Bung 25 — Inchûkna Hmunhai
GSAM 391.1Varna hung nei la, hrietthiemna khawm hung nei rawh, Theinghil hlek naw la, ka baua suok thuhaia inthawkin intâwl hmang bawk naw rawh; Ama chu nghatsan naw la, vawngthâng a ti che a, Ama chu hmangai la, vêng a ti che. Varna chu thil bulpui tak a na, chuleiin, varna nei rawh; Anih, i neihai po poa chun hrietthiemna nei rawh.1
GSAM 391Prof. G. H. Bell Sikul
GSAM 391.2Hnam zâwmtu kohran inchûkna sin hi tuhin a lian tawh hle a. Hmalam kan hril tawh sin pêng danghai angin, a tîr chu a te tak a na. 1868 kumah Prof. G. H. Bell chun Battle Creek khawpuia Kalamazoo le Washington kawt inkawpna hmâr-sak kila ofis in hluiah sikul a hawng a. Chu bâkah, 1871 kum ṭhal hunah Kohran Pumpui Inkhâwmpui tâwp hnuah, thutawngtu le kohran sin thawtuhai ṭanpui dingin karli minista thuchah inchûkna an nei.
GSAM 391Hnam Zâwmtu Sikul Ngênna
GSAM 391.3Ennâwkna le Thupuongtu bu April 16, 1872 chuan, “Hnam zâwmtu sikul kan nei dingu maw?” tih thu zirtirna a lang a; chu sikul hi a pawimawzie a hrilfie. July 16 Ennâwkna chuan sikul chu inchûktu 12 hmangin a hawng tih a puong a; kar hnih hnuah 25 an hung ni a, zânah ṭawng inchûkna pâwl mi 50 an intan. Hun pahnihna chu Sept. 16, 1872 ah inchûktu 40 hmangin a hawng. December 16 ah mi tam lutuk leiin inkhâwmna inah an thlak a, kohran ṭhutphahai hnungah ziekna dawhkân thlêp thei an bel. Kohran chung pindan ah naupang te inchûkna mi 63 khawm an enkawl.
GSAM 392Kolêj Dinga Pawisa Khâwm
GSAM 392.1March 1873 Kohran Pumpui Inkhâwmpui chuan hnam zâwmtu sikul, ram hrang hranga sin thaw dinga thawktuhai buotsaina, kalpui dingin in le hmun ṭha bâwlna pawisa khâwm thu a ngaihtuah tam. Thu chu a ṭha tiin, pawisa khâwmna enkawltu pâwl an ruot. Kum lai chuan Ennâwkna le Thupuongtu ah Upa Butler, White le midangte’n hi thu hi an ziak suok fo. Upa Butler le Haskell te’n puon inhaia riek khâwma inkhâwmnahai ah pawisa an khâwm a, sikul ruot chu sum tamtak a hmu.
GSAM 392.2November 16, 1873 ah Inkhâwmpui inkhâwm nâwk a, Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtu inchûkna pawisa dinga $52,000 an thutiam tawh tih a puong. Chu pawisa chu leilung lei le in ṭha bâwlna dinga kum lo thlengah hmang ding a ni. Inkhâwmna chuan thu ruotin mi pasari pâwl an thlang a, inchûkna pâwl din le in hmun zawng dingin.
GSAM 392.3Inkhâwmpui hril tawh ah George I. Butler chu Kohran Pumpui Inkhâwmpui hotu ah an thlang a, Sidney Brownsberger chu ziaktu ah. Inkhâwmpui pâwl chuan George I. Butler, S. N. Haskell le Harmon Lindsay te an ni. James White, Ira Abbey, J. N. Andrews le Uriah Smith hmingte chu an belh a, mi pasari pâwl an hung ni ta. Anni chuan “Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtu Inchûkna Pâwl” an tiin an ziak lut. He hun inthawkin Prof. Brownsberger chu Battle Creek Kolêjah a thaw a, Healdsburg, Cal. ah kolêj thar enkawl tura ko a nih chenin.
GSAM 393Kolêj Dinga Leilung Ekar 12 Lei
GSAM 393.1December 31, 1873 ah pâwl chuan Battle Creek khawpui thlang lamah leilung ekar 12 an lei a; ekar sari chu Battle Creek Kolêj sikul hmun a hung ni.
