Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
26 / 31

Bung 23 — Hriselna Enkawlna Inhai

John Norton Loughborough

GSAM 358.1“Ka hmangaih, thil zawng zawng aiin i hmuingilna leh i hriselna ka duh, i thlarau hmuingil angin.”1

GSAM 358.2Châwlni, June 6, 1863-ah, Upa White leh a nupi chu Upa Cornell leh Lawrence-te-in Otsego, Mich.-ah an buatsaih Puon ina inkhâwmna-ah an kal. Pi White chu chutaah chuan inlârna a hmu a, chu inlârna chuan a hmaah hriselna siemṭhatna thu a hawng. Chumi hun atang chuan Ennâwkna le Thupuongtu-ah hriselna leh hrisel taka nunna chungchâng thu ziak an chhuah zêl a, hriselna chungchâng a hmuhte chu a ziah tan. Hêng thu zînga thenkhat chu Inhriettirna thu No. 11 leh Engtin Nun Tûr tih lehkhabu-ah an lang.

GSAM 358.3Hrisel taka nunna leh taksa, rilru leh thlarau insang zêlna nêna a inzawm dân dik chu mipuite hmaa thil pawimawh takin an pho lang. Ennâwkna le Thupuongtu, Oct. 25, 1864-a chhuahah, Upa J. N. Andrews chuan he thil chungchângah hian thu pawimawh tak hi a rawt:—

GSAM 358J. N. Andrews-in Hrisel Taka Nunnain a Kawh

GSAM 358.4“Ei tûr thil hrisel lo zawng zawng paih leh zirtirna ṭha leh Pathien hmaa rilru hriatna hnuaia inthunun takin nun hi hriselna ṭha tûra thil pawimawh ber zînga mi a ni. Kan taksate hi Thlarau Thianghlim biak in an ni. Kan taksaa leh kan thlaraua amah ropui takin kan châwisâng theih nân, kan taksa thiltihtheihna zawng zawng hi chak taka kan neih a pawimawh em! Pathien fak rawh, he thil hi kan mipuite hmaa thil bîk takin tunah an pho lang. Hriselna leh chakna hi kan tân thil man tam ber zînga mi an ni a, hun harsatna thil ropui takte hmu tûra dingte tân pawimawh ber an ni.”

GSAM 359.1Bible hriselna leh Kristiante inthununna thu chu Ennâwkna le Thupuongtu-a ziakahte chauh ni lovin, kan rawngbâwltuhai hmangin an rawt bawk.

GSAM 359.2Kohran Pumpui Inkhâwmpui, May 20, 1866-ah, Pi White hmangin zirtirna hi pêk a ni (chu thu chu Inhriettirna thu No. 11-ah pawh a awm):—

GSAM 359Hriselna Enkawlna In Pakhat Buatsaih Tûr

GSAM 359.3“Natna tuarte tân in leh an taksa enkawl dân zir duh tûte tân, natna an lo pumpelh theih nân, kan buatsaih tûr thu ka hmu....

GSAM 359.4“Mi ring lohte chu natna tihdamna hlawhtling tak tûra ruat, Châwlni zâwmtu daktor-te-in an enkawl hmunah an lo kal ang a, thutak nghawng theihna hnuaiah an lo awm nghâl dâwn. Kan mipuite leh kan rinna dik an hriat chuan, an ngaih dân sual chu a bo dâwn a, an rilruah ngaih dân ṭha a thleng dâwn. Thutak nghawng theihna hnuaia an awm avângin, mi thenkhat chuan taksa natna atanga chhanchhuahna chauh an hmu lo va, an sual avânga natna tuar an thlarau tân damna hriak pawh an hmu dâwn.”

GSAM 359A Rah Tûr Hrilhlâwkna

GSAM 359.5“Hriatthiam taka enkawlna hnuaia natna tuarte hriselna a lo ṭha a, nun an nuam tan chuan, an hriselna hmuhtir tûra ṭanpui tuteah rinna an nei. An thinlung chu lâwmna-in a khat a, thutak chi ṭha chu chutaah chuan awlsam zâwkin a lut dâwn a, thenkhatah chuan chawm a ni ang a, a lo to chhuak ang a, Pathien ropuina tûrin rah a chhuah dâwn. Thlarau hlu tak pakhat chhanchhuah hi chutiang hmun din nân sum leh pai mamawh zawng zawng aiin a hlu zâwk dâwn....

GSAM 359.6“Hriselna an lo nei leh emaw, ṭhatna nasa tak an hmu emaw a, an kal chhuak tute chuan hmun tharah kan rinna an hmanpui dâwn a, thutak thupui pawh an phûr chhuak dâwn. Kan mipuite zînga hriselna zawngin an tlen loh chuan, an rilrua ngaih dân sual hmasa paih bo theih loh avângin chutiang hmunah chuan luh theih pawh a ni lo ang.”

GSAM 360.1Kan mipuite an inkhâwma an lungrual taka an rawn thlûk chuan, theih ang bera rang takin Battle Creek, Michigan-ah emaw a kiangah emaw hriselna enkawlna in pakhat hawn tûr leh, a enkawlna chu Dr. H. S. Lay kutah dah tûr an rel. A hma damdawi lam zirna bakah, natna tui hmanga tihdam dân zir tûrin, ram chhak lama tui-tihdamna hmunah kum khat aia tam a lo awm tawh.

