Bung 16 — Vântirko Pathumna Thucha
GSAM 247.1“Vântirko pathumna chun an hnunga a hung zui a, rawl inringtakin, ‘Tukhawmin sahrâng le a lim chibai a bûka, a chal emaw, a kut emawa a inchikna a dawng chun, chu mi ngei chun Pathien lunginsenna uoiin, thil danga pawlh lova a thinurna no sûnga an sung chu in a tih; vântirko inthienghai hma le Berâmte hmaah mei le kâtin hrem a tih. An hremna meikhu chu chatuon chatuonin chho zing a tih; sahrâng le a lim chibai bûktuhai le a hming inchikna dawngtu tukhawm chu a sûn a zânin châwlna nei naw ni hai. Hitaka hin mi inthienghai selna a um a; hitaka hin Pathien thupêkhai le Isu ringna zâwmtuhai an um,’ a ti a.”1
GSAM 247Pathien Lekhabua Invêngna Thu Rîltak Nei Bik
GSAM 247.2Hi hi Pathien Lekhabua invêngna thu rîltak nei bik a ni a, ei khawvêl chanchin zieknaah hi Thucha hi hun kal taah an lo hriet tawh ti inhriettirna reng a um nawh ti a chiang a nih. Hi vântirkohai zînga pakhatna le pahnina chu tulaia mihai hun ta ding an nih ti sukchiengin a um ta leiin, hi Thucha hi hun kal ta ta ding a ni nawh ti chu chiangtakin a sukdet a nih.
GSAM 247.31847 kuma Upa J. V. Himes chun hienghin a ti a:—
GSAM 247.4“Bung sâwm le lina [Thuphuongsuo] chun, thlêmna nasatak hunah mihriemhai invêngna dingin, la puong ding khêkri maktak a târlang a nih. Châng 9-11. Hi bâk hi ang lunginsenna râpthlâk thu puongna Pathien lekhabuah hmuh ding a um nawh. Hi tiang râpthlâk invêngna thu a ngai hin, thlêmna nasatak a um ding ti a entir a ni naw am?”2
GSAM 248Biekin a Inhawng — Bawm a Inlang
GSAM 248.1Hi Thucha chungchângah J. N. Andrews chun hienghin a ti a: “Vân biekina hmun inthieng bik chu inhawnga, a bawm hmuh theia a umna hi, vântirko sarinain a perawt a mut laia thil tlung a nih. Ei Puithiem Lal ropuitak rawngbâwlna chu ni 2300 tâwpah chu pindana chun sawnin a um leiin, vântirko pakhatna puongnaa târlan angin, chu hun bi tâwpna chun biekin inhawng hun a inchik a nih ti ei hriet a nih. Ei Puithiem Lal chu Pathien bawm hmaa rawngbâwl dingin hmun inthieng bikah a lût chun, chu bawm sûnga um Pathien thupêkhai chu kohranin an ngaituo dingin a ko a nih. Chu hun inthawk chun Pathien thupêkhai chu vâna Hmun inthieng inthawkin an êng suok zing a nih.
GSAM 248Châwlni Thlâkna
GSAM 248.2“Hun sâwttak liem ta khan, thupêk lina chu Lalpa châwl ni inthawkin Pathien hre lohai kût ni, Châwlkâr ni hmasatak tuah thlâkin a um ti hi inhnial thei lo thutak a nih. Hi thlâkna hi Pathien Lekhabu Inthieng dodâl chiangtaka siem a ni a; chu Lekhabu chun ni sarina chau chu Lalpa châwlkâr tin Châwlni a ni ti hmun tina a pawm a nih. Hi hi sâkhua kalpêngtu ropui, Danielin ‘hunhai le dânhai thlâk a tum ding’ ti a hrillâwk chun a ti a nih. Hi thuneina hi a bulpuiin khawvêl pumpuiin chibai an bûk ding sahrâng chu a nih. Hun sâwttak suknêpa um hi thupêk hi tuhin chu a dikzia sukdetin a um ta a, Pathien mihai chun a dang pakuohai leh zâwm an ṭan ta hi ngaituo tlâk tak a nih. Drakon le an indo hnuhnûngna ding le khawpui inthieng kawtkhârhaia an lût theina dingin La um sunhai a buotsai leiin Pathien kuomah lâwmthu um raw se. Thuphuongsuo 12:17; 22:14. Sâkhua kalpêngna Châwlni dodâla thupêk lina dikzia sukdetna le Pathien thupêkhai po po thu hrilna hin, tuhun hi mi inthienghai selna hun le Vântirko pathumna thucha invêngna hun a nih ti chiangtakin a inhriettir a nih.”3
GSAM 249.1Hma lama bunghai khan, hi thuchahai zînga pakhatna le pahnina chu 1844 kuma thla 10 ni 22 chen Isu hung nâwkna puongna ropuia an tlungkim dân târlan a ni ta. Hi bung inṭanna Pathien Lekhabu thu chun, “Vântirko pathumna chun an hnunga a hung zui a,” a ti a; chu chu vântirko pakhatna le pahnina chu a zui ti a nih. Hi thu leh inzawm hian, Thucha pathumna hung inṭanna ngaituo hi hriet nuom a ni maithei a nih.
