Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
07 / 31

Bung 4 — Tâwpna Hun

John Norton Loughborough

GSAM 77.1“Chutichuan ka zawt, Aw ka Lalpa, hieng thilhai tâwpna chu ieng am nîng a ta? Ama chun, Daniel, fe el rawh, tiin; Thu hi tâwpna hun chena dingin khâr le chârde tlat a ni. ... Mi khawhlohai chun khawhlotakin thâwng an ta; mi khawhlohai chu tu khawmin hrethiem naw ni hai; amiruokchu, a varhai chun hrethiem an tih.”1

GSAM 77.1“Ama chun ka kuomah, Mihriem naupa, hrethiem rawh; tâwpna hunah hin inlârna chu nîng a ni sih a, tiin.”2

GSAM 77.1“Nisienlakhawm, nang aw Daniel, thu hi khâr la, lekhabu chu chârde tlat rawh, tâwpna hun chena dingin; mi tamtak chu hnungtieng hmatieng tlân an ta, hrietna chu a pung ding a ni sih a.”3

GSAM 77.1Hetia an hrilh “tâwpna hun” tih hi ieng nge ni? Tâwpna ngei a ni thei naw; chu chu ni ta se, Daniel thilhmulâwka “khârkhum” an thilhai chu mihriem ta dinga man nei lo ding. “Thil inlâr, keimahni ta a ni”4 tia an hril angin, hieng bung hi hunbi pakhatah hman tâk a ni ding. Chuvangin “tâwpna hun” tih chu tâwpna ngei lo thleng hma a hunbi, Daniel kuoma hrilh thilhai hrethiem theihna hun chu a kawk a ni.

GSAM 77A Inbuatsaih Ni

GSAM 77.2A hrilhtu Nahum chun “a inbuatsaih ni” tia a koh hun chu hi hunbi chu a kawk ngei a ni. Hetah hin hrilhtu chun Ninevi khaw suksiet thu a hril a; “Vuokna hrui ri le, tawlailîr kehai ri dur dur, sakawrhai inzuon ri le, sakawr tawlailîrhai inzuon ri” tia.5 Hrilhtu ngaihtuahna chu khawvêl pum pui chunga thleng ding chhiatna lien zawk chu a hawi hmasa a; “Tlâng lienhai chu ama leiin an inhnîng a, tlâng chînhai chu an intuihmang a; a hmaa chun hnuoi hi a kâng a, anih, khawvêl le a sunga um po pohai le chun. Tu nge ama lungninawna hmaa ngîr thei? Tu nge a lunginsenna nasa tak chu tuar thei? A lunginsenna chu mei anga bunthlâk a ni a, lungpuihai chu ama chun a sukkawi vawng a ni.... Tâwp râwtna a tlungtir ding a; harsatna chu vawi hniha hung nâwk lova ni.”6

GSAM 78Mei Inbûk Nei Sakawr Tawlailîrhai

GSAM 78.1Hrilhtu chun hi inbuatsaih ni thu hi la hril zelin: “Inbuatsaih ni chun sakawr tawlailîrhai chu mei inbûk nei an nîng a, thing firhai chu râpthlâkin an nghîng nîng. Sakawr tawlailîrhai chu kawngpuia inthin an ta, kawng zauah anni le anni an inhnawh; mei inbûk angin an lang a, kawlphe angin an tlân. Ama chun a mi ropuihai a chhiar nâwk a; an kea an vak lai chun an tlû a; kulh tieng chun an buai takin an tlân a, kulh humhimna chu inbuatsaih a ni.”7

GSAM 78.2Mei thlîr rel tûnihte hi a dik takin a chanchin hrilh ang deuh a ni; rel hotu chun rel dinghmun tinah rel zui mi hai a chhiar leh chhiar nâwk reng a, rel inhlâwk lai chun an vak dânah an tlû. Thing fir tam tak pawh rel thîrzai hnuaia khampheia phah thinghai, thing tung chunga siem leihai, vur humhimna in te leh thil dangah hman a ni. Sierra Nevada Tlângchunga rel kawngpui pakhat chun thing fir vur humhimna in mile 47 a nei tih an sawi. Hrilhtu chun hi thilhai hi “a inbuatsaih ni”ah nîng a ti.

GSAM 78.3Tâwpna hun hi hrilhtu Joel pawhin a sawi; Lalpa rawngbâwltuhai kuomah thupêk pêkin: “Zionah tawtawrawt hmang rawh u, ka tlâng inthiengah puârna ri siem rawh u; ram chunga um zawng zawngte chu ṭih rawh se, Lalpa ni chu a lo thleng dâwn a, a hnai ta sih a.”8

GSAM 78.4Hrilhtu Zephaniah pawhin heti hin a sawi: “Inkhâwm khâwm rawh u, aw hnam duhzawng lo, inkhâwm khâwm rawh u; thupêk chu a suok hma, ni chu buhchhu angin a liam hma, Lalpa lungthinrâwngna chu in chunga a lo thleng hma, Lalpa lungthinrâwngna ni chu a lo thleng hma. Lei chunga mi nunnemhai, Lalpa rorêlna bawltu u, ama chu zawng rawh u; felna zawng rawh u, nunnemna zawng rawh u; Lalpa lungthinrâwngna ni-ah chun thupin in um maithei a ni.”9

