Bung 26 — Ram Danga Kan Chanchin Ṭha Puongdar Sin
GSAM 403.1“A ziahsa: A thu puong tawh lohna hmunahte an hmuh ding; le a thu hriat tawh lohte an hrethiam ding.”1
GSAM 403.2United States ram pawn kan sin hmasa ber chu kum 1874-ah hawn a ni; chutih hunah Upa J. N. Andrews chu Switzerland ramah thawn a ni a, chutah chuan sin a bul tan.
GSAM 403EUROPE RAM LAI SINNA
GSAM 403.3Chutih hunah ram pariat hi sinnaah hian an huam: Switzerland, France, Italy, Turkey, Belgium, Spain, Portugal le Greece; he ram zau takah hian mi 140,000,000 an awm.
GSAM 403.4He lai hmunah hian, kohhran chu mi tam lo niin, ram zau tak huam sinhnaah kan mi te lut chhan thil thlengte sawi hi a ngaihvenawm a ni.
GSAM 403Upa Czechowski
GSAM 403.5Kum 1865-ah Upa M. B. Czechowski, Poland Catholic puithiam ni hlak, Catholic ringna kalsan, Tuhun thutak pawm tawh chu, Europe ram laiah chanchin tha puongdar atan thawn a duh. Chutih hunah a theih loh avangin Boston, Mass. khua-a Châwlkâr ni hmasatak Isu hung nâwk ding ringtuhai hnenah a thu a thlen; an pawhin kan mite nena inzawmna nei lo vekah an ngaih a ni maithei. A nihna chu ni se, a mamawh sum an buatsaih a, a thlah duh ramah an thawn ta a ni.
GSAM 404Switzerland-ah Châwlni Zâwmtute
GSAM 404.1Kum 1866-ah Tramelan, Switzerland-ah Châwlni thutak le vântirko pathumna thucha a zirtir a; chutah chuan Châwlni zâwmtute pâwl a siam chhuak. Rei lo teah Hungary-ah thucha zirtir turin anmahni a kalsan. Tramelan-a pâwl hnenah America kan sin thu a sawi lo; mahse, pâwl zingah mi pakhat, Albert Vuilleumier, chuan Sapṭawng a chhiar thei. A thleng thutah Isu Hung Nâwkna Ennâwkna lehkhabu copy pakhat a hmuh. Hei avang hian ram pahnih inbiakna a bul tan.
GSAM 404Upa Erzenberger chu America-ah Thawn
GSAM 404.2Kum 1869-ah Tramelan mi James Erzenberger chu America-ah Sapṭawng zir tur leh Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtuhai zirtirna le an tih dânte hriat thuk zawk turin thawn a ni. June 18-ah Battle Creek-ah a thleng a, kum khat leh a chan ve America-ah a awm. A kir leh hunah New York aṭangin Sept. 9, 1870-ah a chhuak. Chu kum vêkah June thlaah Ademar Vuilleumier he ramah a lo zin a, kum li vel a awm. Ram hneiah a kir leh chuan Upa Andrews nen an kal; Oct. 16, 1874-ah Neuchatel-ah an thleng.
GSAM 404.3Kum 1875-ah Upa D. T. Bourdeau le a chhûngte America an kalsan a, France-ah an kal; chutah komiti-in sin turin an ruat.
GSAM 404French Lehkhabu Bul Tan
GSAM 404.4Kum dawtah, July 1876-ah Basel, Switzerland-ah French ṭawngin lehkhabu chhuah a bul tan, Les Signes des Temps (Hun Inchiknahai) tih a ni. May 13, 1882-ah, kum ruk hnuah, Upa Haskell chu New York City aṭangin Europe-ah a kal. He missionary zinah hian Switzerland-ah hun tam tak a hmang.
GSAM 405Upa Whitney chu Basel-ah Kal; Upa Andrews Thi
GSAM 405.1July 26, 1883-ah Upa B. L. Whitney le a chhûngte Basel-ah an thleng. Kohran Pumpui Inkhâwmpui Committee-in sinna enkawl turin a ruat; Upa Andrews, a hriselna chu chak taka tlâwm mek, tanpui turin. Thla rei lo hnuah, kum chu October-ah, a thi.
GSAM 405.2Upa Andrews chuan a naupan lai khan sikul lian leh college zirna tha a chan lo; mahse, a zirna avangin mi zirna nei tak a ni, khawvelin mahni zir chhuah mi an tih angin. Zirnaah a inpek avangin Latin, Greek le Hebrew a thiam a, hnuah French ṭawng pawh a thiam. French ṭawng chu Europe ram laia sin hawn leh kalpui nan a zir; a nun tâwp kum ruk chhûng Europe ram laia sinnaah a thawh a, French Signs of the Times a ziak leh a chhuah a, chu ṭawngin thuchah a hril. Chutiangin a thawh lai chuan thihna kutin a man.
GSAM 405Dr. Kellogg chu Europe-ah
GSAM 405.3Kum 1883 thal lai khan Dr. J. H. Kellogg chu damdawi zirna avangin Europe-ah a zin. Kan sinna tinah ni reilote a awm a, sinthawktute tan thlamuangna tam tak a ni; Basel-a sin thu a remchan danah a fuih thupui chu Upa Andrews-in a lawm ber.
GSAM 405Upa Butler chu Europe-ah A Zin
GSAM 405.4Kohran Pumpui Inkhâwmpui chu October 1883-ah an inkhawm a, England-ah lehkhabu chhuah chu a theih ang taka hmain bul tan turin an rawt. He inkhawmah vote dang an pass avangin Upa George I. Butler, M. C. Wilcox le A. C. Bourdeau chu Europe le England sin tanpuia kal. Upa Butler chu Glasgow, Scotland-ah Feb. 27, 1884-ah a thleng. Ram danga kan sinna a zin chhan pakhat chu ram dangah sin kalpui chungin harsatna awmte mitin hmuh leh a hneh dân zir tur a ni. Basel leh Europe ram laiah hun tam lo tam a hmang ve. A. C. Bourdeau chuan Alps tlangram valley-ah French mite zingah, Waldenses zingah a thawh; M. C. Wilcox chuan England-a lehkhabu suona le editor sinah a inpe a, 1886 tâwp thlengin a awm.
GSAM 406Basel-ah Lehkhabu Insuona In Sak
GSAM 406.1Kum 1884-ah Basel-ah Imprimerie Polyglotte (ṭawng tam takin lehkhabu suona tihna) tih lekhabu insuona in sak a ni. March 1885-ah H. W. Kellogg chu Kohran Pumpui Inkhâwmpui Committee-in Basel-ah kalin insuona in tana mashin mamawh lei turin thu a pe. A tih ta a; chutiangin Basel khua hlui takah Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtuhai ta a, mashin famkim nei, lekhabu insuona hmun an din.
GSAM 406.2Upa Butler Europe-a zin lai khan Basel office-ah German lehkhabu Herold der Wahrheit (Thutak Puongtu) an chhuah. Kum chuah Roumanian journal, Adevărulu Prezentu (Tuhun Thutak), pawh he office-ah chhuah a ni. Italian ṭawngin L’Ultimo Messagio (Thuchah Tâwpna) tih lehkhabu dang pakhat pawh an chhuah. He journal pahnih hi thla thum tin page 16 nei an ni. Swiss Conference October 1884 inkhawmah khan kum chhûngin journal pali te copy 146,000 chhuah leh sem a ni tih an puang. Kum 1895 thlengin, Basel-a tihduhdahna avangin insuona hmun chu Hamburg, Germany-ah an sawn hma, chuan ṭawng hrang hrang 11-ah lehkhabu le tract an chhuah: French, German, Italian, Roumanian, Spanish, Bohemian, Russian, Dutch, Hungarian, Armenian, Turkish le Turkish-Greek. Chuvangin a hming ang takin, “ṭawng tam takin lehkhabu suona” hmun a ni.
GSAM 407Pi White chu Europe-ah Zin
GSAM 407.1Sept. 3, 1885-ah Pi White, a fapa W. C. White le a chhûngte Basel-ah an thleng. Ram hlui ah kum khat leh a chan ve an awm; Europe ram laia mission-te tlawhin, sinna hrang hrangah tanpuina hlu tak tak an pe.
GSAM 407Swiss Conference Inruot
GSAM 407.2Sept. 10, 1885-ah Swiss Conference an inruot. Chutih hunah report pekah conference chu kut nghata ruot rawngbâwltu pakhat, licentiate 7, kohhran sawm le member 224 nei a ni tih an sawi. Kum hmasaah Sâwma pakhat $1,645.11 an pe. Hei bâkah sinna tan thilpêk $2,041.22 an pe bawk.
GSAM 407Upa Waggoner chu Europe-ah
GSAM 407.3Pi White chu W. C. White le a chhûngte nen kum 1887-ah America-ah an kir. Kum chuah Upa J. H. Waggoner chu Europe ram laia missionah tel turin sawm a ni. He ramah kum hnih aia tam a awm a, Basel-ah a chhûngkua a siam. He khuaah hian April 20, 1889-ah a thi, a hmaah sawi tawh angin.
GSAM 407.4Upa Whitney hriselna a tlâwm leh a thi (April 9, 1889) chu he mission tana natna rapthlak dang a ni.
GSAM 407Upa Robinson chu Europe-ah
GSAM 407.5England-ah a thawh mek Upa D. A. Robinson chu Upa Whitney ai turin thlanchhuah a ni. He hmunah kum ruk vel a thawh tha tak; chutah kum 1895-ah Kohran Pumpui Inkhâwmpui sâwmna avangin India-ah a kal. A kal chhuah avangin enkawltu dang ruat a ngai.
GSAM 408Upa Holser chu Hmun Enkawltu
GSAM 408.1Upa H. P. Holser chu he dinhmun tana thlanchhuah a ni; he office bâkah Europe ram laia mission pum pui enkawltu atan thlanchhuah bawk. Hetah hian kum 1901 thlengin thawhrim leh tha takin a thawh; chutah natna rapthlak avangin a tlâwm ve. Canyon City, Colorado-ah Sept. 11, 1901-ah a thi.
GSAM 408.2Harsatna te chu a awm chungin mission chu a pung a, sin a kal zel; 1895-ah Kohran Pumpui Inkhâwmpui hnena report pekah Europe ram laia conference chu kohhran 19 le member 484 nei a ni tih a lang. Kum hmasa Sâwma pakhat $4,378.18 an pe. Chutih hunah kut nghata ruot rawngbâwltu pali le licentiate panga an nei.
GSAM 408GERMAN-RUSSIAN MISSION
GSAM 408.3Kum 1870-ah Prussia, Elberfeld hnai kohhran puithiam J. H. Linderman le a kohhran member sawmli chuan Bible zirna aṭangin Ni sari ni Châwlni zâwma an bul tan; khawvelah ni chu Châwlni anga zâwm Kristian pâwl dang awm tih an hre lo. He pâwl thu chu kan mite hnenah thil mak takin a thleng. Châwlni ni khan Basel mission inah kutdaw pakhat a rawn kal. Chhûngte chuan Bible hawngin Châwlni zirlai an zir. He thil hmuh chuan mi chu a thinlung a thui a, zawhna a siam.
GSAM 408Elberfeld Pâwl
GSAM 408.4Anni chu Judate an ni lo, Kristian ni le Ni sari ni Châwlni zâwm an ni tih a hriat chuan Elberfeld-a pâwl thu a sawi. Upa Andrews chuan thu chu enfiah hi a tha tih a ngai; chuvangin Upa Erzenberger nen kum 1875 bulah Prussia-ah an kal a, a sawi ang takin pâwl an hmuh. Upa Erzenberger chu Germany ram khatah hun rei tak a thawh a, Jan. 8, 1876-ah Elberfeld-ah mi pariat baptisma an chang; Germany-ah Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtuhai-in baptisma an pek hmasa ber a ni.
GSAM 409.1Russia-ah thutak chu kum 1882 daih tawhah a lut tawh; America-a German unaupa te chuan Russia German colony-a an thiante hnenah lehkhabu an thawn avangin a ni.
GSAM 409Upa Conradi chu Europe-ah
GSAM 409.2Kum 1885-ah Upa L. R. Conradi chu America aṭangin Europe ram laiah German mite zingah thawh turin a chhuak. June 28, 1886-ah Basel aṭangin Russia, Crimea-ah a kal. Hetah Upa Perk nen Berdebulat-ah an kal a; unaunu pahnih baptisma an chang a, member 19 kohhran an din. Russia ramah Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtuhai kohhran hmasa ber a ni.