GSAM 249Isu Hung Nâwk Ding Ringtuhai Zînga Châwlni Zâwmtu Hmasahai
GSAM 249.21844 kuma “Zânril khêkri” laiin, Lalpa chun a mihai lungngaituo chu ni sarina Châwlni zâwm tieng ṭhuoi a ṭan a. Isu hung nâwk ding ringtuhai zîngah hi inchûktirna hi hienghin a hung inṭan a nih: Rachel Preston, ni sarina zâwmtu Baptis sâkhawmi chu, Isu hung nâwk ding ringtuhai kohran umna Washington, N.H., ah a insawn a. Isu hung nâwkna inchûktirna chu a pawm a, kohrana mi sawmli vêl nei chun, a Chanchin Ṭha puongdar sin leiin thupêk lina Châwlni chu an pawm a.4 Hi lei hin chu thu chungchâng suina a hung um a. 1844 kuma thla 9 ni 5 a Khêkri ah hienghin ei tiem a: “Mi tamtak chun ni sarina zâwm chu an bat a ni maithei ti chungchâng an lungngaituoah ngun takin an ngaituo a nih.” Hi thu hi chanchinbu siemtu thuah a chuong a, chutaka chun Châwlkâr ni hmasatak zâwm ding thu sukdet a tumna tlâwmte a um a nih. Chu thu chungchâng chu thla 9 ni 12 a insuoah a la inzawm pei a, chutaka chun mi tamtak ngun le rîltaka suina siemtir hi thu pawimawh tak hi ei hmu a nih:—
GSAM 249Dânin a Ruot Ni Chu Ni Sarina Chau A Nih
GSAM 249.3“Châwlkâr liem ta khan hi thu tâwpna hi ei hung tlung a nih: Kristienhaiin hun inthieng anga an dah hran dingin dânin a phût hun bik a um nawh. Hi ei thu tâwpna hi a dik naw chun, zâwm dingin dân nei ni chu ni sarina chau a nih tiin ei ngaituo a nih.”
GSAM 250T. M. Preble Thuziek
GSAM 250.1T. M. Preble chun 1845 kuma thla 2 ni 13 a a ziek, Châwlni chungchâng thuziek chu Portland, Maine, a Israel Beiseina ah 1845 kuma thla 2 ni 28 a insuoin a um a, chu chun Isu hung nâwk ding ringtuhai pumpuiin Châwlni chungchâng an ngaituo dingin a ko a nih. Pathien Lekhabu Châwlniin a phût thu le sâkhua kalpêngna ropuiin chu chu Châwlkâr ni hmasatak tuah a lo thlâkzia a entir zo chun, hienghin a ti a: “Hi tiang hin Daniel 7:25 a tlungkimzia ei hmu a nih, ki tê chun ‘hunhai le dânhai’ a thlâk a. Chu leiin, ni hmasatak chu Châwlni anga zâwmtuhai po po chu Pâpa ta dinga Châwlkâr ni hmasatak zâwmtuhai le Pathien Châwlni bawsehai an nih tiin ka hmu a nih.”5
GSAM 250Châwlni Chungchânga J. B. Cook Thu
GSAM 250.2Chu hnunga rei loah J. B. Cook thuziek chu insuoin a hung um a; chutaka chun Châwlkâr ni hmasatak chu Châwlni anga zâwm dingin Pathien Lekhabua sukdetna a um nawh ti a entir a. Hi thu tâwi tak hi a hmang a nih: “Hi tianga awlsam elin, an hriet loh khawm a ni maithei, Pâpa Châwlni puonzâr hnuoia lawng chêngtuhai lawng puon a thli po po chu lâk bovin a um ta a nih.”
GSAM 250.3Hi mi pahni Châwlni zâwmna chu rei a daih naw nâin, awlsama dâwl ruol lo thil chu an lo ṭantir ta a nih. “Pâpa ta dinga Châwlkâr ni hmasatak zâwmtuhai,” “Pathien thupêk bawsehai,” le “Pâpa Châwlni puonzâr hnuoia lawng chêng” tihai chu, hi thu thutak hriet nuom mi za tamtak baua a um a nih. Fairhaven, Mass., a Upa Joseph Bates khawm chu hi tiang hin a lungngaituo manin a um a, 1845 kumah Châwlni chu a pawm ta a nih.
GSAM 250Joseph Batesin Châwlni A Pawm
GSAM 250.4A thil tuok chu hieng hi a nih: Washington, N.H., a mi pâwl khat Châwlni an zâwm thu a hriet chun, chu kohran chu va tlawha, chu thu awmzie hmu dingin a tum a. Chuong ang ngei chun a va ti a, anmahni leh chu thu an inchûk chun an dikzia a hmu a, Châwlni chungchâng êng chu a pawm nghâl ta a nih. New Bedford, Mass., a a hung kîr chun, New Bedford le Fair Haven inkâr lei chungah, kohrana unaupa hming nei tak pakhat a tuok a. Chu mi chun hienghin a chibai a: “Lawng hotu Bates, ieng chanchin thar am?” Upa Bates chun, “Chanchin thar chu ni sarina hi Lalpa ei Pathien Châwlni a nih ti hi a nih,” tiin a dawn a. Chu mi chun, “Aw le, ina fe ka ta, ka Pathien Lekhabu tiem ka ta, chu thu chu ka en ding a nih,” a ta. Chuong ang chun a ti a, an intuok nâwk pha chun, hi unaupa chun Châwlni thutak chu a pawm ta a, a zâwm ta bawk a nih.
GSAM 251Châwlni Chungchânga Lekhabu Hmasatak
GSAM 251.2Upa Bates chun hi thutak hi ram biel khat inthawka biel dangah hril a ṭan nghâl a. Châwlni chungchânga lekhabu emaw, lekhabu tê hrim khawm emaw chu a sina a ṭhangpuitu ropui ni a tih ti a hmu thuoi a; hi thu chungchâng thil engemaw ziek le insuo dingin Pathien Thlarauin a lungthim a chawk a. Nisienlakhawm, a nei po po chu York siling khat, sent sâwm le pahni le a chanve chau a ni leiin, sum nei lova iengtin am a ti ding ti chu harsatna a ni a nih. Hi thil chungchânga a thil tuok chu 1855 kuma keima kuoma a hril ang angin hril hi tiemtu ta dingin hriet nuom a ni maithei a nih.
