Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
09 / 31

Bung 6 — Thucha le A Puongtuhai

John Norton Loughborough

GSAM 108.1“Inlârna chu ziek la, a tiemtu chun a tlân theina dingin phêkhai chunga fietakin ziek rawh. Inlârna chu hun ruot ta ding a la na, nisienlakhawm a tâwpah thu hril a ta, thukhêl hril naw nih; a muong khawmin nghâk rawh; a hung tlung ngei ding a ni leiin, tlai naw nih.”1

GSAM 108.2“Chun, ka hmuh chu: hnuoia umhai kuoma le, hnam tinrêng, chi tinrêng, ṭawng tinrêng le mi tinrêng kuoma puong dinga chatuon Chanchin Ṭha chawi vântirko dang vân laia a vuong a; râwl inringtakin, ‘Pathien chu ṭi unla, ama kuomah ropuina pêk ro; a rorêl hun chu a hung tlung ta leiin; vân le hnuoi le tuipui le tuihnârhai siemtu chu chibai bûk ro.’ a ti a.”2

GSAM 108.3Isu hung nâwkna thu puongtuhai chun, zâwlnei Habakkuk hril hi “Inlârna” le a hun “ruot” hi Daniel le Thupuongsuo ziektu hrillâwkna Inlârnahai huoptu a nih, an ti a. An Hrillâwkna entirna milemhaia chuonghai chu an entir dân a fiet êm leiin, a hrilfiena thu tiemtu chun “tlân” theiin mi danghai chu hriettir thei ngei an nih.

GSAM 108Thucha Fiettak

GSAM 108.4Isu hung nâwk ding ringtuhai thupuong chu Felix hmaa Paula hril “Felna, insûmtheina le la hung ding rorêlna;” ti chauh kha a ni nawh. Martin Lutherin Pathien Lekhabu a lehlin zo hnunga, a thi hma rei nawtea, “Rorêlna chu a hla ta nawh ti ka ring tlat; anih, Lalpa ngei hi kum za thum aia rei hung lovin um ta naw nih,” a ti an tih kha khawm a ni nawh. John Wesleyin “kum za vêlah kum sâng khat hun chu inṭan a tih ti ka ngaituoh,” a tih kha khawm a ni nawh. Isu hung nâwk ding ringtuhai chun Thupuongsuo 14:6, 7-a entir Thucha, “A rorêl hun chu a hung tlung tah,” ti le Thupuongsuo 10:6-a khêkna, “Hun chu um ta naw nih.” ti chu kan puong a nih, an ti a. Chutiang hrillâwkna chu thil pakhat “la hung ding,” “kum za thum hnunga” hung ding, mani, “kum za khat hnunga” hung ding mani puongna hmangin a tlungkim thei nawh; hun fiettaka “a hung tlung tah” ti a ni ding a nih. Chungtienga hrillâwknahaiin an phût ang taka fiet hi Thucha hi Isu hung nâwk ding ringtuhaiin khawvêl pumpui kuoma an puong chu a nih.

GSAM 109Krista Hung Huna Rorêlna

GSAM 109.1Hi Thucha puong hmasatak a ni lai chun, Kristien pâwl tinten rorêlna chu Krista hung nâwk hunah a ni ding a nih ti an ring a. Chuleiin, chutiang dinhmuna mi, chu ringna nei chunga rorêl hun a hung tlung ta ti Thucha puonghai chun, Krista hung nâwkna an puong ngei ding a nih. A nihna takah chun, Thucha hrâtna pêka mipuihai lungril suktho nasa bertu chu hun fiettak puongna kha a nih. A hmasa chun khawvêl tâwpna chu 1843 “Judahai kum” sûnga hun pakhat khatah a hung tlung ding a nih an ti a; chu chu 1843 kum thla 3-na ni 21 le 1844 kum thla 3-na ni 21 inkâr hun a nih. Chu hun chu a liem hnunga, 1844 kuma Zânril khêkri a inthawkin ei hriet chu, hrillâwkna hunhai tâwpna dingin ni fiettak ruot a ni tah ti hi a nih. Chu chu Judahai thla sarina ni sâwmna, 1844 kum thla 10-na ni 22 le intluk chu a nih.

GSAM 109Ni 2300 Sût Dân

GSAM 109.2Hun—1843—innghahna chu Daniel 8-a ni sâng hni za thum chu a nih. Hi “nihai” hi lalramhai entir dinga sahrânghai thlangna hrillâwknahai le inzawm a ni leiin, Nambar 14:34 le Ezekiel 4:5, 6-a Lalpan hun entirna a hrilfie ang khan, “nihai” khawm kumhai entir dinga hmang a ni ding an ti a; Daniel 9-a hapta sâwmsari—ni 490—chu ni sâng hni za thum bulṭanna chan a ni ding a na, hi hun pahni hi inṭan rual an nih, an ti bawk a. Daniel 9-a hril thil, hapta sâwmsari inṭanna entirtu chu “Jerusalem siemṭhat nâwk le sak nâwk dinga thupêk a hung suokna” chu a nih. Ezra 7-a inziek angin, chu thupêk chu Artaxerxes Longimanus inlal kum sarinaa, Krista pian hma kum 457-ah a hung suok a.

GSAM 110.1Hapta sâwmsari inṭanna dingin hi kum hi a dik ngei ti chu, Krista pian hma kum 457-a inthawka hapta sâwmruk pakuo—kum 483—chiah hnunga, Krista pian hnunga kum 27-ah, Johan kuoma Krista baptisma a changa, “Hun chu a tlungkim tah,” tia a rawngbâwlna a inṭan khan a entir a;3 le a danghai. Krista rawngbâwlna a inṭan, Krista pian hnunga kum 27; chu kum a inthawka kum thum le a chenve hnunga, “hapta [sâwmsarina] lai [laitak]” a krosa a thi; Judahai laia sin bîk a tâwp, Krista pian hnunga kum 34; le Jentailhai kuoma tirko ding Saul a hung inhei vat khan, hapta sâwmsari chu chu kumah a tâwp ngei a nih ti a entir a; chuleiin, Krista pian hma kum 457-ah a inṭan a nih. Hieng hin an sût a: 2300 a inthawkin 457 la suok la, 1843 a la um a. Kum 457 chu Krista pian hmaa a ni leiin, ni 2300 tâwpna ding chu 1843 tâwpah ei hung tlung a nih.