GSAM 409Upa Conradi le Perk Tan
GSAM 409.3Chutah Upa Conradi le Perk chu orthodox ringna kalh thu an zirtir avangin manin Perekop-ah kar nga tân an ni. A chhuah hnuah, United States minister in tanpuina avangin, Upa Conradi chu Russia saktiengah a tlawh a, Switzerland-ah a kir.
GSAM 409Russia, Volga Lui Kianga Sin
GSAM 409.4He kumah hian Upa Laubhan chuan Russia-ah, a in chu Volga lui kiangah a awm, sin a bul tan. Kum 1880-ah Kansas mi Upa Klein chu German Russia-ah sinah a lut; chutiangin he ram harsa leh thawhrim ngai tana thawktu an chhuah. Ringtute chu ram dangah sawn leh tân an nih chungin, Lalpa chuan sin chu mak takin a malsawm.
GSAM 409Germany-ah Lehkhabu Zuara Vahtu-te Hnehna
GSAM 409.5Kum 1888-ah Rheinish-Prussia, Württemberg, Baden le Alsace-ah lekhabu zuara vahtu-te an thawh. Mi thahnemngai leh rinawm pariat emaw sawm emaw chuan an thawh avangin kum khatah lehkhabu zawn hi an zuar: Krista Nun, 3,000; Eden aṭanga Eden thleng, 2,000; le pamphlet 12,000. He thawhna rah chu, lehkhabu an zuar leh an chhiarna hmun tin deuhthawah, mi thenkhat chuan thutak an pawm.
GSAM 410Hamburg-ah Mission Hawn
GSAM 410.1May 1889-ah Upa Conradi chuan Hamburg, Germany-ah mission sin a hawn; rei lo teah thawktu zirna sikul an din. October dawtah member 28 nei Châwlni inchûkna an inruot. He kumah Upa Haskell chuan mission a tlawh a, member 20 nei kohhran an din a, lehkhabu khawlna hmun an siam.
GSAM 410.2Chutih hunah Upa J. T. Boettcher chuan Barmen-ah German sin a thawh. Kum 1890-ah Kohran Pumpui Inkhâwmpui hnenah report pekin, German-Russian missionah kohhran inruot 9, member 422 an awm; hei bâkah Châwlni zâwmtu, inruot lo 75 an awm. Kum chuah April 7-ah mi dang 12 baptisma an chang a, Hamburg kohhranah an zawm. December-ah he kohhran member chu 40 an tling. Hamburg khawlna hmun aṭanga lehkhabu zuar sum, Hamburg, Holland, Russia le Germany hmun hrang hrangah $5,000 a ni.
GSAM 410Europe-ah Hnehna
GSAM 410.3Europe ram laia missionah sin chu a te tein mahse a rinawm taka kal zel; hei hi Kohran Pumpui Inkhâwmpui 1891 report-ah a lang. Germany-ah kohhran panga, member 140 an awm; an zingah 64 chu Hamburg kohhran mi an ni. Sâwma pakhat $1,000 an pe. Hamburg-a lawr-a lekhabu zuar missionary-in lawr teah lehkhabu a zuar sum $500 a ni; kum chhûnga ram pum pui lekhabu zuara vahtu-te zuar sum chu $6,000 a ni. Austria-ah mi 150-in thutak an pawm tawh; Russia-ah kohhran 13, member 400 an awm.
GSAM 411Russia Châwlni Zâwmtu Panga Sawn
GSAM 411.1He hun velah (1891), Russia kohhran member panga, hotu telin, kohhran dinhmun kalh zirtirna an nei avangin manin, Trans-Caucasus ramah kum 5 chhûng hnawhchhuah turin an hrem. Khetah khaidiet hmangin khit zawma um ding an ni a, mile 500 an kal a ngai. He hrehawmnaah hian an rinna chuan a tichak a, Lalpa-ah an lungawi. Kum chhûngah Russian ṭawngin Bible chhiarna ang deuh pamphlet an buatsaih; Krista hrehawmna, mithihai ininnghilna, ni eng nge ni le engati, le kan hriat theih em tih thute chungchangah.
GSAM 411.2Kohran Pumpui Inkhâwmpui 1895 hunah Germany member chu 368-ah an pung a, kum hmasa Sâwma pakhat chu $2,327.43 a ni.
GSAM 411Russia-ah Châwlni Zâwmtu Dang
GSAM 411.3Russia-ah mi tam tak ram dangah an pem chungin, member chu 467-ah an pung; Sâwma pakhat $841.60 an pe.
GSAM 411.41896 Ṭawngṭaina Kâr chhiar tura ram dang chanchin ṭha puongdar secretary-in a thu sawi aṭangin kan hria chu,
GSAM 411.4“German-Russian ramah kum hmasaah an member zat chu an let hnihah a hnaih; mi zaa li aia tam an belh. Berlin, Germany-ah mi sawmruk chuan Châwlni inkhawmna kalpuiin an awm. Hamburg-a mission biekin an sak chuan sin chu a tichak. Munich, Bavaria-ah mi thenkhat baptisma chan hun an nghak. Germany khawpui pawimawh dangte, Leipsic, Königsberg, Magdeburg, Posen, Stuttgart leh hmun dangah ringtute an awm. Rotterdam, Holland-ah pawl pakhat pawh a awm.”
GSAM 412.1“Russia-ah lekhabu zuara vahtu-te chu sorkar phalna an dawng. Lettish le Esthonian ṭawngah lehkhabu leh thu an let. German lehkhabu chu Basel aṭangin Hamburg-ah an sawn; chutah ṭawng 14-ah thutak an chhuah.”
GSAM 412Hungary-ah Baptisma
GSAM 412.2Kum chhûngah Hungary-ah baptisma chan hmasa ber a thleng; Bohemia-ah ordinance inkhawm hmasa ber a ni. Roumania, Galatz-ah lawr mission an din, Danube lui le Black Sea tan.
GSAM 412Germany-ah Lehkhabu Zuara
GSAM 412.3December 1895 In Chhûng Sin Thuchah-ah Upa Spies chuan German ramah lehkhabu zuara sin chungchangah hetiang hian a sawi,
GSAM 412.3“He ramah lehkhabu zuara sin an bul tan lai khan a enkawltute chuan an thawk zêl a, Leipsic-a lehkhabu chhuah mi hotute thenkhatin ‘subscription hmanga lehkhabu zuar chu a hlawhchham ngei ang’ ti mahse.”
GSAM 412.4“August 1887-ah Krista Nun lehkhabu chu German ṭawngin chhuah hmasa ber a ni. He lehkhabu sem tur a lo inbuatsaih lai velah Basel-ah lekhabu zuara vahtu inkhawm an nei; hei chuan Germany chauh ni lovin Europe pum pui lehkhabu zuara sinna a bul tan. Tûnah he lehkhabu edition pasarihna chu German ṭawngin press aṭangin a lo chhuak.”
GSAM 412.5“Jan. 1, 1895 aṭangin lekhabu zuara vahtu thar sawm leh pahnih sinah an lut. June 1895 report-ah zuar sumah 50% pungna a lang. Tûnah kan German lehkhabu Herold der Wahrheit (Thutak Puongtu) nen thil tih nasa a ni. Kohhran tê deuhte chuan copy sawmnga aṭangin za pahnih thleng an la a, an zuar. Lehkhabu lei mite nen an thil tawn chu a nuam hle. Feb. 18, 1896 Isu Hung Nâwkna Ennâwkna-ah Upa Conradi chuan, ‘1895 chu German-Russian ramah Châwlni zâwmtu 1,500 nen kan khâr’ tiin a sawi.”
GSAM 413SCANDINAVIA CHANCHIN ṬHA PUONGDAR SIN
GSAM 413.1Scandinavia mihai kuoma chanchin ṭha puongdar sin chu kum 1877 khân Upa John Mattesonin a ṭan a nih. Thla 6 ni 6 khân Denmark rama Jyeland sunga Vejle a tlung a. Chu rama a fe lai chun, America rama an ruolhaiin an kuoma an ithawn chanchinbu le lekhabu têhai an rel leiin Châwlni zâwm ṭan mi tlêmtê an um tawh a nih.
GSAM 413.2Hi sin hung inṭan dân ei suinaah chun, kum 1850 khân Norway rama inthawka America rama insawn mi 4 chun Lalpa Châwlni an zâwm ṭan ti ei hriet. Anni chu Wisconsin rama Oaklandah an um a nih. An laia mi 2 chu Upa O. A. Olsen nu le pa an nih. Kum 1863 khân Upa John Mattesonin ni sarina Châwlni a zâwm ṭan a. Ama chu Wisconsin rama Poysippiah a um a nih. A hnunga thla 6 sûngin, a sinthaw leiin Denmark-Norway mi 40 vêlin Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtuhai inchûktirna thuhai an lo pawm ta a. Rawngbâwlnaa a ruala hung inzawm thu hriltu taima hmasatak chu Minnesota rama Upa J. F. Hanson a nih.
GSAM 413Denmark-Norway Ṭawnga Lekhabu Insuo Hmasatak
GSAM 413.3Kum 1866 khân Upa John Mattesonin Ennâwkna le Thupuongtu lekhabu insuona in enkawltuhai kuomah, Scandinavia mihai hmang dingin an ṭawnga lekhabu tê le thupuong lekhabuhai an insuo pêk thei ding le thei naw ding a zâwt a. Lekhabu insuona ina sum a tlin naw leiin an thaw thei naw ding thu an hril a; nisienlakhawm, Wisconsin le Minnesota rama ama hnam mi ṭhenkhat chu an nu ṭawnga thutak insuo an dit êm leiin, hausa an ni naw a, mi 50 khawm an tling naw chungin, chu dinga hmangin sum $1,000 an khâwma a kutah an pêk a. Hi sum le kutziek ṭhaa buotsai tamtak nen, Upa Matteson chu Battle Creekah a hung a, lekhabuhai insuo dingin a ngên nâwk a. A hmaa an ihnialna thu dawn thei dingin a inbuotsai tawh leiin, a ngênna chu an pawm ta a. Thla 3 ni 18, 1867 khân, a lekhabu Liv og Død (Hringna le Thina) dinga a kutziek buotsai chu Upa J. N. Andrews le ka kuomah a rel ṭan ta a; chu lai chun keini hi lekhabu insuo ding enkawl pâwla mi kan ni a nih. Ṭawng dangin hril chun, a kutzieka Denmark-Norway ṭawnga a iziek chu Sâp ṭawngin kan kuomah a hril a nih.
GSAM 414Upa Matteson chu Lekhabu Insuotu a Hung Ni
GSAM 414.1Chu lai chun a ta dinga hawrawp rem pêk thei ding lekhabu insuotu awl an um naw a, chuleiin ama ngeiin a rem dân inchûk phal dingin a ngên a. A ṭawng ngeiin lekhabu tê le thupuong lekhabuhai phêk 1,000 vêl a insuo hma chu hi sin hi a thaw zawm a nih.
GSAM 414.2A mihai laia thutak puongdar ding dân thar hi neiin, lung ṭhatna thar nen a fe suok a, ram bial hrang hrangah inkhâwmnahai a nei a. Chu hun a inthawkin Scandinavia mihai laia sin chu rang takin a hmasuon ta a nih.
GSAM 414Ram Dang Ṭawnga Chanchinbu Hmasatak
GSAM 414.3Denmark-Norway mihai laia sin chu a lien ta êm leiin, chu hnam mihaiin an ṭawng ngeia inchûktirna le fuihna an hmuh theina dingin thlatin suok chanchinbu an mamawh ta a. Chuleiin, thla 1 ni 1, 1872 khân Ennâwkna le Thupuongtu lekhabu insuona inah Denmark ṭawnga thlatin suok chanchinbu, phêk 24 nei, lekhabu tê anga siem, Advent Tidende (Isu Hung Nâwkna Chanchin) tia hming vuo chu an insuo a. A hnunga kum chun hi chanchinbu hi phêk 32 nein an sukpung a. Hi hi Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtuhaiin ram dang ṭawnga an insuo chanchinbu hmasatak a nih.