GSAM 251Changvut Pâwn Li
GSAM 251.3Pathien hmaa ṭawngṭainaah a um laiin, lekhabu ziek dingin a tum ta a, insuo theina ding lampui hung inhawng a tih ti khawm a chiang a nih ti a hril a. Chu leiin, a sin ṭan dingin Pathien Lekhabu le a thu umna suina lekhabu neiin a ziekna dawhkân bulah a ṭhung ta a. Dârkâr khat sûng vêlah Pi Bates chu pindan sûnga a hung lût a, “Joseph, bei ur ding ka nei hi ur zawh nâna changvut a tâwk ta nawh,” a ta; chu rual chun thil dang têtê a mamawh engemawzat khawm a sawi sa a. Lawng hotu Bates chun, “Changvut iengzat am i la mamawh?” tiin a dâwn a. “Pâwn li vêl,” tiin a dawn a. Ama chun, “A ṭha e,” a ta. Pindan sûnga inthawkin a suok hnunga chun, sumdâwr hnai taka a fe a, changvut pâwn li le thil danghai chu a lei a, ina a hung keng a, a ziekna dawhkân bulah a ṭhung nâwk ta a. Rei loah Pi Bates chu a hung lût a, dawhkâna thilhai chu a hmu a, “Hi changvut hi khawi inthawka hung am?” tiin a au a. Lawng hotu chun, “Ieng am, a tâwk naw am? Pâwn li i mamawh i ti kha,” a ta. Ama chun, “Anih, nisienlakhawm, khawi inthawkin am i hmuh?” a ta. “Ka lei a nih,” a ta; “bei ur zawh nâna i mamawh zat kha a ni naw am?” Pi Bates chun, “Anih, nisienlakhawm, lawng hotu Bates, nangma, New Bedford inthawka khawvêl hmun tina lawng chêngtu khan, i suok a, changvut pâwn li chau i lei a nih maw?” tiin a inzawm a. “Anih, bei ur zawh nâna i mamawh zat kha a ni naw am?” “Anih,” Pi Bates chun a ta, “nisienlakhawm, changvut pâwn li(!) i lei a nih maw?”
GSAM 252Thutak Ta Dinga Dôlar Sîng Khat Le Sâng Khat Hman
GSAM 252.1Fiehna dang chu a hung zui thuoi a. Lawng hotu Batesin tuisuoriet sin a bansan chun, lawng khata a chanvo chu $11,000 in a zuor a, nisienlakhawm, tuhin chu thutak sin hmasuon nân a nei po po a hmang zo ta a nih. Hi hun chen hin Pi Bates chun a sum dinhmun dik chu a hriet nawh a, nisienlakhawm, tuhin chu a hriettir a ngai a nih ti a hriet leiin, thlamuongtakin, “Ka nupui, khawvêla ka sum nei hnuhnûngtak kha chu thilhai lei nân ka hmang zo ta a nih,” a ta. Ṭap hrehawm pumin Pi Bates chun, “Ieng am ei ti tâng ding?” tiin a dâwn a. Lawng hotu chu a hung ding a, a lawng ṭhuoitu hotu anga zahawmna po po neiin, “Lekhabu ziek ka ta; chu chu semdar ka ta, hi Châwlni thutak hi khawvêl hmaa ka puongdar ding a nih,” a ta. Pi Bates chun mit hmu thei lo khawpa mithli luong pumin, “Aw le, iengin am ei hring tâng ding?” a ta. “Lalpa chun lampui hawng a tih,” ti chu lawng hotu Bates dawnna nuihmel tak a nih. Pi Bates chun, “Anih, Lalpa chun lampui hawng a tih! Chu chu i thu hril zing chu a nih,” a ta, ṭap a tuol a, pindan sûnga inthawkin a suok ta a.
GSAM 252Rin Lo Lam Aṭanga Thil Mamawh A Hung Tlung
GSAM 252.2Lawng hotu Batesin dârkâr chanve sûng a sin a thaw pei hnunga chun, ama ta dingin lekhathawn a um leiin lekhathawnna ina fe dingin a lungthima a hung lût a. A fe a, lekhathawn a um ngei a nih. Chu laia chun lekhathawn man chu sent nga a ni a, hmaa pêk lawk chu duh thû a nih. Hi lekhathawn ziektu chun ieng lei emawin a thawn man chu a lo pêk nawh. Hi hmunah hin lawng hotu Bates chu a inngaitlâwm nâwk a ngai a, sum a nei lo leiin thawn man a pêk thei nawh ti, an inhriet ṭha tak lekhathawnna in hotu Pu Drew kuomah hril a ngai a nih. Nisienlakhawm, “Khawi inthawka hung am ti chu mi entir thei ding am?” a ta. Lekhathawnna in hotu chun, “Keng fe la, hun danga pêk rawh,” a ta. Lawng hotu chun, “Ni naw e, thawn man pêk hma chun lekhathawnna in inthawkin hi lekhathawn hi ka keng suok naw ding,” a ta. Lekhathawn chu a kuta a kawl laiin, “Hi lekhathawn sûngah hian sum a um tiin ka ngaituo,” a ta. Lekhathawnna in hotu tieng a hoi a, “Mi hawng pêk thei ding am? A sûngah sum a um chun, thawn man chu la suok rawh; a um naw chun, ka tiem naw ding,” tiin a dâwn a. Lekhathawnna in hotu chun a ngenna angin a ti a, en ta! a sûngah dôlar sâwm lekha sum a um a. A tiem chun, Upa Batesin sum a mamawh ti Lalpa chun a lungthima nasataka a hriettir leiin ama kuoma a thawn nghâl a nih ti hriltu mi pakhat kuoma inthawka hung a nih ti a hriet a; a hmanhmaw leiin thawn man chu pêk a theihnghilh a ni maithei a nih.
GSAM 253.1Lekhathawn man a pêk hnunga chun, fâk ding thil sumdâwra a fe a, changvut thûl khat $4 in a lei a; chu bâkah alu, chini le thil dang mamawhhai khawm a lei a. Khawiah am an thlen ding ti thu a pêk chun, “Nuhmei chun hitaka thil an ni nawh ti a tih maithei, nisienlakhawm, a thu hril chu ngai naw ro; in hma thleiah thilhai chu dah thla rawh u,” a ta.