GSAM 360Hriselna Enkawlna In Tân Hmun Lei

GSAM 360.2Chutiang hmun din chu chumi hunah chuan thil ropui tak anga lang a ni; he hnathawh rah chungchâng inhriettirna thu hnemthâwk hi awm lo ta se, hnâ thawk tûrin tlâi tlêm a awm ngei ang. Tlâina awm lovin, inkhâwmna zawh veleh ni tê zâwkah Rorêltu Graves-a in zau tak, ram ekar pariat nên, West Battle Creek-a a chênna hmun mawi chu an lei ta. He in bulah hian in chhâwng hnih belhchhah, inbualna atâna hman tûr, an sa nghâl. Hêng inah hian Hriselna Siemṭhatna In chu hawn a ni.

GSAM 360.3Ennâwkna le Thupuongtu, June 19, 1866-a chhuahah, hmun neihna tûra sum hman tûr lei tûrin kohna tlangpui hmasa ber chu siam a ni. Chumi chhuahnaah chuan Battle Creek, Mich. leh Olcott, N.Y. kohran-te-in sum hman tûr an lo tiam tawh, $2,625 emaw, $25 pêng sum 105 emaw a ni tih thu pawh an ziak. Michigan Biel-ah hriselna enkawlna hmun enkawl tûra pawl dinna dân a awm loh avângin, inpawl siam theih hun a thleng hma chu neihsa chu rinawm enkawlna-ah hun rei lo tân dah a ni.

GSAM 360Hriselna Chanchinbu Puan

GSAM 360.4August ni hmasa berah, enkawltute chuan thla tin chhuah tûra hriselna chanchinbu, phek khuhna nên phêk 16-a chanchinbu angin an chhuah tan bawk. Chu chu Hriselna Siemṭhatu tih a ni. He chanchinbu hi tun thlengin Hriselna Ṭha tih hmingin a chhuak zêl a, tunah chuan khawvêla hriselna chanchinbu hruaitu ber a ni. He chanchinbu hian hriselna leh inthununna dân chauh a ziah lo va, hriselna enkawlna hmun chu mipuite hnenah hriattîr nân pawh hman a ni. Hmun chu natna tuarte leh chênpu-te tân September ni 5, 1866-ah a hawn. Chutiangin thu kan mipuite hmaa sawihmasa atanga thla li aia têah hmun chu lei, thilri leh thil mamawh zawng zawng nên a inruat zo a, sum hman tûr sum $11,000 an tiam tawh, chu sum zîngah chuan tam tak an pêk tawh.

GSAM 361Damdawi lam Pawl Din

GSAM 361.11866–67 thlasik lai khân Michigan Biel thuneitu-in hriselna enkawlna hmun enkawl tûra pawl din theihna dân a siam. May 17, 1867-ah he thil hi an ti a, pawl dân an pêk a, ram leh neihsa dangte chu rinawm enkawltu thlante kutah an hlan. Chumi ni thlengin sum hman tûr an tiam zawng zawng chu $26,100 a ni a; chuta $18,264.87 chu an pêk tawh. Hmunah daktor leh ṭanpuitu tling tak an awm a, natna tuar tam takin in chu an khat deuhthaw. An zînga thenkhat chuan kan mipuite leh thutak chu hmunah an lo kal hnûah an hriat avângin kan rinna an lo pawm tawh.

GSAM 361Hrisel Taka Incheina

GSAM 361.2Kum zawng zawng leh ram zawng zawngah, thinlung pângngai chu khawvêl leh a nun chapona, a thil âtna leh a incheina dânte thununna hnuaiah a tlu theih thin. 1863-ah kan ramah hriselna leh incheina chungchâng Pi White hnenah an hmuhtîr lai khân chutiang hi a ni ve. Chu chu hmeichhiaten chumi lai incheina dân lâr, kawr hnuai bial (hoop) hâk an zui duh êm êm avângin a lang; a lienzâwng chuan an tam tak chu balloon letling chhûnga kal angin an lang. Chumi hun vêlah chuan incheina lamah thil lutuk dang pahnih an rawn lut a, hei hian sawi ho tam tak a siam. Hêngte hi tawi têin sawi ila, Inhriettirna thu No. 10-a incheina chungchânga Pi White-in inhriettirna a pêk chu chhiartuin a hriatthiam ṭhat zâwk theih nân a ṭanpui mai thei ang.

GSAM 362Incheina Lama Thil Lutukte Thiam Loh Chantîr

GSAM 362.1Thil lutuk hmasa ber chu incheina hnung lamah lei-a hrawl tûr puon zawm nei hâk hi a ni; chu puon zawm chu a hâktu duh dân angin inch 10 atanga yard chanve emaw a aia sei-in siam a ni. Hêngte hi lei-ah an hrawl thin a, mipa-te chuan “kawng bawlhhlawh sawrtute” an ti. Thil lutuk pahnihna chu a kalh zawk a, mipa incheina ang berin a ni. He incheina dân hi Bloomer zuitute chuan an hman a, chuvângin “Bloomer incheina” an ti. A hnûah hming chu “America Incheina” tihah an thlâk. He incheina hman tute chuan hmun hrang hrangah inkhâwm an buatsaih a, kan unaunu tam takin hman an duh. Thenkhat chuan an hâk ngei.

GSAM 362Incheina Thuah Inhriettirna

GSAM 362.2Incheina thuah Pi White hnena thil an hmuhtîr chungchâng chu Inhriettirna thu No. 11 atanga ṭawngkam tê tê ka la dâwn:—

GSAM 362.3“Pathien rinawm mipuite chu khawvêl êng leh lei chi an ni a, an nghawng theihna chu a hlu tih an hre reng tûr. Incheina rei lutuk chu tê lutuka an thlâk chuan, an nghawng theihna chu tam tak an tihchhiat ang. Pathien Berâmno hnena an hruai leh an ṭanpui tûr mi ring lohte chuan an hmuh chu an haw ang. Mipui hmutu tihthinrim khawp tihdanglam lian tak siam lovin, hmeichhe incheinaah hriselna tân thil tam tak tihṭhat theih a awm.”