GSAM 414.4Kum 1874 khân Sweden ṭawng hmang ringtuhaiin an lung an lût êm leiin, chu ṭawng chun phêk 16 nei thlatin suok chanchinbu chu an ṭan a, Svensk Härold (Sweden Thupuongtu) tiin hming an vuo a.
GSAM 414.5Upa Mattesonin an ram lui ngeia Scandinavia mihai kuoma chanchin ṭha puongdar sin a ṭan lai chun (thla 6, 1877), America rama inthawkin Tidende (Chanchin) chu thlatin Denmark ramah bu 266 le Norway ramah bu 60 an thawn hlak a. Hi chanchinbuhai an rel leiin Scandinavia ramah mi ṭhenkhat chun Châwlni an zâwm tawh a nih. Denmark rama kum 1 sûng a sinthaw leiin, hmun hrang hrangah ringtu pâwlhai an hung um ta a nih.
GSAM 415Norway Rama Lekhabu Insuona In
GSAM 415.1Chu hnunga chun Upa Matteson chu Norway ramah a fe a, Christiana khawpuia a sinthaw rah angin, thla 6 ni 7, 1879 khân mi 38 nei kohran a din a. Chu hun vêl chun America rama inthawkin Upa J. P. Jasperson a rawngbâwlnaah a hung inzawm a. Chu kum bawk chun Norway ramah lekhabu insuo pâwl an din a, lekhabu insuona in, kohran Pathien biaknaa inkhâwmna pindan le umna pindanhai dingin Christianaah in le hmun chu $14,580 manin an lei a. Hun engemaw chen chu Christiana lekhabu insuona in a inthawkin Tidernes Tegn (Hun Inchiknahai) tia chanchinbu chu a bu tlêmtêin châwlkârtin an insuo a.
GSAM 415.2Kum 1880 favâng bul lam chun Upa Matteson chu Scandinavia sina belhna ding ṭanpuina hmu dingin Americaah a hung a. Chu kuma Kohran Pumpui Inkhâwmpuiah a tel a, lung ṭhatna nasatak nen thla 4, 1881 khân Europe ramah a kîr nâwk a. A kîr nâwk hnunga reiloteah, a kûnghlum invêla lekha insuona khâwl an lei a, Christiana lekhabu insuona inah an dah a.
GSAM 415Denmark le Sweden Ṭawnga Hriselna Chanchinbuhai
GSAM 415.3Anni chun Denmark ṭawnga hriselna chanchinbu, Sundheds Bladet tia hming vuo chu an insuo ṭan nghâl a. Kum 1883 khân ama chun Sweden ṭawngin khawm chu ang chanchinbu a insuo a, sakhaw chanchinbu, Thutak Thupuongtu tia hming vuo khawm a insuo bawk a. Kum 1884 khân an lekhabu insuona hmanruohai man chu $2,563 a nih. Chu kum sûng chun lekhabu tê sâng tamtak le lekhabu ṭhenkhat bâkah, chanchinbu a vaiin bu 115,000 an insuoa an semdar a nih.
GSAM 415Scandinavia Rama Upa Haskell
GSAM 415.4Kum 1882 khân Upa Haskellin a va tlawh leiin Scandinavia ramhaia sin chun ṭanpuina tamtak a hmu a; kum 1884 khân khawm Upa Geo. I. Butler, B. L. Whitney, A. B. Oyen le E. G. Olsenhai sinthaw leiin ṭanpuina nasatak an hmu bawk a.
GSAM 416Pi Whitein Scandinavia Ram a Ṭanpui Nasat
GSAM 416.1Kum 1885 khân Pi E. G. White le a naupa W. C. Whitein Scandinavia ram an tlawh a; hei hi chu ram sina ta dingin a man suok sen naw a nih. Mi ṭhenkhat chun chu rama miretheihaiin Sâwma pakhat an pêk thei naw ding le lekhabu zuara vah an tum khawm a ṭangkai naw ding ti ngaihdân an nei tawh a. Pi Whitein a pêk Inhriettirna thu chu a hun takah a ni a, mihaiin ṭha takin an lo pawm a; hi an thu dawnna hin chu chu a entir: “Lalpa'n a hril po po chu kan thaw ding a, a thu kan awi ding a nih.” Hi an tlawh chûng hin Scandinavia sin hmun chu a pumpuiin a inthlâk ta a; a hung inthlâkna bulpui chu Pi Whitein châwl lova a sinthaw kha a nih.
GSAM 416Norway Rama Lekhabu Insuona In Thar An Sak
GSAM 416.2Kum 1886 khân Upa O. A. Olsen le N. Clausenin Scandinavia ramhai an tlawh a, a hnuhnûng zâwk chu khan hun rei tak chu ramah a um a. Kum 1885 khân Christianaah lekhabu insuona in thar an sak a; thla 9 ni 1, 1886 a tâwp kuma chun, lekhabu insuona in chun lekhabu le lekhabu tê zuarna chauhin $5,386.68 a hmu a, chanchinbu lâkna man an hmuh chu $3,146.03 a nih.
GSAM 416Scandinavia Rama Kohran 25
GSAM 416.3Kum 1889 khân Kohran Pumpui Inkhâwmpui kuoma chanchin hrilna chun, Scandinavia sin hmunah kohran 25 le kohran mi 926 an um a, an Sâwma pakhat pêk chu $2,548.75 a nih, a ta; rawngbâwltu 6, thu hril phalna nei mi 4 le Lekhabu zuara vahtu 52 an nei bawk a. Kum khata thla 3 sûnga Norway le Sweden rama lekhabu zuarna sum chu $2,161.26 a nih.
GSAM 416Christiana Khawpuia Inchûkna In
GSAM 416.4Chu lai chun Christianaah inchûkna in pakhat chu inchûktu 50 nen a um a. Kum 1891 khân Christianaah Upa O. A. Olsen le E. J. Waggonerin Pathien Lekhabu Inthieng inchûkna an nei a, inchûktu 100 an tel a. Hi inchûknaah chun lekhabu zuara vah sin thu chu famkim takin an inchûktir a.
GSAM 417Kum 1895 a Scandinavia Rama Kohran 40
GSAM 417.1Kum 6 a liem hnunga, 1895 khân, Upa D. A. Robinsonin a pêk chanchin hrilna ei hmu a; chu lai chun ama hi ram dang sin biel enkawltu a nih. Chu chanchin hrilna chun chu hun sûnga sin a hung hmasuon nasat zie a langtir chieng hle leiin hieng hin kan la suok a nih: “Scandinavia ramah kohran 40 le kohran mi 1,458 an um. Chu kuma Sâwma pakhat chu $5,585.55 a nih. Kut nghata ruot rawngbâwltu 15, thu hril phalna nei mi 11 an um a, chu kuma lekhabu zuarna sum chu $40,000 a tling. Hi sum tamtak hi Lekhabu zuara vahtuhai thaw ṭhatna lei a ni deuh ber a; chu khawm chu kum 1885 a lekhabu zuartuhai le kan ringna rawngbâwltuhai ngeiin khawm lekhabu zuara vaha lekhabu zuar hi a thaw thei naw an itina ram ngeiah a nih.
GSAM 417Scandinavia Rama Biel Kohranhai Inkhâwmpui 3
GSAM 417.2Scandinavia sin hmunah chun tuhin Biel kohranhai inkhâwmpui 3 an um a, an inruot ṭan ni chu hieng hi a nih: Denmark, thla 5 ni 30, 1880; Sweden, thla 3 ni 12, 1882; Norway, thla 6 ni 10, 1887. Scandinavia Chanchin Ṭha Puongdar Sin ṭan hmasaa sin chu ṭha taka hma ṭhuntu, chu mihai ṭhatna dingin takzet le inhlân taka thawtu Upa John Matteson chu natna thina thlentu, chuop natna a vei ta a, thla 3 ni 30, 1896 khân California rama El Monteah, kum 61 a ni chun a thi ta a nih.
GSAM 417BRITAIN CHANCHIN ṬHA PUONGDAR SIN
GSAM 417.3England rama Hampshire pieng William Ings chu a naupang lai a inthawka United States rama a um leiin, a ngaihdân le inchûknaah America mi ang a nih. Ama chu thla 5 ni 23, 1878 khân Basel, Switzerland a inthawkin Southampton a tlung a. Chu ṭum chun a um hun a tawia, châwlkâr 2 chau a um hnunga Europe ram lien lamah hun tawi tê dingin a kîr nâwk a. Nisienlakhawm, a rei hnuhlakin Southamptonah a fe nâwk a; in tinah va fea lekhabu têhai semdar le a thaw thei taphawt chanchin ṭha puongdar sin thawin thla 4 a hmang hnunga, Châwlni zâwmtu 10 an um ti a hril a. Chu kum thla 12 ni 30 khân kei le ka nupui Southampton kan tlung a; thlasik sûngin Shirley Inkhâwmna In le kan luoh in ngeiah inkhâwmna neiin Upa Ings sinah kan inzawm a. Kum 1879 ṭhal laiin Southamptonah Puon ina inkhâwmnahai kan nei a. Hi hun le hmunah hin nula Maud Sisley (tua Pi Boyd) chu sinah a hung inzawm a, Pathien Lekhabu Inthieng relpui le in tina va fe sin a thaw a. Hi hmalâkna leiin mi engemaw zatin thutak an lo pawm ta a. A hnunga thlasik chun, kan umna le kan lekhabu dahna in, Ravenswood Villa sunga inkhâwmna pindanah inkhâwmnahai kan nei a.
GSAM 418England Rama Puon Ina Inkhâwmna
GSAM 418.1Kum 1880 ṭhal laiin Upa Andrews chu a hrisel naw chungin, Romseya Puon ina inkhâwmna ṭanpui dingin Switzerland rama inthawkin a hung a; chu hmuna chun mi danghaiin khawm Thucha chu an lo pawm a.
GSAM 418.2Thla 1 ni 11, 1880 khân lekhabu tê puongdar pâwl an din a. Hi sinah hin kohran mihai an lung an lût hle a, lekha insuo tamtak an semdar a.
GSAM 418.3Thla 2 ni 8, 1880 khân kan baptisma hmasatak kan nei a, mi 6 baptisma kan changtir a. Thla 7 ni 2, 1881 chen khân Southamptonah mi 29 tuia inchiah baptisma an chang tawh a nih.
GSAM 418England Rama Sinthawtuhai An Hung Pung
GSAM 418.4Kum 1881 favânga Kohran Pumpui Inkhâwmpui inrêlna thu angin, Upa A. A. John le a nupui, Geo. R. Drew le nula Jennie Thayer chu Englandah an fe a, chu chanchin ṭha puongdar sinah an inzawm a. Kum 1882 sûngin Upa Haskellin Europe sin hmun a tlawh a, England chanchin ṭha puongdar sin thawtuhai nen ni engemaw zat a hmang a, râwnna le thurâwn ṭangkai takhai pêkin a ṭanpui a.
GSAM 418.5Thla 3, 1882 khân Hun Inchiknahai dinga phêk 2 nei Britain belhna chu an insuo ṭan a, America rama inthawka an ithawn Hun Inchiknahai bu 1,000ah an bel a. Heihai hi Great Britain rama chanchin ṭha puongdar sinah an hmang a. Thla 10 ni 1, 1883 a sin chanchin hrilna chun, chu ni chun Châwlni zâwmtu 100 an um ti a langtir a. Chanchin ṭha puongdar sin an ṭan a inthawka Sâwma pakhat an pêk chu $2,078.71 a nih.
GSAM 419Lawnghai Hmanga Chanchin Ṭha Puongdar Sin
GSAM 419.1Lawng enkawltuhai ṭhatna zârah Upa Ings chu, “Peninsular and Oriental Steam Ship Company” lawng chawlhmun pawimawh 80, South Africa, East Indies le West Indies, Central America le Bay Islands rama umhai kuomah lekhabu tê le chanchinbu funhai a man pêk lova thawn phalna a hmu a. Hieng anga an ithawn rel ding lekha leia hi, Demarara tuikulha chun mi lunglûtna a hung inṭan hmasa a nih. Hi thu hi chu tuikulha inthawka lekhathawnhai hmangin kan hmu a nih.
