Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
10 / 31
10 / 31

Ka Lynnong 7 — Ka Jingkiew Sted jong ka Khubor

John Norton Loughborough

GSAM 126.1“TE nga la ïohi ïa uwei pat u angel badonbor u da hiar na bneng, ba la kup da u lyoh; bad u simpyllieng u la don halor ka khlieh jong u, bad ka durkhmat jong u ka la long kum ka sngi, bad ki kjat jong u kum ki rishot ding; bad u la don ha la ka kti ïa ka kot barit ba la plie; bad u la buh ïa la ka kjat kamon halor ka duriaw, bad ïa la ka kjat kadiang halor ka khyndew, bad u la pyrta da ka sur bajam, kumba kyrhuh u sing; bad haba u la pyrta, ki hynñiew tylli ki pyrthat ki la pynmih ïa la ki sur.... Bad uta u angel ïa uba nga la ïohi u da ïeng halor ka duriaw bad halor ka khyndew u la rah ïa la ka kti sha bneng, bad u la smai da uta uba im junom la junom, uba la thaw ïa ka bneng bad kiei kiei kiba don ha ka, bad ïa ka khyndew bad kiei kiei kiba don ha ka, bad ïa ka duriaw bad kiei kiei kiba don ha ka, ba ka por kan ym don shuh; hynrei ha ki sngi jong ka sur jong u angel uba hynñiew, haba un sdang ban pynsawa, ïa ka jingmaïan jong U Blei yn pyndep noh, kumba u la pynbna ha la ki shakri ki nongïathuhlypa.”1

GSAM 126U Angel U Long ka Dak jong ki Nongkit Khubor Kiba Long Briew

GSAM 126.2Kumba la dep pyni, ka kam ïalap ïa ka khubor babha la aiti ha u briew, bad U Trai u la kular ïa la ka jingkyrkhu halor kata ka lad treikam haduh ka “jingkut jong ka pyrthei.”2 Kumta uta u angel uba kit ïa kane ka khubor u dei ban long ka dak jong ka khubor shaphang ka por ïa kaba yn ïalap ha ki nongshong ka pyrthei. Ïa ka khubor la pynbna na ka kot kaba la “plie,” kaba pyni shai ba mynshuwa la khang ïa ka. Kine ki nongkit khubor ki long kiba U Blei u ñiewkor; namar u “simpyllieng,” uba long ka dak jong ka jutang U Blei, u don halor jong ki, bad ki ïeng ba la kup da ka jingshai jong ka burom U Blei, bad ki pynbna ïa ka khubor da ka bor jong U Nongthaw ïa kiei kiei baroh. Kata kaba la pynbna hangne ka long ka khubor shaphang ka por, ïa kaba mynshuwa la “shon shap,” hynrei mynta la pynbna na ka kot ba la “plie.”

GSAM 127.1Ha ki lynnong kiba la dep, la pynshisha ba U Trai u la buh ïa ka por ba dei ban ai ïa ka jingshai shaphang ka jingkut jong kata ka por bakhraw jong ka jingïathuhlypa—ki 2300 sngi—kaba ïalam sha ka jingbishar kaba tohkit; ba ïa ka jingïathuhlypa ba ka jingtip kan nangroi la pyndep thik da kaba pynmih ïa kiba bun ha kiba u la pynpaw ïa kata ka jingshai; bad ba u la buh ruh ïa ka por ba dei ban nang ïa ka “pharshi jong u dieng dumbur,” da kaba pynmih ïa la ki nonghikai ha kata ka por bad ha kata ka jaka ban leit pynbna ïa kata ka pharshi sha ka pyrthei. Thik kumta u la buh ïa ka por ba ka khubor shaphang ka por kan nangkiew sha ka jingpyrta bajam jong ka, bad ïa kata ruh la pyndep thik kumjuh.

GSAM 127Ka Jingpyrta Bajam jong ka Khubor Kaba Nyngkong

GSAM 127.2Ka por ba dei ban pynmih ïa ka jingpyrta bajam jong kane ka jingpynbna ka long ka jingkylli kaba pynkhih ïa ka jingkwah tip. Hangne la buh ïa ka hapdeng ka jingpynsawa jong ka turoi kaba hynriew bad kaba hynñiew, ïa kaba lah ban ïohi na ka jaka jong ka ha ka jingthoh jong ka Jingthoh Bakhuid, bad ruh na ka khubor hi, kaba ong: “Ha ki sngi jong ka sur jong u angel uba hynñiew, haba un sdang ban pynsawa, ïa ka jingmaïan jong U Blei yn pyndep noh, kumba u la pynbna ha la ki shakri ki nongïathuhlypa.” Kane ka long ka sakhi kaba pynskhem ba ka por ba la pynbna ha kane ka khubor ka kot haduh ka jingpynsawa jong ka turoi kaba hynñiew.