GSAM 362Incheina Siemṭhatna

GSAM 362.4“taksa komna kawr leh ruh thil hmangin taksa chu tê ber pawhin nawrh tûr a ni lo. Chuop leh thinlungin an thawk ṭha theih nân incheina chu nuam tak a ni tûr. Incheina chu kephah bawm chungnung lai aia hniam deuhah a thleng tûr a, mahse kawng leh kawngpui kiang bawlhhlawh a tlân loh nân kutin hruai kâi lovin a tawp tûr. He aia tawi zâwk hi hmeichhe-te tân in hna an thawh laiin a ṭha, a remchâng a, a hrisel bawk; in piah lam hnathawh tam emaw tê emaw thawk tûrte tân a ṭha bîk.”

GSAM 363Taksa Pêng Tin Inang Taka Inchei Tûr

GSAM 363.1“Incheina rei zâwng apiangah, an ke chu mipa-te angin takin an inchei tûr. Hei hi kawr hnuai hâkin, kawrkâi-ah khâi a, keartui-ah phuarin, emaw hnuai lama zau leh tê zâwkin siam emaw, tih theih a ni; hêng chu kephah nên an inzawm theih tûrin rei tûr. Chutianga ke leh keartui inchei chu thli rawn thawk lakah a veng. Kephah leh ke chu kawr lum hâkin an nuam a nih chuan, thisen kal chu inrem takin a kal a, thisen chu thianghlim leh hrisel a awm dâwn; taksa chhûnga a kal dânah a vawt lo va, a khap loh avângin.”

GSAM 363.2He incheina rei zâwng hi hrawl nei incheina leh America incheina inkârah thil ṭha tak anga pêk a ni. Tu mah hian hâk ngei tûr an ti lo; mahse an nghawng theihna tihchhe tûr leh an ṭanpui tûrte tihthinrim tûr zawngin an kal tûr a ni lo. Heta sawi dân angin keartui an inchei ngei tûr an ti lo; chutiangin tih theih a ni tih chauh an sawi. Thil tum chu kawng dangin, kawr hnuai sei tak leh ke tuamna tah hmangin pawh tih theih a nih chuan, he inhriettirna nên a inmil vek ang.

GSAM 363Hrisel Taka Incheina Tân Thil Pawimawh Panga

GSAM 363.3Incheina dân an rawtah hian hrisel taka incheina tân thil pawimawh panga a awm tih a lang, chu te chu:—

GSAM 363.41. taksa komna kawr leh kawng komna zawng zawng paih.

GSAM 363.52. Thisen kalna zalen tihkhap thei kawrkâi pakhat mah kut emaw ke emawah hman lo.

GSAM 364.13. Taksa pêng zawng zawng inang taka inchei, a bîkin kephah leh keartui.

GSAM 364.24. incheina hnuai chu dar atanga khâi tûr a ni a, engtikah mah kawrkâi hmangin kawngah khâi tûr a ni lo.

GSAM 364.35. Incheina rei zâwng.

GSAM 364.4Thil pawimawh hmasa pali hi daktor fing zawng zawngin an rawt tawh a, a pangana chungchângah chuan, hrawl leh incheina tê lutuk pahnih hi tunah an paih tawh vek.

GSAM 364Incheina Thuah Pi Jenness-Miller

GSAM 364.51890-ah New York-ah Pi Jenness-Miller chuan hun chhûnga hriselna zirtirna chanchinbu fing berah hmeichhe-te chu an incheina tê têin an tihtawi tûr a rawt, thil a danglam thut lutuk loh nân, hmeichhe kephah bawm chungnung lai thlengin—Inhriettirna thu No. 11-in a rawt ang thleng.

GSAM 364Dr. Trall-in A Pawmna

GSAM 364.61868-ah Florence Heights, N.J.-a Hriselna Tihdamna Zirna In-a Dr. R. T. Trall chu Battle Creek, Mich.-ah May thla tâwpah kan rawngbâwltuhai hmaah kar khat chhûng zirtirna pêk tûrin an ko. Zirtirna hun chhûng chuan daktor chu Upa White inah mikhual angin a thleng. Pi White chu zirtirnaah a kal lo; mahse daktor chu ni tin Upa White leh a nupi leh Upa J. N. Andrews-te nên sakawr tawlailîrin an kal thin avângin, hriselna, natna leh a chhan, damdawi rah, leh thil dangte chungchâng Pi White ngaih dân a ngaihthlâk tûr an ti. A Inlârna-ah thil an hmuhtîr chu a sawi mai a, mahse a hriatna chu khawiah atanga a neih a ni tih a hrilh lo. Daktor chuan damdawi thiamna chu a ngaih dân nên a inmil vek tih a sawi. Upa Andrews chuan ni hnihna inbiakna zawh tihin daktor chuan Pi White chu damdawi thiamna hi khawiah nge a zir tih a zawt a ni ka hnenah a hrilh. A thil hi a zir ngai lo va, Ostego, Mich.-ah June 6, 1863-a a hmuhtîr rah a sawi mai tih a hriatin daktor chu a mak. A ngaih dân zawng zawng chu taksa thawk dân zirna leh hriselna enkawl zirna nên a inmil takzet tih leh thil thenkhatah chu a hriat aia thuk zâwk tih a sawi. Chutiang kal leh inbiakna ni nga vel zawhah daktor chuan Upa White chu zirna in atanga a kalin Battle Creek-a rawngbâwltute hmaah zirtir tûra sawm a nih chhan a zawt. A ti, “Pi White chu hriselna enkawl zirna-a zirtirna an mamawh pêk tûrin keimah ang bawkin a inpeih ṭha a ni.”

