Bung 17 — Harsatna Kâra Thutak Hmasuonna
GSAM 265.1“Berâm chîngtu chuan a berâmte chu an darhna ni-ah, a berâmte darhkhawmte zînga a zawng chhuak ang; chutichuan kei pawhin ka berâmte ka zawng chhuak ang a, chhûm leh thim ni-ah an darhna hmun zawng zawng ata ka chhanchhuak ang.”1
GSAM 265.2He hun thleng (1847)ah Vântirko pathumna thucha pawm tawh tuhai chu khawvêlah thil nei tê an ni a, chuvângin thuchá puandarhna tûrin sum an tih theih tê hlawm. Upa White leh a nupui leh Upa Bates chuan unau darhkhawmte zînga mi mal thawkna pawimawhna an hmu a, mi tamtak kutah chhiar tûr buatsaih a, thutak hriatna an hruai thlen tûrin a mamawhzia pawh an hmu bawk. Upa Bates chuan Châwlni thu a zirtîrna bu tê hmangin, hmun hrang hrangah a kal a, daak hmanga a thawn darh bawkin Châwlni thu puangin ṭanpuina nasa tak a dawng. A thawknaah nasa takin a bei reng a ni.
GSAM 265Thutak Tân Unaunu Nula Inhlânna
GSAM 265.3Vawi khat chu kalna man tûr sum a neih loh avângin, Massachusetts atanga New Hampshire thleng ke-a kal tûrin a inpeih tawh. Chutih lai chuan unaunu nula pakhat hnên aṭangin lehkha a dawng a; ani chuan sin ṭanpui nân thil a neih theih nân, kar khatah $1 la tûrin in hna thawk tûrin a inruot a ni. Kar khat hna a thawh hnuah Upa Bates-in sum a mamawhzia a hriat avângin a hna petu hnênah kalin, sum hma taka pêk a dil a, chutah Upa Bates hnênah $5 rang taka thawn theih nân a dawng. Chumi hmang chuan New Hampshire kalna man mipui lawkawl hmangin a pe. Hmun tinah inkhâwmna ṭha a nei a, mi tamtak chuan thutak an pawm.
GSAM 266In Thil Puk Hmanga In Enkawlna
GSAM 266.1He thucha hmasâa thawktuhai chunga inhlânna rilru a awmzia entîr tûrin, 1847-48 thlasik laia an dinhmun chungchâng Pi White-in a ziak atangin a hnuaia thu hi kan la. S. Howland, Topsham, Maine ina lian takah pêng an luah a, in thil puk hmangin in enkawlna an din.
GSAM 266.2“Kan rethei a, hun khirh kan tawng. Ka pasal chuan râl kawng-ah lung phur hna a thawk a, a kut zawmte chu a vun chhuak hialin, hmun tamtakah thisen a luang. Mi dangte ring tûr ni lovin, kanmahni kan enkawl a, mi dangte ṭanpui tûrin thil kan nei tûr kan ruat. Nimahsela kan hna chu hlawhtling lo. Ka pasal chuan nasa takin a thawk a, mahse a hnathawh man a dawn tûr chu a dawng thei lo.”
GSAM 266Upa White-in Thing Tawi A Tan
GSAM 266.3“Ka pasal chuan râl kawng aṭangin a chhuak a, a hreipui hmangin ramngaw-ah thing tawi tan tûrin a kal. A êngzawl lamah natna na tak nei chungin zing ata tlâi thlengin a thawk a, ni khatah cent sawmnga vel a hlawh. Natna na tak avângin zanah a muhîl thei lo. Hmun hrang hranga unauhai hnên atangin lehkha kan dawng a, an hnênah kan kal tûrin min sâwm. Mahse kan biel chhuahna tûr sum kan neih loh avângin, kan chhânna chu kan hmâah kawng a inhawng lo tih a ni.”