GSAM 127Ka Por jong ka Jingpyrta Bajam

GSAM 127.3Haba u angel uba hynñiew u pynsawa, ngi pule ba “la plie ïa ka ïingmane U Blei ha bneng, bad la ïohi ha ka ïingmane jong u ïa ka synduk jong ka jutang jong u.”3 Ha ka jingshakri jong ka jaka kyntang ha pyrthei, ïa ka kamra kaba don ïa ka synduk—ka jaka kyntang tam—la plie tang shisien shi snem; kata ka la long ha ka sngi pynïasuk, bad na ka bynta ban pyndam ïa ki pop—ka jingpynkhuid ïa ka jaka kyntang. Ka por kaba ki nongïathuhlypa ki la kren, ha kaba kane ka kam pynkhuid, ba la pyndep da U Khrist, kan jia, ka long ha ka jingkut jong ki 2300 sngi.4 La ong ruh ba haba u angel uba hynñiew u pynsawa, ki sur ha bneng ki ong ba ka por ka la wan ban bishar ïa kiba ïap.5

GSAM 128.1Kane ka dak jong ka jingïathuhlypa ha ka Jingpynpaw 10 ka pyni ïa ka por ba kane ka khubor ka dei ban ïaid shakhmat “da ka sur bajam,” bad ha kaba kut, “kumba kyrhuh u sing.” Ka por ba, katkum kane ka jingïathuhlypa, ka khubor ka dei ban nangkiew sha ka “jingpyrta bajam” jong ka, ka long naduh ka jingkut jong ka turoi kaba hynriew haduh ka jingkut jong kata ka por jong ka jingïathuhlypa kaba ïalam sha ka jingpynkhuid ïa ka jaka kyntang, kata ka mut, haduh ka jingkut jong ki 2300 sngi. Ki saw tylli ki turoi kiba nyngkong ki la urlong ha ki thma jong ki Goth, ki Vandal, ki Hun, bad kiwei kiwei, kiba la phiah ïa ka Rome Sepngi ha ki shiphew bynta ne hima.

GSAM 128Ka Turoi Kaba San

GSAM 128.2Ka turoi kaba san ka pyni ïa ka jingmih jong ka niam Islam lem bad u lyoh jong ki jingbakla jong ka, hynrei khamtam ïa ka por jong ki “san bnai,” ne shispah sanphew snem shisha naduh ka por ba ki la “don u syiem halor jong ki.” Ha ka 27 Naitung, 1299, u Othman, u nongseng ïa ka hima Ottoman, u la leit thma ïa ka ri Nicomedia. Naduh kata ka por ki Ottoman ki la pynwit bad “pynshitom” ïa ka hima Rome Mihngi haduh ka 27 Naitung, 1449, kita ki shispah sanphew snem jong ka jingpynsawa jong ka turoi kaba san. Ha kata ka por ki Turk ki la wan bad la ki shipai ban ïaleh pyrshah ïa ka nongbah Constantinople hi, da kaba pyndonkam ïa u dawai suloi ha ka thma jong ki; bad na ka suloi heh kaba khia bha, ïa kaba u nongthoh histori u Gibbon u ong ba la donkam hynriewphew tylli ki masi shynrang ban tan, ki la siat ïa ki maw bakhraw pyrshah ïa ki kynroh jong ka Constantinople.

GSAM 128Ka Jingkut jong ka Turoi Kaba Hynriew

GSAM 128.3Ha kane ka por u John Palleologus, ïa uba ki nongthoh histori ki la thoh kum u patsha Greek uba khatduh, u la ïap. U Constantine Decozes u la dei u nongïohpateng bahok ïa ka khet, hynrei la ong ba ka jingsheptieng jong u ïa u Amurath, u sultan Turk, uba la ïaleh ïa kane ka thma pyrshah ïa u, ka la pynlong ïa u ban pan jingbit na u Amurath ban kiew sha ka khet. Kum kane ka jingleh ka la ïasyriem jan bad ka jingaiti ïa ka khet ha ki Turk. Ha ka jingshisha, tang hadien khyndiat ka por ki Ottoman ki la ïoh ïa ka nongbah Constantinople bad ïa ka hima Rome Mihngi. Kumta ki la “pynïap” ha ka jingsynshar ïa kata ka hima ïa kaba mynshuwa ki la “pynshitom.” Ki la dei ban “pynïap” ïa ka na ka bynta “shi kynta, bad shi sngi, bad shi bnai, bad shi snem.”