GSAM 79.1“Tâwpna hun” tih thu hi hrethiem zawk leh a tan hun hriat dinga, hetiang thumal tho hman nâwkna dang pakhat kan en ang. Daniel bung 11-ah mi suknawmnatu thilthawtheina pakhat a lang a; chu chun tâwpna hun chena rorêlna a nei ding. Lalpa chun chumi thilthawtheina thuah heti hin a sawi: “Mi hrethiem ṭhenkhat chu an tlû ding a; an fiahna, an thianghlimna leh an varna tihlâi dinga an tlû ding, tâwpna hun chena; tichuan chumi hun chu hun ruot a la ni sih a.”10

GSAM 79Ki Tê Sin

GSAM 79.2Protestant Pathien Lekhabu hrilhfietuhai chu hi thilthawtheina leh Daniel bung sari-a “ki tê” hi “hun ruot” chhûng ram rorêlna thilthawtheina a kuta nei Rom kohran an ni tihah an inrem tlângpui. Chumi hun ruot chu “hun khat, hunhai leh hun chenve” a ni.11 Hi chu hrillâwkna ni 1260—kum 1260—ki tê rorêlna dân neih hun, A.D. 538 atanga 1798 thleng a ni. A hnuhnung kumah chumi ki tê ram rorêlna thilthawtheina chu “hun ruot”ah lâk bo a ni. Chuvangin chumi hunah chuan chumi thilthawtheina kutin mi an “tlû” tawh lo; hma lama an tlû ang khan an tlû tawh lo. Chu kum, 1798, chu hi hrillâwkna-a “tâwpna hun” tih hunbi tan hun a chhinchhiah a ni.

GSAM 79.3Kum 1798 chun “ni sang khat, za hnih leh sawmruk” — kum 1260 — a khâr a; chumi hun chhûngin Lalpa “Hriattirtu Pahnih” (Thuthlung Hlui leh Thuthlung Thar) chu “an hrilhmang... chhûnpuon inthuomin” an ni ding.12 Harsatna hun thima, Pathien Lekhabu Inthieng hi Grik leh Latin tawngah chauh vawng a ni a; mipui tlangpui chun chumi tawngte chu an hrethiem lo. Pathien thu hi chhûnpuon inthuom anga vawn khâwlin an vawng tih hi chumi thil hi a entir.

GSAM 80Hriattirtu Pahnih Thah

GSAM 80.1“Anni chun an hriattirna chu [chhûnpuon inthuomna dinhmunah] an zo hnu chun, khuolthim thûk tak atanga lo chhuak ramsa chun an do ding a [Setanin khawvêl mihai a chawktho a, anni hmangin a thâwk]; anni chu a hneh a, a that dâwn. An ru chu khawpui ropui kawngpuiah a awm ding; thlarau lamah chuan Sodom leh Egypt tia koh a ni, kan Lalpa pawh hetah hian khenbeh a ni [‘khenbeh mêk a ni’ tih hi Danish leh Lehlin Siamṭhat Nâwkna-ah a ni]. Hnam leh chi leh tawng leh ram hrang hrang mi chun an ru chu ni thum leh ni chanve an hmu dâwn a; an ru chu thlânah thlun an phal lo ding.”13

GSAM 80Ṭihthlâkna Rorêlna

GSAM 80.2Hriattirtu hai thahna chu France ramah “ṭihthlâkna rorêlna” hun, 1792 atanga 1795 thleng — kum thum leh chanve —ah a thleng. France ram inthlâhna chu kum paruk emaw sarih emaw a kal zêl mahse, kum thum leh chanve hmasa zawkah chuan Pathien thu, sakhaw leh chumi pahnih sawitu zawng zawngte suksiet dinga an thâwk nasa ber. France ram inthlâhna chun lal rorêlna leh puithiam sin do nia a inpuang mahse, a takah chuan Pathien leh Pathien Lekhabu suksietna dinga do a ni. Inthlâhna hma hun thuah chuan heti hin kan chhiar:

GSAM 80.2“Theihnghilh ngai naw ni rawh se: 1792 inthlâhna hmaah France ramah Pathien ringlohna puangtuhai chun an zîngah sum an khâwm a, kum khatah £900,000 [$4,500,000] an hmang tiin an sawi — vawi khat chauh ni lovin, vawi tam tak — mipui rilru tibuai leh thil râpthlâk tibuatsaih dinga bu an lei, an chhuah leh an sem.”14

GSAM 80Pathien Ringlo Ziaktuhai

GSAM 80.3“Hetiang inthlâhna dinga kawng chu Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D’Alembert, Condorcet, Rousseau leh an ang mi dangte ziahna hmangin inbuatsaih a ni; anni chun lei leh inlâr thutak sakhaw pahnihte kalh thupui an puang darh. Inlârna chu an do chauh ni lovin, an hnawt bo vek; Pathien chu khawvêl atanga an hnawt chhuak a, a âiawha Ngaihtuahna Pathien nu tih hminga milim ngaihtuah chawp an dah.”15

GSAM 81.1Kum 1793-ah mipui ngaihdân chu hetianga a ni a, Pathien leh Pathien Lekhabu Inthieng chunga an sawisakna râpthlâk avangin thêatrê lemchangtuhai chu mipuiin âw nasa takin an lawm. Entirna pakhat kan sawi ang:

GSAM 81.1“St. Roche kohranah [Paris] mi tinuihtu lemchangtu Monert chun Pathien ringlohna chu a tawp ber thlengin a kalpui. ‘Pathien, i awm ngei a nih chuan,’ a ti, ‘i hming zahawm tibuaitu chu phuba lâk rawh! Ka do che. I ngawi reng. I thâwnrâwn chu thlâk chhuah ngam lo i ni. Tichuan tu nge i awmzia ring tawh ang?’”16

GSAM 81France Ram, Lyons-ah Pathien Sawisakna Sin

GSAM 81.2Hriattirtu hai thatu hai chun “Pathien Fapa chu vawi hnihna khenbeh nâwk a, zahpuinaah an dah” (Hebrai 6:6) tih hi, Lyons khawpuiah Fouché chun Lyons khawpuia hotu Chalier, that tawh a, chawimawina kutpui a siamnaa a thilthawh zârah a lang. Lyons a thlen hmaah Fouché chun heti hi a thupêk:

GSAM 81.2“Sakhaw entirna zawng zawng chu paih bo vek rawh u; kohran thlân kulh kawngka chungah ‘Thihna chu muhîlna chatuan a ni’ tih ziak rawh u.... Chalier chhûnglem chu kawngpui zawnga phur chhuah a ni a, thattuhai leh nawhchizuarhai mipui tam takin an zui. An hnuah sabengtungin Chanchin Ṭha, kraws leh Lalpa Inpumkhatna nohai a phur; chumi thilhai chu mei-ah an paih a, sabengtung chu Lalpa Inpumkhatna noah uoin thianghlim an in tir.”17

GSAM 81.3Paris khawpuia Ngaihtuahna Kutpui siam thu hi heti hin an sawi:

GSAM 81.3“Anni chun mipui kalpuiin inkhâwmnaah an kal a, mipui rilru khawlohai chun sakhaw kut thiltihhai chu hmusitna râpthlâk takin an entir.... Puon inthup leh puon lian inthuom mi pasalhai chun hallelujah an hla a, Carmagnole an lam a, inkhâwmna thlâknaah an lo thleng. Hetah chun Lalpa Inpumkhatna chhang, a vawnna bâwmte leh tangka leh rângkachak milimhai an dah. An thu sawi chu hmusitna thu a ni.... ‘Aw nangni,’ St. Denis atanga lo kal tirhthlahte chun an au, ‘nangni sakhaw rilru khawlo thil hmanruah, mi thianghlim chi hrang hrangte, tukin chu ram hmangaihtu ni rawh u; in ding khâwm rawh u, ram rawngbâwl nan tangka siemna inah kalin tihtuiral ni rawh u.’”18

GSAM 82Pathien Thu Thimna Atanga A Lo Chhuak

GSAM 82.1“Ni thum leh chanve ral hnuah Pathien atanga lo kal nunna Thlarau chu an chunga a lût” (Hriattirtu hai-ah), anni chu “vânah chhûm zârah an chho ta” a ni.19 Pathien thu chu thimna atanga lo chhuakin khawvêl hmaa dah nâwk hun chu Pathien ruot hun a ni. Kum 1798-ah khawvêl pum puiah Chanchin Ṭha puongdar sin thawh hun a lo thleng. Kum 1804-ah British Pathien Lekhabu Pâwl din a ni. Chumi hnuah Pathien Lekhabu pâwl dang tam tak an lo ding a, tûnah khawvêl tawngpui ber zawng zawngah Pathien Lekhabu lehlin a ni tawh. Tiem leh hmu thei zawng zawngte hmaa Hriattirtu Pahnih, Pathien Lekhabu Inthieng, a lo lang chhuak hi vânah chhûm zârah an chho tih nen tehkhin a ni.

GSAM 82.2France ram inthlâhna hunah Voltaire chun kum za chhûngin Pathien Lekhabu Inthieng chu hman tawh loh a ni ang tih a sawi. Chumi thu sawi atanga kum za a tlinah, France ram chauh pawh Pathien Lekhabu Inthieng chu Voltaire chhuanthu sual a sawi hunah an hriat zat âia tam zawk sem chhuah a ni. A thu sawi naa in ngei pawh tûnah Pathien Lekhabu inah hman a ni tawh tih an sawi.

GSAM 82Rosetta Lung Hmu Chhuah

GSAM 82.3Kum 1798 leh France mi hai thawn inzawm thil pahnih kan hriat tur a awm. Pakhatna chu, chumi kumah France sipaihai chun Sipai hotu Berthier hruainin Rome-a Pâp rorêlna an tichhe; anni ngeiin an hre lo mahse, an do Pathien Lekhabu-ah chumi thil chungchâng hrillâwkna chu an thlen. Pahnihna chu, chumi kum thoah Nile lui Rosetta pengah Fort St. Julien-ah, France sipaihai chun lei an lai lai-in Rosetta lung hmingthang chu an hmu chhuak; tûnah Britain thil hlui vawnna in-ah vawn a ni. Chumi lungah chun ziak dan chi thum a awm: hieroglyphic, puithiamhai ziah dan; demotic, mipui tlangpui ziah dan; leh Grik. Hei chun hma lama thurûk taka awm demotic leh hieroglyphic ziak dan chu hriat theihna kawngka a hawng. Mi dang pakhatin a sawi angin, “demotic ziak dânin ziak hi lei leh thûr hmangin an la chhuah chhuah chu, Pathien thu pawn lamah chuan hmun dang zawng zawng âia tam zawkin Pathien Lekhabu Inthieng thuziak hlui dikzia finfiahna a pe.” Chutiangin Pathien Lekhabu suksiet tum mi ngei chun an hre lo chungin hrillâwkna thlenna an sâwi pui: kum 1260 ral tâkah Pâp rorêlna an la bo a, Pathien thu dikzia tichaktu ziak dan hriatna kawngka pawh an hmu chhuak bawk.