GSAM 393.2Battle Creek hnam zâwmtu sikul chu December 15, 1873 ah ofis in thumna pindanah thlasik hun a hawng a, inchûktu 110 an ziak lut.
GSAM 393Hnam Zâwmtu Sikul Pawimawna
GSAM 393.3Hnam anga inchûkna sikul ṭha kan mamawh thuah Pi White chun 1873 ah hieng hi a ziak:
GSAM 393.4“Mi pasal le nuhmei lungril chu inruot taka um theina dingin, lungril thilthawtheihai po po chu hmangin sukpung raw se. Khawvel chu mi pasal le nuhmei lamkhat chauh hung ni haiin a khat; an thilthawtheihai zingah pakhat chu an chûktir a, adanghai chu hmang lova an um leiin a te tâwl. Naupang tamtak inchûkna hi hlawhchham a ni. An chûk tam lutuk a, nimalea sin le khawsakna thu chu an ngaihthah…”
GSAM 393Inruot Taka Inchûkna Mamawh
GSAM 393.5“Sikul tuhin an kalpui dânin chûkna chu a zawm zing leiin, naupang chu nimalea khawsakna dingin a rem naw. Mihriem lungril chun thilthaw a nuom. Lampui dik taka a thaw naw chun, lampui dik lo taka a thaw ding. Lungril inruotna vawng dingin sikul ah sin le chûkna an inpâwl raw se.
GSAM 393.6“Kum hmasaah inchûkna chu a zau lem taka ruot ding a ni. Sikul le inzawm in thlai lo le thil siamna in an um ding. In chûkna sin dinga zirtirtu an um ding a, ni tin hun ṭhen chu sinnaah hmang ding, taksa le lungril thilthawtheihai inruot taka hmang thei dingin. Kan hril dân anga sikul an din tawh ni ta se, tuhin lungril lamkhat chauh nei mi tam tak an um lo ding.”2
GSAM 394Battle Creek Kolêj
GSAM 394.11874 kum nipui le favang hunah Battle Creek Kolêj in an bâwl. Lungphêk in a na, hnuoi pindan chungah thla thum, 75 x 75 feet, Grik kraws angin a ruot. January 4, 1875 ah hman dân ṭha takin an zo a, Pathien hnenah an hlan. Sikul chu in thar ah inchûktu 100 aia tam le pâwl tin dinga zirtirtu thiam 7 hmangin a hawng. 1877 kum chûkna kum tîr ah inchûktu 200 an um tih an puong. Inchûkna Pâwl puongna October 1880 Kohran Pumpui Inkhâwmpui ah pêkin, 1873 inthawkin December 1880 chenah Battle Creek Kolêjah inchûktu 1400 an ziak lut tih a entir.
GSAM 394Sikul Dang Pahnih Hawng
GSAM 394.2December 1882 Kohran Pumpui Inkhâwmpui ah kum chhungin inkhâwmpui enkawlna hnuaiah hnam zâwmtu sikul pahnih an hawng tih a puong. Pakhat chu Healdsburg Kolêj, Healdsburg, Cal. ah, April 11 ah hawng; pakhat chu South Lancaster Akademi, South Lancaster, Mass. ah, April 19 ah hawng.
GSAM 394Healdsburg Kolêj
GSAM 394.3January 15, 1884 Ennâwkna le Thupuongtu ah Pacific Coast hnam zâwmtu sikul thu hi hiangin a lang:
GSAM 394.4“September 1881 ah California Biel kohranhai inkhâwmpui chuan hnam zâwmtu sikul hawng dingin a ruot a, sin kalpui dingin pâwl a ruot. April 1882 chenah leilung zau tak le pindan 10 nei in ṭha an lei, zirtirtu pahnih an ruoi, inchûktu 33 hmangin sikul an intan. Kolêj kum (July 29, 1882 a intan) chhûngin sikul chu kolêj anga danin an pawm, leilung ekar panga an lei belh, inchûktuhai chênna ding in lian an bâwl, zirtirtu ruk an nei, inchûktu 152 an ziak lut. A hawng inthawkin sin dinga $27,000 vel thutiam a um a, a tam lem chu California mihai'n an pêk tawh.”