GSAM 419“Châwlni Chanchin” Chu England Rama Lekhabu Dahna Inhaiah An Dah
GSAM 419.2Great Britain ram dung le vângah mipui lekhabu dahna in le a thlâwna lekha relna pindan 60ah Upa Andrews lekhabu Châwlni Chanchin bu khat seng an dah bawk a; chu lekhabuhai chu tua chen khawm chu hmuna chun an la um a, rel nuomtuhai kuomah an chanchin chu an la hril zing a nih.
GSAM 419.3Kum 1884 khân Upa Butlerin England ram a tlawh a, hi sin hmun dinga sinthawtu danghai a rualin an fe a. Upa S. H. Lane le Robert Andrews chu thla 5 ni 9, 1885 khân Great Britain rama chanchin ṭha puongdar sina inzawm dingin Boston a inthawkin lawngin an fe suok a. Pi Whitein England ram a tlawh chu sinthawtuhai ta dingin thazung le fuihna a nih. Pi White le a naupa chu Europe sin hmun a inthawka America lama an kîr nâwk hmain, chu ramah châwlkâr engemaw zat an um a.
GSAM 419“Tuhun Thutak” An Ṭan
GSAM 419.4Kum 1884 bul lamah, Upa Butler England rama a hung tlung hnunga reiloteah, Grimsbyah M. C. Wilcox chu lekha enkawltu niin, phêk 8 nei thla khata vawi 2 suok chanchinbu Tuhun Thutak chu ṭan dingin an rêl a. Chu chanchinbu chu tuhin England rama Londonah phêk 16 nei châwlkârtin suokin an insuo zing a, châwlkâr khatah bu 18,000 vêl an insuo a nih.
GSAM 420.1Kum 1889 khân Upa Holserin Britain Chanchin Ṭha Puongdar Sin chu kohran 8 le Châwlni zâwmtu 200 nei a ni ti a hril a; an laia mi 65 chu Londonah an um a. A hmaa kuma Sâwma pakhat chu $1,244.58 a nih. Kut nghata ruot rawngbâwltu 2, thu hril phalna nei mi 2, lawnga chanchin ṭha puongdartu 2 le Pathien Lekhabu Inthieng sinthawtu 7 an um a. Hi hun vêl hin Upa Wm. Hutchinson le Francis Hope chu England chanchin ṭha puongdar sinah an hung lût a nih.
GSAM 420London Khawpuia Pacific Lekhabu Insuona In
GSAM 420.2Kum 1890 sûngin Oakland, California a Pacific Lekhabu Insuona Pâwl chun London, 48 Paternoster Row ah sin enkawlna in peng pakhat a din a, London, Hmâr, 451 Holloway Road ah lekhabu insuona in a din bawk a. Kum hmasataka chu ina inthawka lekhabu zuarna sum, a tam ruala lei man anga chhût chu, $9,556.89 a nih.
GSAM 420.3Thla 2, 1895 khân Upa Robinsonin hieng chanchin hi a hril a:
GSAM 420.3“Great Britain ramah kohran 11, kohran mi 363, rawngbâwltu 5 le thu hril phalna nei mi 1 an um a. Kum liem taa Sâwma pakhat chu $5,077.20 a ni a, kohran mi pakhatin a intluk tlangpuiin $13.98 a pêk a nih. Lekhabu insuona in rochu tuhin Ram Tin Lekhabu Tê Pâwl, Mabat Phur Ding Inkhêksa, England rama dân anga inruot pâwl, ta a ni a, chu pâwl chun a enkawl a nih.”
GSAM 420.4Thla 12, 1895 khân Ram Dang Chanchin Ṭha Puongdar Sin Lekhaziektuin Great Britain ramah kohran mi 560 an um ti a hril a. Chu kum sûng chun Sâwma pakhat chu $1,000in a pung a. Chu hun chun London hmun hrang hrangah pâwl 8 chu Châwlniin an inkhâwm hlak a.
GSAM 420.5Hieng hin hi chanchin ṭha puongdar sin hmuna sin hi a hmasuon a, a châng chun a hriet thei lo ding tlukin. Thlai chihai chu lei ṭhenkhat chungah lei danga an ṭo angin an ṭo rang nawh. An hung ṭo a muong a, nisienlakhawm an ṭhan chu a nghet le a dawl zo lem a nih. Hi lalram sunga thucha pathumna thutak khawm chu chu ang a nih. A chi chu tu a ni a, zung a kai a, muong takin a hung ṭhang a, tuhin a lien thawkhat ta a nih.
GSAM 421AUSTRALASIA CHANCHIN ṬHA PUONGDAR SIN
GSAM 421.1Thla 5 ni 10, 1885 khân Upa S. N. Haskell, J. O. Corliss le a sûnghai, M. C. Israel le a sûnghai, Wm. E. Arnold le Henry Scott chu Australia ram sin hmuna chanchin ṭha puongdar sin ṭan dingin San Francisco a inthawkin lawngin an fe a. Hi hun hmaa kum 11, kum 1874 khân, Battle Creeka inkhâwmna pakhat an nei chun, Pi Whitein hnam tamtakin thutak an la pawm ding thu le ram hrang hrangah lekhabu insuona khâwlhai thawa, lekhabu le chanchinbuhai insuo a hmu thu a hril a. I ramhai am a hril chu ti chieng taka hril dinga zâwt a ni chun, a hming a hriet nâwk thei sun chu Australia a nih, tiin a dawng a.
GSAM 421Pathien Lekhabu Inthieng Râwl Rî Nâwk
GSAM 421.2Upa Haskell le a rualhaiin takzet le rah suok taka an sin an thaw leiin Thucha chu a dar rang hle a, chuleiin Australia rama chanchinbu insuo a ṭûl tiin an hmu a. Chu ang chun insuo ding an buotsai a, thla 1 ni 1, 1886 khân Melbourneah phêk 16 nei thlatin suok chanchinbu, Pathien Lekhabu Inthieng Râwl Rî Nâwk le Hun Inchiknahai tia hming vuo chu an insuo a. A bu hmasatak chu bu 6,000 an insuo a, a hnunga a suok dân pangngai ruok chu bu 3,000 chau a nih.
GSAM 421Australia Rama Kohran Hmasatak An Din
GSAM 421.3Châwlkâr ni hmasatak, thla 4 ni 10, 1886 khân Australia rama Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtu kohran hmasatak chu an din a. Thuthlunga hming ziek tawh mi 18 chu chu hmuna chun an um a, mi dang 7 chun baptisma changa lût dingin an ngên bawk a. Heihai hi a hnunga Châwlni chun baptisma an chang a, châwlkâr engemaw zat sûng chu Châwlni tinah kohran mihai an hung bel pei a, kohran chu mi 55 an hung tling ta a. Thla 5, 1886 chen khân hming ziek a vai chu mi 90 a nih. Heihai bâkah, hmun dangah Châwlni zâwm mi 35 vêl an um bawk a.
GSAM 421.4Lekhabu insuona inah chun lekha insuona khâwl ṭha 2 le khâwl hnawktu 1 an um a, a man po po pêk zawh a ni a, chu ram hlat taka Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtuhai ta an nih. Chu ram chu California rama Oaklanda kan lekhabu insuona in lien a inthawkin mêl 7,000 vêl a hlat a nih.
GSAM 422.1Kum 1886 sûngin Thucha chu New Zealand ramah a dar a. Australia sin hmun a inthawka chanchin hrilna chun New Zealand ramah Châwlni zâwmtu 50 an um ti a hril a. Lekhabu insuona ina lekhabu zuarna sum an hmuh chu $700 a nih. Hei bâkah Lekhabu zuara vahtuhai chun New Zealand ramah Inhnialna Ropui bu 400 an zuar a, Australia ramah Daniel Chunga Ngaihtuonahai bu 1,000 an zuar bawk a.
GSAM 422Australia Lekha Insuona Sin In
GSAM 422.21889 kum thla 7 ni 19 a pêk sin chanchin inthawkin hieng thilhai hi kan hriet a: Melbourne khuoah lekha insuona sin in sak a zo tah a, a sûngah kohran pathien biekna dinga inkhâwmna pindan khawm a um a nih.
GSAM 422Tasmania Rama Sin Inṭanna
GSAM 422.3Australia le New Zealand rama chun Biel kohranhai inkhâwmpui din a ni ve ve tah a, Upa Israel le Upa Steed chun sin chu Tasmania tieng an puongdar tah a nih. Chu hmun hnuhnunga chun kohran 3 din a ni tah a, an mi belkhâwm chu 136 an nih. Chun, anni bâkah la inruot naw Châwlni zâwmtu hmun hrang hranga umhai khawm an la um a nih.
GSAM 422.4Chu kuma Australia sin rama Sâwma pakhat chu $9,371 a nih. Chu sin rama chun Lekhabu zuara vahtu 15 an um a, an lekhabu zuarna chu $19,500 a tling a nih.
GSAM 422.5Upa Haskell khawvêl a vel pahnina khân Australia chu a tlaw nâwk a, 1889 kum thla 8 a an Biel kohranhai inkhâwmpui neiah a tel a nih. Kawng tam takah ṭanpuina ṭha a pêk a, chu chu inruot thar pâwl chun an lâwm nasa hle a nih. Pathien sin sukpung le suknghet, thil tum ropui pakhat chu hmasuontir dingin America rama sin thawtu hrang hranghai chun hun hrang hrangah Australia chu an tlaw hlak a nih.
GSAM 422Australia Rama Pi White
GSAM 422.61891 kum favang laiin Pi E. G. White, a naupa W. C. White, Upa Geo. B. Starr le mi danghai chu California inthawkin Australia tieng an suok a, thla 12 a an tlung a nih; chu chu chu ram lienpui nipui lai tak a nih. Chu rama kum 9 a um sûnga taksa chaknawna a tuor chungin, Pi White Inhriettirna thu chun sin chu Vântirko pathumna thucha thlarau le a kawng dik taka sie dingin a ṭanpui nasa hle a nih. Australia rama an um sûngin Upa J. O. Corliss chu hi rama sinah a tel nâwk a, W. A. Colcord le mi danghai khawm rawngbâwltu, inchûktirtu le sin dang thawtu dingin an hung lût a nih.
GSAM 423Australia Rama Upa Olsen
GSAM 423.1Upa O. A. Olsen chu Kohran Pumpui Inkhâwmpui ṭhuoitu lien a ni laiin, ram dung le vangah kan sin hmun poimawhai rêng rêng a tlaw a nih. Chu ding chun hla taka zin a ngai a, khawvêl velna a nih. An mamawhai le Chanchin Ṭha puongdar sin hrang hrang um dân chu a hriet ṭhat lem theina dingin, chuongchun anni chu duh leh duha nei loin a rawng a bâwl pêk theina dingin chu zin chu a nei a nih. Hi zin sûng, 1893 kum khân Australia rama châwlkâr tam fe a hmang a nih.
GSAM 423Australasia Biel Kohranhai Inkhâwmpui Ṭangkhâwm
GSAM 423.2Chu hun sûngin Australasia Biel kohranhai inkhâwmpui ṭangkhâwm din a ni a, Australia le New Zealand Biel kohranhai inkhâwmpuihai le Australia Chanchin Ṭha puongdar sin ramhaiin an din a nih. Hi inkhâwmpui hi kum 2 danah voi khat an nei a, ram dang biel kohranhai inkhâwmpui ṭangkhâwmhai remruot dân angin an nei a nih. 1893 kum sûnga chu sin rama Lekhabu zuara vahtu tlêmte chun Krista Tieng Ke Penhai lekhabu insuo 5,000 chu an zuar zo a, a pahnina dingin chu zât bawk chu insuo nâwk a nih. 1894-95 kum nipui laiin, thla 4 sûngin hril lâwka leina ding lekhabu 4,000 an lei dingin mihaiin an ngên a nih.
GSAM 423Australia Rama Upa Prescott
GSAM 423.31895 kum khân kohran pâwl inchûkna sin ziaktu Upa W. W. Prescott chun hi Biel kohranhai inkhâwmpui rama thla tam fe a hmang a, hi sin kawng hi hun le ngaituona tam tak a pe a nih. Chu lai chun inchûkna sin thawtuhai inchûktirna inkhâwm a ṭhuoi bawk a, chu chu an ta dingin a ṭangkai nasa hle a nih.