GSAM 365Damdawi Thiamna-in A Pawm

GSAM 365.1Tih theih hriselna enkawl zirna thil pêng hrang hrang chungchânga a lehkhabu ziak tam tak chu kum rei tak mipui hmaa an awm tawh a, an zîngah tam tak chu Kristiante Inthununna leh Bible Hriselna tih lehkhabu-ah an khâwm. Daktor zirna sang tak nei thenkhat chuan hêng lehkhabu te hi an en ṭha hnuah damdawi thiamna nên an inmil vek tih an sawi. A tân chuan hêngte hi zirna rah an ni lo va, Inlârna-ah Lalpan a hmuhtîrte a ziah chhuah mai an ni.

GSAM 365Dr. Kellogg Hriattîrna

GSAM 365.2Damdawi thiamna lama zirchianna leh 1863-ah Pi White hmaah Inlârna-ah an hawng thil an inzawm dân entîrna tûrin, Battle Creek, Mich.-a khawvêl hmingthang hriselna enkawlna in hotu, J. H. Kellogg, M.D.-in Kristiante Inthununna lehkhabu thu hma ziah atangin ka la dâwn. A ti:—

GSAM 365.3“1. Heta sawi ziak hmasate an lo lang hunah, hriselna thu hi an thuchah pêk mipuite zîngah chauh ni lovin khawvêl pum huapah pawh an ngaihthah hle.

GSAM 365.4“2. Taksa nun dânah siemṭhatna mamawh tih rawttu tê te chuan siemṭhatna dân dik an rawt nên, dik lohna lang chiang tak leh thenkhat chu mipui tihthinrim zawngin an puang.

GSAM 366.1“3. Khawiah mah leh tu mah hnenah hian, Bible leh Kristiante rinna dân nên inmil, dik lohna lang chiang awm lo, hriselna thutak ruatna fel leh inrem tak chu pêk a ni lo.

GSAM 366.2“Chutiang dinhmunah chuan hêng ziakte hi an lo lang. An zirtir dân chu zirna thiltihtheihna thuneihna hmangin tihluih an ni lo va, zirna thiltihtheihna hriatna nei anga insawi lo, Pathien êng leh thuneihna hmangin ka ziak tih ringtu pakhatin thumal fiah leh awlsam takin an pêk.

GSAM 366He Dânte Hi Hunin An Fiah

GSAM 366.3“Dinhmun danglam tak leh thuropui takte nên an pêk dân hi hun leh thil tawnin engtin nge a fiah? tih zawhna chu zawt dân ṭha tak a ni. A chhânna chu fiah theih tak tak thil thlengah a awm.... Kum sawmhnih leh panga kalta khân hêng dânte hi an ngaihthah vek emaw, nuihzatna an siam emaw a ni a; mahse ngawi renga mipui rinna leh zahna an hlawh chho zêl, tûn thlengin khawvêlin an pawm loh hun awm tawh tih a theihnghilh. Zirna-in thil thar a hmu leh thil hlui hrilhfiahna thar a siam zêl avângin, a fiahna thu chu a lo pung a; tûnah chuan kum sawmhnih leh panga aia hma an rawt dân tin hi zirna thiltihtheihna fiahna thiltihtheih berin a kulh vek tawh.”

GSAM 366Inlârnahai Pathien kuoma inṭan an nih ti suklanna

GSAM 366.4“Hriselna chungchânga ziektu le ngaituotu ṭhenkhatin an hril, thu inzêp le suol inhnawp ngaituohnahai lak ata, thil hrietna le inchûk sângna a nei ti ânchâwi mâwi ngai naw mi pakhatin, hriselna thukhâwm inremtak, inmiltak le dik tak a siem khâwm thei hi thil maktak a nih ti pawm ngei a ngai a nih. Chu hun laia inchûktirna inzêp le inkalhai chun thil hrietna le thil tawn hriet thuneina an nei tiin an hril a; nisienlakhawm, ngaituohna luottukin a suk suol a, thu suol tamtak an inhnawp leiin ṭhatna an thaw thei naw a nih. Chuong ang kâra hienga thukhâwm a siem thei chu, Pathien hmu chiengna le ṭhuoina a dawng ti hai rual naw suklanna a nih. Kum 25 sûnga thu inchêlna, suina, thil hmu suokna le thil tawn hrietna chun a thukhâwm pakhat hrim an thlâk tlâk naw a, an inchûktir thu chu an sukdet lem a nih.” A tarik chu, “Battle Creek, Mich., 1890,” a nih.

GSAM 367Hriselna enkawlna in suklen a nih

GSAM 367.11876 kuma daktor hotu ni dinga hung inzawm J. H. Kellogg, M.D., enkawlna hnuaiah, damna ding zawnghai an tam êm leiin 1877 kuma ṭhal hun bula hmun belap a ngai ta a nih. 1876 kumin hming chu Hriselna Siemṭhatna In ti ata Damdawi le Zai-damna Hriselna Enkawlna In tia thlâk a ni a, 1878 kumin in pui thar sak a ni ta a nih.