GSAM 266.4“Unaupa Chamberlain, Connecticut mi chuan, chu biel-ah inkhâwmnaah kan tel tûrin lehkha min thawn a, nasa takin min ngen. Sum kan hmuh theih chuan kan kal ang kan ti. Pasal chuan a hna petu nêna a chingfel a, a hnathawh manah $10 a la dawng tûr a hmu. Chumi chanve hmangin thawmhnaw mamawh tak ka lei a, chutah ka pasal kawrlum chu ka thui a; thawh thuih pawh ka thui ve leh a, kutpuan-ah puan hmasa chu hriat a har hial. Dorchester, Mass. thleng min kalpui tûrin $5 kan nei ta. Kan thil dahna kuang-ah khawvêla kan thil neih zawng zawngte an awm deuh vek. Mahse rilru muanna leh rilru thianghlim kan neih avângin kan lawm a; chumi chu khawvêl thil nuam zawng zawng âi chuan kan ngaihlu zâwk.”
GSAM 267.1“Unaupa Nichols in kan tlawh a; kan chhuah hmain Unaunu Nichols chuan ka pasal hnênah $5 a pe a, chumi hmang chuan Middletown, Conn. thleng kalna man kan pe thei. Khua chu kan hre lo va, biel-ah unau pakhat pawh kan hmu ngai lo. cent sawmnga kan neih chauh. Ka pasal chuan sakawl man tûr chuan chumi sum chu a hman ngam lo; chuvângin thil dahna kuang chu thingphêk khâwmna chungah a paih a, rinna thuhmun nei mi kan zawngin ke-in kan kal ta. Unaupa Chamberlain kan hmu thuai a, a inah min hruai.”
GSAM 267Rocky Hill, Conn. Inkhâwmna
GSAM 267.2He inkhâwmna hi Rocky Hill-ah a awm a, inkhâwmna pêng chu Unaupa Belden ina pêng lian, tih zawh loh a ni. Upa White-in S. Howland hnênah a thawn lehkha atanga lak chhuah thu hian inkhâwmna chungchâng ngaihnawm tak a sawi:—
GSAM 267.3“Thla li ni 20 [1848]-ah Unaupa Belden chuan Middletown-a keimahni leh unau darhkhawmte tân a lawkawl a thawn. Chawhnu dar 4 velah a hmun [Rocky Hill] kan thleng a, hun têah Unaupa Bates leh Gurney an lo lut. Chumi zanah mi sawm leh panga vel kan inkhâwm. Zirtawp zingah unauhai an lo lut zêl a, mi sawmngaite vel kan ni. Hêngte hi thutak pawm zo vek an ni lo. Chumi ni inkhâwmna chu ngaihnawm tak a ni. Unaupa Bates chuan thupêkhai chu chiang takin a puang a, an pawimawhna chu inhriettirna thu chak takte hmangin an rilruah a thlen. Thu chuan thutak pawm tawhte a tichak a, thutlukna nei zo lo tute pawh a ti harh.”2
GSAM 267Oswego biel, N.Y. Tân Sâwmna
GSAM 267.4Isu hung nâwk ding ringtuhai zînga Upa Bates lehkhabu tê a darh avângin, state dangah mite chuan Châwlni zâwma an lo bulṭan. Hiram Edson, Port Gibson, N.Y. chuan Upa leh Pi White leh mi dangte Thla riat 1848-ah Volney, Oswego biel-ah Châwlni zâwmtuhai inkhâwmpui an tel tûrin a sâwm. Unauhai chu rethei deuh vek an ni a, chhâwmdawlna tûr sum tam tak an pe thei ang tih a tiam thei lo a ti. Upa White chuan hnim hna a thawh manah $40 a dawng tawh. Chumi ṭhenkhat chu thawmhnaw mamawh lei nân a hmang a, a bâng chu Volney kal leh kîrna manah a pe.
GSAM 268.1New York thlang lam-a he inkhâwmpui hi Pu Arnold sakawl ina a awm. Mi sawmthum leh panga vel an awm a, biel chhûnga hmunah an khâwm theih zawng zawng an ni; mahse an zînga mi pahnih chauh pawh inrem an ni lo. Mi tin chuan an ngaih dân chu Pathien Lehkhabu angin a ni an ti a, nasa takin an ngaih dân an dingpui. An thutak chu puangin an zirtîr duh vek. Upa White leh a nupui hi an hnênah thutak hrilh tûrin an lo kal a ni a, an thu ngaithla tûra hla tak aṭanga an lo kal lo tih an hrilh. Pu Arnold chuan Thupuan 20-a kum sâng khat chu liam tawh a ni a, Thupuan-a mi nuai khat leh singli leh sâng li chu Krista thawh lehnaah kaihthawh te an ni a ti.