GSAM 83“I Chanṭâwknaah I Ding Ang”

GSAM 83.1Vântirko chun tâwpna hunah Daniel kuomah ieng thil thleng tur nge a sawi? Mi thianghlimin, “Ni 2300 thlengin, chutichuan Hmun inthieng chu sâwpfai nîng a tih”20 a sawi atanga, “hieng thilhai tâwpna” leh “a rei zât” chu ieng nge ni dâwn tihin a rilru a buai.21 A tâwpah hun hriatna chu a hunah a ni lo tih a hrethiemtir. A kuomah chuan: “Tâwpna a thlen hma chenah fe la; i chawl dâwn a, ni tâwpah i chanṭâwknaah i ding dâwn sih a.”22

GSAM 83.2Mi ṭhenkhat chun hi tawng hi khawvêl tâwpna ngei a kawk tih an ngai; chumi hunah Daniel leh Lalpa mi hai zawng zawngin lawmman an dawng dâwn a, rochan chanṭâwknaah an ding dâwn tiin. Hebrew tawngin rochan, ram then, leh thil dangte dinga hman “gheh-vel” tih tawng a awm nia an sawi. He Pathien Lekhabu thuah “chanṭâwkna” tia lehlin tawng chu chu ni lo; hetah hian “goh rahl” tih tawng a ni. Hebrew tawng thiemhai chun “goh rahl” hi Thuthlung Hlui-ah vawi 76 a lang a, Hmun Inthieng entirna sâwpfai thuah kel pahnih zînga thah tur ruatna dinga chanṭâwkna paih thu pawh a ni tih an sawi. Puithiam chungnungin Lalpa kel thisen chu la, Hmun Inthieng sâwpfai turin a lût lai chuan Israel zawng zawng chu pawnah an ding a, an rilru an tibuai a, an sual an puang; puithiam chungnung chu Hmun Inthieng atanga a lo chhuah hunah malsâwmna dawng turin an thianghlim a. Chuvangin, chumi ni-ah Israel chu an chanṭâwknaah an ding a ni.

GSAM 84.1Ni 2300 ral tâkah Hmun inthieng sâwpfaina hnuhnung ber chu a lo thleng dâwn a; Daniel te, mi fel thi tawh zawng zawngte te dinhmun chu Pathien hmaah en nâwk a ni dâwn. Chuvangin Daniel chu a chanṭâwknaah a ding a ni.

GSAM 84Thu hi 1798 Chenin Khârkhum

GSAM 84.2Daniel zawhna chhânin, “Aw ka Lalpa, hieng thilhai tâwpna chu ieng am nîng a ta?”23 tih chu hrilh a ni: “Thu hi tâwpna hun chena dingin khâr le chârde tlat a ni.”24 Daniel rilru tibuai ber chu “engtikah?”, “a rei zât?”, leh “tâwpna chu ieng nge ni?” tihte a ni. Hi thilhai chauh hi “tâwpna hun” chena khârkhum leh chârde tur an ni; Daniel lekhabu pum pui hi ni lovin, mi ṭhenkhatin an ngaih ang khan ni lo. Kum 1798 hmaah hrillâwkna zirtu hai chuan hapta 70 thuah êng an nei a; an tan hun chu B.C. 457 a ni tih an hrethiem a, Krista mipui rawngbâwlna, a thihna leh thil dangte chu chumi kum atanga hapta 69 leh hapta 70 chhiarna nen inrem taka thleng a ni. Chumi chhiarna nen inrem taka Chhandamtu rawngbâwlna a thlen dikzia chun Ani chu Messiah dik a ni tih finfiahna nasa tak a pe a; hapta 70 tan hun pawh tihdanglam theih loh taka a ruat a ni. Hapta 70 hi ni sanghnih leh za thum ṭhen hmasa ber a ni tih an hriat loh avangin, hi thil thu chu 1798 hnu chenah khârkhum a la ni; hrillâwkna ang ngeiin.

GSAM 84Ni 2300 chabi

GSAM 84.3Tun hi thu hi en ila. Kum 1798 thlengin, hrillâwkna hrilhmuhai chuan Ni 2300 a tawp hun an hriatna êng an nei lo. Daniel lekhabu-a entirnahai, milem le ramsahai chu an hrethiam thei; mahse Ni 2300 a tawpna hmun an sawi thei lo, zianga chuan ni te chu engtikah an tan tih an hre lo. He thu hi sakna atan, New York khua-a chhuak Isu hung nâwk ding ringtuhai lehkha, Zânril khêkri-ah, June 15, 1842 ni chhuak-ah hetiang hian kan chhiar: “Kum 1798 hnu-a thuziaktu hrang hrangte chuan a hmuh loh lai tawh thin—hapta 70 chu Ni 2300 chabi a ni tih—an hmuh ta tih hi a mak em em.”