GSAM 253.2Chu hnunga chun lekhabu insuona ina a fe a, phêk za vêl nei lekhabu tê bu sâng khat insuo dingin a ruot a. A thu ziek chu pêk a um ang zêlin, insuotuhaiin an ti thei ang ranga thu chu insuo dingin an siem a, a en ṭhat dingin a kuoma an thawn ding ti an inrem a. Sum a dawng ang zêlin sin man chu a pêk ding a ni a, man po po pêk a nih hma chun lekhabuhai chu insuona in inthawkin lâk suok naw ding a nih.
GSAM 253.3Lawng hotu Bates chun ama kuoma sum pêk ding bat nei mi an um nawh ti a hriet chiang a, nisienlakhawm, hi lekhabu hi ziek chu a sin a nih tiin a hriet a, a ngai hunah sum thawn dingin Lalpa chun mihai lungril chawk a tih ti a ring a nih. Lekha, lekha ziekna le a danghai a lei hnunga chun, in sûnga thil mamawhhai chu ama hmaah an thlen theina dingin hun a pêk a, a in tieng fe kawt bulah a fe a. Thilhai chu chutaka an um a hmu chun, hnung lam kawtkhâra in sûnga a lût a, a dawhkân bulah a ṭhung nâwk a. Pi Bates chu a hung lût a, inphûr takin, “Joseph, in hma thleiah va en ta! Chu thilhai chu khawi inthawka hung am? Thil phurtu pakhat hi a hung a, dah thla ngei a tum a. Hitaka thil an ni nawh tiin ka hril a, nisienlakhawm, a dah thla tho a,” a ta. Lawng hotu Bates chun, “Aw le, a ṭha vawng a ni ka ring,” a ta. Pi Bates chun, “Nisienlakhawm, khawi inthawka hung am?” a ta. Lawng hotu chun, “Aw le, Lalpa thawn a nih,” a ta. Pi Bates chun, “Anih, Lalpa thawn a nih; chu chu i thu hril zing chu a nih,” a ta. Chuongchun a nupui kuomah lekhathawn chu a pêk a, “Hi hi tiem rawh, khawi inthawka hung am ti hriet i tih,” a ta. A tiem a, ṭap nâwk dingin a suok nâwk a, nisienlakhawm, a ṭapna chu a hmasataka le a danglam ta a nih; a hung kîr chun, a ringna a tlâwm leiin inngaitlâwmtakin ngaidam a dîl ta a.
GSAM 254Lekhabu Ta Ding Sum A Hung Tlung
GSAM 254.1Ziek le insuo sin a hmasuon ang zêlin, lawng hotu Bates chun lekhathawn leh lam dang dangin sum a chang changin a dawng a, a chang chun a la tuok ngai lo mihai kuoma inthawk khawm a dawng a. Sum a dawng ang zêlin insuotuhai kuomah a hlân a, lekhabu man pêk nân a hmang a. A tâwpah lekhabu po po insuo zawh ni chu a hung tlung a, Unaupa Batesin a rin lo lam inthawkin man la bâk po po chu pêkin a um ta a; chu leiin lekhabuhai semdar chu ni khat hrim khawm tlaiin a um nawh.
GSAM 254Man Hnuhnûngtak A Pêk Zawh
GSAM 254.2Memphis, Mich., a H. S. Gurney chun 1884 kuma thla 3 ah hienghin mi hril a: Upa Bates lekhabu zawh ni zîng ngei khan, dân hmanga rûl dinga phût thei hun lo tâwp ta sum bat lekha pakhat chungah $100 a dawng a; chu mi bat neitu chun a rûl ngai naw ding thu a lo hril tawh a nih. Hi sum hi a dawng hnunga chun, a chan ṭhenkhat chu Upa Bates Châwlni lekhabu tê man hnuhnûngtak pêk nân hman chu lâwmna a nih tiin a ngaituo a. Pu Gurney chun, “Nisienlakhawm, Unaupa Bates chun a thih ni chen khawmin, lekhabu man la bâk chu tu pêk am ti a hriet ngai nawh,” a ta. Châwlni thutak insuonaa Upa Bates thil tuok hin, Châwlni chungchâng thutak insuo inṭan tirh inthawkin ei mihai kuomah, “Hi sin lamah hmasuon ro, in hmasuon ang zêlin Pathien enkawlna chun lampui hawng a tih ti beisei ro,” a ti angin a lang a nih.
GSAM 255Upa Batesin Inlârnahai A Ring Lêl
GSAM 255.1Hringnun Chanchin Tâwi inthawka lâk tâwi hi a hnuaia thu hin, Hrillâwkna thilpêk le Châwlni siemṭhatna iengtin am an inzawm ti a entir ding a nih:—
GSAM 255.21846 kuma New Bedford, Mass., a a tlawh laiin, Nula Harmon chun Upa Joseph Bates a hung hriet a. Isu hung nâwkna ringna chu a lo pawm hmasa a, chu sina chun sinthawtu ṭhahnemngai a ni a nih. Kristien mi ṭha dik tak, mi inza le lunginsiet nei a ni a nih. Nula Harmon chu ama nau ngei ang elin zaidamtakin a enkawl a. A thu hril a hriet hmasatak chun, ngainatna nasatak a entir a, a thu hril a zawh hnunga chun, a hung ding a, hienghin a ti a: “Kei chu ring lêltu Thomas ka nih. Inlârnahai ka ring nawh. Nisienlakhawm, zanina unaunuin a hril Inhriettirna thu hi ei kuoma Pathien rawl ngei a nih ti ka ring thei sienla chu, mi dam zînga lâwm bik ka ni ding a nih. Ka lungril chu nasatakin chawk a um a nih. Thu hriltu hi a lungthim a dik ti ka ring a, nisienlakhawm, ei kuoma a hril hi thil maktakhai hi entirin a um thu chungchâng chu ka hrilfie thei nawh.”