GSAM 268Pu Arnold-in Tihdan A Dodâl
GSAM 268.2Kan Lal thi tawh chhinchhiahna thilte hi he mipui hmâah an awm a, a tawrhna hriat rengna an tih dawn laiin Pu Arnold a ding a, an tih dawn chu a ring loh thu a sawi. Lalpa Zanriah chu Kalhlên Kût zuih zêlna a ni a, kum tin vawi khat chauh tih tûr a ni a ti.
GSAM 268.3Hêng ngaih dân inang lo takte hian Pi White chu rilru leh thlarauah rit takin an tih buai. Pu Arnold chu dik lohnaah a awm tih a hre chiang a, Pathien zahawmna a bo ang tih a ngaihtuah avângin lungngaih takin a awm. Mi thenkhat chuan a thi mek an ti; nimahsela Upa Bates, White, Chamberlain, Gurney leh Edson-te chuan a tân an ṭawngṭâi a, Lalpan a chhân avângin a lo harh leh. Vân eng chu a chunga a awm a, khawvêl thil a theihnghilh thuai. Chutiang dinhmunah chuan hmunah awm tute thil dik lo thenkhat leh, hêng thil dik lo-te nêna danglam thutak chu a hmuh a. Pathien Lehkhabu angin an ti tih an sawi ngaih dân inang lo takte hi Pathien Lehkhabu chungchângah an ngaih dân chauh an ni tih a hmuhtîr a, an thil dik lohte an thlah tûr leh Vântirko pathumna thucha chungah an inpumkhat tûr a ni. Inkhâwmna chu ropui takin a tâwp a; thutak chuan hnehna a chang. Ngaih dân inang lo tak nei tute chuan an thil dik lohte an puang a, Vântirko pathumna thucha Tuhun thutak chungah an inpumkhat a, Pathien chuan malsâwmna nasa takin a malsâwm.
GSAM 269Pathien Lehkhabu Hman Dan Ngaihnawm Tak Nêna Inlârna
GSAM 269.1He inkhâwmna thu hi mi sawmthum leh panga zînga mi pakhat, Pu Alexander Ross chuan Thla pakhat ni 4, 1884-ah a sawi. A thu chu hei hi a ni:—
GSAM 269.2“Unaunu White chu inlârnaah a awm laiin a ding a, chhûngkaw Pathien Lehkhabu chu a kut vei chungah a la. Lehkhabu chu a len zawng pangngai a ni. A hawngin a chunga a hru a, a mitin a en lo; a kut dingin thu mal malah a her a, Pathien thuah a kutzung a nghat a, chutah chu thu chu a sawi. Pathien Lehkhabu-a a nghahna hmunte chu ka en nasa a, a kawhhmuh thu chu a sawi tak tak em tih ka zawng. Keimah nge mi dangte chuan hmun tin kan en vek. Vawi tinah pawh a nghah thu chu a sawi dik a, a mit chu chung lama enin Pathien Lehkhabu lam ni lo lamah a awm. A sawi Pathien Lehkhabu thu hian Thla riat 1848-ah Volney-a khâwm Châwlni zâwmtuhai thurin dik lo chu a tlâwmter a, thutak chungah min inpumkhat tir.”
GSAM 269.3Hetiang dinhmun mak taka Pathien Lehkhabu thu chiang takte hmanga thurin dik lo tihdik a nih hnuah pawh chu thurin dik lo chu thlah lo tu chu rilru khauh tak a ni ngei ang. Oswego biel-ah Châwlni zâwmtuhai hi an thurin dik lohte tihfel an nih hnuah, thutak chungah an inpumkhat ta a, inkhâwmna atang chuan mi dangte hnênah eng an puang tûrin an chhuak. Hna chu Pathien thawk a ni tih hriatna chiang tak a awm. Satan chuan a thil theih zawng zawng hmangin mi then, tih buai leh darh tûrin a inpeih reng. “Pathien chu buaina siamtu a ni lo, muanna siamtu a ni; mithianghlimte kohran zawng zawngah pawh chutiang bawkin.”3
GSAM 270Natna Tihdamna Thilmakte
GSAM 270.1Hma-a sawi inkhâwmna hnuah Madison biel, Port Gibson, Port Byron leh New York khua-ah inkhâwmna an nei. Hêng hnuah Connecticut-ah inkhâwmpui an nei leh. Hêng hmun thenkhatah hian Lalpa chuan a rawngbâwltute hnênah a lo hnâi a, a mite ṭawngṭâina nasa takin Jakoba Lehkhathawn zirtîrna an zui laiin Damdawitu Ropui tihdamna thilmak chuan natna nei te chu a lo tlak.4 Damdawitu-te chuan beidawng tûr an ti tawh te pawh an natna atangin an dam. Chutiang thil chu 1845 hnuah hun hrang hrangah a thleng tawh fo.
