kan lawng hotuhai le lawnga sin thawhai chun, an hmaa hi thu puongdar a la tlung nawna lawngchâwlna hmun hrim hrimah an châwl ngai nawh tiin an hril a; chu thu chungchâng chu an kuomah an indawn zing bawk a nih.”
GSAM 105Mi Sâng Thumin Thucha An Puong
GSAM 105.4Zanesville, Ohio, a mi kohran enkawltu G. W. Mitchel, ama ngei khawm hi inchûktirna lo puongtu rawngbâwltu chun, 1894 kum, thla 8 ni 8 a Newark, Ohio, a kan inbieknaah hi lekhabu ziektu kuomah thu a hril a. 1844 kum, thla 9 a McConnellsville, Ohio, a an inbieknaah Upa William Miller chun, khawvêl hmun hrang hranga ‘Pathien chu ṭi unla, ama chu chawimawi ro; a rorêlna hun chu a hung tlung ta a ni sih a,’ tia puong zing rawngbâwltu sâng thum hminghai le an umna hmunhai a nei a nih ti a hril a. Anni laia a tam lem chu America hmar tieng le Great Britain ramah an um a nih, a tih.
GSAM 105.5Hi ‘khêkri’ a dar zâu dân thu hrilin William Miller chun hieng hin a hril a:—
GSAM 105.6“Khawvêl hmun tinah mi pakhat amanih, pahni amanihin hi chanchin hi an puong tah a, a hun chungchângah an inrem seng a nih,—Asia rama Wolff; England rama lo um Irving; Scotland rama Mason; South Carolina rama Davis; le hi biela mi engemawzat chun hi khêkri hi an pêk zing a, a lo pêk tahai khawm an nih.”11
GSAM 106Hutchinson Elija Râwl Hmun Tinah Thawn Darna
GSAM 106.11837 kumah Upa R. Hutchinson chu Wesley pâwl Chanchin Ṭha puongdartu dingin England rama inthawkin Canada ramah an tir a. A tâwpah Montreal khawpuiah a umhmun a khuor a. Ram danghaiah a inhriettu a tam hle a. 1843 le 1844 kumhai chun Elija Râwl a ti chanchinbu a insuo a, chutakah Isu hung nâwkna inchûktirna thu a hril a. Ram danga fe ding lawnghai chu awlsamin a hmang thei a, a chanchinbu tuomhai tamtak chu dak man nei loin a thawn thei bawk leiin khawvêl hmun tinah tamtakin a thawn a. A sinthaw chungchâng chu hieng hin a hril a: Nova Scotia, New Brunswick, New Foundland, England, Ireland, Scotland, Wales, France, Germany, Constantinople, Rome le Britain lalram le a hnuoia ramhai hmun tinah a thlâwnin a thawn a nih, a tih.
GSAM 106Sandwich Tuikulhhaiah
GSAM 106.21843 kum, thla 10 ni 12 a Zânril khêkri-ah Sandwich Tuikulhhai, Kaui tuikulha Kaloa a mi Pi O. S. Burnham lekhathawn a um a. Ama le a pasal chu chu hmuna inchûktirtuhai an ni a. Isu hung nâwkna inchûktirna chu an pawm a, chutakah an puong zing a; chu tuikulhhaia ringtu pâwl pakhat chun an kuomah Pathien an be tlâng a.
GSAM 106Hi Thucha le Baptistu Johan Thucha Intekhina
GSAM 106.3Chutiang chun Isu hung nâwkna inchûktirna chu a chungchânga Pathien Lekhabu hrillâwknahai suktlungkim dinga a hun khawpin puongdar a ni tah ti ei hmu a nih.
GSAM 106.4Krista a hung hmasakna lo puong ding thucha chu zâwlnei Isaiin hieng thuhai hin a hril a: “Thlalêra khêktu râwl chu, Lalpa lampui chu buotsai ro, ram ruoka chun ei Pathien ta ding lamlien chu suktlûn ro. Ruom po po chu kâisâng nîng an ta, tlâng le muol po po chu sukhnêm nîng an tih; a kâwihai chu suktlûn nîng an ta, hmun hrânghai chu sukruol nîng an tih. Lalpa ropuina chu inlâr nîng a ta, taksa nei mi po poin a ruolin hmu an tih; Lalpa ngei bauin a hril ta a ni leiin.”12 Hi hrillâwkna hi “Baptistu Johan chu Judai thlalêra thuhrilin, ‘In suolhai sim ro; vân lalram chu a hnai tah,’ a ti a,” ti a rawngbâwlnaah a tlungkim a nih.13
GSAM 107.1Hi mi hin amah chauhin Judai ram pakhat chauh sûnga thla paruk rawngbâwlna zârin hi hrillâwkna maktak hi a suktlungkim a nih. Hi hrillâwkna hin Johan sin thaw hun le hmun chu a bît a; nisienlakhawm, Isu hung nâwkna lo puongna chungchâng hrillâwknahai ruok chu chutiang an ni nawh, a sin chu ‘khêkri ringtak’ le thaw ding, khawvêl pum huop ding a ni leiin.
GSAM 107.2Chutiang chun thil um tak tak târlang tahai êngah Isu hung nâwkna thucha chungchâng hrillâwkna chu iengtianga diktaka a tlungkim ti hmuh a nih. Theipui kûng tekhithu inchûktirna hun, Vântirko pakhatna thucha chu a hmasataka puongna ding Pathien hun a hung tlung a; hnam tin le mi pâwl tin le ṭawng tin kuoma khêkri chu puong dingin a thucha puohtuhai a hung ngirtir a nih.
Notes
- Matṭhi 24:32-35. ↩
- Rom 10:14, 15. ↩
- Matṭhi 24:29, 30. ↩
- Matṭhi 24:29. ↩
- Mark 13:24. ↩
- Insiamṭhatna Chanchin, Bung 8, bung tê 1, par 2, 3. ↩
- Chu lekhabu bawk, Bung 12, bung tê 3, par 10. ↩
- Chu lekhabu bawk, Bung 18, bung tê 2, par 12. ↩
- Kohran Râwl, phêk 343. ↩
- Wolff Bokhara Rama Rawngbâwlna. ↩
- William Miller Thuhrilhai, phêk 238, 1843. ↩
- Isai 40:3-5. ↩
- Matthai 3:1, 2. ↩