Bung 21 — Sin Ṭhuoitu Kut
GSAM 322.1“Ka zirtîr dâwn che a, i kalna tûr ka kawhhmuh bawk ang che.”1
GSAM 322.2Lalpa ringtu kuomah, ama enkawlna chu nitin a lang reng a. Nisienlakhawm, hun thenkhatah chun hi enkawlna hi a lang nasa bik a, thil ṭha lo le hlauhawm, hmuh theih le hmuh theih loh laka chhanchhuahna bîk, leh a thutak puondar zâuna tûra Pathien remruotna kawng hawnaahte angin. Hi thilhai hi hi bung thu a ni.
GSAM 322Michigan-a Inlârna Hmasa
GSAM 322.31853 kuma May thla chun Upa White le a nupui chu Michigan an va tlawh a. Buffalo, N.Y. khawthlang tienga an kal hmasak ber a ni. May thla Châwlni hnuhnung berah chun Tyrone-ah an um a, chutah chun Pi White kuomah inlârnaah ram sunga Châwlni zâwmtuhai pâwl hrang hrang leh an doaw thei ding thilthawtheihai chunga vaukhânna an entîr a. June 2 niin, Jackson-ah chun a kuomah an entîr thil thenkhat sawiin phêk pariat a ziek a. Inlârna pencil hmanga a ziek chu ka kuomah a pêk a, nimahsien, ziahna le rawng hmanga thil ziek fiah ka siam tûr a tih thutiamna-in.
GSAM 322Thianghlimna a puang meimei Numei
GSAM 322.4A dang tamtak laka entîr pakhat chu kan mi zînga lût tum numei pakhat thu a ni. Hi numei hin thianghlimna ropui tak a puang tih a sawi. Pi White chun a hmu ngai lo a, hi inlârnaah a kuomah an pêk thu chauh lo chu a chanchin ieng mah a hriet lo. Numei chun ieng angin thil a ti tih chauh a sawi naw a; a sualna a hriattîr lai chun, mithianghlim anga a hmêl siemin, “Lalpa chuan ka thinlung a hria,” tiin a sawi ding ti khawm a sawi. Hi numei hin ramah tlangin tlangval pakhat nên a fe a, a pasal upa ruok chu inah an sualna tihpuitlinna tûra sum zawngin a thawk tih a sawi. Pi White chun Lalpan, “numei chun thianghlimna a puang mahse, amah le tlangval chun thupêk sarihna an bawhchhe tih,” a entîr thu a sawi. Hi thil thu ziek fiah ka kawr ipah ka keng chungin, thil an siam dân ka lo thlîr a, ka lung a buai deuh.
GSAM 323Vergennes, Mich.-a Inkhâwmna
GSAM 323.1Jackson, Battle Creek, Bedford le Hastings-ah inkhâwmna kan nei a, chutah Kent Co., Vergennes-ah kan thleng a; chu chu numei chu a umna hmun a ni tih a lang. June 11 niin, Châwlni hmain zân deuhah, zân tûra kan tarluhna hmunah kan thleng. Kan tarluhna in chu Christian kohran pâwl rawngbâwltu lo ni tawh Upa White ta a ni. Hi ram hi thar taka um tan an ni avângin, mile thum hla zawkah, buh in thar lian takah inkhâwmna tûr an buatsaih a; inlârnaah a lang numei chu inkhâwmna hmun aia mile hnih hlaah a um a ni.
GSAM 323Sakhua Ngaisâng Lutuk Numei Hnena Inhriettirna
GSAM 323.2June 12 ni zing 10:30-ah inkhâwmna tûrin buh inah kan inkhâwm. Pi White chu thuhrilna hmun vawitiengah a ṭhu a, kei chu a kiangah ka ṭhu, Upa Cornell chu ka kiangah a ṭhu leh a, Upa White chu thuhrilna hmun changtiengah a dingin thu a hril. minute 15 vel a hril hnu chun upa pakhat le tlangval pakhat an lût khâwm a, thuhrilna hmun kiangah hma ṭhutna-ah an ṭhu. An nên numei sâng, taksa chêr, vun dum tak pakhat a fe a, kawt bulah a ṭhu. Upa White thu hril tê a zawh hnuah Pi White a ding a, rawngbâwltuhai chun an kuoma pêk sin chu an tihsuol loh tûra an enkawl tûr thu a sawi a; “Lalpa thil kengtuhai in thianghlim rawh.” tih thu a hmang. Lalpa remruotnaah numei chu a pasal lo chu mipa dang nên ramah tlangin fe tûrin koh a ni lo tih a sawi. Tâwpah chun chiang takin hieng hin a sawi a,
GSAM 323.2“Kawt bulah tê taka ṭhu numei chun Pathienin thu a puong dingin a ko tih a sawi. Ama chu thuhrilna hmun hmaa tuta lo ṭhu tlangval hi nên ramah a fe a; ama pasal, upa—Pathienin lainat rawh se!—chu inah thawk chungin an sualna tihpuitlinna tûra an hmang tûr sum a zawng a. Amah chu thianghlim tak, thianghlimna chang tawh anga a insawi; nimahsien, a thianghlimna sawi mahse, amah le tlangval chun thupêk sarihna an bawhchhe tih Pathienin ka kuomah a entîr.”
GSAM 324.1A um khâwm zawng zawngin Pi White chun hi mihai hi buh inah an lût hma chun a hmu ngai lo tih an hriet vek. Anmahni lakchhuak a, a nihna sawi dân chu an hmuh avângin, a um khâwmte lungrilah thil a ti a, inlârnahai chunga an rinna a tihnghet a.
GSAM 324A Sawi Angin Thu An Hril
GSAM 324.2Pi White chun a inhriettirna a pêk lai chun, inhriettirna chang numei Pi Alcott lamah mi tin an thlîr a, a thu sawi an dawn dân leh a sawi tûr an hmu nuom. A chungah thil puh chu a sual lo ni se, a tho dingin a puhna zawng zawng a phat tûr kan ngaih dâwn a. Sual leh bawrhhlawh tak ni se, a thutak a hriet mahse, zawng zawng phat pawh a ngam dâwn a. Nimahsien, inhriettirna chun a hriattîr ang ngeiin a ti. Mit tin a chungah a ngîr laiin zawi zawiin a ding a, thianghlim tak anga a hmêl siemin, “Lalpa chuan ka thinlung a hria,” tiin zawi zawiin a sawi a, thu dang sawi lovin a ṭhu leh. Inhriettirna chun a sawi ding thu leh a sawi dân ngei a sawi tawh a ni.