GSAM 255Harmon Nuhmei-in Châwlni a pawm
GSAM 255.3Upa Bates chun Châwlni a zâwm a, a pawimawizia chu a puongdar a. Harmon Nuhmei chun chu hunah chu a pawimawizia a hre nawh a, Upa Bates chun Pathien thupêkhai dang pakuo nêkin Pathien thupêk palina chungah a buot zâwk tiin a ring a. Nisienlakhawm, Lalpan vâna Hmun inthieng chu inlârna hmanga a entir a. Pathien biekin chu vânah a hawng a, Pathien bâwm le a chunga lunginsietna hmun chu a hmupui a. Vântirko pahni chun bâwm sîr tinah an ngîr a, an thla chu lunginsietna hmun chunga an zâp a, an mit chu chuta tieng an dön a. A hnena vântirko chun, hi chu Pathien kut zârah ziek Pathien dân tieng vân mipui po poin zah le ṭihna puia an enna entirna a ni, a ti a. Isun bâwm khuhna chu a phawr a, lungphêk chunga Pathien thupêkhai sâwm ziek chu a hmupui a. Pathien thupêkhai sâwm laia Pathien thupêk palina chu a laia um a, a vêla varna nêm a zâm ti a hmuh chun mak a ti a. Vântirkoin, “Hi pakhat chau hin vân le hnuoi le a sûnga um po po siem, Pathien hring chu a hril a. Hnuoi lungphûm an phun laiin Châwlni lungphûm khawm an phun,” a ti a. Châwlni tak zâwm ni ta sela, ringlo mi amanih Pathien um a ringlo mi amanih an um ngai naw ding ti entirna a chang a. Châwlni zâwmpuina chun khawvêl chu milim biekna laka a humhim ding a ni.
GSAM 256.1Pathien thupêk palina chu an kea an tlâksak ta; chuleiin dânah a buokna siamthar ding le an tluhtlâk Châwlni dingin ngên ding kan ni. Suol mi, Pathien chungah ama le ama a sukropui a, hun le dân thleng tumtu chun Châwlni chu châwlkar ni sari inthawkin Châwlkâr ni hmasatak tiengah a thleng ta a. Chuongin Pathien dânah buokna a siem a.
GSAM 256.2Pathien ni ropui a hung tlung hmaa, Pathien dân Anti-Krista-in a suksiet chu zâwm nâwk dingin mipuihai vau dinga thucha a suok a. Dânah a buokna chu inchûktirna le entirna hmangin hriettir a ngai. Thupuongsuo 14-a vântirko pathumna, Pathien thupêkhai le Isu ringna thu puongdar tu chu hi thucha pawmhai, khawvêl chu Pathien thupêkhai zâwm ding le a dân chu mit nautê angin vên dingin vau awmtu an ni ti khawm a hmupui a; chu vau chu dawnin mi tamtakin Lalpa Châwlni an pawm ding.6
GSAM 256.3Harmon Nuhmei le Upa Bates chanchin hi Lalpa thawk dân nen an inrem a. Upa Bates chun Harmon Nuhmei le Upa White pahnihai mit chu Châwlni thu chungah a hawnsak a, Pathien dân thleng theilo thu chu Pathien Lekhabu inthawkin a entir a. Harmon Nuhmei chu thla sâwm le pariet vêl Lalpa inlârnahai hmanga malsâwm a ni tawh chungin, hi thu hi hmaah ama kuomah entir a ni ngai nawh. Tuta Lalpa hun chu a lo tlung ta: a dân zâwm dinga ringtuhai a lo pung a; anni kuomah Hrillâwkna thilpêk hmanga varna pêk a tum a; chuleiin, a thawk dân ngeia vântirko pathumna thucha, “Pathien thupêkhai le Isu Krista inhriettirna thu,” an lo inkhâwm ta a.
GSAM 257Vântirko Pathumna Thucha Inṭan
GSAM 257.1Chu hun inthawkin vântirko pathumna thucha chu a dang pahnihai nen inzawmkin puongdar a ni ta a. Pathien bâwm le Hmun inthieng chungchânga varna hung inphuoin Châwlni thutak chun hma Isu hung nâwkna hmalâkna chu dik a ni a, Lalpa ruot dân ang a ni ti a nemnghet a. Tuta chun Pathien khawpuia kai dinga lamlian chunga “ke thum kaina” awmzia chu hma nêkin an hrethiam ta a.
GSAM 257Upa Bates-in Inlârnahai chu Pathien inthawka an ni a ti
GSAM 257.2November thla, 1846 kumah, Topsham, Maine-ah inkhâwmna a um a, chuta chun Upa Bates a tel a. Chu inkhâwmnaah chun Pi White (Harmon Nuhmei le Upa James White an inneina chu hmaah kan sawi tawh) chun inlârna a nei a; chu chu Upa Bates-in anni inlârnahai chu Pathien inthawka an ni ti a pawmna a siemtu a ni. Kum sâwmnga chena tuipui chunga a sin Upa ni, lawng sunga naupa tê inthawka lawng pu le neitu thlengin sin tinrêng a thawk tawh. Arsi hriatna chu a nasa khawp mai; ama thu sawi angin, vân thilhai enin tuipui chunga a umna, ramri le thlangri, a dik deuh mai a hril thei a. Chu ang mipa chun arsi chungchâng thu sawi nuom ngei a tih.
GSAM 257.3A nen ka inbiaknaah, inlârnahai chu Pathien inthawka an ni ti a pawm dân chu a mi hril a. Ni khatah Pi White nen arsi chungchâng thu sawi tum a; nisienlakhawm, arsi hriatna thu a hriet lo ti a hmu nghâl a. Ama ngeiin a sawi angin, chu chungchânga ziek lekhabu a en ngai em em lo. Chu thu chungah thu sawi nuomna a nei lo a; le, hnuoi thar le inlârnaa a hmuh chanchin chu sawiin thu chu a thleng ta a.