GSAM 424.1Chu kuma sin chanchin chu Upa W. C. White-in Kohran Pumpui Inkhâwmpui kuomah a pêk a, chu chu hieng hi a nih:
GSAM 424.1“Australia Biel kohranhai inkhâwmpui ṭangkhâwm chu kohran 17, mi 1074 neihaiin an din a, an hma kumah Sâwma pakhat $9,810.10 an pêk a nih. Hi Biel kohranhai inkhâwmpui hin Kut nghata ruot rawngbâwltu 12, thuhril phalna nei 2, Pathien Lekhabu Inthieng inchûktirtu 3 le Lekhabu zuara vahtu 50 a nei a, annihai chun chu kum sûngin $28,731.11 man lekhabuhai an zuar a nih. Chu kum sûngin kohran 6 le mi 321 nei New South Wales ram chu Australia Biel kohranhai inkhâwmpui inthawkin ṭhen a ni a, New South Wales Biel kohranhai inkhâwmpui tiin hming a ni tah a nih.”
GSAM 424AFRICA SIMTIENG CHANCHIN ṬHA PUONGDAR SIN
GSAM 424.21886 kum Battle Creek khuo a Kohran Pumpui Inkhâwmpui neia chun Africa Simtieng rama Chanchin Ṭha puongdar sin inṭan ding thu chu an ngaituo a nih. Chu sin thaw chu remtih a ni tâk leiin, 1887 kum nipui a hung inṭan chun chu ram hlatak chu sin din dingin hma lâk a nih. Chu rama chun Châwlni zâwm inṭan tah mi tlêmtehaiin sin thawtu an hni mek a nih.
GSAM 424Africa Simtieng Rama Upa Boyd le Upa Robinson
GSAM 424.3Hi ding hin thla 5 ni 11 khân Upa C. L. Boyd le a insûngmihai, Upa D. A. Robinson le a nupui, sin thawtu dang lein, New York khuo inthawkin Liverpool le London fe tlangin Africa tieng lawngin an suok a nih. Kum 3 hnuah Kohran Pumpui Inkhâwmpui a chun Pu P. W. B. Wessels-in a hril a, hi sin thawtuhai Africa an tlung lai chun, chu thu chanchin insuohai chhiarna le Pathien Lekhabu Inthieng inchûkna inthawkin, thupêk palinaa Châwlni chu lo zâwm mek mi 40 vêl an um tah a nih.
GSAM 424.4Upa Robinson le Upa Boyd chun Cape Town khuoah Chanchin Ṭha puongdar sin chu an inṭan a, chutaka inthawkin hmar-chawisuok tieng mel 800 ṭêp a hla, lungmanṭam lakna hmun Kimberley tieng a dar a nih.
GSAM 424.51889 kum chen chun rawngbâwltu 2, thuhril phalna nei 1, kohran 4 le mi 80 chau an um a; annihai chun Sâwma pakhat $2,798.36 an pêk a nih. Chu kum sûngin America rama Upa Ira J. Hankins chun Cape Town khuoah sin a thaw a, a rah a ṭha hle a nih. Pu Druillard le Pi Druillard chu hi hmuna sin thawtuhai pawl ding le ram thara sin inṭan dinga kohhaiin an tuor sin rimna le neihnawna chu ṭâwmpui dingin Nebraska inthawkin an hung a nih. Pi Druillard sin chu a tam lem lekhabu dâhna hmunah a nih a, hi sin kawnga sum inlâwnna chu a enkawl dingin hlan a ni a; Pu Druillard ruok chu Chanchin Ṭha puongdar sin hrang hrangah a buoi a nih. Chu kum sûngin hi lawng chawlhmun hung tlung lawnghaia chun $750 man lekhabuhai a zuar a nih.
GSAM 425Africa Rama Upa Haskell
GSAM 425.1Chu kum tho thla 8 khân Upa Haskell chu Cape Town khuoah a tlung a nih. Africa Simtieng rama pâwl hrang hrang tlaw le anni leh sin thawin thla 5 chu ṭha takin a hmang a nih. Hi tlawna lei hin sin chu a detin a pung a, a sin thaw rah a hmu tâk leiin ama lungril khawm a fuihhar a nih. Inchûkna sin tieng lunglûtna sukhar a ni a, chuongchun Africa rama inchûktu 12 chu kan kohran pâwl inchûkna inhaia inchûk dingin America tieng an hung a nih.
GSAM 425.2Chu lai chun lekhabu zuara vah sin khawm a ngaihlu angtakin ngaituona pêk a nih. Hi sin hmasuonna dingin Cape Town khuoah inchûktirna inkhâwm an nei a, Pu E. M. Morrison-in a ṭhuoi a nih. Chu chun Thucha sin ṭhen poimaw tak hi nun thar le chakna thar a pêk a nih. Hi inchûktirna inkhâwma inchûktirna pêk a ni zo hnu lawkah Lekhabu zuara vahtu 13 chun thla 6 sûngin $5,621.28 man lekhabuhai an zuar a, an pe zo a nih. A nihna takah chun, lekhabu lei dinga ngênna a tam nasa êm leiin London sin in chu sinin a “chim pil” a nih, an mamaw angin lekhabuhai chu rang tâwka siem a thei si naw a.
GSAM 425.31892 kum khân Upa A. T. Robinson chu Africa Simtieng sinah a tel a nih. Chu lai chun sin chu a pung tâk êm leiin lekhabu dâhna in lui thlâkna dingin a thar a ngai tah a nih. Chuleiin kohran inkhâwmna pindan khawm nei thei dingin in lien tâwk sak a nih.
GSAM 426Africa Rama Inchûkna Sang In
GSAM 426.1Chuti chun sin chu a hmasuon pei zêl a, a tâwpah Cape Town khuo kâwla Claremont khuoah $35,000 man inchûkna sang in sak a nih. America rama unauhai kuoma ṭanpuina an hni umsun chu inchûkna sang thuhai inchûktir thei ding inchûktirtuhai tir hung ding chau a nih a, a sum sêng ding chu anni ngeiin an tuor ding a nih. Hi ngênna hi thaw pêk a ni a, inchûkna in chu 1893 kum thla 2 ni 1 a hawng a nih.
GSAM 426Africa Simtieng Biel Kohranhai Inkhâwmpui
GSAM 426.2Africa Simtieng Biel kohranhai inkhâwmpui chu 1892 kumah din a nih. 1893 kum Kohran Pumpui Inkhâwmpui a chun Kohran Pumpui Inkhâwmpui sûnga tel dingin thlang a nih. Chu lai chun kohran 5 le mi 138 an nei a, an hma kumah Sâwma pakhat $34,077.32 an pêk a nih. Hi inkhâwmpui hin Peter Wessels chu Africa Simtieng Biel kohranhai inkhâwmpui âiawhtu a nih a, ama chun Kohran Pumpui Inkhâwmpui kuomah $16,000 a phal taka thilpêk a pe a nih. Hi hi Africa Simtieng rama sin inṭanna dinga Kohran Pumpui Inkhâwmpuiin sum a sêng nêka tam lem a nih. Hi thilpêk bâkah ama le a unaupa pakhat chun Chicago khuoah man lâk lo damdawi semna sin inṭan dingin $40,000 an pêk a nih.
GSAM 426.31895 kum Kohran Pumpui Inkhâwmpui a chun Ram Dang Chanchin Ṭha Puongdar Sin Ziaktu chun Africa sin ram chanchin hieng hin a hril a:
GSAM 426.3“Africa Simtieng Biel kohranhai inkhâwmpui din a ni chu kum 2 chau a la ni a, sienkhawm chu hun sûngin Kohran Pumpui Inkhâwmpuiin chu sin ramah sin thawtu 12 a tir lût tah a nih. An laia 2 chu mâni sum hmanga Chanchin Ṭha puongdar rawngbâwltu dingin ram sûngrilah an fe tah a, mi danghai ruok chu sin kawng hrang hrangah an lût tah a nih. Chu Biel kohranhai inkhâwmpui chun hmasuon mek inchûkna in, nu le pa nei naw naihai enkawlna in le la sak mek hriselna enkawlna in a nei a nih. Chhiarna lekhaa chun an mi 184 an nih ti a lang a nih.”
GSAM 426Africa Simtieng Rama Chanchinbu Insuohai
GSAM 426.4Africa Simtieng rama sakhuo zalênna thu chun thla tlêmte liem tah sûngin kan mihai chu chanchinbu 2 insuo dingin a sukhar a nih. Pakhat chu Holland ṭawnga De Wachter ti a nih a; a dang chu Sap ṭawnga The South African Sentinel and Gospel Echo ti a nih. Hi hnuhnunga mi hi 4,000 an semdar a nih.
GSAM 427Africa Simtieng Biel Kohranhai Inkhâwmpui Ṭangkhâwm
GSAM 427.11903 kum thla 1 a chun Africa Simtieng Biel kohranhai inkhâwmpui ṭangkhâwm din a nih. Chu chu Cape Colony le Natal-Transvaal Biel kohranhai inkhâwmpuihai, le Inkhâwmpui ṭangkhâwm thununna hnuaia um Basutoland le Matabeleland Chanchin Ṭha puongdar sinhaiin an din a nih. Hi inkhâwmpui sûnga chun inruot tah kohran 15, mi 595 neihai; la inruot naw pâwl 9, mi 90 neihai; le mâni umna hrang hranga Châwlni zâwmtu 30 an um a nih. An rêngin 715 an ni a, Sâwma pakhat $7,850 an pêk a nih. Sin thawtu 39 an um a, an laia 21 chun Biel kohranhai inkhâwmpui hrang hrang inthawkin hlaw an dawng a nih.
GSAM 427POLYNESIA SIN RAM
GSAM 427.21876 kum khân Upa James White le hi ziêktu hin Hun Inchiknahai chanchinbu bu khat le lekhabu tê ṭhenkhat, lekha thawn pakhat leh, Pitcairn thliarkâr tieng kan thawn a nih. Hi lekhahai hi Cape Horn velin New York tieng fe ding lawng pakhat chunga dahin a um a nih. Chu lawng chu Pitcairn-ah châwl a ta, chutah chun thil fun chu pêk a ni ding ti min hriettir a nih. Chu thliarkâra mi pakhat khawm kan hriet naw a, a mi chênghai chu inhlân le Pathien ngaihsak mihai an nih ti thu thang bâk chu thliarkâr thu hrim hrim khawm kan hriet naw a nih. Ieng a hung rah ding ti hriet loin chu chanchinbuhai chu thawn a nih.
GSAM 427Pitcairn Tlawna
GSAM 427.3Kum 10 hnu, 1886 kum Pu John I. Tay-in chu thliarkâr a tlaw hma chun chu mihai chanchin amanih, kan lekhahai chanchin amanih iengkhawm kan hriet naw a nih. Chu laia kan hriet tâk chu Hun Inchiknahai bu le lekhabu têhai an chhiar rahin, thliarkâr pumpui khân hun pakhat chu an Pathien biek ni, Châwlkâr ni hmasatak chu ni sarina tieng thlâk a, Lalpa Châwlni zâwm dingin an lung an thlûk ṭêp tah a nih. Nisienlakhawm, Pu Tay tlaw hun chen chu chu an thaw naw a nih. Ama chun chu thliarkâr tlaw dingin hun rei tak lungrila fuihna nasatak a nei a, sienkhawm chu mihai chu mi mala hriet a nei naw a, thutak tieng an lunglûtna lo inkâng tah thu khawm a hriet naw a nih.
GSAM 428.1America tieng a kîr hnu chun Pacific tuifinriata thliarkâr pakhat inthawka thliarkâr dang tieng Chanchin Ṭha puongdar rawngbâwltuhai phur theina ding lawng sak ni se tiin ṭhahnemngai takin a ngên a nih. Hi ngaituona hi a lungrila poimawtak a ni chungin 1889 kum Kohran Pumpui Inkhâwmpui a chun a tel a, chutah chun Polynesia thliarkârhai sin ding a ngên a nih. Chu sin ṭangkaina chu inkhâwmpuiin a hmu a, Pacific tuifinriat thliarkârhai laia sin thaw dinga lawng sak amanih lei amanih theina dingin thilpêka $12,000 khâwm dingin thu an tlûk a nih.