GSAM 325Sualna Pawm
GSAM 325.1A thutak chu, Pathienin an thinlung a hria a, anmahni pawhin an puhnaah sual an ni tih an hria. Chumi hnûah tlangval chun hmun khatah mi um Mr. Gardner kuomah, thil thu chungchângah a zawt nasa hnuah, “Mr. Gardner, keini chungchângah Pi White sawi kha a thutak lutuk,” a ti a. Numei chun 1862 kuma Greenville-ah Pi Wilson kuomah, “Unaunu White laka thu sual ka sawi ngam lo; Pathien doawntu ka ni palh ang,” a ti hnuah, amah le tlangval chungchângah an entîr kha a thutak a ni tih a pawm a.
GSAM 325Thupuongtu Pâwl
GSAM 325.21853 kum khawihlâi chun Michigan-a mi lungawi lo ṭhenkhatin an inpâwl a, Thutak Thupuongtu an ti chanchinbu an puong tan a. Hi chanchinbu le a puongtuhai tum dân chu thil siemṭhat aia tichhe le hming sîrtu angin a lang. A phêkah dâwt tamtak an ziek a, thucha sinah kan thawk lai chun min tihbuai a; hieng taka doawna an ti hmasak ber avângin, an thu sîrhai chu kan dawnsak tûr kan ngai a. Hi sin chun kan chanvoa pêk thutak hmasawn tûra hman tûr hun a la a, hi doawna tiṭantu Setan ngei tum dân nên a inmil hle a. Chutiangin thil um dân chu June 20, 1855 zân thlengin a kal a; chutah Upa White le a nupui, Upa Cottrell le kei chun Oswego, N.Y.-ah inkhâwmna kan zo tak tak. Lillis pakhat chun kan inkhâwmnaah min tihbuai a, mi zîngah hi thu sîrna lekhabu a sem. Hi thilah kan tih tûr thu chu a lo chhuak leh a. An dâwtna kan dawnsak tumna hmasa zawng zawngin an dâwtna dang tam zawk an siamtir chauh a ni.
GSAM 325Thurawn le Hrilhlâwkna
GSAM 325.3Chu zânah Oswego khuaa John Place inah tawngṭaina inkhâwmna kan nei. Pi White kuomah inlârna an pêk a; chuta chun “hi mi Thutak Thupuongtu pâwl” angte chu ngaihtuah lovin thutak puongin kan sinah kan um zêl chun, anmahni inhmachhawnin an indo ang a, an chanchinbu chu a tlâwm ang; chumi a thleng chun kan pâwl chu a let hnihin a pung tih kan hmu ang, tiin a entîr. Hi inhriettirna hi Lalpa kuom ata a ni tih kan ring avângin, a thu nên remtihnaah kan sin chu kan tan nghâl.
GSAM 326Thupuongtu Pâwl le A Chanchinbu Tâwpna
GSAM 326.1Thutak sin chu rang takin a hmasawn a, “Thutak Thupuongtu pâwl” chu anmahni zîngah harsatnaah an lût. Hun tê chauhah pâwl chu an darh ta a, a hotuhai tamtak chun Châwlni an pawm ta lo. An chanchinbu chu ṭanpui an nei loh avângin a tâwp vat a; chanchinbu siamtu anga hun tê thawk tu chun inchûktirtu a ni a, mahse amah intunun hmasa lo chun a inchûktirhai a thunun thei lo. A inchûkna inah tlangval pakhat a hrem tumah revolver a phûr a, a ri chhuak lo. Mipuiin dân lovin an that loh nân zânah Canada-ah a tlân bo tûr a ni.
GSAM 326Isu hung nâwkna sin Chunga A nghawng dân
GSAM 326.2Chumi hunah chun kan mi zîngah inremna le inpumkhatna hi hmâ lai aia nasain a um a; thucha puongin kan hma an sawnna tûr kawng tinrêngah kawng a hawng.
GSAM 326.3Ennâwkna le Thupuongtu Vol. 11, No. 10, Jan. 14, 1858-ah chanchinbu siamtu chun Thutak Thupuongtu sin rah sawiin hieng hin a ti: “Inlungawi lohna hunah, Ennâwkna le Thupuongtu tichhe tûra an bei lai chun, sin hmunah kohran thil neih zawng zawng chu $700 chauh a ni. Chumi hnûah $5,000-ah a pung ta. Chutih hunah chun sum pêkin chanchinbu dawngtute chu 1,000 vel an ni a, tuhin 2,000 an ni ta, ‘sum pêk loh’ mi zâwmnaah mi tamtak belh telin.”
GSAM 326.41858 kuma “Thutak Thupuongtu pâwl” chu an inṭhenin an darh a, Thutak Thupuongtu chu a um ta lo tih hunah kan thleng ta. Chunga chhiarnate chu thil pawimawh tak an ni. Ennâwkna le Thupuongtu-ah sum pêkin chanchinbu dawngtute chu a vawihnih an ni angin ringtuhai chu a vawihnih aia tam an ni. Chutiangin June 1855-ah Pi White hmanga hrilhlâwkna chu a kim ta.
GSAM 327Puon ina inkhâwmna Hmasa Tih Tum
GSAM 327.1Thucha hun hmasaah chun hmun ṭha zawk awm loh chuan inchûkna inah inkhâwmna nei hi kan hman dân a ni. Chutiang inah khatah mipui an lo khâwm nasa lutuk a, chutiang inchûkna in in pahnih pawhin an khat thei lo vang. Mi zawng zawngin an hriat theih nân, thuhriltu chu tukverh hawnah a dingin in sunga mite leh, leiah le ramhnuai-ah an sakol kalna thilah ṭhute kuomah thu a hril. Hi mipui khâwm lian hmuhna chun puon hmanga inkhâwmna nei tûr ngaihtuahna a siam.
GSAM 327Battle Creek, Mich.-a Puon ina inkhâwmna Hmasa
GSAM 327.2Chuleiin May 22, 1854 ni chun Upa James White le a dangte inkhâwm khâwmnaah, inkhâwmna tûrin puon hmang hi tih theih dân ṭha a ni tih an ruot. Chumi hunah chun puon lian takte chu mi entîrna, ramsa entîrna le entîrna hrang hrang aia hman an ni ṭhin lo. Hemi hnaah Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtuhai an bei hmasakna biel chu Michigan a ni. Puon inkhâwmna hmasa chu Battle Creek-ah June 10, 1854 niin a inṭan. Tuhin khawlum lai inkhâwmna hi nasa takin a lo pung ta.