GSAM 270Hmasâa Thawktuhai Harsatna An Tuâr
GSAM 270.2Upa White chuan Thla pahnih ni 5, 1880-a Ennâwkna le Thupuongtu-ah hmasâa thawktuhai hunte chungchâng a sawiin, hei hi a ti:—
GSAM 270.3“Kan hna hmasateah chaw dik kan neih loh avângin rilṭâmna kan tuar a, thawmhnaw ṭha kan neih loh avângin vawt kan tuar. Pathien sin tân sum hum tûrin nun mamawh berte pawh kan inchhuhsak. Chutih rualin, lehkha ziak, lehkhabu siamṭhat, zin leh biel tinah thuchá puan hna lian tak tih zawh tûrin kan taksa kan tichhe nasa hle.”
GSAM 270.4Kum 1848 chu Isu hung nâwkna chanchinah chauh ni lovin, ram rorelna lam pawhin a hriat rengawm hle. Vântirko pathumna thucha thutakte chu chiang takin an lo din a, hna hmasuonna tûrin kawng hrang hrang an lo inhawng. Chumi hunah nungchang lam leh ram rorelna lam thilthlengte chu hrillâwkna zir tute rilru thar leh harh tûra ruat angin an lo inziak. Khawvêl Hmasâ ramte zînga buaina lian tak a awm chauh lo va, Hydesville, Wayne Co., N.Y.-ah pawh thlarau thil inlârna thar an lo thawk. Pathien Lehkhabu zir tute chuan hêngte hi “ram zawng zawnga mi te Lalpa ni indonaah an khâwm tûra rawn tirh tûr ramhuai thlarauhai” an ni an ti.
GSAM 2711848-a Ramte Buaina
GSAM 271.1Thla pahnih ni 21, 1848-ah France ram lal Louis Phillippe-a lal hnathawktute an kiangah an khâwm laiin, ani chuan, “Vawiinah ram ropui lalṭhutthlengah ka ṭhû tih âi chuan nghet zâwk ka awm ngai lo,” a ti. A tûk zan tlai lamah, “puan sah” a hnaa, sakawl tawlailîr khalhtu angin inthupin, Paris khawpui kulh pâwn lamah a nun humhimna tûr hmun a zawngin a tlân chhuak. He thil thleng mak leh rang tak hi Pâp lalna lâk tumna a ṭanpui tûra a thil tih thenkhatin a mite leh sipai te a thinrimter avânga a thleng niin an sawi. Chumi ni chuan Paris khawpuiah France sipai rual lian tak a enpui tawh a; an silaite an dah khâwm hnuah lal inah a kir. Chutih laiin naupang tê pakhatin sipai thîrpu chungah a chhu a, ram puan rawng pathum a thên vêlin, “Pâp chu thlâk rawh! Pâp chu thlâk rawh!!” tih a au. Sipai te chuan au chu an pawm a, rualah a darh zêl, a chak zêl, a tâwpah “Lal pawh thlâk rawh!” tih a zawm. Hun tlêmte chhûngin Paris khawpui zawng zawng chu buaina nasa tak a ni ta. Sipai te chu silai keng chungin mipui rual nêna lal in an pan. Lal chuan buaina thu a hriat chuan, inthupin a tlân chhuak thuai.