GSAM 110Dotuhaiin An Pawm Thu

GSAM 110.2“Thutak dotuhai zînga inthawka thutak ṭanpui zâwnga an thil pawmhai chun finfiena ṭha ber chi a pêk a nih,” an ti hi a dik a nih. Isu hung nâwkna Thucha dotuhai zînga tûkhawmin Lalpa mihai Suichiengnaa rorêlna chu Krista hung hmaa thil la tlung ding a nih ti an hril suok ngai nawh; hi thu chungah hin Isu hung nâwk ding ringtuhai le an ngaituona a intluk a nih. Hi thu finfiena dingin dotu lar pahni thuhai ei la suok a nih.

GSAM 110.3Pu N. Colverin 1842 kuma Boston, Marlboro Street biekina, Isu hung nâwk ding ringtuhai do zâwnga thu a hril chun, hieng hin a ti a:—

GSAM 111.1“Hi nihai hi kumhai an ni chun, khawvêl chu 1843-ah a tâwp ding a nih; sikul naupang tûkhawmin a hriet thei a nih; Krista thina khan 490 chu a tâwp a ni chun, ni 2300 chu 1843-ah a tâwp ding a nih; thil dang pakhat la tlung ding a nih ti entir thei a ni naw chun, khawvêl a tâwp ngei ding a nih; chu chu iengtin am entir thei a ni ding ti ka hmu nawh.”

GSAM 111.2Chu hun vêl chun, Inchûktirtu Stuartin a ti a:

GSAM 111.2“England le America ramhai sunga hrilfietu tam berhaiin, kum tamtak sûngin Daniel le Thupuongsuoa nihai hril chu kumhai entirna, kumhai inchikna angin an hrethiem ṭhin hi thil danglamtak a nih. Hi dân tlânglâwn, mi po po dân titheih vêl hi, a bulṭanna suichieng chu ka ta dingin a har hle a nih.”

GSAM 111Inchûktirtu Bush Thu Hriettirna

GSAM 111.3Inchûktirtu Bushin a ti a: “Pu Miller a hun hril leia dotu tûkhawm chu, a hrâtna berah ama dotu a nih. A hun chu a dik a; nisienlakhawm thil la tlung ding chungah a suol a nih.” Bush chun Krista hung hmaa khawvêl pumpui a hung inhei ding a nih ti a ring a. A ngaituona chu kum sâng khat hun chu 1844-ah a inṭan ding a nih ti hi a nih.

GSAM 111.4Isu hung nâwkna ringna rawngbâwltuhaiin mipui hmaa thu an hrilnaah, lungin milem kehai a la deng a, vâna Pathienin a ram a la din hun, Daniel 2-a milemin a entir dinhmun ngeiah ram tinrênghai an um tah ti khawvêl chanchinin a entir a nih an ti a; chun, bung 7-a “vân pumpui hnuoia lalram le rorêlna le lalram ropuina chu Achunghnungtak mi inthienghai kuoma pêk a ni ding a nih” ti hun khawm a nih. Lalpa a hung lang ding hnai huna hmu ding ti Pathien Lekhabuin a lo hrillâwk ang ngei chu inchiknahai—hnuoi le vâna, ram rorêlnaah le mi nungchangah—a hung ni tah ti khawm an entir a.

GSAM 111Vâna Thilmakhai

GSAM 111.5Lalpan zâwlnei Joel hmangin a ti a: “Vânah le hnuoiah thilmakhai, thisen le mei le meikhû banhai chu ka entir ding a nih. Lalpa ni ropuitak le ṭiumtak chu a hung tlung hmain, ni chu thimin, thla chu thisenin a hung inhei ding a nih.”4 Isu hung nâwk ding ringtuhaiin kum za hun hnuhnunghaia saktieng vâna ênghai (mi tlânglâwnin saktieng ênghai an tih) chu zâwlnei hril ang ngei “mei le meikhû banhai” chu a nih ti an ringin an chûktir a; chanchin a inthawka hrietna ṭha ber ei hmuh thei angin (finfiena dingin Edinburg Hrietna Tinrêng Lekhabu ei entir a nih), hi hun hmaah chun chu ênghai chu hmu an vang hle a nih.

GSAM 112.1Chuleiin, Lalpa a hung thuai ding ti Thucha chu hnuoi ram kîl berhai chen a fe lai chun, thutak nasa zuola mi sukngaituotir a, mipuihai mit lâk thei dingin vânah inchiknahai entir a ni a.

GSAM 112.21837 kum thla 1-na ni 25 chun, mei ang saktieng vân êng a hung lang ropui êm êm a, chu chun mi tamtak lungril chu Lalpa ni ropui hmaa thil la tlung ding zâwlnei Joelin a lo hrillâwk kuoma a ṭhuoi nghâl ang a nih. A hnuoia a hmêl hrilfiena hi 1839 kum thla 10-na ni 22-a New York Sumdâwnna Thupuongtu a inthawka lâk a nih. Hi lekhabu ziektuin Victor, Ontario biel, N.Y.-a a hmuh ngei le a intluk chiah a nih.