GSAM 327Puon inhaia riek khâwma inkhâwmna Tih Tum
GSAM 327.31868 kumah hmasawnna nasa dang pakhat an ti leh. Kan mi inpâwl khâwmnaah puon inhaia riek khâwmna neih hi a ṭha em tih an ruot chiang a, kan mipui inkhâwm khâwmna tûra kawng ṭha tak a ni tih an ruot. Rawngbâwlna tûra puon lian pakhat leh chhûngkua tin tûra puon tê tê neihin, mipui an nuam ang a, chutiangin thurawn le Pathien biaknaah ni tamtak an hmang thei ang.
GSAM 328Wright, Mich.-a Puon inhaia riek khâwma inkhâwmna Hmasa
GSAM 328.1Puon inhaia riek khâwma inkhâwmna hmasa chu Wright, Mich.-ah Sept. 1-7, 1868 niin an nei. Kan mipui inkhâwmna ropui hi nasa takin a lo pung a, hna hmun hrang hrangah kum tin puon inhaia riek khâwmna sawmnga aia tam an nei. America-ah chauh ni lovin Europe, Australia, New Zealand le South Africa-ah khawm hi puon inhaia riek khâwmna hi an nei.
GSAM 328.2Hi anga kan mipui inkhâwm khâwmna lian ber chu 1893 kumah Lansing, Mich.-ah an nei. Chu inkhâwmna lianah chuan chhûngkua puon 500 aia tamah mi 3,400 an um. Riek khâwmnaah puon hrang hrang siem nân puon zawn 150,000 aia tam an hmang.
GSAM 328Rel kawng Chhiatna Lakaa Chhanchhuahna
GSAM 328.3Kan puon tapak 60 lian hmasa ber lei tûra ruotna siam ni hnu, May 23, 1854-ah Upa White le a nupui chu Jackson, Mich.-ah an um laiin Wisconsin ramah hun tê rawngbâwl tûrin an zin ṭan tûr a ni. Chawhnu chu rel hmun kiang têah D. R. Palmer inah kan hmang. Chawhnuah vawikhat aia tam Upa White chun, “Hi zin tân hi ka ngaihdân a danglam; nimahsien, Ellen, rawngbâwlna tûr kan nei tawh a, kan kal tûr a ni. Rawngbâwlna tûr ka nei lo ni se, tu zânah hi ka kal lo vang,” a ti.
GSAM 328.4Zân a lo tlungin, rel lo thlen hun a hnai chun, tawngṭaina hun kan nei. Upa White le a nupui hi zinah himna an neih tûrin kan rêngin Pathien kuomah kan ṭawngṭai angin a lang. Kan tho hnuah Upa White chun Lalpan enkawlna an kuomah a neiin an humhim ding tih a ring thu a sawi.
GSAM 328.5Zanriah dar 8-ah ṭhutna siem ṭhat le an thil kengte remtihpui tûrin rel-ah an kuomah ka kal. dêng sang ṭhutna nei thil kalna pakhat sunga kan lût a; chumi hunah chun “zanmu thil kalna” an ti. Pi White chun, “James, hi thil kalna-ah hin ka um thei lo, ka suok tûr a ni,” a ti. Thil kalna dang sunga lai deuhah ṭhutna ka siem ṭhatpui. Pi White chu a thil kengte a khupah dahin a ṭhu a, mahse, “Hi rel-ah hin inah ka um angin ka hre lo,” a ti. Darbu a ri a, “Chibai” rang taka hrilin, Cyrenius Smith inah zân tûrin ka kal nghâl.
GSAM 329.1Zanriah dar 10 velah Upa White, Chicago lamah a kal zo ta kan ti lai, kan in kawtah inlût tûrin a kik kan hriat chu kan mak a. Rel chu Jackson khawthlang mile thumah rel kawng ata a tlâwn a; rel thilthawktu nên rel tam zawk chu chhiatna lian tak a ni, mi tamtak thi mahse, amah le Pi White chu an nat lo. Sakol le sakol kalna thil a hmuh hnuah Abram Dodge nên Pi White va lâk tûrin an kal a; Upa chun lei hnawng, tuihnâwk takah le lui tê piahah hla deuh a kutin a pawm phurin, chhiatna hmun ata himna hmunah a lo hruai tawh a ni.
GSAM 329.2A zing zîngah Mr. Dodge nên chhiatna hmuh tûrin ka kal. Kawngin rel kawng a pêng taka a kâi hmunah, bawng pakhat rel kawng laiah chawlh tûrin a mu. Rel thilthawktu chun ransa hawlna hmanrua a nei lo; chuleiin ran a tuk chun rel thilthawktu chu rel kawng ata vawitiengah a paih chhuak a. Rel thilthawktu-in lei a tuk hmasa berah thil kengna thil kalna, Upa White lekhabu bawm keng chu rel kawng ata a zuan fai vek a, a chhe lo. Chumi hunah rel hnung bera zin mi thil kalna chu midang kut tel lovin rel dang laka a then a, rel kawng chungah dawh taka a ding. Rel thilthawktu le rel thil zawm chu rel kawng ata lei chungah rod 6 emaw 8 emaw an kal a, rel thilthawktu chun thinglian bul, zâwng tapak 3 vel, a tuk. Rel thiltihtheihna chun rel thilthawktu chu a hnuai lam chung tieng hawiin a let a, rel thil zawm hnung chu rel kawng chungah a vur. Rel laia mi chu thiltihtheihna zawng zawng nên rel thilthawktu chhiatnaah an tuk a, chumi chun inbuktawnna vawihnih a siam. Rel thilthawktu tuk hmasa ber thil kalna chu rang thil kalna a ni a, thingtiang tê têah a chhiat. A thil keng zawng zawng nên rel thil zawm chunga le kiangah thil tla khâwm a ni. A dawttu chu pâwl hnihna thil kalna a ni a, zin mi 18 an um; pakhat a thi a, a dang zawng zawng an nat deuh vek. Hi thil kalna hi zanmu thil kalna chun a laiah a kalin pahnihah a ṭhen. zanmu thil kalna hma lam chu a chhe vek a, Pi White chun a um nuom lo ṭhutna chu a chhe rap rap.