GSAM 428Pitcairn Lawng Sak A Nih
GSAM 428.2Hi thutlûkna ang hin Pitcairn lawng chu 1890 kum nipui laiin California rama Oakland khuo inthawka mel 30 vêla hla, Benicia hnai khân $12,035.22 sêngin sak a nih. Kum khat ṭhen 4 a ṭhen 3 sûngin hi sum hi khâwm a ni a, hi sin chau ding hin Châwlni inchûknahaiin an pêk a nih. Chu nêka hlim le ṭhahnemngai taka thilpêk pêk a ni ngai naw a nih. Lawng chu 1890 kum thla 9 ni 25 a Oakland, California khuoah hlan a nih. Chu hun en ding chun mi 1500 vêl chu lawng chung le lawng châwlna kamah an inkhâwm a nih.
GSAM 428Pitcairn Zin Hmasatak
GSAM 428.3Chu lawng chu thla 10 ni 20 a a zin hmasatak neiin San Francisco inthawka a sin thawna ram hlatak tieng a suok a nih. A chunga Chanchin Ṭha puongdar rawngbâwltu ding chun Upa E. H. Gates le a nupui, Upa A. J. Read le a nupui, John I. Tay le a nupui, le Lawng Ṭhuoitu Marsh hnuaia Chanchin Ṭha puongdar lawng sin thawtuhai an um a nih. Hi lawng hi San Francisco simtieng mel 4000 a hla Pitcairn thliarkâr tieng a fe hmasa a, thla 11 ni 25 a a tlung a nih. Thla 12 ni 17 a lawngin thliarkâr a mâksan chun puitling 82-in baptisma an chang tah a, Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtu kohran dingin inruot an ni tah a nih. Chu hnu chun lawng chu Society, Hervey, Samoan, Friendly le Fiji thliarkâr pâwlhai tieng a fe a, Sap ṭawng hmang mihai kuomah sakhuo lekhabuhai le hriselna, insûmna lekhabu têhai a hnutchhiah a nih. 1891 kum thla 9 chen thla 8 sûngin, Chanchin Ṭha puongdar rawngbâwltuhai chun chhiar ding lekha tam tak a man lâk loin an sem bâkah $1,900 man lekhabuhai an zuar a nih.
GSAM 429.1Chanchin Ṭha puongdar rawngbâwltuhai chu hieng hin sie an ni a: Upa Read chu Tahiti-ah; Upa Gates chu chutaka inṭan tah sin zo dingin Pitcairn-ah a um zui a; Pu Tay ruok chun Fiji thliarkâra sin thaw a thlang a nih. 1904 kum thla 4 ni 14 a Ennâwkna le Thupuongtu chanchinbu a chun Upa Fulton-in Fiji sin thu hieng hin a hril a: “Tuhin hi Chanchin Ṭha puongdar sin rama hin Châwlni zâwmtu 150 nêka tam an um tah a nih.” Fiji inthawkin lawng chu siemṭhat ngaihai siemṭhatna le a mamaw ang sukṭhatna nei ding, le lekhabuhai lâk belh ding khawmin Aukland, New Zealand tieng a fe a nih.
GSAM 429Chanchin Ṭha Puongdar Rawngbâwltuhai Thina
GSAM 429.2Kum 1, thla 11 le ni 18 a bo hnuah Pitcairn chu San Francisco tieng a kîr a, 1892 kum thla 10 ni 9 a a tlung a nih. Chu hun sûngin Lawng Ṭhuoitu Marsh chu a thi tah a, New Zealand thliarkârah vui a ni tah a nih. Pu Tay chu chuap natna a vei a, chu inthawka chun a dam nâwk thei ta naw a nih. Ama khawm rem taka thiin, Fiji ram hlatakah vui a nih; chuti chun nun hlu tak 2 chu Polynesia Chanchin Ṭha puongdar sin dingin rang takin pêk an ni tah a nih.
GSAM 429.3Tahiti thliarkâr Papaete khuo a um Chanchin Ṭha puongdar rawngbâwltuhai chun sin an thaw rah chu a inṭan hnu lawkah deṭ an hmu tâk leiin an lâwm a nih. Chu hunah chun mi 40-in an lung an thlâk a, Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtu kohran dingin inruot an ni tah ti chanchin lâwmawm chu an ram tieng an thawn thei a nih.
GSAM 429Pitcairn Zin Pahnina
GSAM 429.4Lawng chu a zin pahnina neiin 1893 kum thla 1 ni 17 a San Francisco inthawkin a suok a, hieng Chanchin Ṭha puongdar rawngbâwltuhai hi a chunga an um a: B. J. Cady le a nupui, J. M. Cole le a nupui, E. C. Chapman le a nupui, le M. G. Kellogg, M.D. Ohio rama nula Hattie Andre chu Pitcairn thliarkâr inchûktirtu dingin an leh a fe a nih. 1893 kum favang laiin Pu Cady chun Society thliarkâr pâwl a mi Raiatea-ah inchûktu 60 neiin inchûkna in a hawng a nih. Inchûk hun hmasatak a tâwp chun an zât chu 105 a hung ni tah a nih. Inchûk hun pahnina a hung inṭan chun inchûktu 120 an um a nih.
GSAM 430Pitcairn Zin Pathumna
GSAM 430.1Lawng zin pathumna chu 1893-94 kumah neih a nih. Hi zinna dinga Chanchin Ṭha puongdar rawngbâwltuhai chu Michigan rama mi G. O. Wellman le a nupui le Lillian White an ni a; anni rêng chu Upa Cady sin thaw ṭanpui dinga Raiatea fe dingin ruot an nih. Pu Stringer le a nupui chu mâni sum hmanga Chanchin Ṭha puongdar rawngbâwltu dingin an fe a nih. Anni chu Rurutu-ah an um a nih. Raratonga-ah, a mihaiin Châwlkâr ni hmasatak âia Inrinni an zâwmna hmunah, damdawi siertu Caldwell le a nupui sie an ni a; California rama Upa Buckner le a nupui ruok chu Pitcairn-ah hnutchhiah an ni a nih. Hi mihai leh a um sûngin sin thaw dân thar tam tak chu an nei inṭan a, kawng tam takah a ram mi chênghai ta dingin a ṭangkai hle a nih. A hmasatak dingin chu thliarkâra tuha um chang vûtna ding thli châka her khâwl sak a nih a, chu thli chakna bawka chun khâwl têhai chu her an ni a, chuongchun thliarkâr mihaiin hi hmaa an hriet ngai naw sin dang thawna a hung suok a nih.
GSAM 430Pitcairn Zin Palina
GSAM 430.21895 kum thla 12 ni 15 a chun Ram Dang Chanchin Ṭha Puongdar Sin Ziaktu chun hieng hin a hril a:—
GSAM 430.3“Pitcairn chu a zin palina inthawkin tuhin lawng chawlhmunah a um tah a nih.... Sin chu thliarkâr pâwl hrang 9-ah inṭan a ni tah a, chutah chun hieng sin thawtuhai hi an um a nih:—
GSAM 430.4“Pitcairn thliarkârah inchûktirtuhai, E. S. Butz le a nupui le Hattie Andre. Norfolk thliarkârah, Australia inthawka hung mâni sum hmanga Chanchin Ṭha puongdar rawngbâwltu ṭhenkhat chu hi hmuna sin thawin an um a nih. Society thliarkârhaiah, rawngbâwltu B. J. Cady; damdawi hmanga Chanchin Ṭha puongdar rawngbâwltuhai, Pu R. A. Prickett le Pi R. A. Prickett. Raratonga-ah, damdawi hmanga Chanchin Ṭha puongdar rawngbâwltuhai, damdawi siertu J. E. Caldwell le a nupui, nula Lillian White le nula Maude Young; inchûktirtuhai, G. O. Wellman le a nupui, Upa J. D. Rice le a nupui. Fiji-ah, Upa J. M. Cole le a nupui. Friendly thliarkârhaiah, Upa E. Hilliard le a nupui. Rurutu-ah, Pu Stringer le Pi Stringer, mâni sum hmanga Chanchin Ṭha puongdar rawngbâwltuhai. Hawaii-ah, Upa E. H. Gates le a nupui; inchûktirtuhai, H. H. Brand le a nupui. Samoa-ah, damdawi siertu F. E. Braucht le a nupui. Upa D. A. Owen le a naupa le a naunu, mâni sum hmanga Chanchin Ṭha puongdar rawngbâwltuhai.
GSAM 431.1“Pitcairn chun a zinna voi 4 sûngin lekha tam tak a zuar a, a man lâk loin khawm a sem a nih. Chu rahin hmun tam takah Châwlni zâwmtuhai an hung um tah a nih. Pitcairn thliarkâr, Norfolk le Tahiti-ah kohranhai din a ni tah a nih.”
GSAM 431Pitcairn Lawng Zuara A Um Ta
GSAM 431.2Lawng an siem lai khan um naw, Polynesia biela fe theina remchânghai chu tuhin a um ta leiin, lawng chu an zuar ta a, sin chu thaw pei dingin lam dang an hmang ta a nih. Upa E. H. Gates chu tuhin Polynesia biel enkawltu a nih a, thlierkâr pâwl hrang hranga hmasuonna thu a hril a nih.
GSAM 431WEST INDIES
GSAM 431.31889 kum thlasikin America ram mi Pu Wm. Arnold chun West Indiesah Lekhabu zuara vahtu sin a ṭan a. Chu sin chu a thaw lai chun mi 1,200 hming le an umna a hmuh thei a, chuong chu chanchin ṭha puongdar sina an hmang theina dingin Ram Tin Lekhabu Tê Pâwl kuomah an thawn a. An umnahai chu lekha thawn le lekhabu thawnna hmangin, thutak hriet nuomna a hung um a, chuongchun Pathien Thu hrilna hmanga Chanchin Ṭha puongdar dingin lam a hung inhawng ta a nih.
GSAM 431.4Rawngbâwltuhai hung sinthaw dingin an kona chu chângin, 1890 kum, thla 11-na khan Upa D. A. Ball chu Barbadoes le hmun dangah sinthaw dingin a fe a. A thawna zarah mi ṭhenkhatin thutak an pom ta a. 1892 kumin California rama inthawk Pu Patterson chun thlierkârhai chu a va huol a, Pathien Lekhabu Tiemna lekhabu a zuarna a hlawhtling hle a nih. 1893 kumin B. B. Newman chu Pu Arnold a um naw lai chu lekhabu zuara vah sin enkawl dingin Florida rama inthawkin Jamaicaah a fe a. Pu Evans le Pu Hackett khawm chu kum chun hi sin ṭhena hin sinthaw dingin Indiesah an fe a. Thla 5-na khan Upa Haysmer le a nupui chu lam inhawng ang peia sinthaw dingin hi bielah hin an hung a. Chu hnu sâwt naw chun Pu Arnold a hung kîr a, tu ruok chun hriselna thu lekhabuhai zuara vah a tum ta a. 1895 kum, thla 7-na thlengin Jamaica chauh khawmah hieng lekhabu $8,200 man an zuar ta a, sakhua thu lekhabu zuarna chu $7,654 a nih a, a vaiin $15,854 a nih. Lekhabu tamtak chuong anga an semdar chun Kingstonah kohran mi 75 nei kohran fel taka inruot din le thlierkâr hmun danga rawngbâwltuhai sinthawna lam hawng dingin a ṭanpui hle a nih.
GSAM 432Trinidad
GSAM 432.1Hi hmuna sin hi Jamaicaa an ṭan dân ang deuin an ṭan a. 1889 kumin Pu F. B. Grant le a nupui chu kan kohran lekhabuhai hriettir dingin thlierkârah fe dingin an sâwm a, Upa Flowers le a nupui khawm an sâwm anga an nung an zui vat a, lam inhawng ang peiin sin an thaw a. An sin chu a hlawhtling hle a, nisienlakhawm Upa Flowers chu khawsik hriin a man ta a, chu lei chun 1894 kum, thla 6-na ni 29-in a thi ta a nih. A âiaw dingin Upa E. W. Webster an thlang a, ama chu 1895 kum, thla 8-na khan New Yorka inthawkin lawngin a fe suok a.