GSAM 271Buaina-a Tel Ramhai
GSAM 271.2France rama buaina le lungawi lohna chu ram dangah rang taka darh ta. Prussia, Hanover, Sardinia, Sicily, Naples, Venice, Lombardy, Tuscany le Rome te pawhin mipui lungawi lohna an chang ve. Thla thum chhungin Europe ram zawng zawng chu buaiin a awm a, lalram ropui le lalram sawmthum aia tam tak chu buaina ropui berah an tla. Khawpuiah lalṭhutphahte an hâl a, lalte le lal ropuite chu an nunna an hloh ang tih hlauvin an tlanin an thup. Sorkar hruaitute chuan khawvel ram sorkar zawng zawngah inhelna ropui a awm dawn tih an sawi.
GSAM 272.1Isu hung nâwk ding ringtu rawngbâwltu tamtak, Vântirko pathumna thucha an hre rih lohte chuan he buaina hi an hmuhin, “Pathien Iengkimthawthei Ni Ropui Indona” tura ramte inkhâwmna a ni mai ang an ti.5
GSAM 272Chikna Thucha Hmu Chhuah
GSAM 272.2He hunah hian Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtuhai chuan Pathien thuziak atangin thupêk pali-na Châwlni chu Pathien nung inchikna emaw, chikna emaw a ni tih an zir chhuak a. Thupuan 7:1-4-a chikna thucha puan hun a thleng tawh tih an hria a, mipuite hnenah he thucha hi an thlen dan tur an ngaihtuah. Ni sari ni Châwlni zâwmtuhai he sin hi an buatsaih lai chuan Châwlkâr ni hmasatak zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtuhai chuan, “Chikna thucha chu a tlai tawh; ni ropui indona le Lalpa lo thleng tak chu kan chunga an lo thleng mek,” an ti.
GSAM 272Buaina Chu Thut Takin A Ṭhu
GSAM 272.3Thla thum vel hnuah ramte kar thuah buaina chu a ṭhu ta; an thubuai remna avangin ni lovin, chanchinbu ziaktu-te ngei pawhin an hrilhfiah thei loh danin a ṭhu. He buaina chungchangah Horace Greeley chuan New York Tribune-ah, “Kan zawng zawngte tana mak tak chu ramte karah he buaina hi engtin nge rang taka a ṭan tih a ni; mahse a tawp dan chu a mak lehzual,” a ti.
GSAM 272Senator Choate-in Khawvel Hlui Dinhmun Chungchanga A Thu
GSAM 272.4Kum 1851-ah kan lo thleng a, Senator Choate chu United States Congress hmaah thu sawiin, Khawvel Hlui dinhmun chungchangah heti hi a sawi:
GSAM 272.4“Dinhmun le lang dân tak tak chu, hlîm, sûm le thimin an khuh tawh tih chu in hre chiang; a dinhmun chu eng mah inṭhat lo. Keima ngaihdanah chuan lalṭhutphah chanvo, mihringte dikna, le kum sangkhat chhunga thinrim khâwm tawh zawng zawngte chu indo turin sabêl an laih dawn ang; Thuphuongsuo inlârnaa angin ‘sakawrhai thîrbar chen’ thisen a luang ang; mihring hnam pum pui chu an ral ang; hun dâr ropui chuan dârkâr dang a ri ang; khawtlang pum pui chu mei le thîr hmanga fiah niin, thilsiam le thilsiam Pathien ta a ni em ni lo tih fiah a ni ang.”
GSAM 273November 18, 1848-a “Inhriettirna Thu”
GSAM 273.1Kum 1848-a ramte kar buaina hi Lalpa lo kalna hruai luhna tur a ni tia mi an sawi te chu beidawng takin an awm laiin, “Pathien nung chikna” mipuite hnena puan hun a lo thleng tawh tia Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtuhai te chu eng nge an nih? Chhânna atan Elder Joseph Bates-in January, 1849 thlaah a chhuah tract atangin kan la. November 18, 1848-a thil thleng pakhat chungchangah heti hi a sawi:
GSAM 273.2“Unaupa le Unaunu tê takin Dorchester, Boston, Mass. kiangah inkhâwmna an nei. Inkhâwmna a tan hmaah, kan zînga thenkhatte chuan chikna thucha thu thenkhatte kan enho; ‘hung insân’ tih thu ngaihdan a dik em tih chungchangah ngaihdan inan lohna a awm. Topsham [Maine] inkhâwmna-ah tê chauh hmaah he thucha chhuah hi thlâwmna tih kan ngen tawh a, mahse chhuah dan chu chiang tawk loh avangin, kan zawng zawng chu Pathien hnenah hlan tlang turin kan rel. Êng le zirtîrna kan dîlna thlâwm takin hun kan hmang hnuah, Pathien chuan inlârna-ah Unaunu White hnenah a hnuaia hi a pe.”