GSAM 330Pathienin A Chhanchhuahzia Chhinchhiahna
GSAM 330.1Chhiatna kan en hnuah, chhiatna hmun ata rod 15 vel hlaah Upa White le a nupui an chuang thil kalna chu a mal taka a ding kan hmuhin, kan thinlungah Pathienin tawngṭaina a hria a, ama chuan ama chhiahhlawhte an nat loh tûrin chumi thil kalna then dâwn a, a vântirko a tir nge ni kan ti. Hi ngaihtuahna hi rel remtu chun a then lo tih a sawiin a nasa zawk; chuleichun a thleng lai rel ṭhuthmun-ah tu mah a awm lo tih a sawi, rel men tute zawng zawngin engtin nge a thleng tih anmahni tân thurûk a ni. A thurûk zawk chu thenna thir le thir khawn chu an pahnihin an chhe lo va, thir khawn chu a thîr khaidiet nên chhiat thil kalna rel ṭhuthmun-ah kut fel takin dah angin a awm.
GSAM 330.224 zân thlengin rel kawng chunga thil chhe chu an phiat zo deuh a, rel chu a bul angin a kal leh a; Upa le Pi White chu thil kalna-ah an lût leh a, Wisconsin-a rawngbâwlna tûr an panin him taka an kal.
GSAM 330Doawntuhai Inhriettir
GSAM 330.3Israel hmasa hunah chu “kawng nuam taka kal” vek a ni lo. Pâwn lamah an kal kawng tinah an hmasawnna tihbuai tum hmêlma an nei. “Mi chi hrang hrang” le riek khâwmna hmun sunga Pathien kuoma inpêk lohai chu Setan hmanga mipui zîngah lungawi lohna, inbeihna, phunnawina le helna tuh tûra hmanraw nuom tak an ni. Pathien kutin ama ringtuhai a ṭhatsak a, an sinah hnehna a zui tih chu, hi mipui hin Pathien mitah khawngaihna an hmu a, Lalpa kutin an hruai tih finfiahna a ni.
GSAM 331.1Chutiang bawkin Vântirko pathumna thucha inṭan le a hmasawn lai khawm, a hmasawnna chu mihring thinlungin a duhna thil a ni avângin a ni lo. A langdona chu, thucha laia thutak pawimawh ber—Lalpa Châwlni—chu mahni duhzâwng le khawvêl sumdawna nên a inkalh a, a zâwmtuhai chu kar khatah ni hnih khawvêl sumdawna lak ata a then. Tuhun thutak sin chu pâwn lam doawntuhai, sin tichhe tûra an tumnaah nghet le chhel tak, a nei tawh. An chunga Sam ziaktu thuah hieng hin sawi theih a ni: “Lalpa kan pâwlah a awm lo ni se, tuhin Israelin sawi rawh se; Lalpa kan pâwlah a awm lo ni se, mihring kan chungah an tho laiin; chutichuan an thinurna kan chungah a alh chun, nungin min lo lem tawh ang.”2
GSAM 331.2Kan pâwl zînga mahni duhzâwng nei le lungawi lo tute chu hun tin an tho a, an tum hlen hunah thil ropui tak a thleng dâwn tiin an sawi; mahse, zânah êng lo tla angin, an êng chu rei tawh loh hnuah a mit ta. Tuhun thutak sin erawh chu khawvêl pumah nghet leh zêl takin a kal hma a, hma a sawn apiangin a dinhnêmna le a thiltihtheihna a pung zêl.
GSAM 331Upa Stephenson le Hall
GSAM 331.31855 nipui lai chun Upa Stephenson le Hall chun Wisconsin rama helna siem an tum a. Kan unauhai ṭhuoituhai chun, an ‘Hung Ding Hun’ inchûktîrna hmanga kan ringna thu dang rêng rêng enchhin an nuom ti an hriet chieng a; Krista a hung nâwk hnunga khawm sual sim theina ding hun a la um ding ti inchûktîrna chu Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtuhai kuoma inchûktîr ni se an nuom hle a nih.
GSAM 331An Chanchin Hrillâwkna
GSAM 331.41855 thla 11 ni 20 chun Pi White kuomah an thil thaw dân chu Inlârna hmanga entîr a ni a, a tâwpna ding chanchin hi thu hmang hin hrillâwk a ni: ‘Nang mihriem chaknaw, Pathien sin chu i dang thei dingin i ring am? Mihriem chaknaw, a kutzung pakhatin a khawih meiin lei chunga a sukthlûk thei che a nih. Hun chomte chauh a dawl ding che a nih.’
GSAM 332.1Kan dotuhai chun hi Inlârna hin hi mihai hi an thi thuai ding ti a hril a, kum tamtak an la dam leiin Inlârna chu a tlungkim naw an ti a. Inlârnaah chun an thih ding chanchin hrim hrim a um nawh. Vântirko pathumna thucha sin dang tum mihai an nih angin entîr an ni a. Anni dang chu Pathien ta dingin a awlsamzie hril an ni laiin, ‘Hun chomte chauh a dawl ding che a nih,’ ti thu chu belsa a ni a. Ieng am an thaw ta?—An inbeisei angin an indonaah hlawhtling lovin, thim zînga an kawng an dap mai dingin hnutsawn an ni ang a. Châwlkâr tlêmte sûngin Châwlni chu an hnawt ta hlak a, a do tieng an inhei ta a. Anni ngei ṭhuoitu ni dinga ‘Hung Ding Hun’ pâwl siem an inbeisei a. Himaah hlawhtling lovin, Châwlni an hnawt lei chun kan mihai chunga an thu neina rêng rêng chu an chân ta a. Chutianga chun anmahni thil thaw dânin a tîra an thaw tum chu anmahni ngeiin an suchhe hlak ta a nih. Kan mihai chun, ‘Adik takin, Pathienin anni chu “hun chomte chauh a dawl,”’ an ta.