GSAM 85Mi tam tak êng an hmu

GSAM 85.1He hriatna hi Lalpa hun ruat a lo thleng hma loh chuan a “khâr” reng angin, an hriatthiamna tûra a hawng hun a lo thleng chuan “tâwpna hun” pawh a lo thleng; chumi hunah mi tam tak chuan Pathien Lekhabu-ah “an kal kual” a, hêng thu hi zawngin an chhiar tûr a ni. He chang letlinna hrang hrang tlêmte kan tehkhin chuan he ngaihdan hi a chiang hle ang.

GSAM 85.2Dr. Adam Clarke chuan heti hian a sawi: “Mi tam tak chuan a awmzia an zawng ang; chumi kawngah chuan hriatna a pung ang.”

GSAM 85.3Luther Germany Pathien Lekhabu, siamṭhat leh, ah chuan kan chhiar: “Mi tam tak chuan a chungah an kal kual ang a, hriatthiamna ropui an hmû ang.”

GSAM 85.4Germany-a thu inzawm Pathien Lekhabu chuan heti hian a sawi: “Mi tam tak chuan a zawn kual ang a, chutiangin hriatna a pung ang.”

GSAM 85.5Pope-in Khatolik mi chhiartûr atan pawh a pawm Germany Pathien Lekhabu, L. Van Ess lehkhabu chuan a letling: “Mi tam tak chuan a zawng kual ang a, hriatna chu a ropui ang.”

GSAM 85.6Sweden Pathien Lekhabu chuan heti hian a sawi: “Mi tam tak chuan a chhûngah an zawng ang a, hriatna chu a ropui ang.”

GSAM 85.7Denmark-Norway Pathien Lekhabu, siamṭhat leh, chuan heti hian a sawi: “Mi tam tak chuan rilru takin an zawng ang a, hriatna chu a tam ang.”

GSAM 85.8June 15, 1842 ni-a Zânril khêkri-ah, kum 1798 hma-a khâr ni-a awm, hriatna zawng leh hmuh thu hi heti hian kan chhiar: “An inhre tawn loh chungin, ziaktu tam takte chu hun khat vêla thu khat an lo thlen hi thil mak tak a ni lo em?”

GSAM 86.1Hetah hian Ni 2300 a tawpna chungchâng thu dik hmuh mi pâwl hrang hrang sawmhnih chu kan rawn tar lang. An inbiakna avânga ni lovin, Thlarau Thianghlimin a hruai a, Pathien thu an zir takzet avânga an lo hmuh a ni. He pâwl hi New York ram-a William Miller-in a hma a hruai; a dawtah Philadelphia, Pa.-a A. J. Krupp; Falmouth, Maine-a David McGregor; England-a Edward Irving; Scotland-a Archibald Mason; South Carolina-a W. E. Davis; Asia ram hrang hrangah thawktu Joseph Wolff; 1829-a Robert Owen nên an inelnaah Alexander Campbell; Liverpool, England-a Captain A. Landers; Stuttgart, Germany-a Leonard Heinrich Kelber; Spain-a Lacunza; The Hague, Holland-a Hentzepeter; Amsterdam, Holland-a Dr. Capadose; Bavaria-a Rau; kum 1821-a Tartary ram puithiamte; Yemen Pathien Lekhabu zirlaite, “Seera” an vuah lehkhabuah; Germany ram dangah Hengstenberg; Caspian Sea kianga Russia mi-te; Baltic kianga Molokaner-te, leh a dangte an ni.

GSAM 86.2Hêng thu hi hrillâwkna zirlaite hnenah engtik hunah leh engtiangin an lo hawng tih, an inhre tawn loh chung pawhin, a hnuaia thuziak hian a lantîr ang:

GSAM 86.3June 15, 1842 ni-a Zânril khêkri-ah heti hian kan chhiar: “Tunah hian lehkhabu pakhat kan dawng, a thupui chu, ‘Daniel-a hrillâwkna nambar Ni 2300 chungchâng thuziak pahnih, leh Kohhran chhanchhuahna zawhna chu Kristiante tih tûr, Archibald Mason, Chanchin Ṭha rawngbâwltu, Wishawtown, Scotland, Newberg. Glasgow chhuah atanga Ward M. Gazeley-in a chhuah, 1820.’ He lehkhabuah Mason chuan, ‘Tunah hnaia lehkhabu tê pakhat hmuh ka nei, America-ah South Carolina-a Rev. Wm. E. Davis-in a chhuah hmasa a, England sim lam Warkington-ah 1818-ah chhuah leh a ni. He ziaktu chuan Ni 2300 chu hapta 70 nên a tan tih a sawi (bung 9:24). He ngaihdan hi pawm lo thei lovin ka pawm a ni.’”