GSAM 1121837-a Mei Ang Saktieng Vân Êng

GSAM 112.3“1837 kum thla 1-na ni 25 zâna chun, kan lekha tiemtuhaia an la hriet zing ngei ding angin, ram hmun hrang hrangah chu thilmak ang bawk [saktieng vân êng a tihna] hmuh hi a danglam hle a nih. Hnuoi vûrin a khum hmunah chun, hmu dinga thil ropuitak le ‘ṭiumtak,’ a hmaa hmuh ngailo ang a nih. Hmun pakhat, tlâng bul hnai taka um mi, chu thil hmutuhai chun, ‘tlâng chunga inthawka mei tuihualhai hung luong ṭum’ ang a nih, an mi ti a; ei hriet thei ang chenah chun, hnuoi khum vûr chu a tlângpuiin thisen le inpol mei ang a nih a, a chungah chun (tirko hril angin) ‘vân chu a kâng a,’ ni hnuhnung chungthu hrillâwkna hrilfiena le a intluk êm leiin mi tamtak chu mak an ti hle a; naupang hmutuhai chu an ṭi a, rorêlna a hung am an ti a; ranhaia khawm an ṭi êm êm zie a lang chiengin an khûr hial a nih.”

GSAM 113.1Hi zâwlnei Joel inchikna hi America chauhah entir a ni nawh; Great Britain-a Lalpa hungna thu chu mi tam le tam zuolin an hung hriet lai chun, chu ram vânah khawm chu inchikna bawk chu entir a nih. 1839 kum thla 10-na ni 22-a New York Sumdâwnna Thupuongtu chun, thla 9-na ni 3 zâna chu rama hmuh thilmak danglamtak chungthu hi London chanchinbuhaia inthawkin a la suok a:—

GSAM 1131839-a Saktieng Vân Êng

GSAM 113.2“LONDON, THLA 9-NA NI 5 [1839].—Ningani zân dâr sâwm le nizan zîng dâr thum inkârah, kum tamtak sûnga hmuh thilmak danglamtak, arsi tla le saktieng ênghai zînga ropui ber pâwl chu vânah hmuh a nih. Hi thil danglamtak a hung lang hmasatak chu dâr sâwm tlung dinga minit sâwm a la um lai a nih a, chutih chun êng sentê, tuikhû ang a lang, vân chanve saktieng pangah a hung suok a, vân laia tieng a hung dar zêl a; dâr sâwm lai mani, dâr sâwm minit sâwm panga mani vêlah chun, suoktiêng a inthawka tlâktieng chen vân pumpui chu êng puonzâr ropuitak pakhat a hung ni a. A hmêl chu ṭiumtak a na, mei ṭiumtak kang leia êng ang chiah a nih. A êng dân chu a inthlâk tam hle a; a châng chun a hung niam ang a na, a hnunga chu a hung êng nâwk êm êm nghâl a. A kâra chun meikhû tamtak, a inlûm vel vel chu hmuh thei a nih a, a hmutu tûkhawmin ‘mei kang ropuitak’ a nih ti an ring tlat ang a nih.

GSAM 113.3“Khawpui ropui chu a hlauin a buoi nasa êm êm a; mi sâng tamtak chu thil ṭiumtak a tlungna an tih tienga an tlân a. Baker Street, Farringdon Street, Watling Street, Waterloo Road-a mei mittu pâwl hmunhai ta le, London tlâktieng pâwl hmunhai ta khawm—a nihna takah chun London-a mei mitna lirthei tinrêng chu—sakawrhaiin an hnûkin, an tih ‘suksietna hmun’ tienga an tlân pung pung a, an tlân dân ṭhin aia nasa zuolin; sakawr lirtheihai, sakawr chunga chuonghai le mipui tamtak elin an zui a. A châng chu an suolna an hriet hmain High Gate le Halloway [mail li vêl] chen an fe hial a nih. Hi thil inlanghai hi dârkâr pahni aia rei a daih a, zîng tieng chun a hmêl a hung ropui êm êm a.

GSAM 114.1“Zîng dâr pahni chun, chu thilmak chu a mawi ropui êm êm a, hrilfie khawm a har hle a nih. London pumpui chu sûnlai angin a êng a, boruok chu a thiang fâk a. Chu hun hril lai chun, simtieng vân chanve chu sûm um lo khawmin a thim hle a; nisienlakhawm, a sût ruol loh arsi tamtakhai chu mawi takin an êng a. A lehlam vân chu a danglamtak, a ropuitak bawk a nih a; a thiang em em a, a êng chu a hrât hle a; arsi tla chu a zawnin an hung lang zing a, an êng ropuina a inang naw a—vân laiah an hung insiem ang a na, an puok ding anga dar an hung ni a. Chu chun mipui a suktho hran hle a nih. Arsi tê sût ruol lohhai chu vân le hnuoi inhmuhna chunga an hung lang a, hnuoi tieng an hung tlân rang êm leiin, mitin a zui zo mang nawh; anni khawm chu an puok ang a na, vân chanve pumpui chunga tuikhû senduk an zâr khum a. A rawnghai chu an mawi ropui êm êm a nih.

GSAM 114.2“Dâr pahni le a chenve chun, a hmêl chu thimin a inthlâk a; chu thim chu a dar hnunga, vân chunglai berah le ram simtieng chunga inzâr thim sâng sîr vêlah sumrisâng êngtak a lang a. A hnung rei nawteah chun, tangkaruo ang êng banhai chu chutaka inthawkin an hung êng suok a. An hung pung mak êm êm a, chu hun bawka hung insiem tuikhû sen le chun an inpol a; a sâng berah an tlung chun, a hmêl chu lungrila ngaituoh ban zo loh a nih. Arsi chu tieng tinrêngah an hung tlân a, dâr pali chen a daih a; chutih chun a vaiin a bo tah a.”

GSAM 114Nia Thil Danglam Inlanghai

GSAM 114.3Thuhriltu hringhaiin Lalpa hungna thutak an puong lai chun, khawvêl hmun hrang hrangah vâna thilmak tamtak le chi hrang hrang hmuh a nih. Chuonghai zînga hin, ei ziekna hmunin a phal chu 1843 kum thla 12-na, England rama Norwich-a ni hmêl inlang entirna chauh a nih. A intluk thil dang pakhat chu 1844 kum thla 9-na ni 9-ah, New Haven, Conn.-ah, sûn lai hma le hnung dârkâr pahni sûng a hung lang bawk a, mi sâng tamtakin an hmu a.