GSAM 332Lungngai Um Hringnun Tâwpna
GSAM 332.2Hi mi pahni um dân a tâwpna chanchinah chun, Châwlni an hnawt hnunga an inpâwlpuite, an unau ngei ‘Hung Ding Hun’ ringtuhaiin an lungngai um tâwpna chanchin an hril thuhai threnkhat pe hi a ṭha ding a nih. Kum 37 kal ta khan Pu Hall chu rilru a buoi deuh ta a (a thlu a nem leiin); midang an bumna leia a sum le ro tamtak a chân chu hi a um dân thlentu a ni a. Pâwnah a suok chun a pêr ding, lei chunga a pêr thla ding ti ring diknaw chun a rilru a luo a. Mi a suknâ naw a, nisienkhawm, hi kum sawttak sûng hin rawngbâwlna sin ieng ang khawm thaw dingin a tlâk ta hrim nawh.3
GSAM 332.3Upa Stephenson chu a thih inthawkin kum 16 vêl a ni ta a. A thih hmaa kum engzat emaw sûng chun a rilru a buoi a (a â ta a), nisienkhawm midang ta dingin hlauhawm chu a ni nawh. Chutiang a nih hmain, dân a um naw ti ringna a pawm leia zalenna a nei a nih ti a ring ang chun, nungchang ṭhatnaw chanchin rêng rênga sawisêlna um naw nuhmei, a nupui ngei chu a hnutsawn a (dân thiem diknaw a ruoi chauhin nupui mâkna a hmu thei a), a nupui hmasa nêka naupang daih nuhmei dang a nei ta a. Hi a thil thaw hi nungchang ṭha dân buotsietna a nih lutuk leiin, ama unau ngei ‘Hung Ding Hun’ ringtuhai chun a thaw dân chu an pawm naw a, an ta dinga thu hril nâwk chu an phal ta nawh.
GSAM 333.1Hi mihai damlai ni hnukhawng chanchin an unau ngeihaiin an hrilhai chun lunginsietna thûktak a lantîr a; nisienkhawm, an um ang taka thil dik, huotna le lâwm bîkna neia hril an ni naw a nih. Hi thu hin Inhriettirna thu chu taksa chungah a inhmang dân chanchinah kan lekhabu chhiartuhai chu anmahni thu tâwp siem dingin kan hnutsie a nih.
GSAM 333Upa J. H. Waggonerin Thucha A Pawm
GSAM 333.21852 kum chun Wisconsin a biel chanchinbu enkawl ṭhîn Upa J. H. Waggonerin Tuhun thutak chu a pawm a, a kum dawta chun rawngbâwlna sinah a pumhlûmin a inpe ta a. 1857 chun phêk 200 vêl ve ve nei lekhabu tê pawimaw tak pahni a ziek a. A pakhatna hming chu ‘Tuhun Thlarau Biekna Um Dân le A Kalna Tieng’, a pahnina chu ‘Hung Ding Hun Inchûktîrna Diknawzie Suklanna’ a ni a. A hmasa hin Setan thangah chun tlâkna ding inthawka mi tamtak a san chauh ni lovin, Pathien malsâwmna leiin, tuhun thil inlârhai hi iengti hriet ding am ti hre naw mi tamtak mit a hawntîr bawk a nih.
GSAM 333.3A ‘Hung Ding Hun Inchûktîrna Diknawzie Suklanna’ chu kan Lalpa a hung nâwk hnunga misualhai ta dinga sual sim theina hun a la um ding ti ringna diknawhai suklanna tlungkim tak a nih. Chu inchûktîrna chu a diknawzie a suklar famkim êm leiin, a dawnna chu a um naw chauh ni lovin, dawn tumna hman kan la hmu ngai nawh. Hi lekhabu hin tuhun Pathien remruotna hun sûnga a Pa lalṭhungpha chunga thiempu anga Krista um dân (a Melkisedek thiempu nihna) chu chieng tak le chomfel takin a hril a; a hung la um ding a chatuon lalrama ama lalṭhungpha chunga a um ding dân khawm a hril a—chu lalṭhungpha chu palai thiempu nihna rêng rêng le inzawm a ni naw ding a nih.
GSAM 334.1A hnu khawmah Upa Waggonerin a hlawm tiat vêl lekhabu tê pathumna a ziek a, a hming chu ‘Ngaituona le Thuphuongna Ênga Inremna’ a nih. 1884 kum vêl chun hi bu hi ennâwk a ni a, phêk 400 vêl nei lekhabu tling a nih theina dingin thu belsa a ni a. A hmingin a entîr thu chu chieng le chomfel taka hrilna a nih.
GSAM 334.2Hi hun inthawk hin lekhabu insuo sin le inzawm hnai takin, thu ziektu le thu ennâwktu sin a thaw a. A rawngbâwlna sinhai khawm a thaw zom zing a, a damlai kum hnukhawnghai chu Europeah a hmang a nih.
GSAM 334.31889 thla 4 ni 17 chun a lekhabu hnukhawng ‘Eden Inthawka Eden Thleng’ a ziek zo zo hnua, Basel, Switzerland ah thâwkhatin a thi ta a. Ni 16 chun ni khat pum sin chu a ziek a, a nitin chhinchhiahna lekhabuah, ‘Tûnin sin hautak tak ka thaw,’ tiin a ziek a. Europe a unauhaiin a chanchin an hrilna inthawkin hi thu fel deuhhai hi lâk an ni a:—
GSAM 334.4‘Ni 17 zîng dâr 5 le a chanvê vêlah, ieng hriettîrna hmasa khawm um lovin, a lung a che thei ta naw leiin a chokaah a tlu a, a thi ta a. A lekhabu thar chu Sap ṭawnga insuo ta ding ziek zo dingin sin a nasa taka a thaw mêk a; a hung ding Châwlkâr ni hmasatak chun London lama fe dingin a inbeisei a, a hung ding nipuia America lama a kîr hmain, khata sin le inzawmin thaw dingin.’
GSAM 334.51854 inthawkin Upa Waggoner chu thu hrilnaah le thu insuonaah, thutak humhalh dingin mipui hmaah a lang chieng tak le a peih zing a. A thih hun chun kum 69 a tling deuh ta a. Thla 4 ni 20 chun Baselah phûm a ni a. Chutiangin hi sin thawtu hmasahai laia pakhat dang chu a thawna hmunah a tlu ta a nih.