GSAM 258Vân “Hawng”
GSAM 258.1Kum hma, April 19, 1845-ah Illustrated London News chun arsi thiemtuhai tâna thil pawimawitak a puong a. Lal Rosse-in a arsihmu thil ropui hmanga a hmuh thilmakhai chungchâng, a bik takin arsi thiemtuhaiin “vâna buokna” an ti chu. Hma sawi tawh inkhâwmnaah, Curtiss mipa ina, Upa Bates hmaa, chu inlârnahai thuah la rinhlelhawttu ni chungin, Pi White chu inlârnaa a umin arsi chungchâng sawi a ṭan a. Arsi pakhat chunga kawnghren sen nêm a hmuh chu ropui takin a sawi a, le, “Thla li ka hmu,” a ti a. “Aw,” Upa Bates chun a ti, “Jupiter a en a ni!” Tichuan, boruokah a kal angin kutin a entir a, arsi chunga kawnghrenhai le phuom hai chu an mawi danglam dân sawiin, “Thla sari ka hmu,” a ti a.7 Upa Bates chun, “Saturn a sawi a ni,” a ti a. A dawtah, “Thla ruk ka hmu,” a ti a; chutichun “vân hawng” ropuizia chu a sawi ta a, var zâwk ramah hawngna niin a hril. Upa Bates chun, a hma zawnga ziaktu tû emaw in vân hawng chungchânga a ziek apiang aiin a sawi ropui zâwk a ni ti a hril.
GSAM 258.2Pi White chu a la inlârnaa thu a sawi lai chun, Upa Bates chu a ngîrthoin, “Aw, zanah hi hmunah Lal John Rosse a um ve ta se ka duh hle!” a ti a. Upa White chun, “Lal John Rosse chu tu nge?” tiin a indawn a. “Aw,” Upa Bates chun a ti, “England ram arsi thiemtu ropui a ni. Hi nupuiin arsi thu a sawi le ‘vân hawng’ chungchânga a sawina a ngaithla thei dinga hiah um se ka duh. Hi thu chungah ka tiem tawh zawng zawng aiin a hma a ni.” Chu zan inthawkin Upa Bates chun Pi White inlârnahai chu a hriatna le a duhna pâwl a ni lo a ti a pawm ta. Chu le, a fuihna le inchûktirna dân chun, Pathien inthawka an ni ti a nemnghet ta.
GSAM 259.1Pi White chun chu inlârnaa vân thilmak chu a sawina hi arsi ziaktu tam takin an sawi lo a ni. Hmasatak hmu chhuaktu Huygens chun hieng hin a sawi:
GSAM 259Orion Chemteia Varna Ropuina
GSAM 259.2“Orion chemteia arsi pathum an inzawm êm ti arsi thiemtuhaiin an ruot a; kum 1656-ah arsihmu thil hmanga laia arsi ka en chun, pakhat aiin arsi dang sâwm le pahni ka hmu. An laia pathum chu an inzawm êm êm a, dang pali khawm sûm kâra inthawk anga an êng phe phe a. Chuta vêla hmun chu vân dang aiin a var zâwk a; vân dang chu boruok ṭha leiin a dum vek a, puonzâr hawngna anga lang a, chuta inthawkin ram dang var zâwk chu zalên takin en theih a ni.”
GSAM 259.3William Herschel chun vâna hi hawng chungah hi thu hi a sawi:
GSAM 259.4“A hlatnaah a zâwla 10 ° a tawn deuh emaw chu, a zauzia chu hriatthiam rual loh khawp a ropui a ni. Nisa zauzia aiin vawi 2,000,000,000,000 a lien ngei ding ti an chût a ni.”
GSAM 259Nisa Ai Var Zâwk
GSAM 259.5Thiemtu Thomas Dick chun varna vân khawpuom chungchângah hieng hin a sawi:
GSAM 259.6“Arsi hnai ber hlatna zatve hlatnaah kan um ta sela, chu hlatna chu a ropui khawp mah, chutaka inthawkin chu varna chu nisa varna nen a inang deuh ang; a hnai nasa zâwka um mihai tân chun vân hmun tam tak a luah ang a, sawi rual loh mawiin a lang ang. Nisienlakhawm, chu thil ruotna le thil dang nen inzawmna chu kumkhaw hringna hun lo la hung thleng turah hriat chhuah a ni thei a; siemna ram hlat zâwk thil dang tam tak anga, khawvêl thilmak le ropuihai chu hriat belh zâwk tumna a chawk tho hlak.”8
GSAM 260.1Upa Bates chun hi thu chungchâng lekhabu a khâknaah hieng hin a ti:
GSAM 260.2“Hriattirna po po kan pêk khâwmhai inthawkin (ṭul ta sela dang tam zâwk kan pêk thei), vânah thilmak le hrilthiam rual loh a um ti kan hmu. Vâna buok chu a kuol mile 11,000,000,314 aia tam a ni. Huygens hmingthang chun, ‘Arsi zeng zeng laia hi anga thil ka hmuh ngai lo—ram dang var zâwkah thlîrna hawng a ni,’ a ti.”