GSAM 432.21896 kumin West Indiesa sinthawtuhai chu hieng an nih: Jamaicaah Upa A. J. Haysmer le W. W. Eastman an um a, Bahama Thlierkârhaiah Lekhabu zuara vahtu eng emaw zat an um a. Lesser Antillesah Upa E. Van Deusen le a nupui, Pathien Lekhabu sinthawtu C. F. Parmlee le a nupui, le Lekhabu zuara vahtu Pu Bean le Pu Hackett an um a. Trinidadah Upa E. W. Webster le a nupui, chun damna enkawl hmanga chanchin ṭha puongtu Nula Stella Colvin an um a. A rahai chu: Jamaicaah Châwlni zâwmtu 110, Trinidadah Couva vêla khawm Châwlni zâwmtu 50, Barbadoesah kohran pakhat, le Lesser Antilles sunga Antiguaah pâwl pakhat an nih.
GSAM 432AMERICA LAI
GSAM 432.3Upa F. J. Hutchins le a nupui chu 1891 kum, thla 11-na ni 16-in United States an chhuahsan a, Bay Thlierkârhai tiengah an fe a. Chu lai chun Thupêk Sâwma thupêk palina anga Châwlni zâwm mi 20 vêl an um a, a tam lem chu Ruatanah an um a nih. An kuoma dâk hmanga lekhabu an thawn chun hi thutak hi an hriettir hmasa a nih. Kum 3 hnunga, 1894 kumin, W. A. Miller le a nupui chu California rama inthawkin Bonaccaah an fe a. Chutah chun Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtuhai sak inchûkna ina 1894 kum, thla 7-na ni 4-in an hawng inchûkna inah inchûktirtu sinin inchûkna sin an zawm a. A inṭanna hun sûnga inchûktu hung zat chu a tlângpuiin 34 an nih. Inchûktuhai 45 an hung tling ta leiin, 1895 kumin inchûkna in chu mâni insâwm thei a nih tiin an hril ta a nih.
GSAM 433.11895 kuma an nei Kohran Pumpui Inkhâwmpuiah Upa Hutchins chun thlierkârhaia Thucha zâwm mi 100 an um ti a hril a. Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtuhai ta inkhâwmna in pahni an sak ta ti khawm a hril bawk a. Ram a vâng a, lei chu thlai china ta dingin a hlu hle leiin, chu inkhâwmna in pahni laia pakhat chu tui chungah an sak a. Hi in pahni le inchûkna in chu Kohran Pumpui Inkhâwmpui Pâwl hmingin an pe a. Thlierkâra Inkhâwmpui thilneihai man chu $1,789.60 vêl a nih tiin an chhut a. 1895 kum thlenga lekhabu an zuar zat chu $2,243 a nih.
GSAM 433America Lai Ta Dingin Lawng Tê
GSAM 433.2Chanchin ṭha puongtuhai thlierkâr pakhat aṭanga pakhat danga phur theina lawng tê nei chu a remchâng a, a ṭangkai ti chu Inkhâwmpuiin a ngaituo ta a. Chuleiin Bay Thlierkârhai laia sin ta dingin $3,000 aia tam naw sênga hieng lawng chu siem dingin an rêl ta a nih.
GSAM 433.31896 kumin America Laiah sinthawtu pali chauh an um a: Upa F. J. Hutchins le a nupui, le Spanish Hondurasah Upa J. A. Morrow le a nupui an nih. British Honduras khawpui Belizeah thupêk palina anga ni sarina zâwm ringtuhai pâwl pakhat an um a. Hi biela sin tam lem hi Caribbean Tuipui thlierkârhaiah an thaw a nih. Hitah hin dollar sâng eng emaw zat man lekhabu an zuar ta a, mi 60 chun Vântirko pathumna thucha thutaka chun lâwm an chang a nih.
GSAM 434Upa Hutchins Thina
GSAM 434.1Upa F. J. Hutchins chun America Lai bielah kum 12 vêl ringum tak le ṭhahnemngai takin sin a thaw a. A tâwpa chun a tuor theina a tâwp ta a, hriin a hneh ta a nih. Tuhin a muhila a châwl a, Lalpa kona—mi ringumhai kai har ding kona—chu a nghâk a nih.
GSAM 434AMERICA SIM TIENG
GSAM 434.2Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtuhai thu pom chu lekha insuo hmangin America Sim Tiengah an hriettir hmasa a nih. 1891 kum, thla 10-na khan Pu Snyder, Pu Stauffer le Pu Nowlin chun Argentineah Lekhabu zuara vahtu sin an ṭan a. 1893 kumin Kohran Pumpui Inkhâwmpui thurêl angin Illinois ram mi, German rawngbâwltu Upa F. H. Westphal chun hi chanchin ṭha puongdar biela sin hi a zawm a. 1894 kumin California ram mi Frank Kelley chu mâni inchâwm chanchin ṭha puongtuin Colombia Ramhai Inpumkhâwmah a fe a. Thla eng emaw zat hnunga chun sinthawtu dangin an nung an zui a, chuong ang chun hi chanchin ṭha puongdar sin thar hi an ṭan a nih. 1896 kumin hi biela sin chungthu hi hieng angin an hril a: Chileah rawngbâwltu pakhat, 1895 kum, thla 10-na ni 19-a hung tlung Upa G. H. Baber a um a; Lekhabu zuara vahtu pahni, F. W. Richards le F. H. Davis an um bawk a. Argentineah khawm rawngbâwltu pahni, F. H. Westphal le Jean Vuilleumier, le Lekhabu zuara vahtu pahni, O. Oppegard le C. A. Nowlin an um a. Chuong bâkah Pathien Lekhabu sinthawtu pali, Lucy Post, Pu Snyder le a nupui, le John McCarthy an um a. Brazilah rawngbâwltu pahni, Upa W. H. Thurston le H. F. Graf, le Lekhabu zuara vahtu pathum, A. B. Stauffer, J. F. Berger le J. A. Berger an um a. British Guianaah rawngbâwltu pahni, Upa W. G. Kneeland le Upa P. Giddings, le damna enkawl hmanga chanchin ṭha puongtu pahni, Damdawi Thiem B. J. Fercoit le a nupui an um a.
GSAM 435.11896 kum thlengin Chileah dollar 1,000 man lekhabu an zuar ta a. Lekhabu zuara vahtuhai kuoma an lekhabu leihai an tiemna hmangin, Châwlni zâwmtu 30 chun Châwlni le a inzawm thutakhai an pom ta a nih. Brazil le Argentineah dollar 10,000 man lekhabu an zuar ta a; chu aia ṭha lem chu Châwlni zâwm mi 100 an um ta hi a nih. Kohran pakhat le Châwlni inchûkna panga an din ta a. Argentineah chun Buenos Ayres, Crespo le San Cristobalah kohran pathum an din a. British Guianaah khawm kohran pakhat an din a, Châwlni zâwmtu 50 an um a. Chuongchun America Sim Tienga Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtuhai chu a vaiin 150 an nih.
GSAM 435SIM TIENG CHANCHIN ṬHA PUONGDAR PÂWL
GSAM 435.2Indiktaka hril chun hi pâwl hi ram danga sinthaw pâwl ti thei a ni nawh, kan ram sûng ngeia ram dang mihai (Africa mihai) kuoma Chanchin Ṭha a puongdar nisienkhawm. A rah an hmuh tahai ta dingin, Pathien malsâwmna hnuaia Upa J. E. White ṭhahnemngai taka a thaw pei sin chu chawimawi a ṭûl hle a nih.
GSAM 435.31893 kum thlasik, Illinois Biel kohranhai inkhâwmpui ṭhuoitu ka nih lai khan, Upa White chu Sim Tieng Ramhaia mi dumhai chungthu lungkhamna rik tak phurin ka kuomah a hung a. Chicagoah chawlhkâr eng emaw zat a châm lai chun, chu khawpuia mi dumhai ta dinga sinthaw theina ding min a ngên a. Lâwm takin chu a ngênna chu ka remti a, chu hmuna chun hi mi lunginsiet umhai ta dinga a sin chu a ṭan tak zet a nih.
GSAM 435Upa White Chanchin Ṭha Puongdarna Tuihu Lawng
GSAM 435.4Chu hun aṭanga chun Sim Tieng biel ta dingin a ṭawngṭai a, ruotna a siem pei a. A ngaituo peiin a ruotna chu a hung puitling a, a tâwpah Michigan Dil bulah Zing Arasi ti hming put tuihu lawng an siem ta a nih. Hi tui chunga chêng “Bethel” hi a nei ta chun, Chicagoah a fe a, chu aṭang chun Illinois le Mississippi Luihai zui thlain, 1895 kum, thla 1-na ni 10-in Mississippi rama Vicksburg a tlung a. Hitah hin a ṭanpuitu mi tlêmte le sin la thaw ngai nawna hmunah a sin a ṭan ta a nih.
GSAM 436Sim Tieng Chanchin Ṭha Puongdar Pâwl Sin
GSAM 436.11903 kum, thla 4-na ni 9-a Kohran Pumpui Inkhâwmpuia Upa White sin chanchin a hrilna aṭangin kan la suok a nih. Hi thu hin sin rahai le chu laia Sim Tieng chanchin ṭha puongdar sin um dân a entir a nih:—
GSAM 436.2“Kan Pâwl hin Mississippiah inchûkna in panga a din ta a, tuhin a enkawl mêk a nih.... Hi inchûkna inhai hi Vicksburg, Yazoo City, Columbus le Jacksonah an um a nih.... Kan sinthawtuhai chun Tennessee rama Nashville, Memphis le Edgefield Junctionah, chun Kentucky rama Louisville le Bowling Greenah khawm sin an thaw pei bawk a nih.
GSAM 436Sim Tienga Sinthawtuhai
GSAM 436.3“Tuhin Pâwl sin ṭhen hrang hrangah sinthawtu 27 an um a. Sim Tieng Chanchin Ṭha Puongdar Pâwl sinthawnaa hin Kut nghata ruot rawngbâwltu panga an hung suok ta a.... Inchûktirtu 13 chu lam hrang hrangin an sin thaw dingin buotsai an um ta a.... Ṭhangthar pakhat chu Pâwlin damdawi thiem a nih theina dingin Nashvillea Meharry Damdawi Inchûkna In Sângah a inchûktir mêk a, midang pakhat khawm chu inchûkna in vêka a inchûknaah a ṭanpui mêk bawk a nih.... Pathien Lekhabu sinthawtu ṭha ṭhenkhat an hung suok ta a. Inchûktirtu ṭhenkhat khawm hi sin ṭhena hin sinthaw thiem an hung ni ve mêk a nih.
GSAM 436“Zing Arasi” Tuihu Lawng
GSAM 436.4“Zing Arasi chu kei ta ngei a nih a, ka sum ngeia siem a nih. Chu bâkah hi lawng fe vâkna sêng po po khawm ka sum hmuh ngeia pêk a nih. Lawnga khawsakna sêng khawm ka tum zing hlak ti khawm hril ka tih. Vawi tamtak kan pâwla mihai chu mi 10 aṭanga 18 thleng an ni hlak a.... Kum eng emaw chen Pâwl sinthawtuhai rêng hlaw khawm thilpêk suma lâk a ni nawh a, ka sum hmuh ngeia pêk lem a nih.
GSAM 437Sim Tieng Chanchin Ṭha Puongdar Sin Ta Dinga Sum A Hung Hmuh Dân
GSAM 437.1“‘Hi sum hi khawi aṭanga i hmuh am?’ ti zawhna a hung um thei a. Lalpa'n a mi pêk a nih. Lekhabu tê ṭhenkhat chu insuo a ni a. A hmasa chu Chanchin Ṭha Bulṭanna Inchûkna a nih a, a tirin mi dumhai inchûktîrna dinga ruot a nih. Bu sâng eng emaw zat zuar thei dingin kan beisei a, nisienlakhawm kan makti hlein bu nuoi 10 tlûk deuh an zuar ta a nih.
GSAM 437.2“Nu [Pi E. G. White] chun Krista Kan Sandamtu lekhabuin a mi ṭanpui a, chu chu bu nuoi 3 emaw nuoi 4 emaw an zuar ta a nih. Thawnthu Ṭha Berhai lekhabu bu nuoi 2 emaw nuoi 3 emaw an zuar ta a. Lal Hung Ding lekhabu an semdarhai chu pakhat chunga pakhat an indieng chun mêl 4 a sâng ding tiin an chhut a. Hi lekhabuhai zuarna aṭanga kan chan sum hmangin sin dang tamtak le sin kawng hrang hrang kan thaw bâkah, Zing Arasi chu kan siem a nih.”