GSAM 87South Carolina-a Davis

GSAM 87.1Zânril khêkri chhuah khat bawkah chuan lehkha hotu chuan, “Davis lehkhabu chu kum 1810 vêlah ziak a ni ang,” a ti. Lehkhabuah ngaihdan a dah chungchângah chuan, “Miller, Litch, Stores, emaw Hale thuziak an chhiar ni âwm takin chhiartuin a ngaihdan a siam thei; mahse tunlai Isu hung nâwkna thuziaktu zînga tumahin kâr liamta hma chuan he lehkhabu a awm tih an hre lo niin kan ring. He lehkha [Zânril khêkri] hotu hian he lehkhabu hi a hriat ngai lo. Hun chungchângah Davis ngaihdan, Mason-in a pawm chu, Ni 2300 hi Juda kum 1843—kan kum 1844—ah a tâwp ang,” a ti.

GSAM 87Joseph Wolff le mi sawmhnih dang

GSAM 87.2August 31, 1843 ni-a Zânril khêkri-ah chuan “1822-ah England-a Joseph Wolff chuan ‘Mihriem Naupa chu vân sûm laiah hung nâwk a tih’ tih thupui lehkhabu a chhuah,” tih kan chhiar. Tin, “1826-ah London khuaah mi sawmhnih, thu dik pawmna hrang hrang nei, Mr. Wolff nên Pathien Lekhabu zir tûrin an inkhâwm. An rilru pum puiin thu khat an thlen. Kum 1260-ah kum 45 an belh.” Kum 1798-a tawp kum 1260-ah kum 45 belh chuan Juda kum 1843 tâwpna, a takin kan kum 1844, a thleng ang.

GSAM 87Alexander Campbell ngaihdan

GSAM 87.3Lehkha chhuah khat bawkah Alexander Campbell chungchâng chu heti hian ziak a ni: “1829-ah ringlo mi Robert Owen nên inelna hmingthang tak neiin, Daniel inlârnahai chu hun tâwp thlengin an kal tih, Ni 2300 chu kum an ni tih, Krista pian hun atanga kum 1847 vêlah a tâwp ang tih a bei. A sawi dân chuan, a takin kum chhiar dân tlangpui aiin kum li hma zawkah Krista a piang.” Chuvângin a chhiar dân chu kum AD hun atanga Juda kum 1843 kim tak a tawpnaah Ni 2300 a tâwp ang; a takin chu kan kum 1844 a ni.

GSAM 88.1September 21, 1843 ni-a Zânril khêkri-ah lehkhabu pakhat lo thleng chungchâng heti hian a ziak: “Britain le America hnena aw, kan Lalpa leh Chhandamtu a lo kal lehna chungchâng Pathien Lekhabu thu, kan ni tin kan dîl, ‘I ram hung tlung raw se. I ditzawng vàna an thaw angin, Hnuoiah thaw ve raw hai se.’ tiin,25 Liverpool-a Captain A. Landers-in a ziak, S. Kent and Co.-in a chhuah, 1839.”

GSAM 88.2“Mi dangte angin ani pawhin hun a chhiar a, Ni 2300 a tâwpna chu Krista pian tak tak atanga kum 1847 a ni tih a sawi.” Chumi chu kan kum 1844 a ni, a pian hun chu chhiar dân tlangpui aiin kum li hma a ni si a.26

GSAM 88Leonard Heinrich Kelber

GSAM 88.3May 17, 1892 ni-a Ennâwkna le Thupuongtu-ah Hamburg, Germany-a Pastor L. R. Conradi thuziak pakhat awm a, chuta tang chuan heti hian a sawi:

GSAM 88.4“Kan chhiartute tam tak chuan Lutheran puithiam hmingthang Bengel, kum zabi liamta-a chêng [Schaff-in a sawi dânin Bengel hi 1751-ah a thi], hun chhiarin Lalpa a lo lan hun chu kum 1836 a ni tih ruat, Thupuan-a nambar 666 behchhana a chhiar thu an hre tawh ang. Mahse he hun hi a lo thleng hma zawk khân mi dang, sikul hotu, Leonard Heinrich Kelber tih chuan ziak tan. A lehkhabu tê hmasa chu 1824-ah chhuak a, ‘Tâwpna A Hnai’ tih thupui, Matthew 24 le 25 hrilhfiahna a ni. Bavaria-ah chhuah a ni. Mahse 1835-ah Stuttgart-ah thupui khat pawm, lehkhabu lian zawk, phêk 126 nei chhuak leh a ni. He lehkhabu hi ngaihnawm bîk a ni ang a; kan chhiartute’n an hre chiang zawkna tûrin thupui phêk ka letling: ‘Tâwpna a lo thleng tih hi Pathien thu leh tunlai thilthlengte hmanga fiah leh pawm tlâk takin finfiah a ni; kan Lalpa lo kal nghâk leh hun chhiar chungchângah ngaihdan dik lo apiang a thlâk zawk; puithiam Bengel chuan kum ropui thutlûkna chungchângah kum sari a lo sual tih a lantîr; 1836 ni lovin kum 1843 chu tâwpna a ni, chumi kumah êng le thim inkâr buaina ropui chu a tâwp ang a, kan Lalpa Isu ram remna rei tak nghah chu khawvelah a lo tan ang.’”