GSAM 395South Lancaster Akademi
GSAM 395.1New England mi te’n South Lancaster, Mass. inkhâwmna inah an sikul an intan. Upa S. N. Haskell thilthaw tak le New England mi te inhlânna hmangin, 1884 kum favang hunah sikul in tamtak hlan thei tura an buatsaih zo. South Lancaster Akademi Pâwl neih in chu panga an ni, pahnih chu thar an ni. Akademi in chu 60 x 65 feet, in thar dang, inchûktu chênna in chu 36 x 88 feet a ni. October 19, 1884 ah an hlan.
GSAM 395.2He hmun hi kum 21 thilthaw ṭha tak hnuah tuhin a ṭhang zel a, Lalpa sin dinga thawktu ṭhahnemngaihai chu khawvel ram hrang hrangah a tir suok. Tuhin akademi hotu chu Frederick Griggs a ni; ama khawmin Kohran Pumpui Inkhâwmpui Inchûkna pâwl ziaktu a thaw.
GSAM 395London (England) Thiamna Sikul
GSAM 395.3London, England ah sin chu a ṭhang zelin, 1887 kum nipui hunah Pathien Lekhabu sinthawtute dinga thiamna sikul hawng hi a ṭha ti an ni. Sikul hi Pathien Lekhabu sin chu inzawmna nei a, chutaka inthawkin United Kingdom le Colonies ram dangah thawktute an tir suok. Tuhin North London, Duncombe In ah sikul ṭha tak an kalpui; Prof. H. R. Salisbury enkawlin, ama chu Battle Creek, Mich. kolêjah a naupan lai a inchûk.
GSAM 396Battle Creek Kolêj Zâuhtir
GSAM 396.1Battle Creek Kolêjah pindan mamawh a tam leiin 1886 kum nipui hunah kolêj in chu lian taka belh an mamawh. Kum zui ah (1887) nuhmei inchûktuhai chênna in, West In ti an bâwl. West In ah inchûktu 150 chênna pindan a um, ei inah mi 225 an ṭhu thei; South In, 1884 ah kolêj sikul hmun chhim lamah an bâwl chu pasal inchûktuhai chênna in a ni. 1886-87 thlasik hun dinga kolêj hawng ah inchûktu 568 an um.
GSAM 396.21885 ah Prof. W. W. Prescott chu Battle Creek Kolêj hotu ah an ruot, a hnu rei loah hnam dinga Inchûkna ziaktu ah an ruot nâwk. Hi thil hi thurâwn thiam a ni tih a lang. Battle Creek Kolêj chauh ni lovin, he ang ziaktu sin hmangin, Pathien malsawmna zârah, hnam zâwmtu sikul tin sinah inpâwlna leh thilthawtheihna nasa zâwk a hung um.
GSAM 396Emmanuel Chanchin Ṭha Puongdar Kolêj
GSAM 396.3Battle Creek Kolêj chu 1901 kum chenah thilthaw ṭha a thaw. Chu kumah leilung le in chu American Damdawi Chanchin Ṭha Puongdar Kolêj Pâwl hnenah an hralh, inchûkna pâwl chu an tihtawp. Kolêj pâwl thar an din nghâl a, Emmanuel Chanchin Ṭha Puongdar Kolêj an ti. Berrien Springs hnaih, Michigan chhim-thlangah lo an lei; chutah inchûktuhai'n in an bâwl a, sikul ṭha tak an kalpui. Hi sikul hi he bung hmasa lama thurâwn kan hril tawh angin “lam tinrênga inchûkna” pêk hi a tum tlat. Pathien ruotna zârah khawvel ram tinah sin tura ko an nih theihna dingin thawktute famkim taka buatsaih hi Emmanuel Chanchin Ṭha Puongdar Kolêj zirtirtute thil nuom ber le tum ber a ni.