GSAM 115Ni Hmêl Danglamtak Inlangna

GSAM 115.1A sûngtienga kuol tê chun ni a entir a. A rawng chu serthlum rawng dângtê a nih. Ni vêla a hlatna inang loa um kuol pahni puotieng chan khawm chu chu rawng bawk a nih; nisienlakhawm, hi kuolhai sûngtieng chan chu engduk a na, chu kuolhai sûnga vân chu sendum thim lam rawng a lang a; ni lai le a hnuoia kal kuol ropui pathum chu êng fiettak angin an lang a.

GSAM 115.2England-a thil tlung chungthu chu E. Lloyd-in London a inthawka, 1844 kum thla 1-na ni 3-a a lekha thonah hieng hin ei tiem a:—

GSAM 115.3“Norwich le a vêla ram mi pawimawh berhaiin ‘nia inchikna’ danglamtak an hmu tah a, a hmaah England-a hmuh ngailo ang hi a nih. Thla 12-na liem taah, sûn lai dâr 12 vêlah hmuh a na, dârkâr pahni sûng a daih a. A chênghai chu a sukhlau nasa hle a nih. Unaupa Winter, Burgess le Routon-haiin chu khawpuia an rawngbâwlna an inṭan hma chiahin a hung lang a. Thutak ta dinga kawng buotsai ang a ni a, chuleiin, chutakah chun ṭhatakin an hlawtling a nih.”

GSAM 116.1New Haven, Conn.-a chu thilmak a hung tlung dân chanchin chu 1844 kum thla 10-na ni 10-a Zânril khêkri-ah pêk a ni a, 1844 kum thla 9-na ni 10-a New Haven Vênghimtu a inthawka lâk a nih. Khêkri-a chu chanchinah chun, bu buotsaitu chun a ti a: “Hrietna suimi tûkhawmin hi thilmak hung umna bul chungthu, ama ngei khawm a lungkim theina dingin, a la hrilfie thei nawh.”

GSAM 116.21844 kum thla 9-na ni 9-a New Haven, Conn.-a ni le inzawma hung lang hi hmêl hmuh chungthu chu 1844 kum thla 9-na ni 12-a Hartford Thuthar-ah khawm insuo a ni a, hieng hin ei tiem a:—

GSAM 116.3“1844 kum thla 9-na ni 9, Thawṭanni, sûn lai hma le hnung dârkâr pahni sûnga ni vêla kuolhai chu, kan khawpuia mi tamtakin lunglûttakin an en ang a na, a chi ang bawk inlanghai le an hung umna bul chu nasa zuola hriet nuomna a chawktho a nih.

GSAM 116.4“Tûna ni vêla êng kuol hi a daih rei dân a danglam bîk a na, en suichieng theina hun remchâng ṭha a pêk a nih. Sûnlai vêlah chun a berin kuol pum pahni a ni a, pakhat chu a vangtieng digrî sâwmli panga vêl a na, a laia ni a uma a vêlin a kuol a; a dang chu a vangtieng digrî sâwmsari pahni vêl a na, a lai chu vân chunglai berah a um a, a sîr kuol chun ni a pal tlang a. A kuol tê lem le chun, a dung sei tieng zui, kuol invûttê, inphêk mang naw a um bawk a. Ni dodâla, vân chunglai ber a inthawka saktieng digrî sâwmthum parukah chun, kuol ropui chu a vangtieng a intluk vêl mani, a intluk chiah mani kuol dang pahniin an paltlang a; an inkânnaah chun, êng kuol pathum êng inkhâwm leia um ding ang ngeiin, êng hrâtna hmun tê pakhat a insiem a. Ni vêla kuol chun sumrisâng rawnghai a entir a, a châng chun a hung êngin a mawi êm êm a. Kuol danghai chu an vâr a, ni le an inhlat zuol ang zêlin an êng a hung niam a. Nisienlakhawm, sumrisâng rawng ang [sumrisâng] nei kuol bung têhai chu hun hrang hrangah suoktiêng le tlâktieng ve veah an hung lang a.... An insiem dân a intluk hi êng kuolhai insiemna rêltu dân pakhat chunga innghat a ni ngei ding a nih; nisienlakhawm, chu dân nihna tak chu hriet chieng la a ni nawh.... Ni vêla kuol a hung insiem dân hrilfie chu a har lutuk nawh, a umna bul chu sumrisâng insiemtirtu le a inanna lai a um leiin; nisienlakhawm, ni laia a sîr kuol a pal tlang kuol hung insiem dân hrilfie chu a har zuol a nih.”

GSAM 117Pathien Lekha Thu Hrillâwknahai Suktlungkimtu Thilmakhai

GSAM 117.1Vâna an hmu thilmakhai hi England le America rama an hmang dân chu, Sylvester Bliss ziek, 1843 kuma Bostona insuo, Matthai Bung 24 Hrilfiena ei tiem chun ei hriet thei a nih. A chunga thuchanchin threnkhat a lâksuok hnunga chun hieng hin a ti:—

GSAM 117.2“Chuongchun, thutak Pathien Lekha Thua hrillâwk, ‘inchikna ropuihai’ le ‘thil hmuh ding ṭi-umhai’ chu an tlungkim vong ta ang a nih; Sandamtuin a hungna hmaa um ding a ti thilhai khawm chu an tlungkim ta ang a nih.

GSAM 117.3“Thinghai hnâ chawr hi nipui a hung nai ta inchikna a ni ngei ang bawkin, hieng inchiknahai a tlungkim chun, Krista hungna chu a hung nai ta, kawtkhâr bula a um ta ti Kristienhaiin an hriet ding a nih. An hriet thei ti chauh a ni nawh; ei Sandamtuin hriet dingin thu a pe tawl a nih.”5

GSAM 117THUCHA PUONGTUHAI

GSAM 117.4A hmasa taka an puong Isu hung nâwkna thucha thil poimaw threnkhat ei en zo tah a. Chu thupuongna ropui taka sin poimaw thawtu threnkhat chanchin en chu nuom a um thei a nih. Ram danga chu thu khêkpuia puongtuhai laia, chu laia rawngbâwltu thiemthei tak tak tamtak hming ei hril ta a nih. America rama hmalâktu, Lalpa'n chu sin mawhphurna a nghattuhai threnkhat ei en chun, hi hmalâknaa hin Lalpa kut a um ngei ti a la sukchieng zuol ding a nih.