GSAM 273.2inlârna-ah a sawi lâi a thu sawi chu heti hi kan la:
GSAM 274Inlârna-a Thu Sawi
GSAM 274.1“Êng chu khawiah nge a chhuah? I vântirko chuan êng a chhuahna hmun chu min zirtîr rawh se. A bul chu tê tak atangin a ni a, êng pakhat hnungah êng pakhat i pe a. Inhriettirna thu le Pathien thupêk te chu an inzawm; an then theih loh. Hmasaa lo lang chu Pathienin thupêk sawm a ni. A dân chu chak taka a hung suok ṭan a, hmun chiehai sak thar a ni ṭan khan A lawm em em. A thu zawnna avangin chak lohna atangin a chak ta. A chungah fiahna chu hun tê chauh a ni. Chikna a ni! A lo chhuak mek! Ni chhuahna atangin a chhuak a, ni angin. Hmasain a vawt a, a lum zel a, a êngte a thawn. He thutak chu a lo chhuah khan êng tê chauh a awm, mahse a pung zel. O, he êngte thiltihtheihna! A chak zel. He thutak chungah rikna le êng ropui ber a awm, Pathien Thuziak a tul tawh loh hunah pawh kumkhua a ding si a. ni chhuahna hmun atangin a lo chhuak; êng têin a tan, mahse a êngte chu damna an keng. O, he thutak hi engti zat nge a ropui! Ram thaah an luh hnua chu a sang ber a ni, mahse mi thi thei lo an nih thlengin a pung zel ang. Ni chhuahna atangin a tan a, ni angin a kal zel, mahse a tla ngai lo.”
GSAM 274.2“Vântirko-te chuan thli pali an vawih. Thiltihtheihna chu Pathienin a dal. Vântirko-te chuan an thlah rih lo, mi thianghlim zawng zawngte chikna an la dawng vek loh avangin. Michael a ding hunah he buaina hi lei pum puiah a thleng vek ang. An chu thli vuah turin an inbuatsaih tawh mai. Dalna hi an chungah dah a ni, mi thianghlimte chikna an la dawng loh avangin. Aw, i hmuh le i hriat tawh chu chhuah rawh, Pathien malsawmna chu a zui ang. En rawh! He chhuahna hi chak zawkin a lo êng zel.”6
GSAM 274.3He inlârna atangin a chhuak hnuah Pi White chuan a pasal hnenah heti hi a sawi,
GSAM 274.3“I tan thucha ka nei. Lekhabu tê pakhat insuo tan la, mipuite hnenah thawn rawh. A hmasaah tê tak ni se; mahse mipuite chuan an chhiar hnuah insuo nan sum an rawn thawn ang a, a bul atangin a hlawhtling ang. He bul tê tak atang hian khawvel pum pui huam êng luite angin ka hmu.”
GSAM 275Mihring Ngaihdanah Beidawng Thil
GSAM 275.1Kum 1848-ah Châwlni thutak chhuahna le darh zelna chungchangah he hrilh lâwkna hi siam a ni. Hunlai dinhmun chu mihring mitin kan en chuan, “He hrilh lâwkna hi a thlen thei lo vang,” tia ngaihtuahna a sawi ang. Hrilh lâwkna siam hnuah hun rei lo teah kan hnathawktu pakhat hnenah mi pakhatin, “I ruat thil chu ti turin kum 144,000 a la ngai ang,” a ti. “Engtin?” an ti ang, “rawngbâwltu pathum—Upa White le a nupui, Upa Bates—sum nei lo, zuitu za aia tam lo, an zawng zawng sum nei lo, Châwlni thu chungchang tract phêk 80 chu lem za tlêmte kengin khawvel pum pui hnena vau thucha an thlen dawn! Ngaih dân mak tak!” He tiang taka ngaihtuahte chuan, “A theih lo!” an ti laiin, thucha le hlawhtlinna chiang tak sawitu Inhriettirna thu rinna chuan, “Israel Pathien hmingin a thleng ang! A chakna rinchhan chuan a thleng ngei tur a ni!” a ti.