GSAM 334Ringnaa Sukdamna
GSAM 334.61858 ṭhâl bul lama chun Pi White chu ni engzat emaw sûng nasa taka a nâ a, ṭhangpuitu tellova ieng khawm thaw thei deuh naw khawpin a khumah a um a. Zân khat zânril hnai vêlah a hrietna a bo ta a; a insûnghai chun an hriet dân thei rêng rêng hmangin a hre nâwkna dingin an bei a, nisienkhawm an hlawhtling nawh. Hi um dân hin dârkâr chanvê aia rei a um hnua, Upa White chun Upa Andrews le kei chu ṭawngṭai khâwm dingin rangtakin a mi ko ta a. A khum sirah lung takin ngenna kan hlân dawnnaah, Lalpa chun khawngai takin a hrietna chu a pêk kîr a, a ṭhin dân ang taka hrisel dingin a kai tho nâwk ta a. Pathien a fak laiin, a khuma a la mu zing chung chun Inlârna a hmu ta a. Hi Inlârnaah a kuoma thil entîr threnkhat chu ‘Kohran Ta Dinga Inhriettirna Thuhai’, Bu 5 naah chhiar thei a nih.
GSAM 335Taksa Chunga Thilmak Inlârna
GSAM 335.1Hi Inlârna le hin taksa chunga thil inlâr dangdai tak a inzawm a, chu chu uluk taka en dingin kan ko a nih. Upa White le kei chu khum sir khatah kan ṭhu a, Upa Andrews chu a sir dangah a ṭhu a. A kut chu a âwm chungah a inzawm khâwm kâr kâr a, a en mêk thil hrang hranghai tieng chun a bân le a chetîr a, a ṭhin dân ang taka zalen le mâwi takin a che a. A taksa chunglam chu khum inthawkin a kâng a, a dar le a lukham kârah kutzungpui tehna 8 emaw 9 emaw vêl ruok a awng a. Ṭawng dangin, a kâwng inthawka chunglam a taksa chu 30° vêlin a kuoi a nih. Inlârna a um sûng, minit 30 chu, chutianga chun a um a nih. Kut le bânin inṭan lovin, tu khawm hi um dân hi ama theina meiin a inthlun thei naw ding a, chu tiata rei chu inthlun zing chu a thei lem naw ding a nih. Himaah khawm hin ama thuneina hnuaia um naw thilthawtheina dang chu Inlârna le a inzawm ti hrietna a um nâwk a nih.
GSAM 335Hrillâwkna Dang
GSAM 335.21858 thla 10 ni 1 chun Upa White le Pi White le hi thu ziektu hin Rochester, N.Y. ah inkhâwmpui an nei a. Hi inkhâwmna inthawk hin thu ziektu chu anni le a fe a, New York ram le New England ramhai kan fang a. Châwlni khat chun Pi White kuomah Inlârna pêk a ni a, thil danghai bâkah, kan fe tumna kawngah hmun eng emawah Setanin nasa takin ama a do ding a nih ti a kuomah entîr a ni a; Upa White le kein ringna hmanga a ta dinga ding nghet zing ding kan ni a, Lalpa chun a sansuok ding a nih ti khawm entîr a ni a.
GSAM 336Pi White Natuorna
GSAM 336.1Hi taka hin khawm hung thleng ding thil hrillâwkna a um nâwk a nih. A hnunga thil thlenghaiin iengti taka dik a tlungkim am ti a entîr ding a nih. Rochester inkhâwmna hnunga Châwlni hmasatak chun Rooseveltah kan um a, a Châwlni dawt chun Madison biela Brookfieldah kan um a. A châwlkâr dawta chun Jefferson biela Mannsville a mi Pu Ballou choka lien takah inkhâwmnahai kan nei a. Brookfield inthawka Mannsville tieng rel hmanga kan fe laiin, Pi White mit hnuoi chia a hmai chu a vung a. Chu chu a nâ êm leiin Mannsville kan tlung hun chun a khumah a mu lui a ngai ta a. Ni hni sûng a vungna chu a nasa lem pei a, a mu thei ta naw a, inkhâwmnahai khawmah ieng khawm a thaw thei ta nawh. A lu a vung êm leiin a mit pahni chu a phui a, a hmai a pian hmang a danglam lutuk leiin mihriem hmai ang khawm a ni ta nawh. Hi thil nâ tak le mu thei naw leia a rilru a buoi nasa tak lai hin, hmelma chun Pathien chunga phunnâwi dingin nasa takin a bei a nih. Chu chanchin chu ruotsa inkhâwmnahai an tâwp thlengin a um zom a.
GSAM 336.2Inkhâwmnahai an tâwp hnua Upa White chun ka kuomah thu a hril a,
GSAM 336.2‘Unaupa John, Rochesterah mi hriettîrsa kan nih, ka nupui chunga Setan dona chu hi a ni chiah a nih. Indona a hung tlung phâta, rei lo te khawm bânsan lova, ei ṭangrual a, ringnaa ama ei ṭhangpui zing chun, hmelma thilthawtheina chu sukchhiat ni a ta, ama chu sansuokin um a tih ti thutiem khata mi pêk kan ni kha i hriet a nih kha. Tûnah ei lût nghâl a, ṭawngṭai hun ei nei ang u.’
GSAM 336Hrillâwk Anga Sansuokna
GSAM 336.3Pi White a khuma a umna indanah chun kan lût nghâl a, a ta dingin lung takin kan ṭawngṭai a; unauhai danghai chu kan inkhâwmna indanah ngâwi rengin an ṭawngṭai zing a. Kan ṭawngṭai ṭan hnunga minit 10 vêl chun Lalpa thilthawtheina a hung thla a, indan chu a sip a. Pi White chun a nâna rêng rêng inthawka a suok nghâl a, fâk ding a dîl nghâl a. Hi chu chawhnu dâr 5 vêl a nih. Dâr 7 phâta chun a hmai vungna rêng rêng chu a bo hlak ta a, chu zân inkhâwmna chu a tel a, hmu thei ang rêng rênga chun a dam ṭhin ang bawk a ni a.
GSAM 337.1Khaw mihai ngenna angin chu zân chun ‘Mi Inthienghai Ro Chan Ding’ chanchin thu hril a ni a; a tâwpnaah Pi White chun infuina thu a hril a. Upa White chu a naupasal tê W. C. le pâwna a um laiin, chu mipui tamtak hmaah ama chu Inlârna a hmu ta a. Chu huna a kuoma thil entîr threnkhat chu Mannsville, N.Y., 1858 thla 10 ni 21 ti a ni chhinchhiah, Inhriettirna thu Bu 5 na thuziek hnukhawngah chhiar thei a nih.
GSAM 337.2A chunga kan hril hun laia Pi Whitein damna a hmu chu Rochester a Inlârnaa hrillâwk ang chiahin a hlawhtling a. Chu kan zin sûng chun hima ang harsatna a thleng nâwk ta naw a, hmun tina chun thutak ta dingin hnehna ropui kan nei a nih.