GSAM 367.2Hi in hi 136 × 46 fut a lien a, a hnuoi ṭhûk chunga chhâwng 4 a nih. A sûng zawng zawng chu tuihuin lumtir a ni a, mei kai thei thli hmanga varsiem a nih. Hawng a nih hnung rei loin damlohai le khuolhaiin a hung sip de ta a nih.

GSAM 367.3Chu hun chen chun, hi in chungchânga 1866 kuma Pi White Inhriettirna thuin a lo hrillâwk chu ropui taka a hung tlungkim ta a nih. Hriselna zawnga hi ina an hung lei chauva hi mihai chanchin hriet ṭan mi sâwm tamtakin Tuhun thutak var chu an pawm ta a nih.

GSAM 367Khaw Thinga Hriselna Chawlhna In

GSAM 367.41877 kuma thla 11 ni 22 Hun Inchiknahai chanchinbuah J. H. Kellogg pa khat nu dang unaupa, M. G. Kellogg, M.D., chun California, Napa biela St. Helena ata hmar-sak lam mel 2 le a chanvêa Howell Tlâng panga hmun a nei ta thu a puong a. Crystal Springs bula “Khaw Thinga Hriselna Chawlhna In” tia ko ding in sak a tum thu a puong bawk a nih. 1877-78 sik hun sûngin in sak a ni a, 1878 kum bul lamin damlo enkawlna dingin hawng a ni ta a nih. Hi hriselna chawlhna in hi, a nu in, Battle Creek hriselna enkawlna in ang bawkin, a hung lien deu deu a; chu bâkah mi tamtakin Thucha an hriet a, an pawmna hmun a hung ni bawk a nih.

GSAM 368Pacific Hriselna Chanchinbu

GSAM 368.11885 kuma nipui hun chu Vântirko pathumna thucha sin hmasuonna thil thleng tamna hun a nih. Thla 5 ni 1 chun St. Helena Khaw Thinga Hriselna Chawlhna In chu dân anga inchûk zo daktor pakhat damlo enkawlna hnuaia dah a ni a. Thla 6 chun Upa J. H. Waggoner lekha ennâwkna hnuaiah, phêk 24 um Pacific Hriselna Chanchinbu le Insûmna Ṭantu chu thla hni dâna vawi khat insuo ṭan a ni ta a nih. Hi sinhai leiin hriselna enkawlna inah hringna thar a hung um a, kum hmasahaia tangka chân hlak chu kumtin $2,000 ata $4,000 chen a hlêp hlak ta a, 1891 kuma thla 4 a kum a tâwp chun a hlêp tak chu $12,000 aia tam a nih.

GSAM 368.21887 kuma St. Helenaa Khaw Thinga Hriselna Chawlhna In Pâwl inkhâwmah a tangka chungchânga hienga hril a nih: 1885 kuma thla 5 ni 1 chun hi inin bat a pe zo hnunga a thil neihai man chu $5,322.76 chau a nih a, chu ni chena a tum tangka pêk zawng zawng aia $2,547.24 a tlêm a nih. Thu dangin hril chun, a hlêp zawng zawng le a bul tangka $2,547.24 chu a hmang zo ta a nih. 1887 kuma thla 4 ni 1 chun a bat zawng zawng aia a thil neihai man a tamna chu $21,372.64 a ni a, thla 23 sûnga a punna chu $16,049.88 a nih. Chu tangka lakah a tum lei dinga pêk chu $5,280 a ni a, hi ina thilpêk chu $2,497.60 a nih; chuongchun, hi in sin thaw atanga a hlêp tak chu $8,272.28 a nih. Chu hun vêl chun Pacific Hriselna Chanchinbu chu phêk 32 um, a khuh nei, thlatin insuo chanchinbuin insuo a ni a, hi in ṭhatna le a thukhâwmhai hmasuonna dingin a ṭangkai nâwkzuol ti hmu a ni ta a nih.

GSAM 369Lunginsietna sin

GSAM 369.11891 kuma thla 1 Damdawia Chanchin Ṭha Puongdartu chanchinbuah, Daktor J. H. Kellogg chun Battle Creek Hriselna Enkawlna In chungchâng a hrilin hieng hin a ti a:—

GSAM 369.2“Hi in a um kum 25 sûnga man lâk loa damlo enkawlna man chu $100,000 aia tam tak a nih a, a bula tum tangka pêk aia a let tamtak a nih.

GSAM 369.3“Chu lunginsietna sin bâkah hi in hin thuhriltuhai, damlo enkawltuhai, chaw huon inchûkna ina inchûktirtuhai, le chanchin ṭha puongdar sin chi hrang hrang dingin inchûktirsa mi danghai a tir suok ta a nih.”

GSAM 369Fârahai ta dinga ngênna

GSAM 369.41891 kuma thla 3 ni 8 Kohran Pumpui Inkhâwmpuiah, Daktor Kellogg chun fârahai ta dingin nasa takin a ngên a. Ama chun: “Kei hi ‘pumpui ta dinga palai’ ni dinga ruot ka ni a, palai nei naw takhai—an enkawltu nei naw fârahai—palai chu ka ni ding a nih,” a ta.