GSAM 275Ni Sari Ni Châwlni Zâwmtu Isu Hung Nâwk Ding Ringtu Hmasa Ber Lekhabu Insuo Dân
GSAM 275.2Insuo sin chungchanga Inhriettirna thu pek atanga tanin, Ni sari ni Châwlni zâwmtuhai chuan Lalpa’n ‘lekhabu tê’ insuo dan a hawnsak turin thlâwmna tam tak an nei. Hmasa ber chhiarna insuo nan sum tlâk loh chu harsatna ropui ber a ni. June, 1849 thlaah Upa White chuan timothy hnah ram acre sawmli, kut sabêl hmanga, acre khatah cents 75-in a ât thei a; chutichuan lekhabu tê chanchinbu hmasa ber chu a insuo thei. He hmunah hian phêk hmasa ber lem chu dah ila a dik ang. Chhiartu chuan thuhrui hmasa berah Upa White thu, “Tun thleng hian sin tan turin kawng hi hawn lo,” a tih chu a hmuh ang. Amah inhlânna chuan kawng a ‘hawnsak’ tih pawh i hmu thei.
GSAM 276Pi White-in Lekhabu Hmasa Berte Chanchin
GSAM 276.1Pi White chuan insuo sin bul tan dân chungchangah heti hi a sawi:
GSAM 276.2“Ka pasal chuan Middletown-ah phêk tê pakhat insuo tan a, Rocky Hill, Conn. atangin mile riat a hla a ni; a ke nat lai pawhin he hla hi a kalin a kîr fo. Insuo in atanga chhiarna hmasa ber a rawn ken khan, kan zawng zawng chuan a velah kan kun a, thinlung nemin le mittui tam takin Pathien kan ngen a, A chhiahhlawh chak loh thawhna chungah A malsawmna chu a awm rawh se. Chutah chuan chhiar ang tih a rin zawng zawng hnenah lekhabu a thawn a, puon ipah lehkha thawnna in-ah a keng. Chhiarna tin Middletown atangin Rocky Hill-ah an thawn a; lehkha thawnna in atan an buatsaih hmaah Lalpa hmaah an phar vek a, Lalpa malsawmna thuchah thupte chu an zui turin Pathien hnenah mittui nên thlâwmna an ngen fo. Hun rei lo teah lekhabu insuo nan sum kengin lehkhathawnte an lo thleng a, mi tam takin thutak an pawm tih chanchin tha pawh a lo thleng.”7
GSAM 276Lekhabu Ṭhuoina Tura Hrilh Lâwkna Thlen
GSAM 276.3Tuina mai aia thûk zâwk rilruin, Ni sari ni Châwlni zâwmtute chhuah hmasa ber lekhabu phêk hmasa ber hi kan lantîr. Tuhun Thutak bu pum pui chu chhiarna 11, chhiarna tin phêk pariat, thuhrui pahnih a ni. Phêk chhunga chhiar tur chu inch 4 le 5/8 × inch 8 a ni. Chhiarna 1 le 4 chu July, August le September-ah Middletown, Conn.-ah an insuo. Chhiarna 5 atanga 9 chu Oswego, N.Y.-ah an insuo a, December 1849, March, April le May 1850 ni an tar. Chhiarna 11 chu November, 1850 ni an tar a, Paris, Maine-ah an insuo. Chhiarna 6-ah Upa White chuan, “Chhiarna hmasa pali kan insuo laiin lekhabu man pek zawh nan sum tam lutuk a lo lût. Kan kalna inkhâwmna te hnena kan senso pek nan hman a ni,” a ti. Kum 1849 chhunga he lekhabu te leh Upa Bates hna hmasawnna hnuaiah, Vermont, Michigan le biel dangah mi tam takin thucha an pawm.
GSAM 278.1Kum 1848-a sin dinhmun beiseina nei lo deuh nên khaikhinin, kum 1905-a thil awm dân thenkhatte hi kan ngaihtuah ang a; chutichuan he sin rahsuok hnuhnûng chungchangah kan hriat thiam zawk ang, thucha bul tê pawm lohtute an dik em, emaw van Pathien, A chhiahhlawh hmanga “a pung zel” tia chikna sin thu sawi tu chu a dik em tih.