GSAM 89.1“Chhuah vawi hnihna chu 1841-ah Stuttgart-ah chhuak leh a, ka hriat dânin Saxony-ah pawh pakhat chhuak leh a ni. Thupui phêk-in a lantîr angin, lehkhabu tê chuan ngaihdan dik lo tlangpui te paltlangin, Daniel 8-a Ni 2300 le Daniel 9-a hapta 70 inkâr inzawmna chu chiang takin a lantîr a, kum 1843-ah a thlen (Juda kum 1843—kan kum 1844). Chuti hnuah lehkhabu a bâk zawngah hun chhinchhiahnahai hmangin he thil thleng hi a hnai ngei tûr tih a lantîr.”

GSAM 89.2“Chhuah tam tak hian a siam thin ngaihvenna chu a tichiang zo. Unaupa Schäche, tunah Australia-a chêng, chuan Silesia ram hla takah pawh he lehkhabu hralhna thu a hmuh a; a lei hnuah kawtkhâr chabiin khârin ngaihven takin a chhiar. Lehkhabuah chuan ziaktu chuan khawvelah hmalâkna ang deuh a awm tih hriatna a nei tih chhinchhiahna pakhat mah a awm lo; mahse Pathien Thlarau avângin ani pawhin thu khat a thlen.”

GSAM 89.3“1842-ah phêk 286 nei lehkhabu lian zawk, Stuttgart-ah chhuak leh, ‘Khawvêl siam le a rei dân chungchâng ngaihdan bulpui leh Pathien thu ngaihdan; emaw, Pathienin ni kal khat zêlin ni ruk chhûng khawvêl a siam chhan—kan Lalpa antikrist rorêl tûra a hnaih zêlna—kum 1843 thil thleng lungawi leh hlimawm ropui’ tih thupui a ziak.”

GSAM 89“Ben Ezra” (Lacunza)

GSAM 89.4Kum 1812 vêlah Spain-a Lacunza chuan, Messiah ropui leh ropuina nên a lo kalna tih thupui lehkhabu a chhuah. Ziaktu chuan “Ben Ezra” tih hming thupin a inthup a, Juda mi Isua ringtu a ni tih an rin. England-a Edward Irving chuan Isu hung nâwkna chungchâng a thawh tan hnuah he lehkhabu hi England ṭawngah a letling. Chuvângin a chanchin chu ṭawng pahnih talin a puang ta a ni.

GSAM 89.5Kumte liam hnuah, kum zabi liamta bul atanga 1840 thlengin Ni 2300 hun chhiar chhuak a, hapta 70 chu he hun bung hmasa ber a ni tih ruat, an inrem vek tih hmuh hi a ngaihnawm tak zet a ni. Mi hrang hrangte ngaihdan zawng zawngte khaikhawm chuan hun tâwpna chu kum 1844-ah a ni tihah an inrem vek.

GSAM 90Ni 2300 a tawpna dik chu 1844

GSAM 90.1Ni 2300 a tawpna tûr chu 1844 a ni nge ni tih zawhna a lo awm thei. Ni! Hrillâwkna tlungkimna dik lo chu a tlungkimna dik hun takah a lo thleng thei lo ang bawkin, Ni 2300 a tawpna dik chu kum 1844 a ni tihah kan thlen ngei tûr a ni. Pathien chuan hriatna chu kum 1798 thlengin a “khâr” a, chuta tangin êng a lo chhuak ang tih a tiam. A Thlarau dik loh theih lohin, hun dik hre tûra amah zawng tak taktute chu a hruai. He thu chungchângah “hriatna” a “pung” tûr hun chu a lo thleng a, êng dik chu a pe.

GSAM 90.2Tâwpna hunah mihringte hriatthiamna-ah hun tawpna hmuh hnuin, he hmuhna awmzia chu zawh a tha. Chumi hunah, Chanchin Ṭha rawngbâwlna tih tawp dâwn hunah, rorêlna zâwl tûr hun chu fiah takin puang tûr a ni. “Ka hmuh,” tiin John chuan a sawi, “vântirko dang pakhat vân laizawlah a thlâwk a, lei chunga chêngte hnena Chanchin Ṭha kumkhaw puang tûrin a nei; hnam tin, chi tin, ṭawng tin le mi tin hnenah, aw ring takin a sawi: Pathien hlau ula, amah chu ropui pêk rawh u; ama rorêlna hun a lo thleng ta si a; vân le lei, tuifinriat le tui hnârhai siamtu chibaibûk rawh u.”27 Mihringte hnenah Chanchin Ṭha puangtu chu vântirko tak tak an ni lo. Lalpa ngeiin khawvêl tâwp thlengin mihring chu a ruat a, ama Chanchin Ṭha puang tûrin.28 He vântirko hi Chanchin Ṭha thuchah, “Pathien in a awmnaah rorêlna tan” tûr hun a lo thleng tih puangtu entirna a ni.29 Pathien thu atanga rorêlna kaihruaitu hun hmuh hma loh chuan he thuchah hi Pathien Lekhabu atangin puang theih a ni lo. Tun hma-a sawi tawh angin Ni 2300 hun chuan Pathien mi te Suichiengnaa rorêlna-ah a thlen.