GSAM 369Pi Haskell $30,000 thilpêk

GSAM 369.51892 kuma thla 1 Ram Sûnga Chanchin Ṭha Puongdartu chanchinbuah fâra naupanghaia in siempêkna ding tangka ngênna nasatak siem a nih. Chu chanchinbuah chun chu in dinga $17,716 chen pêk an tiemtu hminghai a um a; hi sin ṭantuhaia ngaituoh dân chun, chuong chen sin ropui thaw dingin chu tangka chu a tlêm lutuk a, sin thaw a tlai ding chu an hlau a nih. Nisienlakhawm, a inṭanna ata a tâwpna hmutu le “tlâng sâng pakhat chunga bawnghai,” neitu chun thil thlenghai a ruot leiin, Chicagoa Pi Caroline E. Haskell, Pu Frederick Haskell hmeithai, ei ringna ang ring naw nuhmei hausatak pakhatin, hi lunginsietna sin an tum chu a hriet le sakna ṭhuoitu pâwl kuomah $30,000 a pêk nghâl ta a nih. A phût chau chu, chu tangka zawng zawng chu an lo ruot lâwk anga fâra enkawlna in sakna dingin hman a ni ding a, chu in chu lungzau le thilpêkphalna lungthlaraua enkawl a ni ding a, a pasal thi hriet rengna dingin Haskell Hriet Rengna In tia ko a ni ding, ti chu a nih.

GSAM 370.1Chuong anga tangka pêk a nih lei chun, Damdawia Chanchin Ṭha Puongdar le Lunginsietna Pâwl chun chu kum sûngin in chu a sak a, fârahai in dingin a hawng thei ta a nih. Hi in hi 1894 kuma thla 1 ni 25 a hlân a nih. Chu ni hnung ata hun tamzâwk sûngin a sûnga umhai, fârahai, ṭanpuituhai le inchûktirtuhai chu a tlangpuiin mi 100 vêl an nih.

GSAM 370James White Hriet Rengna In

GSAM 370.2Hi fârahai enkawl le châwm bâkah, hi pâwl hin lunginsietna in dang, James White Hriet Rengna In an ti chu a enkawl bawk a. Chu hmunah chun mi upa le in nei naw 20 aia tam enkawl an ni a, nuom taka umtir an nih.

GSAM 370Damdawia chanchin ṭha puongdartuhai

GSAM 370.3Hi sin lama hma lâkna nâwk chu damdawia chanchin ṭha puongdartuhai inchûktir ṭan a nih chu a nih. Mihriemhai chawisângna dinga hi thawrimna inpâkin, Pi White chun 1892 kuma thla 9 ni 16 a Australia, Preston ata lekha a ziek chun, hieng hin a hril a:—

GSAM 370.4“Tûna pakhat inchûkna hmunah mi 100 inchûk um hai sien ka ti a nih. Chuong chu a ni ding a nih. Mipa le nuhmei chun damdawi lam inchûkna nei loa chanchin ṭha puongdartuhai an nih aiin, damdawia chanchin ṭha puongdartuhaiin an ṭangkai nâwkzuol thei a nih.”

GSAM 370.5Hi chunga thu ziek a nih hnung ata, hi ang dâna dam sûng rawngbâwl dingin inchûk lâwktuhai chu an hung tam nâwkzuol ta hle a nih.

GSAM 370Hriselna sin a ṭhan dân

GSAM 370.61894 kuma thla 1 Damdawia Chanchin Ṭha Puongdartu chanchinbuah hriselna sin a ṭhan dân chungchânga hriet nuom thilhai hrilna thu tâwi a um a nih. Hieng hin a ti a:

GSAM 371.1“Hriselna Siemṭhatna In chu 1866 kuma inruot a nih.... Michigan khawpui hung lien pei lakah pakhat, Battle Creek hmun sângzâwk, nuom le hriselnaa ṭha hmuna mi mal chênna, thinga sak in tlâwmte pakhat lei a nih. Daktor 2, tui inbûlna ṭanpuitu 2, damlo enkawltu 1 (inchûktir a la ni naw), ṭanpuitu 3 emaw 4 emaw, damlo 1, nuom nawna tamtak, le hi in hun la hung ding le a innghahna thukhâwmhai chunga ringna nasatak—hi hi tûna sin lien hi a inṭan dân a nih. Hriselna Siemṭhatna In tiin hriet a nih.

GSAM 371.2“A hmasa in tê umna hmunah chun tûnah 312 fut a dung le 100 fut a zâu, chhâwng 6 sâng in a ngîr ta a, khuol 300 a thleng thei a nih. Damlohai enkawl le damtîrna dinga tûnlâi thil hrietnain a ruot suok thei thil hmanruo iengkim chu a sûngah a um a nih. Daktor 10, an tamzâwk chu an sin lam seng a thiem bik an ni a, hi ina daktor pâwl chu an siem a nih. Damlo enkawltuhai le ṭanpuitu danghai chu in sûng mi 300 aia tam an ni a, hi in hmangtuhai chu America ram inkawp biel tin ata le ram dang tamtak ata khuolhai an nih. A kawtkhârhai chu ram sûnga mi emaw ram danga mi emaw, a pâwl ieng khawm ni sien, chanchin ṭha puongdartu ta dingin a inhawng reng a, hi in sûngah chun chuong ang khuol pakhat emaw a aia tam emaw an awm naw hun chu a tlêm hle a nih.

GSAM 371Hriselna enkawlna in damlo in

GSAM 371.3“Damlo in chu 1888 kuma sak a nih a, 100 × 60 fut a lien, chhâwng 5 a nih. A chunga chhâwng 3 chu hriselna enkawlna in zai-damna bîk, damlohai pindan le damlohai um khâwmna dingin hman a nih. Hi in lunginsietna sin ṭhuoina pindanhai khawm hmun hi mah a um a nih. In tê 20, an ṭhenkhat chu tuihua lumtir an ni a, in pui ang bawka electric hmanga ênsiem an ni a, a bul vêlah an inkhâwm a, damlo emaw inchûklaihai emawin an sip a nih. Damdawia chanchin ṭha puongdar damlo enkawltuhai inchûktirna in chu 1884 kuma thla 7 ni 1 a inruot a nih. A hmasa thla 6 sûngin inchûklai 35 hming ziek lût a nih.”