GSAM 118William Miller

GSAM 118.1A hmasa takin William Miller chanchin en ei tiu. United States rama Isu hung nâwkna hmalâknaa hin a hming a thang hle a, mi tamtak chun hi hmalâkna hi ‘Miller thurin’ tiin chauh an hriet a nih.

GSAM 118.2William Miller chu 1782 kum thla 2-ah Pittsfield, Mass.-ah a piêng a nih. A naupang têt laiin khawm mi nârân nêka lungril hrietna hrât le thâwl tak inchiknahai a lang ta a. Kum tlêmte a liem hnunga chun a kuoma umtuhai po po ta dingin hieng inchiknahai hi a chieng zuol ta pei a nih. A taksa a hrât a, a lungril a thâwl a, a pieng hrietna a ṭha takzet a, a nungchang khawm sawisêl ding um loin a ṭha a nih. A biela inchûkna ina inchûkna remchâng tlêmte chu kum tlêmte chauh a hmu a; chu hnunga chun inchûktirtu an hmang hlakhai nêkin a hrietna a sang lem ti mi tam lemhaiin an pom ta a nih.

GSAM 118.3Pu Miller chu 1802 kuma nupui a nei a, Poultney, Vt.-ah a chêng ta a nih. Poultneya a insawn hun chunga inthawka a pâwlpui mihai le, khawvêl thil tienga a hlâwkpui nasa takhai chu ringhlelna thurin le thilsiema inrawlh naw Pathien ringna thurin an lungrila lut nasa tak a nih. Mi nungchang sie an ni nawh a; pâwl angin khawtlang mi ṭha, khawsak dânah mi lungril fîm, mihriem lainat le mi ṭanpui nuomtak an ni tlangpui a nih. Nisienlakhawm, sakhaw thutak tehna dinga Baibul chu an hnawl a, Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen le mi danghai lekha ziekhai an hmang thei ang ang hmangin, an hnawlna chu âwm angin entir an tum a nih. Pu Miller chun chu lekhabuhai chu ngun takin a inchûk a, a tâwpa chun ama khawm thilsiema inrawlh naw Pathien ringtu a nih ti a puong ta a nih. Ama hril dânin, 1804 vêla inṭanin, chu thurin anga a khawsak hun chu kum sâwmpahni a nih.

GSAM 118.4Sipai kapten dinhmun a hmu a, 1810 kuma sipai a lût a nih. Sipaia inthawka a hung kîr hnunga chun, 1812 kuma lothaw sin ṭan dingin a insûnghai chu Low Hampton, N.Y.-ah a ṭhuoi insawn a nih. Loneitu a nih leia chun lekha tiem hun âwl a nei tam zuol a. Thilsiema inrawlh naw Pathien ringna a neihai chun tu hringnun hi a liem hnunga hlimna a um ti lungmuongna a pe nawh ti a hung hmu ta a nih. Thlân thukla tieng chu a thim a, a rum a nih. Ama thuhai tak hmangin:

GSAM 118.4“Bohmang vongna chu ngaihtuona vawt le lungchîrthlâk a ni a; mâni thilthaw chunga mawhphurna nei chu mi po po ta dinga boralna chieng tak a nih. Ka lu chunga vân chu dâr ang a ni a, ka ke hnuoia lei chu thîr ang a nih. Chatuon!—ieng am a ni? Chun thihna!—ieng leia um am a ni? Ka ngaihtuoa a san ka zawng nasa peia chun, a dikna inentir theina ka hmu hlat zuol pei a nih. Ka ngaihtuona a tam zuol peia chun, ka thutlûknahai chu an dar zuol pei a nih. Ngaihtuona titâwp ka tum a, nisienlakhawm ka ngaihtuonahai ka thunun thei nawh. Rinum ka tuor takzet a, nisienlakhawm a san ka hriet nawh.... Chu hnunga reilo chun, Sandamtu nungchang chu ka lungrilah chieng takin a hung lang thut a nih. Mi ṭha le lainatna nei nasa tak, ei bawhchhiatnahai ta dingin ama ngêiin inremna thawpêk a, suol hremna tuor ding laia inthawka mi sandam theitu a um thei angin ka hmu ta a nih. Chuong ang mi chu a duhawm dingzie chu nghâl takin ka hung hriet a; a bâna ka inhlân thei a, a lunginsietnaah ka innghat thei ti ka ngaihtuoa a nih.”

GSAM 119William Miller Ringtu A Hung Nina

GSAM 119.1Hieng hin a hril belsa a nih:

GSAM 119.1“Ka mamaw ang Sandamtu tak chu Baibulin a entir ti ka hmu a; Pathien thlarau hruoi ni naw lekhabu pakhatin iengtin am suola tla khawvêl mamaw le inrem famkim tak thurin a nei thei ding ti ka hriet thiem nawh. Pathien Lekha Thu hi Pathien kuoma inthawka inpuongna a ni ngei ding ti pom dingin ka um a nih. Anni chu ka lâwmna an hung ni ta a; Isua kuomah ruolṭha ka hmu ta a nih.... Tu hin Baibul chu ka inchûkna poimaw tak a hung ni ta a; hlim takin ka sui a nih ti diktakin ka hril thei. A chanve khawm mi hril a ni ngai nawh ti ka hmu a nih. Ieng leia a mawi le a ropuizie ka lo hmu hmasa naw am ti ka mak a, iengtin am ka lo hnawl thei am ti khawm mak ka ti a nih.”