GSAM 260Arsi Ram Inlârna Inhriettirna Thu Dang
GSAM 260.3Inlârna pêk lai hmunah um Pi Truesdail hnena thu kan la chhuak nâwk a. Ani chun hieng hin a sawi:
GSAM 260.4“Unaunu White chu a damlo hle a; ama tâna ṭawngṭaina an siam lai chun Pathien Thlarau chu kan chungah a lo tla a. Vâwi reiloah leiah thilhai hre theilo niin kan hmu a. Hi chu arsi ram a hmuh vawi hmasa ber a ni. Jupiter chunga thla chu âwmin a tiem a, a dawta Saturn chunga thla chu a tiem le, a phuomhai mawi takin a sawi a. Tichuan, ‘Chutaka chêngtuhai chu mi sang le ropui an ni, leiah chêngtuhai nen an inang lo. Suol hi hitakah a lût ngai lo,’ a ti a. Upa Bates hmel hlimin a inlârnahai chu khawi inthawka an ni ti a rinhlelhna chu a bo zêl ti a lang. Lawng pu Bates chu arsi hriatna ngaitu hle a ni ti kan hria; kan inchûktirna dingin vân thil tam tak chu a hmun a hril hlak. Inlârna hnuah Pi White chun a indawnnahai dawnin, hi lamah inchûkna le hriatna a nei lo ti a hril chun, hlimna le lâwmnain a khat ta. Pathien a inpâk a, arsi chungchânga hi inlârna hi a hnena pêk a ni a; chuleiin tûnah chu a rinhlelh tawh lo ding a ni ti a ring a.”9
GSAM 261Sakawr Ṭhalo Hmakhatah A Zaidam
GSAM 261.1Topsham inkhâwmna hnuah vawi reiloah, inlârnahai nen inzawm thilmak dang a thleng a; Upa Bates hnena ka hriat dân angin ka sawi dawn.
GSAM 261.2Upa White chun sakawr tê thunun la um lo le thutna pahni nei sumdâwnna tawlailîr a hmang a. Chu tawlailîr chu a hmaah tawlailîr hma-phâk a nei lo, a hmaa ke-um ding a nei a, tawlailîr thing inthawkin thîr ke-um pakhat a um. Sakawr tê chu a mawlh a, chuleiin a khalnaah hriatthiam taka vêng a ngai; khalna thlâ emaw thil dang emaw in a pang a tham chun hmakhatin thinrim takin a kik hlak a, a tlân bo lohna dingin khalna thlâ a tlat tlat a chelh hlak. Hi sakawr tê hi an fe nuomna miho ta a ni a; Upa White chun sakawr tê thunun lo a thiam tawh leiin buaina a nei lo ding ti a ring a. Nisienlakhawm, a thinrimnaah mi pahni a that tawh, pakhat chu lamsîra lunghai a delh hlum, ti an hria sela, a ringngamna chu a tlâwm deuh ang.
GSAM 261.3Chu tuma tawlailîrah mi pali an um: Upa White le a nupui chu hmaa thutnaah, Upa Bates le Israel Damon chu hnung thutnaah an thung. Upa White chun sakawr chu a thunun tha thei berin a enkawl laiin, Pi White chun thutak thu a sawi lai, Pathien thilthawtheina chu an chungah a tla a, tawlailîrah a thung lai ngeiin inlârnaa a lût ta. Inlârna a luh veleh “Ropuina!” a ti a; chu veleh sakawr tê chu hmakhatin a ding nghet a, a lu a kuhmang a. Chu hunah Pi White chu a tho a, a mit chu vân tieng a en zêl; tawlailîr hmaa inthawkin tawlailîr thing chunga a ke a thlâk a, a kut pahniin sakawr tê hnung chu a tham a. Upa Bates chun Upa White kuomah, “Chu sakawr chun chu nupui chu sukhlum dingin a kik ang,” a ti a. Upa White chun, “Tuta chu Lalpan sakawr chu a enkawl; ka buot ve nuom lo,” a ti a. Sakawr tê chu sakawr upa angin zaidamin a ngîr. Lampui sîrah ram kuol chu ke ruk deuh a sang a, kawt bulah hmun hring a um. Pi White chun a mit chu vân tieng en zêlin, ke tieng a en ngai lo; ram kuol chunga hmun hringah a kai a, chutah minit tlêmte sung hawi le hawi a fe a, hnuoi thar mawizia a sawi a. A lu chu a ang thovin, ram kuol inthawkin a lo turun, tawlailîr kuomah a kal a, sakawr tê hnungah a kut nghatin ke-um chunga a kai, tawlailîr thing chunga kaiin tawlailîrah a lût nâwk a. Thutnaah a thut veleh inlârna inthawkin a chhuak a; chu veleh khalna thu pêk loh chungin sakawr chu a tho a, a lampuiin a fe pei.
GSAM 262.2Pi White tawlailîr chhuah lai chun Upa White chun sakawr chu a zaidam ngei ngei em ti hriat tum a. Hmasaah vuokna hruiin a tham chau a; hun dangah chu sakawr chun kik in a chhân tawh ang, tuta chu a buot lo. Tichuan a vuok deuh a, nasâ zâwkin a vuok, a nasâ zêlin a vuok. Sakawr tê chun vuokna chu a ngai lo; Danielin sakeibaknei khura zân a hmang laia vântirkohaiin an bau an khârsak sakeibakneihai angin pawitâwkloin a lang a ni. “Hmun zahawm tak a ni,” Upa Bates chun a ti, “inlârnahai siamtu Thilthawtheina ngei chun tuma chu sakawr tê nungchang suol chu a thunun a ni ti a chiang.”
GSAM 262.3Hi inlârna hi a taksa natna thenkhat avânga thleng chau a ni ta sela, thil indawnna hi a lo awm ngei: sakawr khawm chu chu angin a nat em?
GSAM 262Israel Damon Inhriettirna Thu
GSAM 262.4Upa Bates-in a mi hril thu hi nemnghet nâwkna dingin hi hmunah thu hi ka pêk dawn:
GSAM 262.5“Kum sâwmhni vêl kal taah, Châwlni zâwmna ka ṭan hnu deuhah, Israel Damon chun Pi White-in inlârna a neih thu chu mi hril a. Upa Bates le Upa White nupui nen sakawr tê suol chunga tawlailîr têah an lêng lai a ni. Vawiin Upa Loughborough-in thil thleng ziek hi ka tiem a, Israel Damon thu sawi nen a inang famkim.” “R. S. Webber, Battle Creek, Mich., Feb. 9, 1891” tiin a ziah.