GSAM 278Lekhabu Insuo Sin Hmasawnna
GSAM 278.2He thutak hi tunah khawvel tawng hruaitu deuh sawmli velah puan le insuo mek a ni. Rawngbâwltu pathum aia, kut nghata ruot rawngbâwltu le phalsakna nei te chhiarin 600 aia tam an awm; damdawi thiam, Pathien Thuziak thawktu, inchûktirtu le damdawi rawngbâwltu anga thawk mi za tam tak pawh an awm. Kohhran lekhabu te chu chanchinbu sawmnga aia tamah an lang a, Europe, Asia, Africa, North le South America, Pacific thliarkawmte le Australia-a dah lekhabu insuona in sawmhni deuthaw chhungah an insuo. He lekhabu insuona inhai-ah lekhabu, pamphlet le tract hrang hrang 1,100 aia tam an insuo. Pakhat tin lem pakhat, kum khat chanchinbu te nên, lak turin dollar 340 vel a ngai. Zuitu za vel chauh awm ang tih aiin, tun thutak hi lâwm taka pawm mi 100,000 vel an awm. Dik takin he thucha hi ni angin a “chhuak mek” a; kum 1848 Inhriettirna thu tawngin, “O, he êngte thiltihtheihna!” kan ti thei.
GSAM 278Ramte Dinhmun
GSAM 278.3Thucha hi hetiangin a hmasawn lai chuan, ramte dinhmun chu eng nge ni? He hun atang hian mipui chanchinbu-te chuan Europe-ah indona ropui a lo thleng dawn tih thu kan hre fo. Hmun khatah inelna, hmun dangah buaina a awm lai chuan, “thlihrui” ropui chu an la dal a; “thli pali” chu “Pathien chhiahhlawhte chikna an dawng vek thlengin” an vuah tlang theih lo. Inelna le indona thil bulpui te chu an awm a, mahse an dal avangin an chhuak lo tih hi mi zawng zawngin an hria.
GSAM 279.1Henry Ward Beecher chuan a thih hma rei lo teah Europe-ah sipai ruot tam tak vawn hi, “thisen nung hma taka lai chhuah, a tla palh ang tih hlauvin,” tiin a koh. Ramte kar dinhmun, an thinrimna le an inhuatna, an inhawinawnna hlauhawm nên chu “chet theih lohna” angin a teh a; mîteho pakhatin an pakhat lunglam-ah sabêl an thlêr a, pakhat mahin an vuak ngam lo, anmahni an vuak ang tih hlauvin. “Mahse,” tiin a sawi, “an zînga pakhatin vuak hun tha a hmu leh hunah, indona ropui chu a lo thleng ang.”
GSAM 279Indona Thil Hmanrua Te Inthlauh Dân
GSAM 279.2Kum 1848 atangin indona hmanrua thar an siam a, chûng nên khaikhin chuan chumi hun laia hmanrua ṭha berte pawh tunah chuan naupang thil khelh mai angin chhiar a ni tawh. America “Remna Pâwl” chuan Châwlkâr ni hmasatak—Dec. 15, 1895—a remna rawngbawlna tura kohna siam laiin heti hi a ti: “Tunlai mihring nun dân hmasawnna chiang tak a awm lai hian, ramte zîngah indona tur buatsaihna chu tûn hma zawng aiin a tam zawk.”
GSAM 279General Miles-in Indona Buatsaihna Chungchanga Thu
GSAM 279.3General Nelson A. Miles chuan Washington, D.C.-a mipui inkhâwmna ropui khatah, Jan. 12, 1904-ah heti hi a ti:
GSAM 279.4“Hma sawnna le mihringte finna, nun dân zaidam hmasawnna hun êng takah hian, indona phurrit le hlauhawmte chu an tlêm tawh ang tih kan ring duh; mahse mak takin, khawvel chanchinah tun hun angin indona buatsaih nan hausakna tam tak an hmang zo fo ngai lo, emaw hriatna nei, thiam, zirtîrna nei mihring milioni tam tak, hriamnam tihduhdah thei ber kengin, remna hna kawng atanga lak chhuah an nih angin hun dang a awm ngai lo.”
GSAM 280.1Mahse indona thlihrui chu a la nghâk a, chikna sin chu a kal zel.