GSAM 119.2William Millerin Baibul a inchûk dân chu ama ngêiin hieng hin a hril a nih:

GSAM 119.2“Ka ngai dân hmasa hai po po hnâwl hrang a, Pathien Lekha Thu chu Pathien Lekha Thu danghai leh ngun taka tekhin a, a indawt dân ang taka inruot thlapa inchûk ka tum tlat a nih.... Hriet thiem har ka hmu taphawt chun, chu leh inzawm thuhai po po leh ka tekhin hlak a; chun Cruden ṭanpuina hmangin, hriet thiem harna thu sunga thumal poimawhai umna Pathien Lekha Thu changhai po po ka en ngun hlak a nih.... Hieng hin, Baibul ka tiem hmasaknaah khan, kum pahni vêl ka inchûk a; ama ngêi hi ama inhrilfietu a nih ti ka lung a muong famkim ta a nih.

GSAM 120.1“Hieng anga ka inchûk lai chun, a liemta huna hrillâwkna tlungkim tahai chu, hmalâi huna tlungkim la dinghai an tlungkim ding dân rorêlna tehna an nih chun, Krista thlarau tienga rorêlna—khawvêl tâwpna hmaa khawvêla kum sângkhat lalna le Judahai hung kîr nâwkna chunga mi tamtak ngai dân chu Pathien thuin a pom nawh ti ka lung a hung muong ta a nih.... Isu Krista chu a Pa ropuina tinrêng leh vân chhûmhaia hungin, hi lei chungah hin hung ṭum nâwk a tih ti Pathien Lekha Thua chieng taka inchûktira um ka hmu a nih.

GSAM 120.2“Pathien Lekha Thu inchûknaah hlimna ka hmu a; a thu inchûktirnahai laia inthawkin chuong ang hlimna hmu a thei ding ti khawm ka lo ngaihtuoa ngai nawh. Sandamtu hungna hun hmu ding beiseina nei loin ka inchûk ṭan a; ka hung hmu thutlûkna chu a hmasain ka ring thei det nawh. Nisienlakhawm, a dikna entirtu thuhai chu ka lungrila hrât taka an hung lut leiin ka ringna ka dâl thei nawh. Ka thutlûknahai chu a det tlukthâwt ta a, Sandamtu hungna chu nghâk a, ringreng a, ṭawngṭai ka ṭan ta a nih.”

GSAM 120.3Hieng hin a hril nâwk a nih:

GSAM 120.3“Ka ring ta a; nghâl takin khawvêlin an ring a, Rorêltu le Mo neitu a hung phâna intong dingin an inpeih theina dingin, hi thurin hi puongdar ding ka mawhphurna chu ka lungrilah a hung lang chieng a nih. Hun rei tak harsatna nasa tak ka tuornahai chu hitakah chipchierin ka hril ngai nawh. Kum engzâtam hnunga chun, Pathien Thlarau, thutak thilthawtheina le mihriem thlarauhai hmangaina chun ka kraws phur a, thi mêk le boral mêk khawvêl kuoma hieng thuhai hi puong dingin mi sukfawr a nih, ti hril chu a tâwk a nih.”

GSAM 120.4Pu Miller khawm, ram danga hi thuchain a sukthâwkhai ang bawkin, chanchinbu le lekhabu têhaia ziek a, insuona hmanga a sin pêk chu tlungkim a tum hmasa a nih. A ngai dânhai chu Brandon, Vt.-a insuo Baptis chanchinbu, Vermont Hlat Thu Thawnnaah a insuo hmasa a nih. Chu chu 1831 kum a nih. Chu thu chungchang chu 1832 kuma mi hmâah a hril hmasa a nih. Chu inkhâwmna chungchang chu hieng hin a hril a: ‘Lalpa'n inkhâwmhai chungah a lunginsietna a vûr a, mi tamtak chu an thlarau sandamna dingin an ring ta a nih.’

GSAM 121.11836 kuma a thuhrilhai chu chu laia chanchinbu threnkhatah an insuo a nih. 1837-38 thlasik lai chun a thuhrilhai chu lekhabu têin an insuo a. 1838 kuma phêk 204 nei lekhabu tê pahnina chu an insuo a; chu lekhabu têa chun Pu Millerin Ottoman thuneina chu 1839 anihnawleh 1840 kuma a tla thei ding thu a hril a nih. Khawpui lienhaia a thuhril hmasaknahai chu 1836 kuma a nih. Chu phâ chun Randolph, Lowell, Groton le Lynn, Mass., khawpuihaiah thu a hril a nih.

GSAM 121.21840 chen chun Krista hungna a nai ta ti thu mi hmâa hriltu angin Pu Miller chu ama chauh ang takin a ding a nih. Chu kuma chun mi za tamtak an hung inzawm thut a, thucha chu a puongpui ta a nih. Hieng anga inthlâkna ropui hi ieng leia hung um am ti chu bung dawtah ei en ding a nih. 1839-40 thlasik lai chun Pu Millerin Exeter, N.H.-ah thuhril indawt tamtak a nei a nih. Chu hmunah chun Upa J. V. Himes chu a hmu hmasa a; ama chun chu hunah chu ringna chu a pom ta a, chu nia inthawk chun Isu hung nâwkna thucha ropui insuotu le ṭhahnemngai taka puongtu angin Upa Miller kiangah a ding zing ta a nih.

GSAM 121Joshua V. Himes

GSAM 121.3Hi hmalâkna ropui taka sinthawtu ṭhahnemngai hi a chungchangah chun, a chanchin ziektu thu ei lâksuok hi ei thaw thei ṭha tak a nih. Ama chun hieng hin a ti:—

GSAM 121.4“Joshua V. Himes chu 1805 kum thla 5 ni 19-ah Wickford, R.I.-ah a piêng a nih. A pa chu West India leh insumdawng mi anga hmingthang a ni a, Wickforda Paula Inthieng Episkopal kohran mi anga khawm mi hming nei a nih. A nu chu mi nunnêm tak, Sandamtu hmangai a ni a; a thu ngaithlâ nuomtak a naupa kuoma chun chu hmangaina thu chu a hril pêk hlak a nih.