GSAM 91Sual ngaihdamna ni chu rorêl hun a ni

GSAM 91.1Sual ngaihdamna ni, lei-a Hmun inthieng sâwpfaina, chu Judaite chuan rorêl ni niin an hrethiam tawh a, tun thlengin chutiangin an ngai. An darh ralna dinhmunah pawh, hun hmasa-a he ni serhpuina zawh kim vek theih loh chungin, rorêl ni angin an hmang. He thu hi finfiahna atan San Francisco, California-a chhuah Judaite lehkha, Rocky Mountains thlanglam Juda dikpui pawl thupuongtu, Judaite Thu Puongtu tih lehkha atangin kan sawi hmasa ang. September 1892 chhuah-ah chuan chhuah dang chhuah hma kum thla sari le sual ngaihdamna ni a lo thleng dâwn thu a puang. An thla sari hming chu Tishree a ni a, thla ruk hming chu Ellul a ni; chuvângin lehkha chuan, “Ellul thla hi a lo thleng a, Shofar [thla sari ni pakhat atanga ni sawm thlengin vuak tûr tawtawrawt, Sam 81:3, 4] aw chu Judaite inkhâwmna dikpui-ah zing tin hriat tûr a ni; hriat reng ni leh Yom Kippur rorêlna tâwpna tûr inbuatsaih tûrin a fuih,” a ti. Ellul thla ruk tawp lamah an awm a, Tishree thla sari tan dâwn avângin, ni sawm chhûng zing tin he tawtawrawt hi an hria ang; chu chu entirna tih dânah kum rorêlna tâwpna puangtu a ni.

GSAM 91Juda Rabbi thuhretu

GSAM 91.2Tin, kum 1902-ah San Francisco, Cal., Judaite inkhâwmna lian tak Rabbi Isidore Myers chuan sual ngaihdamna ni puangin heti hian a sawi: “Kum khat atanga kum thar-ah hun hmaipui kan paltlang lai hian, Israel mi chu khawvêl siamtu leh Siamtu thu neihna zawng zawng chungchâng a hre chhuak ngei. Tawtawrawt vuakna nên hun pian kum tin hriat reng ni leh Lal ropui lalṭhutthlêa a thu chu lawm tûrin koh a ni. Chutiang tawtawrawt, emaw Shofar aw, hmanga a hmalam kum thil tihte chu dungthlûkin thlîr leh tûrin koh a ni; chutih lai chuan rorêlna lalṭhutthlêa ṭhung Dikna Kumkhaw mit iengkim hmu hmaah a khûr chungin a ngîr.”

GSAM 92.1Judaite temple rawngbâwlnaah kum tin Hmun inthieng sâwpfai a nih avângin, Ni 2300 a tâwpah he sâwpfaina hi kum tina entirna rawngbâwlna âia thil dang a ni tûr tih Daniel hnenah a chiang ngei ang. Lalpa chuan hrillâwkna-ah entirna hman laiin hun chhiar dân chu “ni khat chu kum khat” a ni tûr tih a lo hrilh tawh.30 Chutiangin Ni 2300 hun chu kan hmuh tawh angin vân Hmun inthieng-ah Thiempu Laltak anga Krista rawngbâwlna a tih tâwpna thlengin—an sual puanna hmanga an chungchâng vân Hmun inthieng-a hruai lut mi te Suichiengnaa rorêlna thlengin—a kal.

GSAM 921844-a rorêl thu puang tûr

GSAM 92.2Mi thianghlimte rorêlna tan hun chu hmuh tawh a nih hnuin, hrillâwkna-a Lalpa thil thleng ruat dânin, thuchah puang theihna kawng chu a hawng ta: “Ama rorêlna hun a lo thleng.” He thu hi hre reng rawh: hun chhiar chhuah zawh veleh thuchah puang tûr tih a sawi lo; hma-a “khâr” êng chu chiang taka lantîr tûr tih a sawi. He thu hi a lo thleng ngei tih kan hmuh. Bung dangte-ah chuan Lalpa chuan Isu hung nâwkna thuchah puang hun chu fiah takin a ruat thu, khawvêl hnena puan thu pawh a taka thleng thu kan hmû ang.

Notes

  1. Daniel 12:8-10. ↩
  2. Daniel 8:17. ↩
  3. Daniel 12:4. ↩
  4. Deuteronomy 29:29 ↩
  5. Nahum 3:2. ↩
  6. Nahum 1:5-9. ↩
  7. Nahum 2:3-5. ↩
  8. Joel 2:1. ↩
  9. Zephaniah 2:1-3. ↩
  10. Daniel 11:35. ↩
  11. Daniel 12:7. ↩
  12. Thupuan 11:3. ↩
  13. Thupuan 11:7-9. ↩
  14. Anderson, Inglish Pathien Lekhabu Chanchin, p. 494. ↩
  15. Thomas Dick, Mipui Siamṭhatna Thuah, p. 154. ↩
  16. Thier, France Ram Inthlâhna, vol. 2, p. 371. ↩
  17. Ibid., p. 338. ↩
  18. Ibid., p. 365. ↩
  19. Thupuan 11:11, 12. ↩
  20. Daniel 8:14 ↩
  21. Daniel 12:6-8. ↩
  22. Daniel 12:13. ↩
  23. Daniel 12:8, ↩
  24. Daniel 12:9. ↩
  25. Matthew 6:10. ↩
  26. Matthew 2:1 sir lama kum ziak. ↩
  27. Revelation 14:6, 7. ↩
  28. Matthew 28:19, 20. ↩
  29. 1 Peter 4:17. ↩
  30. Numbers 14:34; Ezekiel 4:6. ↩

Note

Back