GSAM 372Sinthawtuhai fe suok ding thu hrillâwkna

GSAM 372.1California, St. Helenaa hriselna enkawlna in chungchâng a hrilin, Pi White chun 1887 kuma thla 2 ni 6 a Switzerland, Tramelan ata a lekha ziekah hieng hin a ti a:—

GSAM 372.2“Pathienin a hril chu, hi ina inzawm mihaiin inngaitlâwm le thuâwih takin an awm a, Pathien duhzâwng an thaw chun, hi in hi a hring ding a, a hmasuon ding a nih; chun, Pathienin a pêk var hmanga mi danghai malsâwm dinga chanchin ṭha puongdartuhai chu hi in ata tir suok an ni ding a nih. Hi mihai hin Isu lungthlarauin hmun sânghaia milemhai chu an suksiet ding a; thutak ni loa ringna chu an suklang ding a, tûna thu suol, mahni duhzâwng zui, insûm thei nawna le suolna chau hmangaihna hmunah thutak, thiangna le inthiengna chu an phun ding a nih.”

GSAM 372.3Hi thuhai hi a ang in danghai chungah khawm chuong bawka a dik leiin kan lâ suok a nih.

GSAM 372Hriselna sina hlawtlingna ding thutiem

GSAM 372.41891 kuma kohran kuoma pêk Inhriettirna thu bîkah hieng hin ei tiem a nih: “Hriselna siemṭhatna ngaisakna kaitho dinga thawrimna tin chungah Pathien malsâwmna a um ding a nih; hmun tinah hi hi a ngai a nih. Hi thu chungchângah hartharna a um ngei ding a nih; Pathienin hi sin hmang hin thil tamtak thaw a tum a nih.”

GSAM 372America Damdawia Chanchin Ṭha Puongdar Inchûkna Sâng

GSAM 372.5Damna dinga thil hriet chiengna zui dân chungchânga var chu tê têin a hmasuon a, 1895 kuma thla 6 chun damdawi inchûkna in inruot a ngai ta a nih. Chu ngaihna zuiin, Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtu Damdawia Chanchin Ṭha Puongdar le Lunginsietna Pâwl hnuaia ram sûng le ram danghaia sin thaw ding daktorhai inchûktirna dinga bîk, America Damdawia Chanchin Ṭha Puongdar Inchûkna Sâng chu inruot a ni ta a nih. A bulṭanna inkhâwm chu 1895 kuma thla 9 ni 30 a Battle Creekah nei a ni a, a tûk, thla 10 ni 1 chun inchûklai 40 pâwlin inchûkna sâng chu hawng a ni ta a nih.

GSAM 372.6Inchûkna sâng thupuongnaah hieng hin ei tiem a nih:

GSAM 372.6“Inchûkna sâng chu Illinois biel dânhai hnuaiah Chicagoa pâwl dân angin hming ziek a nih. Inchûk ding chu America Ram Inkawpa damdawi inchûkna in ṭha tak takhai ang bawka chipchiertak a ni ding a nih. Inchûktirna chu ṭhenkhat Chicagoah, ṭhenkhat Battle Creek, Mich., ah pêk a ni ding a nih.”

GSAM 373.1Damdawia chanchin ṭha puongdar sin dinga inbuotsai mihai chungchângah, 1895 kuma thla 8 Damdawia Chanchin Ṭha Puongdartu chanchinbuah hieng hin ei tiem a nih:

GSAM 373.1“Tûna Battle Creek Hriselna Enkawlna Ina Damlo Enkawltuhai Inchûktirna Ina inchûk damlo enkawltuhai chu 250 aia tam an nih; hi mihai laka tûna damdawia chanchin ṭha puongdar sin thaw thei taphawt chu thawna ding pêk an ni ta a nih. Tuipui Sim Thliarkârhai, India, West Indies, America Sim lam, America Ram Inkawp biel sim lamhai dinga 25 emaw 30 emaw, le ei khawpui lienhai dinga damlo enkawltuhai ngai a nih.”

GSAM 373Damdawia chanchin ṭha puongdar sin a ṭhan dân

GSAM 373.21895 kuma thla 11 ni 5 a Tabernacle inkhâwmna inah, Hriselna Enkawlna In damdawia chanchin ṭha puongdar damlo enkawltu pâwl inchûk zo inkhâwmah Daktor Kellogg chun hieng hin a hril a:—

GSAM 373.3“Kum 12 liem ta khân, hieng ang inkhâwmah damlo enkawltu 2 an inchûk zo a nih. Tûnah chun damlo enkawltu 300 le 400 inkâr pâwl an um ta a nih. Hriselna enkawlna inah daktor 19 an um a, hriselna enkawlna in nêna inzawm tam le tlêm, Damdawia Chanchin Ṭha Puongdar le Lunginsietna Pâwl enkawlna hnuaia in ang danghaiah 22 an um a nih. Ei damlo enkawltuhai 53 chu ram dang hrang hrangah—Sweden, Mexico Hlui, Africa Rangkachak Tuipui Kam, Australia, Africa Sim lam, Denmark, India, New Zealand, Samoa le British Guianaah—an um a nih. Tûnah damdawi inchûklai 63 an inchûk mêk a nih. An laka 41 chu hitah, 22 chu Michigan Inchûkna Sâng le inchûkna in danghaiah an um a nih. Hi zân hin damlo enkawltu 22 hitah an inchûk zo a, damlo enkawltu pawm tlâk ni dinga fe suok dingin an inbuotsai famkim ta a nih.”