GSAM 397Chicago, Ill. Pathien Lekhabu Sikul Hmunpui
GSAM 397.1March 1887 Ennâwkna le Thupuongtu ah Upa Geo. I. Butler chun Chicago, Ill. ah puongdar sin in bâwl ding thu a rawt. Chu in chu Pathien Lekhabu sinthawtute inchûkna dinga inchûkna hmunpui ni ding, chutih rualin khawpuia kan mi te biekna in le puongdar sin in anga hmang thei ding. 1888-89 favang le thlasik hunah in an bâwl. Leilung, in, thilri le a dangte telin a man chu $28,000 vel a ni. April 4, 1889 ah lekhabu zuara vahtu inchûkna in hmangin an hawng. Hlan ni ah kan mi te’n ram hmun tinah Tuhun thutak pawm tawh mi 1000 tal an hriat thu an hril, Pathien Lekhabu sinthawtute thawna zârah.
GSAM 397.2He sikul hi Upa Geo. B. Starr in 1891 kum ṭhal hun chenah thiam taka a enkawl. Chutah Kohran Pumpui Inkhâwmpui pâwl ruot zirtirtute hmangin 1893 kum chenah a kalpui. Chu kumah Pathien Lekhabu inchûkna ngênna a pung leiin in chu a tling tawh lo tih an hmu. Battle Creek Kolêj le Pathien Lekhabu Inthieng sikul inzawmna an ruot hnuah, Chicago in chu Damdawi Chanchin Ṭha Puongdar le Lunginsietna Pâwl hnenah an hralh. In chu an lian tir a, damdawi in te dinga an buatsaih; tuhin Battle Creek Damdawi In Chicago Pêng an ti.
GSAM 397Union Kolêj, Nebraska
GSAM 397.31889 Kohran Pumpui Inkhâwmpui chuan ram inkhâwmpui pakua: Iowa, Minnesota, Kansas, Missouri, Nebraska, Dakota, Texas, Colorado le Arkansas te dinga rem hmunah kolêj bâwl ding thu a ngaihtuah. Chu ti dingin inkhâwmpui chuan pâwl a ruot a, sikul hmun ṭha zawng ding. Des Moines, Ia., Fremont le Lincoln, Neb. le khaw dang mi te’n kan thil tum an hriat chuan, an khawpuiah in bâwl theihna dingin thilpêk an hlan intihbuo. Lincoln, Neb. chuan thilpêk nasa ber a pêk a, hmun ṭha ber an ti leiin sikul chu chutah an din.
GSAM 398.1In lian ber, Union Kolêj ngei chu 141 x 84 feet a ni. Leilung inthawkin dome chung tiang chu feet 100 a sang. He in bâkah chênna in pahnih an um, pakhat tin 104 x 104 feet, thla thum. Hnam zâwmtu kolêj hmunpui hi buatsaih man chanve tal chu thilpêk leilung man chun a tlin ding an beisei. Chutah thawktute chu English, Scandinavian le German ṭawng hmanga zirtirna pâwl hrang hrangah an inchûk ding a, zirtirtuhai'n an ṭawng ngei hmangin an zirtir ding.
GSAM 398.2Inhai chu September 24, 1891 ah an hlan a, sikul chu September 30 ah a hawng. Kum hmasaah inchûktu 301 an lut. 1892 ah sikul hawngin mi 222 an um, kum chhûng inchûktu 553 an ziak lut. An zingah German pâwl ah 71, Scandinavian ah 85 an um.
GSAM 398.3Kolêj le lo an inzawm a, thlai lo sin nuom inchûktuhai dinga sin a pêk. Kolêj ah buhmanna in khawm a um, chutah hriselna bu an siam ṭhenkhat. 1903 kumah German, Swedish le Danish-Norwegian ṭawngah chanchinbu le lekhabu puong dinga pâwl an din. He pâwl hi an lekhabu insuona in neitu a ni a, hieng hnamhai dinga America lekhabu insuo sin pum pui a nei. Sikul inchûktuhai'n sin tam ber an thaw. Lekhabu insuo sin an zirtir chauh ni lovin, chutah puongdar sin sin takin an thaw a, thil hriatna an nei.
GSAM 398.4He kolêj le inzawmchungin damdawi sin khawm a um. Pindan hmun an hum leiin chênna in lian pakhat hmang lo theih an hmu. Chuleiin sum tê hmangin damdawi in an hawng a, sin ṭha tak a thaw.