GSAM 129.1Lada shim ïa kane kum ka por jong ka jingïathuhlypa, shi sngi na ka bynta shi snem, kan long katno ka por? Ka jingkheiñ ka long kaba suk: shi snem, 360 sngi, ne snem; shi bnai, 30 sngi, ne snem; bad shi sngi, shi snem,—baroh lang, 391 sngi, ne, ha ka por shisha, 391 snem. Shi kynta kaba long kawei na ki arphew saw bynta jong shi sngi, kum ka dak, kan long shiteng bnai, ne khatsan sngi. Namarkata, ka por baroh jong ka jingsynshar laitluid jong ki nongbud ka niam Islam ïa ka ri Rome Mihngi kan long 391 snem bad 15 sngi. Lada bynrap ïa kane ha ka 27 Naitung, 1449, ngi poi ha ka 11 Nailar, 1840, kum ka jingkut jong ka por ka jinglaitluid jong ki Turk, kumba la pyni hapoh ka turoi kaba hynriew.

GSAM 129U Dr. Josiah Litch U Ïathuhlypa ïa ka Jingkyllon jong ka Hima Ottoman

GSAM 129.2Ha u snem 1838 u Dr. Josiah Litch, na Philadelphia, Pa., hadien ba u la pdiang ïa ka jingshisha ba la pyni da u William Miller, u la ïasoh ha ka kam ban pynphriang kham ïar ïa ka khubor. U la pynkhreh ïa ki jingthoh ban pynmih ha ki kot khubor shaphang ki hynñiew tylli ki turoi jong ka Jingpynpaw. U la pynskhem khlem artatien ba ka turoi kaba hynriew kan sangeh ban pynsawa bad ka bor Ottoman kan kyllon ha ka sngi kaba 11 jong u Nailar, 1840, bad ba kata kan pyni ha ka pyrthei ba shi sngi ha ka jingïathuhlypa kaba pyndonkam ki dak ka ïeng na ka bynta shi snem jong ka por shisha.

GSAM 129.3Don ki para, wat kito kiba la ïangeit bad u ha kane ka bynta, kiba la khynñiuh da ka jingsheptieng shaphang kaei kaban mih “lada kan ym jia” kumba u la ong. Hynrei kane kam shym la pynduh mynsiem ïa u, bad u la ïaid shakhmat ban leh katba lah ban pynphriang ïa la ki jingmut shaphang ka kam jong ki Turk. Ki kot khubor ki la pynphriang ïa ka jingkam ba u la pynmih shaphang kane. Ki seng jong ki bym ngeit ki la ïakren ïa kane ka kam ha la ki jingïalang, bad ki la ong, “Hangne u don u briew uba nud ban buh ïa la ka nam ha ka jingma, bad lada kane ka kam kan mih kumba u ong, kan pynskhem khlem artatien ïa ka jingkam jong u ba shi sngi ha ka jingïathuhlypa ka ïeng na ka bynta shi snem, bad ba ki 2300 sngi ki long kat kita ki snem, bad ba kin kut ha u snem 1844.”

GSAM 130.1Ka jingpynmih ïa ka jingkren jong u Dr. Litch ka la pynkhih ïa kiba bun, bad kumta la pynlong ïa ki hajar hajar ngut ban khmih ïa ka jingkut jong ki jingeh kiba la mih hapdeng u Mehemet Ali, u pasha jong ka Egypt, bad u sultan Turk. Da ki spah ngut ki la ong, “Lada kane ka kam kan kut kumba u doktor u la pynskhem, kan pynskhem ïa ka nongrim ‘snem-sngi’ jong ka jingbatai ïa ka por kaba la pyni da ki dak, bad ngin long ki Adventist.”