GSAM 337America Insûng Indopui Hrillâwkna
GSAM 337.31861 thla 1 ni 12, Châwlni chun, Fort Sumter kulh chunga silai hmasatak an kâp hma thla thum chiahin (chu chu America a Africa sal 4,000,000hai zalentîrna hung suokna indopui inṭanna a ni ngei a), Parkville, Mich. a Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtu inkhâwmna in chu Pathien kuoma hlân a ni a. Chu inkhâwmna chu Upa White le a nupui, Upa Waggoner, Upa Smith le hi thu ziektu hi kan tel a. Upa White thu hril a tâwp hnua, Pi White chun infuina thu lungkhawih tak a hril a, chu hnua ṭhutthleng chunga a ṭhu ta a. Chutianga a ṭhu chung chun Inlârna a hmu ta a. In chu mipuiin a sip a, zahna le ngaituona thûktak umna hmun a ni ngei a nih. Inlârna inthawka a hung har hnua, a tho a, in sûng a en kuol a, thu a hril a:—
GSAM 338.1‘Hi ram chunga hung tlung ding buoina chu hi in sûnga mi tu khawmin mangah hman an la hmu nawh. Mihai chun South Carolina inphel suokna dân chu nuihsannekin an siem a, nisienkhawm tûna ka kuoma entîr chu ram tamtakin chu ram chu an inzawm ding a, indopui hlauhawm tak a hung um ding a nih. Hi Inlârnaah hin indona hmunah tieng hnih sipai rual lientak an hung inkhâwm ka hmu a. Silai lientak ri ṭhûm ka hriet a, a hmun tina mithi le thi mêkhai ka hmu a. Chu hnua, an tlân a, hnai takin an indon [silai chemhmâwra an inchhun] ka hmu a. Chu hnua indona a tâwp hnua an indona hmun chu, mithi le thi mêkhaiin a khuh vong chu ka hmu a. Chu hnua lunginhai lama ṭhuoi ka ni a, ṭam le tlachham leia chau zuai peihai natuorna chu ka hmu a. Chu hnua indonaa an pasal, naupasal, emaw unauhai chân tahai inhai lama ṭhuoi ka ni a. An lungngaina le an rilru nâna ka hmu a nih.’
GSAM 338.2Chu hnua in sûng chu zawi tein a en kuol a, ‘Hi in sûngah hin chu indopui leia naupasal chân dinghai an um a nih,’ a ta.
GSAM 338Inlârnahai Chanchina Pi Ensign Hrietpuina
GSAM 338.3A chunga thil thleng dikna suknghetna dingin, hrillâwkna chu hrilsa ni chunga khan hril a nih ti hrietna dingin, mipui inkhâwmhaiin iengtianga an hriet a, an hril dar am ti entîrna dingin, hi hrietpuina hi pêk a nih:—
GSAM 338.4‘1861 thla 1 laiin St. Joseph biel, Michiganah, Parkville inthawka mel 6 vêla hlaah ka um ti hi a suknghet a nih. Kei chu Isu hung nâwk ding ringtu ka ni nawh. Chu thla ni 12 chun ka inrenghai tam deuh chu Parkville lama inkhâwmnahai tel dingin an fe a. Ina an hung kîr chun, inkhâwmnaah nuhmei pakhat a um a, ama chu a hrietna dangdai takin a um a, America Ram Inzawmhai chunga indopui hlauhawm tak a hung thleng ding a nih ti a hril, an ti a mi hril a; Sim tieng le Hmar tiengah, an tieng hnihin sipai rual lientak an ruot ding a, lunginhai sûnga natuor ding mi tamtak an um ding a; indonaa pasalhai, naupasalhai le unauhai chânna leia insûng tamtakah tlachhamna râpthlâk tak a um ding a; chu in sûnga chun chu indopui leia naupasal chân ding pasalhai an um a nih, tiin a hril an ta.’ Kut ziek: ‘Martha V. Ensign, Wild Flower, Fresno biel, California, 1891 thla 1 ni 30.’
GSAM 339.1Chu indopui hlauhawm tak hrillâwkna le inzawmin, Pi White chun Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtuhai chu ‘indopui leia harsatna hmunah ṭhuoi an ni ding a, an hmaah hung um ding fiahna hunhai sûnga ieng thaw ding am ti an hriet theina dingin, finna pêk an nih ding lung taka ṭawngṭai chu mi tina mawhphurna a nih,’ ti khawm a hril bawk a nih.
GSAM 339Insûng Indopui A Lienzie
GSAM 339.2Inlârna pêk a nih hun laiin Hmar tieng mihai chun hung um ding indopui chanchin chu hre hrim naw khawm an ni thei a, an hriet khawm tlêmte chauh a ni a. Thla thum hnua (1861 thla 4 ni 12), ram engzat emaw chun South Carolina inphel suokna dân an zui a, Fort Sumter kulh chunga silai hmasatak an kâp hunah khawm, ram ṭhuoitu Lincoln ngeiin mi 75,000 chauh, chu khawm thla thum hun chomte sûng ta ding chauhin, a ko a nih.