GSAM 399Walla Walla Kolêj
GSAM 399.1He sikul hi Washington ram, Walla Walla hnaihah a um a, December 8, 1892 ah an hlan. A ni hmaa sikul a hawng a, inchûktu 101 an um. Kum chhûngin mi 185 ah an pung. Lo te le thilthaw sin thilsiam dangte he sikul le an inzawm. A dinhmun chu ṭha a ni a, sin ṭha a thaw. Prof. J. L. Kay chu tuhin zirtirtu hotu a ni.
GSAM 399Australia Sikul
GSAM 399.2August 24, 1892 ah Melbourne, Australia ah in man pe chunga an hmangah sikul an hawng, zirtirtu 5 an nei. L. J. Rousseau, Battle Creek, Mich. Kolêja inthawkin, sikul hotu hmasa a ni. 1894 kumah inchûktu 89 an ziak lut.
GSAM 399Avondale Ah Hmun Thlak
GSAM 399.3Sikul ruotute chun sin le chûkna inzawm an nuom leiin hmun thlak hi a ṭha an ti. Chuleiin Melbourne khawpui lian inthawkin Avondale, Cooranbong, New South Wales, thingtlâng ramah an thlak. Chutah lo an hmu a, in ṭha an bâwl. Tuhin sikul chu sin thilsiam ruot dânin hlawhtling taka an kalpui.
GSAM 399Avondale Chunga Hrilhlâwkna Tlung
GSAM 399.4A bul ṭanna le enkawlna ah pâwl chuan sin thilsiam sikul thu hrilh angin a theih ang berin kalpui tum. Hi chu “sikul entirna” a ni ding. Enkawl ṭha a nih chuan sikul anga hlawhtling chauh ni lovin, sâwt lo tia an ngaih leilung ngei khawm rah a nei ding tih thutiam a um fo. Hun leh Lalpa malsawmna chuan hrilhlâwkna chu dik a ni tih a entir. Kum tamtak ruah sur loh nasatak chun thlai lo sinna a sukchie a, an vêlah rah a um loh lai khawm, Avondale lo chu hringin rah a nei. Hi thil chu a mak hle, ram hotuhai ngei an hung a, lo enkawl dân chu an zawt.
GSAM 400.11903 kum sikul thaw dân puongna chuan inchûktu za-a sawmnga an pung tih a entir. Sum dinhmun khawm a ṭha: man zawng zawng an pe zo a, sum dahnaah $1,500 a la um, sikul ṭanpuina dinga hmang ding. Prof. C. W. Irwin chu kum li vel sikul enkawltu le hotu a ni tawh.
GSAM 400Mt. Vernon Akademi
GSAM 400.21893 ah Kohran Pumpui Inkhâwmpui chuan Mt. Vernon, Ohio ah akademi hawng dingin thu a pawm. He sikul le sin thilsiam sin ṭhenkhat an inzawm a, sin ṭha a thaw tih a lang. 1894 kum inchûktu chu 140 an ni. Prof. J. W. Loughhead chuan kum tamtak he sikul hi a enkawl, Washington, D.C. ah ko a nih chenin. Sikul hmun hming chu Academia, Ohio a ni.
GSAM 400Keene Sin thilsiam Sikul
GSAM 400.31893 Kohran Pumpui Inkhâwmpui chuan Keene, Texas ah sin thilsiam sikul hawng dingin a pawm. Lo ekar 130 aia tam an hmu, inhai an bâwl a, Prof. C. B. Hughes le a ṭanpuitute enkawlin sikul an hawng. Sin le chûkna inpâwlna ruot dânin a kalpui. 1894 kumah inchûktu 160 an ziak lut. Hi sikul khawm hlawhtling tak a ni.
GSAM 400Claremont Union Kolêj
GSAM 400.4He sikul hi South Africa ram, Cape Town hnaih Kenilworth ah a um. Zirtirtute tam ber Battle Creek Kolêj inthawkin an thlang. 1894 ah inchûktu 90 hmangin a hawng. Kum hmasa sikul tâwpah inchûktu an pung lutuk leiin in zâuhtir a ngai. Tuhin kolêj chu Prof. C. H. Hayton enkawlna hnuaiah a um.