GSAM 130U Sultan Turk U ïaleh Thma bad u Pasha jong ka Egypt

GSAM 130.2La katto katne snem shuwa u snem 1840, u sultan u la don hapdeng ka thma bad u Mehemet Ali, u pasha jong ka Egypt. Ha u snem 1838 ïa ka jingïakynad hapdeng u sultan bad la u nongshahsynshar na Egypt la teh lakam shipor da ka jingktah jong ki nongmihkhmat ri bar. Hynrei ha u snem 1839 la sdang biang ïa ki jingïaleh thma, bad la bteng ïa ki haduh ba, ha ka thma bakhraw hapdeng ki shipai jong u sultan bad jong u Mehemet, ïa ki shipai jong u sultan la pynpra bad pynjot lut, bad ïa la ka kynhun lieng thma la kurup da u Mehemet bad la ïalam sha Egypt. U sultan u la shah pynduhbor haduh katta katta, ba haba ka thma ka la sdang biang ha u Nailar, u la don tang ar tylli ki lieng thma jong ka kyrdan kaba nyngkong bad lai tylli ki lieng thma kiba kham rit bad ba stet kum ki bynta ba sah kiba pynsngewsih na kata ka kynhun lieng thma Turk kaba mynshuwa ka la donbor. Ïa kane ka kynhun lieng u Mehemet u la kyntait tyngeh ban aiti bad pynphai sha u sultan, bad u la pynbna ba lada kita ki ri badonbor kin pyrshang ban shim ïa ka na u, un thang ïa ka. Kumne ki kam ki la long, haba ha u snem 1840, ka England, ka Russia, ka Austria bad ka Prussia ki la mushlia, bad ki la rai ban pynbeit ïa ka jingeh; namar ka la paw shai ba, lada ieh ïa u, shen u Mehemet un sa ïoh ïa ka khet jong u sultan.

GSAM 131Ka Jingmushlia jong ki Ri Badonbor Kiba Ïasoh Lang

GSAM 131.1“U sultan u la pdiang ïa kane ka jingmushlia jong ki ri badonbor kiba ïasoh lang, bad kumta u la aiti mon sngewbha ïa ka kam ha ki kti jong ki. La pynlong ka jingïalang jong kine ki ri ha London, bad u sheik, u Effendi Bey Likgis, u la don hangta kum u nongmihkhmat Ottoman uba la ïoh bor pura. La thoh ïa ka jingdawa kaba khatduh ban aiti ha u pasha jong ka Egypt, ha kaba u sultan u dei ban tyrwa ha u ïa ka jingsynshar ïa ka Egypt kaba lah ban ïohpateng, bad, baroh shi rta jong u, ïa kata ka bynta baroh jong ka Syria kaba ïar naduh ka Kdong Duriaw Suez haduh ka Nan Tiberias, lem bad ka jylla Acre; bad ma u, na la ka liang, u dei ban mih noh na kiwei pat ki bynta baroh jong ka ri u sultan kiba u la bat ha kata ka por, bad ban pynphai ïa ka kynhun lieng Ottoman. Lada u kyntait ïa kane ka jingtyrwa na u sultan, kita ki saw tylli ki ri badonbor ki dei ban shim ïa ka kam ha la ki kti, bad ban pyndonkam ïa kiwei ki lad ban pynlong ïa u ban kohnguh katba ki shem ba ka long kaba dei.

GSAM 131.2“Ka la paw shai ba tang shu aiti ïa kane ka jingdawa kaba khatduh ha ki kti jong u Mehemet Ali, kata ka kam kan ym don shuh hapoh ka bor jong uba nyngkong [u sultan] junom, bad ka jingpynbeit ïa la ki kam kan long, naduh kata ka khyllipmat, ha ki kti jong ki ri bar badonbor.

GSAM 131Ka Jingïathuhlypa ka La Urlong—Ka Jingkut jong ka Jinglaitluid jong ki Turk

GSAM 131.3“U sultan u la phah ïa u Rifat Bey da ka lieng tdem jong ka sorkar sha Alexandria, ban pyntip ïa ka jingdawa kaba khatduh ha u pasha. La aiti ïa ka ha ki kti jong u, bad u la shimti ïa ka, ha ka sngi kaba khatwei jong u Nailar, 1840! Ha kajuh ka sngi la phah ka shithi da u sultan sha ki nongmihkhmat jong kita ki saw tylli ki ri badonbor, ban kylli kaei ka jingthmu kaba dei ban shim lada u pasha un kyntait ban kohnguh ïa ki kyndon jong kata ka jingdawa kaba khatduh; ki la jubab ba la dep pynkhreh ïa ki lad, bad um donkam ban sheptieng shaphang kano kano kaba lah ban jia. Ha kane ka sngi ka por jong ki 391 snem bad 15 sngi kaba la buh ïa ka jingneh jong ka bor Ottoman ka la kut; bad hangno ka jinglaitluid jong u sultan ka la don?—Ka la jah noh!”6

GSAM 132.1Naduh kata ka sngi haduh mynta u sultan u la hap ban ïaid katkum ka hukum jong ki ri badonbor, bad ban peit ïa ka jingpynpra ïa la ka hima, katba ki la shim ïa ka shi bynta hadien shi bynta ban pyndonkam ma ki hi.