GSAM 263Inlârnahai Chungchânga Upa Bates Inhriettirna Thu
GSAM 263.1Upa Bates chun ama ngei tawn dân chu hieng hin a sawi:
GSAM 263.2“Anni chu Thu nen inel thil engkhawm ka hmu nawh chungin, ka hlauh a, ka buoi hle a, rei tak chu ama taksa chakna tlâwm rei avânga thil thleng aiin dang a ni ti ka pawm nuom lo.
GSAM 263.3“Chuleiin, mi dang hmaa, a rilru chu thlamuong lohna in khawih loh lai (inkhâwmna khawm chhuah lai), ama chu indawnin ka hun zawng a, a hnena um rualhai le a unaunu upa bik nen thutak chu ka hriat theihna dingin ka indawn nawn a. New Bedford le Fairhaven-ah inkhâwmnaah a kal vawi tam takah Pi White chu inlârnaa ka hmu a, Topsham, Maine-ah khawm ka hmu bawk. Chu inlârna hlimna lai thenkhat hmutuhai chun, thil bum emaw thlarau hîptu thilthawtheina emaw ka hmuhchhuah tumna dingin thu tinrêng ka ngaihthlâk zêl a, a kutke tinrêng ka thlîr zêl a ti an hria. Hi thilhai chu mi dangte nen hmu thei tura hun ka neih avânga Pathien ka lâwm. Tuta chu keima ta dingin ringngam takin ka hril thei: Hi thawk hi Pathien ta a ni ka ring; a 1844 October thlaah kan sin khâk hnuah a ‘theh darh,’ ‘vawm hmawng,’ le ‘sam vawt’ mipui a lâwm le a tichaktu dingin pêk a ni. Chu hun inthawkin ‘Hetah,’ ‘Satah’ tiin rilru buai taka an um hi Pathien mi dik, inhuamhai tân buaina nasa a ni a; an hmaa an puong Lehkhabu châng inkalh tam tak hrilfie thei lohhai tân a harsa hle. Hmaah ka hrethiam thei loh thu tam takah varna le inchûktirna ka dawng ti ka pawm. Ani chu ama le ama inhlân, dik, thu awih Pathien fanu a ni ti ka ring.”10
GSAM 263.4“Ziaktu chun a inlârnahai awmzia chu ‘inchûktirna emaw inchûkna emaw hma inthawkin a la’ lo. A hmasa ber inlârna, December 1844-ah, ama le Portland, Maine-a rual zawng zawng (a nu le pa chu chu hunah chutah an chêng) chun ‘zânril khêkri’ chu hun kal ta thil niin an mâksan tawh. Chu hunah Lalpan inlârnaa ama le Portland rualin an suolna a entir a. Chutichun a inlârna chu rualah a hril a, anni chun thla sari tawnna chu Pathien thawk a ni an pawm.”11
GSAM 264Kum 1847-ah Thucha Pathum chungchânga An ngaihdân
GSAM 264.1Upa James White-in April 1847-ah a ziah hi, chu hunah thucha pathum an ngaihdân chu a entir dawn:
GSAM 264.2“Isu hung nâwkna ringtuhai pâwl tin chun, hi bung (Thupuongsuo 14) châng 6 le 7-a vântirko hmuh chu kohran le khawvêl tâna Isu hung nâwkna thucha a entir a ti an inrem. Vântirko pahni na thawk chu Babylon a tla ta ti Isu hung nâwkna mipui kuomah entir a ni. An tam zâwk chun hi thu hi zânril khêkri thilthawtheina in an thawhthawh hnuah, ni sâwmna a thlen hma rei loah kohran inthawkin an chhuahna dingin an hriat chau. Chuleiin, thla sari, 1844 inthawkin, vântirko pathumna thucha chu mi inthienghai kuoma ‘nghetin nghetin tlat rawh,’ ti le, ‘kîr nâwk suh,’ ti le, vântirko pahni na khêkri laiha nunghâk rualin an paih chhuah inchikna chu ‘pawm’ suh, tiin vau thucha a ni a, a ni zêl bawk.”
GSAM 264.3“Pathien mi tâna thucha dik chu thla sari, 1844 inthawkin chu ang vau hi a ni ta lo em? A ni ngei. Châng sâwm le pahni chun, ‘Hitaka hin mi inthienghai dawhtheina a um: hitaka hin Pathien thupêkhai le Isu ringna zâwmtuhai an um.’ tiin a sawi. John, khawiah am an um?—‘Hitakah,’ vântirko pathumna thucha hunah. Dawhthei taka nghâk hun chu thla sari, 1844 inthawkin a lo ni a; Châwlni zâwmtu pâwl te chu chu hun inthawkin an lang a; chuleiin, vântirko pathumna thucha hunah kan chêng ti a chiang.”12”
Notes
- Thuphuongsuo 14:9-12. ↩
- Roma Sâkhua Chungchânga Thutakhai, phêk 112. ↩
- Thuphuongsuo 14:6-12 a Vântirko Pathumhai, phêk 131, 132. ↩
- Rachel Preston chu 1868 kuma thla 2 ni 1 ah Vernon, Vt., ah kum 59 upain a thi a. ↩
- Andrews ziek Châwlni Chanchin, phêk 506, 1887 kuma insuo. ↩
- Ellen G. White Nun Chanchin, phêk 95, 96. ↩
- Rise and Progress-ah Saturn chunga thla riat a hmuh thu a um. Hi inthlâkna hi a ziek enfiena ka kut inthawka a suok hnuah siem a ni. Tuta chu Jupiter le Saturn chunga thla tam zâwk an hmuchhuak tawh. ↩
- Dick Vân Arsi Chanchin, phêk 96. ↩
- Pi Truesdail lekhathawn, Jan. 27, 1891. ↩
- Berâmte Têhai Kuoma Thu, phêk 21. ↩
- Chu lekhabu bawk, phêk 22. ↩
- Chu lekhabu bawk, phêk 10, 11, Brunswick, Maine, May 1847. ↩