GSAM 121.5“A pa chun a naupa Joshua hi ama umna kohran rawngbâwltu ni dinga inchûktir a tum a, nisienlakhawm thil um dân chun a dâl ta a nih. Pathienin chu naupa ta ding chun sin dang thaw ding a nei a; a duh ang a hung um theina ding kawngah chun thilhai chu a remruot mêk a nih. 1817 kuma a pa chun thilphur man tamtak, long ṭhuoitu Carter kuta, Alexander Stewart chu thilphur enkawltu dingin a tir suok a nih. Hieng mihai hi ringum lo an hung ni ta a; West India longchawlhmun pakhat an thlung hnunga chun long le thilphur chu an zuor a, an tlân hmang ta a nih. Hi thil tlung hin tlangvâl Joshua hmalâi hun ta dinga an ruot po po chu a thlâk ta a nih. Ama chu Providence, R.I.-a Brown Inchûkna Inpui tieng tir ding a lo nih. Chu nêka chun, 1821 kum thla 4-ah New Bedford, Mass.-ah an ṭhuoi a, thingdâwr bungruo siem sin inchûk dingin William Knights hnuoia sin inchûktu dingin an inṭiemtir ta a nih.

GSAM 122.1“A chênna thar a thlung chun, a sinah mi thiem tak hung ni tumin, a kuta an nghat sin chu ṭhahnemngai takin a ṭan a nih. Nisienlakhawm, a vêla sakhaw um dân chu a duh dân ang tak a ni nawh ti reiloah a hmu ta a nih. Hieng hin a ti: ‘Ka pu chu Unitarian kohran mi a ni a, a kohranah a mi ṭhuoi hlak a nih. Rawngbâwltu Orville Dewey chu kohran enkawltu a nih. Ama chu ringna pom dân hlui mâksana hung insawn thar a nih. Kohran enkawltu chungnung Griswold le Wickforda Paula Inthieng kohran enkawltu Rawngbâwltu William Burge hnuoia inchûkna ka lo hmu a, Providence, R.I.-a Johana Inthieng kohrana thuhril thiem tak Daktawr Crocker ka ngaithlâ zing hlak bawk a. Chuonghai chun Krista le a tirkohtuhai inchûktirna chu Pu Deweyin thu thiem taka a hnawlna chu ka pom thei nawna dingin a mi siem a nih.’

GSAM 122.2“Chu lai chun New Bedfordah Episkopal kohran a um naw leiin, Kristien Kohran Hmasatak [Inchûktirhai Pâwl chu ni lo] inkhâwmnaah fe a tum a, a hnunga chun chu pâwlah a inzawm ta a nih. ‘Hitakah hin,’ a ti a, ‘Baibul inhawng le ngaihtuona zalênna ka hmu a, a pahniin ṭha takin ka hmang a nih.’ Hi kohran hi Rawngbâwltu Moses Howe enkawlna hnuoiah a um a nih. Rawngbâwltu Pu Clough chun Joshua V. Himes chu 1823 kum thla 2 ni 2-ah baptisma a chantir a nih. A Pu ta dinga ṭhahnemngaina alh lungril neiin, kum sâwmpariet a nih laiin nghâl takin kraws chanchin hril a, mihai an suol sim dingin fuih a ṭan ta a nih. Ama chungchang chu hieng hin a ti:—

GSAM 122.3“‘Reiloah mi fuihtu ka hung ni ta a, ka thilpêk hi ka sukṭhanglien theina dingin phalna mi pêk a nih.... Ka sin inchûk hun chu ṭha takin ka zo a, inpâkna khawm ka hmu a nih. Nisienlakhawm, kum ranga anihnawleh ruk sûng chu ka sin hun pêk bâka sin thaw ka chîng a; chuong chun châwlkâr khatah ni khat anihnawleh pahni inchûkna le, vêng retheihai laia Chanchin Ṭha puongna sin ta dingin hun ka nei thei a nih. Chu sin raahai chu ka kohran enkawltu kuomah ka pe hlak a nih.’

GSAM 123.1“1825 kuma simtieng Massachusettsa Kristien kohranhai Biel kohranhai inkhâwmpui chun Chanchin Ṭha puongtu dingin a ruot a nih. ‘Chanchin Ṭha puongtuhai enkawlna dingin remruotna anihnawleh sum a um nawh,’ tiin Upa Himesin a hril a, ‘chuleiin mâni inchâwmna dingin sumdawng a, ka thaw thei ang ang thuhril ka tum tlat a nih.’

GSAM 123.2“1828 kuma New Bedford a suoksan a; lungbukna anihnawleh ṭhahnemngai nawna leia ni loin, hlawtling hrim ding tumna neiin Plymouthah a fe a nih. Chu hmunah chun inchûkna inhai, hun rei lo hmang dinga an remruot pindanhai le, a thu ngaithlâ ding a hmu theina hmun tina chun Pathien thu a hril hlak a nih. 1829 kuma Fall Riverah chu ang sin chu a thaw sunzom a, 1830 kuma Bostona Kristien Kohran Hmasatak le Pahnina enkawltu dingin a insawn a nih; hitakah hin kum sâwmthum le thum a um a nih. 1839 kuma hmingthang Upa William Millerin a hrilfie Isu hung nâwkna thu chu a hung ring ta a nih. A ṭhahnemngaina po po leh hi sin tharah hin a lût a, a rawngbâwlna chu mei alh ang ṭhahnemngaina le thilthawtheinain a sip a nih. 1840 kuma Hun Inchiknahai chu insuo a ṭan a; a lung po po a inhlânna sin chu a ṭanpui a nih. A sum po po, a sin thawna po po le a thahrât po po chu hi sin ta dingin a pe a, mi sâng tamtak ringtu an hung ni ta a nih.”