GSAM 437RAM TAMTAKAH
GSAM 437Mexico
GSAM 437.3Hi rama kan sin hi 1894 kumin Guadalajaraah damna enkawl hmanga chanchin ṭha puongdarna hmun dinna hmangin an ṭan a nih. 1896 kuma sinthawtuhai um dân chu hieng angin an hril a: Upa D. T. Jones le a nupui chun chanchin ṭha puongdar sin chu an enkawl a. Inchûktirtuhai chu Ora A. Osborne, Pi A. Cooper, Kate Ross le chu ram mi ṭanpuitu pakhat an nih. Damna enkawl hmanga chanchin ṭha puongtuhai chu Damdawi Thiem J. A. Neal, A. Cooper, Pi A. J. Rice, Pi Bartlett le Pi Rachel Flowers an nih. Damlo mi 40 chun nitin damna enkawlna chu an rawn a, inchûktu 40 chun chanchin ṭha puongdar pâwl inchûkna inah an inchûk a. Chu lai chun $12,000 sênga hriselna enkawlna in thar an sak mêk a nih.
GSAM 437Africa Lai
GSAM 437.41893 kumin Vântirko pathumna thucha sin chu a hmasuon ta hle a, chuleiin Kohran Pumpui Inkhâwmpui Rorêl Pâwl chun Africa Laiah chanchin ṭha puongdarna hmun din dingin rawt chu a rem ta a nih tiin a hriet a. Chuleiin, “A thei hun rang thei berah Matabelelandah chanchin ṭha puongdarna hmun hawng ding a nih,” tiin an rêl ta a. Hi thurêl angin, 1894 kumin Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtuhai pâwl pakhat chu chu ramah chun an lût a, lo ram ekar 12,000 an thlang a. 1895 kuma inkhâwmpuiah chun Upa C. B. Tripp le a nupui, W. H. Anderson le a nupui, le Damdawi Thiem A. S. Carmichael chu hi biel hlat taka chanchin ṭha puongtuhai dingin an thlang a. An zin sei tak ding chu an inbuotsai ṭan vat a, an lawng zin chu a tluong a, 1895 kum, thla 7-na ni 26-in an fena ding hmun chu an tlung ta a nih.
GSAM 438Rângkachak Tuipui Kam
GSAM 438.1Kum eng emaw chen chu Africa Khawthlang Tuipui Kama inthawkin Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtuhai kuomah ṭanpuina ngênna Makedonia au râwl chu a hung tlung zing a. Isu hung nâwk ding ringtu lekha insuohai tiemna hmangin thutak hriet nuomna a hung um ta a, nisienlakhawm 1894 kum emaw chu vêl emaw thlengin ṭanpuina an la thawn nawh. Chu lai chun Kohran Pumpui Inkhâwmpui Rorêl Pâwl chun Upa Sanford le Pu Rudolph chu sâwt tak nghâka um sin chu thaw dingin a sâwm a. Anni chu ṭhahnemngai tak le huoi takin bielah chun an lût a. Nisienlakhawm sâwt naw hnunga chun Upa Sanford chu khawsik hriin a man a. Chu hri chu chutah chun a tam hle a, chuleiin chu ram chu “mi vârhai thlân” tiin an ko a nih. Vawi 3 khawsikin a man a, chu hnunga chun a dam khawchhuah theina dingin Americaah kîr a ṭûl ta a. Mi dang chu Khawthlang Tuipui Kamah an thawn a, anni laiah Upa D. U. Hale, Geo. F. Kerr le a nupui, le G. P. Riggs an um a. Nisienlakhawm G. P. Riggs chu hriin a sukṭawm hle a, a dam ding an beisei ta nawh a, khawkhêl inthlâk chun a ṭanpui ding a beiseiin Englandah a fe hmang a. Hi thuah hin ama le a ṭhienghai beiseina chu a hlawhtling nawh a, ama chu a chaknaw tial tial a, a tâwpah a thi ta a, chutah chun an vui ta a nih. Ama khawm Hringna Petu hung ding chu a nghâk a nih.
GSAM 438India
GSAM 438.21890 kum, thla 1-na ni 12-in Upa Haskell chu Africa sim le sak inkar tienga tuipui kama Port Durban aṭangin India rama Calcutta, China le Japan tiengah lawngin a fe a. Hi hun hmaa hin a lekha ziektu Percy T. Magan chun a lo zawm ta a. Hi India rama an zinna chhan hi ‘hmun suina’ ang a nih a, Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtuhai chun chu biela chanchin ṭha puongdar sin an hung ṭan phaleh thu inrâwn le thurâwn an pêk theina dingin hrietna lâk a nih. Indiaah chanchin ṭha puongdarna hmun dinna ding ngaihtuona neiin, Kohran Pumpui Inkhâwmpui chun 1893 kumin Wm. Lenker chu Lekhabu zuara vahtu sinin chu rama fe dingin a rawt a. Chu rawtna chu zâwmin India ramah a fe a, Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtuhai lekhabuhai chu a hriettir a. A hnunga chun Pu Lenker chun ama le midang paliin 1896 kum thlengin India hmun hrang hrangah lekhabu an zuara vah ta a, $10,000 man lekha insuohai an zuar ta ti a hril a. Lekhabu an zuarhaiin hriet nuomna a siem dân entir dingin, India khawthlang tuipui kama Madras vêla lekhabu an zuara vah lai chun, ‘chu ram mi thuhriltu pakhat chu Daniel le Thuphuongsuo Chungchâng Ngaituonahai lekhabu bu pakhat lei dingin mêl 60 a kea a hung fe,’ ti khawm a hril bawk a nih.
GSAM 439Indiaa Georgia Burrus
GSAM 439.11895 kumin Nula Georgia Burrus chun California a chhuahsan a, India tiengah a fe a. Chutah a tlung chun Bengali ṭawng inchûk a ṭan vat a, sâwt naw chun chanchin ṭha puongdar sin a thaw ṭan a. Kan sinthawtuhai le inpâwlna hmangin, 1896 kum thlengin mi ṭhenkhat chun Lalpa Châwlni zâwm an ṭan ta a nih.
GSAM 439.21896 kuma biela sinthawtuhai chu Upa D. A. Robinson le a nupui an nih. Nula May Taylor le Nula Georgia Burrus chu Pathien Lekhabu sinthawtu an nih. Pu Lenker le Pu Masters chu Lekhabu zuara vahtu an nih. Chanchin ṭha puongtuhai chênna dingin in remchâng tak an hmuh ta a. An chunga hung pung pei ṭûlnahai chu phuhruk dingin, damdawi thiemhai, damlo enkawltuhai le ṭanpuina dang dîlin an ramah an ko ta a. Hi kona hi Upa Brown le midangin an châng a. Ama le Upa D. A. Robinson chu 1899 kum, thla 12-na tâwp lam khan India rama Bengal sunga Karmatarah an thi ve ve a nih.
GSAM 439Hawaii, Sandwich Thlierkârhai
GSAM 439.31884 kumin Pu La Rue le Henry Scott chu mâni sêngin chanchin ṭha puongtu sinin Hawaiiah an fe a. Mi mal kuoma chanchin ṭha puong le lekhabu zuarna hmangin an sin an ṭan a. Chu chun thlierkâra hriet nuomna nasatak a siem ta leiin, 1885 kum, thla 11-na khan Kohran Pumpui Inkhâwmpui chun hun hung tlung dingah Upa Wm. Healy chu Hawaiiah sinthaw dingin fe se, chun hi sin ta dingin California Biel kohranhai inkhâwmpui chu puon in pakhat hawntir dingin ngên ni se tiin a rêl ta a. Chuong anga inbuotsai chun Upa Healy le thlierkâra lo um tahai chun 1886 kum nipui lai khan Puon ina inkhâwmna an nei a. Hi hmalâkna rahin mi eng emaw zatin Thucha an pom ta a. Pu La Rue chu 1889 kum thlengin Honoluluah a châm a, chu kuma chun China rama Hong Kong tiengah lawngin a fe suok a nih.
GSAM 440Hawaiia China Mihai Ta Dinga Sin
GSAM 440.11895 kum, thla 3-na khan Kohran Pumpui Inkhâwmpui a hung inkhâwm hmakhat chu thlierkârah rawngbâwltu sinthaw chu tlêmte chauh an pe a. Chu inkhâwmpuia chun, “Upa Gates le a nupui chu, China mihai inchûktirtu ding Pu Brand le a nupui leh, chanchin ṭha puongdar sin thaw dingin Honoluluah fe hai se,” tiin an rêl ta a. Inchûktîrna sin chu an ṭan vat a, Upa Gates khawm a hrisel naw chungin sin hmasuontir dingin a thaw thei ang a thaw a. Damdawi thiem pakhat le damlo enkawltuhai chun chanchin ṭha puongtuhai an zui vat a, Thucha sin kawng chu khawm ṭha takin an ṭan ta a nih.
GSAM 440Chanchin Ṭha Puongdar Sin Chanchin A Khâikhâwm, 1903 Kum, Thla 1-na Ni 1
GSAM 440.21902 kum, thla 12-na ni 31-a Ram Dang Chanchin Ṭha Puongdar Sin Ziektu sin chanchin a hril chun United States pâwna Thucha sin an thaw mêk dân hi hieng angin a entir a nih:—
GSAM 440.3Australia Inpumkhâwm Inkhâwmpui chu Victoria, New South Wales, New Zealand, Queensland, Australia Sim Tieng, Tasmania le Australia Khawthlang Biel kohranhai inkhâwmpuihaiin an siem a nih.
GSAM 440.4Europe Kohran Pumpui Inkhâwmpui chu Germany Inpumkhâwm Inkhâwmpui, Germany Khawthlang, Germany Sak Tieng, Germany Sim Tieng, Holland le Flemish Ṭawng Hmang Belgium, Austro-Hungary le Balkan Ramhai, German Ṭawng Hmang Swiss, Russia Sim Tieng, Russia Hmar Tieng le Russia Laihaiin an siem a nih.
GSAM 440.5Scandinavia Inpumkhâwm Inkhâwmpui chu Denmark, Norway, Sweden, Finland le Icelandhaiin an siem a nih.
GSAM 441.1Britain Inpumkhâwm Inkhâwmpui chun England Hmar Tieng, England Sim Tieng, Ireland, Scotland le Wales a huop a nih.
GSAM 441.2France-Latin Inpumkhâwm Inkhâwmpui chun France Ṭawng Hmang Swiss, France le Italy a huop a nih.
GSAM 441.3Sak Tieng Chanchin Ṭha Puongdar Sin chun Aigupta, Suria le Turkey a huop a nih.
GSAM 441.4Africa Sim Tieng Inpumkhâwm Inkhâwmpui chun Cape Colony, Natal-Transvaal, Basutoland le Matabeleland a huop a nih.
GSAM 441.5A Dang Hranghai: Bermuda, Brazil, British le Dutch Guiana, America Lai (Sim Tieng), China, Fiji, India, Jamaica, Japan, Lesser Antilles, Mexico, Nyassaland, Pitcairn, Porto Rico, River Plate, Raratonga, Samoa, Society Thlierkârhai, Sumatra, Tonga, Trinidad, Khawthlang Tuipui Kam (America Sim Tieng), le Khawthlang Tuipui Kam (Africa).
GSAM 441.6Hi biel hrang hranga sin thaw mêktuhai, rawngbâwltuhai, rawngbâwl theina phalna neihai, Pathien Lekhabu sinthawtuhai, lekhabu phura zuartuhai le Lekhabu zuara vahtuhai telin, an zat chu 754 a nih.
GSAM 441Sin Hmasuonna Dinga Hmun Ṭangkaihai An Din Ta
GSAM 441.7Kan chanchin ṭha puongdar sin chungchânga hi thu tâwi tehai aṭang hin, 1896 kuma Ram Dang Chanchin Ṭha Puongdar Sin Ziektuin a hril angin ei hril thei a nih:
GSAM 441.7“Tuhin khawvêl hmun tin deuhthawa hi hmun ṭangkaihai hi Thuchain a chang ta leiin, Pathien chun a tâwp nei naw thilthawtheina hmangin hun tâwi te sûngin sin ropui tak le thilthawthei tak a thaw zo thei a nih. Ama chun felnaah a sin chu hun tâwiin a hlen zo ding a nih.”
Notes
- Romans 15:21. ↩