GSAM 339.3Indopui lai sûnga Ram Inzawm tienga sipai an ruot zat chu 2,859,132 an nih. ‘Britannica Hrietna Bu’ chun ‘1863 kum inṭan laiin, Ram Inphelhai sipai zat chu mi 700,000 vêl an ni,’ a ti a; nisienkhawm an vaiin an ruot zat chiah hrietfie chu a harsa a ti a. An thi zat chu ‘mi 300,000 vêl’ tiin a teh a. Hrietna bu hnuhnung threnkhat chun Ram Inzawm tienga thi zat (indonaa an that, emaw an indona hmun le lungina khawihliam an tuor leia thi le natna an vei leia thi) chu 359,528ah an sie a. Ram Inzawm tienga leiba chanchinah chun Britannica chun hi ti hin a hril a:—
GSAM 339.4‘1865 thla 8 ni 31 chun leiba chu a tamthei tâwp a tlung a, $2,845,907,626.56 a ni a. Sum hung lût $800,000,000 vêl khawm hman a ni a, a tamlem chu indopui ta dinga hman a ni a; ramhai, khawpuihai, bielhai le khawhai chun anmahni siah lâk chu an hmang a, indopui ta dingin anmahni leibahai an khâwl pung bawk a; sin bânsanhai le an insûnghai châwmna sum chu a tâwpah $1,500,000,000 a tling dingin a lang a. Ram Inphelhai sum hman chu hriet thei hrim a ni naw ding a; Ram Inzawm sipaihai le Ram Inphelhai sipaihaiin an thil suchhiat hlutna chu teh thei deuh a ni nawh; chun Sim tieng salhai sum hlutna ($2,000,000,000) chu indopuiin a nuoi bo ta a. A vaiin, indopui sum hman zat chiah chhut thei ni naw sienkhawm, $8,000,000,000 ti chu teh tam lutuk a ni nawh.’4
GSAM 340Inlârna Suknghetna Dang
GSAM 340.1Parkville inkhâwmna ina pasalhaiin indopui leia naupasal an chân ding chanchin hrillâwkna chungchângah chun, 1883 favang laiin Parkville kohran upa chu ka hmu a, ama chu Inlârna pêk a nih 1861 thla 1 laia kohran upa khawm a nih; indopui chanchin Inlârna a hrilnaah Pi Whitein a thu hril chu a la hriet am ti ka zota ti hi ka hril mai ding a nih. ‘A nih,’ a ta, ‘ka hriet.’ ‘Chu nia in sûnga umhai laia indopui leia naupasal chân mi i hriet zat chu mi hril ding am i nih?’ tiin ka zota a. Ama chun mi 5 hminghai chu a hriet nâwk nghâl a, ‘Hienghai hi khata an um a, indopui leia naupasal an chân ti ka hriet a nih; ina um ni inlang, ka mihai le ka inbe theinaah chun, hming dang khawm ka la hril thei ding che a nih. Ka hril tahai bâkah hin,’ tiin a thu a zom a, ‘mi 5 dang khawm an um ka ring,’ a ta.
GSAM 340.2Sim tieng chun kum 4 aia tam chhel taka an indo zom a, an sipai ruot zawng zawng chanvê deuh chu indonaa thihna emaw natna emaw leiin an chân ta a; hi hin a chunga hrillâwkna chu mak taka a tlungkim a nih ti a entîr a nih.
GSAM 340Sal Intangna le Indopui
GSAM 340.31862 thla 1 ni 4 a a kuoma pêk Inlârna a hrilnaah Pi White chun hi ti hin a hril a:—
GSAM 340.4‘Mi sâng tamtak chu hi indopui hi sal intangna sukbo ding a ni ti an hriet leiin sipai intang dingin ṭhuoi an ni a; nisienkhawm, tûna chu an intang ngheh hnua, bum an nih a, hi indopui thiltum chu sal intangna sukbo ni lovin, a um ang anga vawng zing ding a ni ti an hmu ta a nih.’
GSAM 341.1A chunga thu hi Ram Inzawm sipaihai umna tienga tlân lût salhai zawng zawng chu an pûte kuoma pe kîr dingin sipaihaiin ṭhangpui ding a nih lai huna pêk a nih; sipaihai thu hril chu, ‘Hi helna hi sukhmang dingin ei hlawhtling chun, ieng hlâwkna am ei nei ta ding?’ tiin entîr a ni a. Beidawng takin an dawn a, ‘Ieng khawm a um nawh. Helna thlentu chu lâkbo a ni nawh. Kan hnam suchhetu sal intangna dân chu dam zoma helna dang siem dingin hnutsawn a ni,’ an ta. ‘Sal Intangna le Indopui’ ti thupui hnuaia indopui chanchin lungkhawih tak a pumhlûma hril a nihna Inhriettirna thu Bu 7 na inthawka lâk hi thuhai hin, sal intangna chu sukbo a ni ngai naw ding ti an hril nawh; chu laia sipaihaiin an hmuh dân angin a um dân chu an entîr lem a nih. Chu Inhriettirna thu thoah chun a hnu deuhah hi hrillâwkna hi a um a:—
GSAM 341Hmar Tieng Hnehna Ding Hrillâwkna
GSAM 341.2‘Chuti chungin ram pum bu nghei ding hriettîrna thu chu puong a la ni a! Lalpa chun, “Ṭhatnawna hruihai sût ding, phurrit takhai phawng ding, hnehsawha umhai zalena fe suoktîr ding le nghawngkawl tinreng in sukbot ding hi ka thlang bu nghei dân chu a ni naw am?” a ti a. Kan hnam hin Pathienin a thlang bu nghei dân chu an zâwm phâta chun, indopui chungchângah an ṭawngṭaina chu a pawm ding a nih; nisienkhawm tûnah chu a bengah an lût nawh.’
GSAM 341.3Indopui chanchin hre chienghai chun, salhai zalentîrna thu puong a nih hun—1863 thla 1 ni 1—thlenga Sim tieng sipaihai hneh dingin Hmar tiengin hma an lâknaah hneh an nihna, chhiatna, hnukhawtna le a dang danghai chu an hriet a nih. Chu hun inthawka indopui a tâwp thleng chun an hnehna a rang tak êm! Sin hmasuonna en ṭhînhai ta ding chun 1862 thla 1 ni 4 a hrillâwkna a tlungkim dân a lang chieng tak êm. Phurrithai lâkbo a ni a, phuarna sût a ni a, sal chunga nghawngkawl sukbot a nih hnua a ni chu! Ama lawmzawng bu nghei dân chu an thlang phâta, Pathienin a mihai ṭawngṭaina a hriet a, indopui tâwptîr tumna chu a ṭhangpui ti a lang chieng tak êm!
GSAM 342Ram Awptu Hlui St. John Hrietpuina
GSAM 342.11891 thla 6 ni 29 chawhnu, Ottawa, Ill. a ka ngaithlâk, Kansas ram awptu hlui John P. St. John thu hrilnaah chun, hi thu hi a hril a nih:—
GSAM 342.2‘Bull Runah [Ram Inphelhai]in an mi hneh laia ka beidawn ang hi ka bei a dawng ngai nawh. Nisienkhawm chu zawng zawng chu Pathien remruotna ṭhenkhat a nih. [Ram Inphelhai] chu kan hneh ni se, ram thu rorêltuhaiin remna an siem ding a, Ram Inzawm chu sal intangna le a um zom ding a, tûni thlengin ei la nei ding a nih. Kum 2 sûng chun [Ram Inphelhai]in an chungnun a; nisienkhawm Lincolnin salhai zalentîrna thu hmingthang tak a puong hnua, Pathien tieng kan inhei ta a, hneh kan ni thei ta nawh.’