GSAM 373.4Ei hriselna enkawlna inhai a ṭhan dân chu 1902 kum chen ei zui chun, Battle Creek Hriselna Enkawlna In, a damdawi inchûkna sâng le damlo enkawltuhai inchûktirna in nên chu Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtuhai ta, khawvêla chu ang in lien tak a nih ti ei hmu a nih.

GSAM 374In puihai meiin a kâng

GSAM 374.11902 kuma thla 2 ni 18 zânin, in pui lien chu a thil hmanruo ṭha takhai nên, le damlo in zau tak chu meiin a kâng zo ta a nih. Chu hun chun damlohai le khuolhai 400 in sûngah an um a; nisienlakhawm, daktorhai, damlo enkawltuhai le ṭanpuituhai huoisena thawrimna, Lalpa vênghimna bîk nên, an rêngin in sûng ata hliem na tak nei loin thruoi suok an ni ta a nih.

GSAM 374Hriselna enkawlna in thar

GSAM 374.2In hluihai umna hmunah chun a hmasa aia lien le det nâwkzuol in dang sak a ni ta a nih. Hi in tûna um lungphûm chu 1902 kuma thla 5 ni 12 a phûm a ni a, in chu 1903 kuma thla 5 ni 31 a hlân a nih. Hi in enkawltuhai chun in thar chungchângah: “Thîr, lung, leirawh le lungphânga sak thei chin ang taka a det le a daihrei a nih.

GSAM 374.3“Hi in thil hmanruohai chu a lam tinah tûnlâi tak, famkim, hriselnaa ṭha, hman awl le det tak, nei thei chin ṭha tak an nih; chun, tûna sak zova a um dânah hin, Battle Creek Hriselna Enkawlna Inin damlohai ta dinga a buotsai hmun le thil hmanruo nuom takhai hi pakhat khawmin a khûm naw ding a nih ti ring a nih.

GSAM 374.4“Hi in enkawltuhai tum chu, thil hriet chiengna zui damdawi lam pawm, damlo enkawlna dân thar le hmanruo thar zawng zawng hi hmun pakhat, um dân ṭha hnuaiah khâwm a, chu dânhai chu lungthieng le hriet thiem takin hman chu a nih,” an ti a nih.

GSAM 374Hriselna enkawlna in tamtak din ding a nih

GSAM 374.5Hi mihai kuoma pêk var chu, Lalpa chun in lien êm êm tlêmte aiin, a lien tâwk hriselna enkawlna in tamtak khawvêl pumah dar a duh, ti hi a nih. Khawvêl hmun hrang hranga hriselna enkawlna in têhai hawng ṭan a nih, a bîkin kum 10 hnung tâwp sûnga chu, hmu nuom kan ti a nih. 1904 kuma Kohran Pumpui Inkhâwmpui Kum Lekhabuah hi in têzâwkhai 50 aia tam hming ziek a um a nih.

GSAM 375Hriselna enkawlna inhai hming ziek

GSAM 375.1Hi inhai din a nih theina chhan thil thlenghai hril chu hriet nuom a ni ding; nisienlakhawm, ei ziekna hmun a tlêm leiin, an umna ramhai le ram tinah ieng zât an um ti ziek chauvin ei lung a tâwi ding a nih. America Ram Inkawpah, 35; Great Britainah, 3; Germanyah, 1; Switzerlandah, 1; Denmarkah, 1; Norwayah, 1; Swedenah, 1; Africa Sim lamah, 1; Australiaah, 2; New Zealandah, 1; Samoa Thliarkârah, 1; Mexico Hlui ah, 1; Indiaah, 1; Japanah, 1, an um ti ei hmu a nih.

GSAM 375Damlo enkawlna pindanhai hming ziek

GSAM 375.2Hi hriselna enkawlna inhai bâkah damlo enkawlna pindan 22 an um a, an laka 17 chu America Ram Inkawpah; 1 chu Jaffaah; 1 chu Palestine, Jerusalemah; 1 chu Mexico Hlui, Guadalajaraah; 1 chu Africa Sim lam, Kimberleyah; le 1 chu Australia, Rockhamptonah an um a nih. Chu bâkah sa tel loa chaw eina in 26 an um a, chutah chun mihaiin chaw thiang le hriselnaa ṭha an hmu thei a, nun dân dik chungchânga inchûktirna tam le tlêm an dawng bawk thei a nih.

GSAM 375.3Hriselna siemṭhatna thukhâwmhai a hmasuon dân chhiarna hi, 1866 kuma Pathien ṭhuoinaa hrillâwk a nih angin, Lalpan “hi sin hmang hin sin ropui a thaw” thei dân a suklang a nih; chun, 1863 kuma hrillâwk a nih angin, “Hriselna siemṭhatna thukhâwmhai” hin “Lalpa a hung huna vâna lâk sâwn ding mihai inbuotsaina” a ṭanpui thei dân khawm a suklang a nih. Hi hriselna enkawlna inhai hi a let 100 chen pung hai sienla, an din le ruotna chhan sin chu an thaw zo thuai raw seh.

Notes

  1. 3 John 2. ↩

Note

Back