GSAM 401.1Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtuhai chun Claremont ah khaw sikul (naupang te sikul) inchûktu 70 neiin an kalpui bawk, Beaconsfield ah kohran sikul an nei; 1894 ah inchûktu 30 an lut.
GSAM 401Inchûkna Sin 1895 Tawi
GSAM 401.2Hi puongna hi February 1895 ah Kohran Pumpui Inkhâwmpui kuomah Inchûkna ziaktu in a pêk:
GSAM 401.3“Hnam zâwmtu inchûkna hmanruohai chu hieng hin tawi thei: hieng hmunhaiah hin kolêj panga an um—Battle Creek, Mich.; College View, Neb.; Healdsburg, Cal.; College Place, Wash.; le Kenilworth, South Africa. America rama akademi pali, inchûkna dinhmun sin thawtu chu South Lancaster, Mass.; Mt. Vernon, Ohio; Keene, Texas; le Graysville, Tenn. ah an um… He bâkah Australia Pathien Lekhabu Sikul; Mexico ah damdawi puongdar sin le inzawm sikul; Pitcairn Island ah ram mi naupang dinga sikul; Society group Raiatea ah, South Pacific Ocean ah; Caribbean Sea Bay Islands Bonacca ah; ramchhûng le ram dangah kohran sikul 15 vel; Kohran Pumpui Inkhâwmpui Pathien Lekhabu sikul pahnih; le lekhabu zuara vahtu sikul leh khaw hmun inkhâwmpui sikul dang tamtak, danin an la ruot lohai an um.”
GSAM 401.4Hnam zâwmtu kolêj le sikulhaia inchûktu zât tawi taka hrilin ziaktu chun, “Tuhin Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtuhai sikulhai ah kum upat dân hrang hrang nei inchûktu 3,000 aia tam an ziak lut tih ring taka kan ti thei,” a ti.
GSAM 402Inchûkna Hmunhai Tawi, 1903
GSAM 402.1Ni sari ni Châwlni zâwmtu Isu hung nâwk ding ringtuhai zingah inchûkna sin le hmunhai chu Thuchah sin danghai ang zâtin an pung. 1904 Kohran Pumpui Inkhâwmpui Kum Bu inthawkin tuhin America ah kolêj le akademi 9, ram dangah 5 an um. Ram dangte chu Avondale, New South Wales; Kenilworth, Claremont, Cape Town hnaih, South Africa; Holloway, North London, England; Nyhyttan, Järnboås, Sweden; Friedensau, Magdeburg hnaih, Germany ah an um.
GSAM 402.2America ah sikul laihawl (intermediate) 14 an um; ram dangah 5. Hemi te chu Copenhagen, Denmark; Honolulu, Hawaiian Territory; Diamante, Entre Rios, Argentine Republic, South America; Curityba, Brazil, South America; Brusque, Brazil, South America ah an um.
GSAM 402.3Hemi hma inchûkna hmunhai bâkah, hnam zâwmtu kohran sikul te 357 an um. An zingah United States ah 317, ram dangah 40. Tuhin hriatna dik kan nei ta se, hi nambar hi nasa taka pung ngei ding. 1902 tâwp hnuah sikul tamtak an hawng. Entirnan, Nebraska Biel kohranhai inkhâwmpui chuan kohran sikul 10 an nei tih a puong a. February 1, 1904 puongna chuan “kohran sikul 24” an nei tih a entir; inkhâwmpui pakhat ah 14 a pung.
GSAM 402.4Lalpa kut thuoiin hi mi zingah inchûkna sin hi mak taka a hruai a, lampui a hawng. He sin hruaitu tura ko te chu ama ruot dânin sikul tin an kalpui theina dingin varna pe raw se. Chu hunah Lalpa dinga thawktute thiam, famkim leh tamtak an um ding; inchûkna le nungchang lamkhat chauh nei mi pasal le nuhmei chu an ni lo ding. “Lalpain thu a pêk,” tiin hla ziaktu chun a hril, “a puongdar tute pâwl [sipai pâwl, margin] chu a lian hle.”