GSAM 123Miller le Himes Sin Thaw Khâwmna

GSAM 123.31840 kuma inthawka 1844 favang chen chun Upa Miller le Upa Himes sin thawna chu a tam lem tak an thaw khâwm a nih. Khawpui khata inthawka khawpui danga an fe hlak a; nipuia chun an puon in lien êmêm chu an hmang a, thlasika chun kohran inhai le mi po po hmang thei inkhâwmna inhaiah an thaw hlak a nih. Upa Himes taksa a hrât nasa tak leia chun a kum 92-na a lût chen a dam a nih. A lungril hrietna chu a tâwp chen hrât takin a um a nih. 1894 kum thla 9 ni 28-ah Lansing, Michigana puon inhaia riek khâwmna hmunah, Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtuhai mi sângthum aia tam inkhâwm kuomah lungril sukthâwk tak thu a hril a nih. Hlân laia a ṭhahnemngaina le a thahrât tamtak chu a nei zing angin thu a hril a nih. A kum 91-naa thla thum a lût tah mi, a kum dawtah a thihpui ding dam thei naw natna tuor mêk ta dinga chun, hi hi mak takzet a nih.

GSAM 124.1America rama Isu hung nâwkna hmalâknaa hin Upa Miller le Upa Himes chu, thu tehkhin hmangin, ‘indona hmapen’ah an ding a nih. Anni hi Krista hungna thurin puongnaah an thawpui mi sâwm tamtak laia pahni chauh an nih; hieng mihai nungchang poimaw tak chu an tumna a det le an dikna a thiang tak a nih. Hieng mihai tam lem tak chu khawvêlin ‘mâni ṭhahnemngaina leia hung hmasuonhai’ a ti chi an nih—hringnun harsatna tak tak tuokna zâra hung ṭhanglien, a hlâwk ding dân enna leia ni loin, thurin indik innghatna hmanga sin pakhat ṭhatna teh ding inchûk tahai an nih. Upa Millerin kohranhai laia inthawka thucha pom hlakhai chungchanga, ‘Pathien ngaisak tak, a rawngbâwlnaah inpe tak le thlaraua nung tak kohran mihai’ a ti chi an nih. Isu hung nâwk ding ringtuhai chu an kuoma inthawka an inthen tâwp hnunga, kohran chi hrang hrang rawngbâwltuhaiin, ‘Hi [thurin] hin ei rual ṭha takhai hi a la ta a nih,’ an ti chun hi thu hi an sukdet a nih.

GSAM 124Isu Hung Nâwk Ding Ringtu Thuhriltu Hmingthang Danghai

GSAM 124.2Chu hun hmasa laia hmalâknaah Upa Miller le Upa Himes thawpui, sin poimaw thawtu threnkhat hming hril chu nuom a um thei a nih. A hmasa taka ei hril ding chu Cleveland, Ohioa Charles Fitch a nih; ama chun 1842 kuma Daniel le Thupuongsuo sunga inlârnahai entirna dingin Hrillâwkna entirna milemhai nei ding ngaihtuona chu a hril suok a nih. Chu ngaihtuona bul chu Habakkuk 2:2, 3 a nih. Charles Fitch chu 1844 kum thla 10 ni 10-ah a thi a nih.

GSAM 124.3Philadelphiaa Daktawr Josiah Litch chu, bung dawtah ei la hmu ding angin, thutak pakhat puong dingin Lalpa'n a sukthâwk a nih. Chu thu a tlungkimna chun Isu hung nâwkna thucha hriet nuomna hung pung thut le rang taka a hung hmasuon chu a thlentu a nih.

GSAM 124.4Lockport, N.Y.-a Elon Galusha chu Baptis rawngbâwltu hmingthang a nih; Lalpa hungna a nai ta ti chunga a lekha ziekhai le a rawngbâwlnahai chun chu kohran pâwl chu nasa takin a sukthâwk a nih.

GSAM 125.1Seneca Falls, N.Y.-a E. R. Pinney chu Baptis kohrana rawngbâwltu inpe tak dang pakhat a nih; a rawngbâwlna le a lekha ziekhai chu hi sina hin thilthawtheina hrât tak an nih. Ama chu ‘lei chî’ ti hi a inâwm tak a nih.

GSAM 125.2New York khawpuia Geo. Storrs chu Isu hung nâwkna thurin a ring hmaa khan thlarau harhna thuhriltu hmingthang a nih. A lekha ziekhai chun mihai chu hi sin ta dinga mâni le mâni thil neihai inhlân zuol dingin thilthawtheina ropui takin a sukthâwk a nih; ni 2300 tâwp lam châwlkârhai lai takin hieng hin a um a nih. Beidawngna hnunga chun mihriem nihphung, Mithihai um dân le hmalâi hremna chunga a thuhril paruk chu Isu hung nâwk ding ringtuhai le khawvêlin ngaihtuoa dingin a hung entirtu chu ama hi a nih.

GSAM 125.3Portland, Mainea Upa Stockman khawm chu, chu khawpuia William Miller thlarau harhna inkhâwmnahaia ṭhahnemngai taka sinthawtu dang pakhat a nih. Juda kum 1843 a tâwp hmaa châwlkâr tlêmte lai a thi a nih; chu hun lai takin Isu hung nâwk ding ringtuhai chun chu hunah Lalpa a hung ding ti beiseiin an nghâk mêk a nih.6

GSAM 125.4Mi hmingthang dang khawm an um a, nisienlakhawm lekha hmun a tâwk naw leiin an hming chauh ei hril ding a nih. Anni chu Thuthlung Thar chu Sâp ṭawnga lehlin a, Whiting Lehlinna tiin hriet a ni chu a siemtu N. N. Whiting; S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; George, Wesley le Edwin Burnham (unaupa pathum) an nih. An rêngin thucha puongnaah sinthawtu thiem tak tak an nih.

Notes

  1. Habakkuk 2:2, 3. ↩
  2. Thupuongsuo 14:6, 7. ↩
  3. Marka 1:14, 15 ↩
  4. Joel 2:30, 31. ↩
  5. Matthai Bung 24 Hrilfiena, phêk 49-60. S. Bliss, Boston, Mass., 1843. ↩
  6. A Hmasa Lekha Ziekhai, phêk 17-a entir angin, Upa Fitch le Upa Stockman chu an muthil hnungah ieng thilhai am hung tlung ta ti hriet an nuom êmêmna san chu ei hriet thiem bai a nih. ↩

Note

Back