GSAM 132La Pynkhih ïa ka Jingkwah Tip jong ki Briew shaphang ka Jingïathuhlypa

GSAM 132.2Kane ka jingurlong kaba phylla jong ka jingïathuhlypa ka la ktah jur ïa ka jingmut jong ki paidbah. Ka la pynkhlaiñ ïa ka jingkwah jong ki briew ban ïohsngew shaphang ka jingïathuhlypa kaba la urlong bad kaba dang urlong. U Dr. Litch u la ong ba hapoh khyndiat bnai hadien ka 11 Nailar, 1840, u la ïoh pdiang ïa ki shithi na palat shihajar ngut ki briew bym ngeit kiba pawkhmat, kiba katto katne na ki ki long ki nongïalam jong ki seng ki bym ngeit, ha kiba ki la ïathuh ba ki la iehnoh ïa ka jingïaleh pyrshah ïa ka Baibl, bad ki la pdiang ïa ka kum ka jingpynpaw U Blei ha u briew. Katto katne na kine ki la kylla kaba mut pura sha U Blei, bad katto katne ngut ki la kylla long ki nongkren kiba tbit ha ka jingïaid lynti bakhraw jong ka jingwan arsien. Katto katne ki la kren ha u Dr. Litch kumne: “Ngi la ju ong ba ki nongbatai ïa ka jingïathuhlypa ki sot na ki sla histori barim ba la sma pyut ban pynskhem ïa la ki jingkam shaphang ki jingïathuhlypa kiba la urlong; hynrei ha kane ka kam ngi don ïa ki jingshisha kiba im hakhmat ki khmat jong ngi hi.”

GSAM 132.3Ban pyni kumno, thik ha ka jingkut jong ka turoi kaba hynriew, ka khubor jong ka jingwan arsien ka la sdang ban ïaid “da ka sur bajam,” ngan ïathuh ïa kawei ka jingjia kumba la ïathuh ha nga da uwei na ki nongtrei ha kane ka khubor.

GSAM 132.4Ha u snem 1840, u E. C. Williams, uba don ka kam shna ïingjaiñ bad jaiñ lieng kaba heh, na Rochester, N.Y., u la pdiang ïa ka khubor, bad u la khot ïa u Tymmen Miller bad u Tymmen Himes ban wan sha Rochester bad kren ha ki hajar hajar ngut jong kata ka nongbah. Ki la jubab ba kim don ïa ka pisa kaba donkam ban ïoh ïa ka ïing jingïalang kaba heh biang ban ngiam ïa ki briew. U la jubab, “Nga don ka ïingjaiñ pyllun kaba 120 phut ka jingïar lyngba ka pdeng. Ngan seng ïa ka, buh ki jaka shong ha ka, bad sumar ïa ka, khlem bai. To wan bad pynbna ïa ka khubor.” “Ki la wan,” u la ong ha nga, “bad kata ka ïingjaiñ kam shym la ngiam wat tang shiteng na kiba la wan ban sngap, kumta nga la bynrap ïa ka bynta kaba sawphew phut, da kaba pynlong ïa ka ïingjaiñ kaba 160 x 120 phut ka jingheh. Ïa kane ka ïingjaiñ la pyndap da ki briew man la ka sngi, bad da ki spah ngut ki la ïalum hajan shabar, baroh ki kwah eh ban ïohsngew ïa ka ktien.”

GSAM 133Da ki Spah Ngut Ki Pynbna ïa ka Khubor

GSAM 133.1Ban pyndap ïa ka jingkwah sngap kaba nangroi, la pyndonkam ïa ki ïingjaiñ bakhraw, bad la pynlong ïa ki jingïalang ha ki law dieng ha ka aïom lyiur. Ha ka aïom tlang la pyndonkam ïa ki katto katne na ki ïingmane bad ki ïing jingïalang paidbah kiba heh tam, bad ïa ki baroh la pyndap haduh kaba kut da ki nongsngap kiba don ka jingsngewtynnad. Ha ka jaka ba u Tymmen Miller un ïeng mynta, kumba u la long shuwa u snem 1840, “jan marwei” ha kaba pynbna ïa ka khubor, kumba laispah ngut ki la ïasoh bad u ha kaba pynbna paidbah ïa ka jingkut jong ka por jong ki 2300 sngi, bad ha kaba ai ïa ka jingpyrta, “Ka por kan ym don shuh,” bad, “Ka por jong ka jingbishar jong u ka la wan.” Kumta ngi ïohi kumno, haba ka por U Trai ka la wan ba ka khubor kan nangphriang ha ka pyrthei baroh, ïa la ka ktien la pyndep, bad ïa ki phewlak ngut la pynkhih da ka jingkwah ban ïohsngew ïa ka jingkhot.

GSAM 133.2Kaei kaba la long kaba shisha shaphang ka jingïaid lynti ha America ka la long kaba shisha ha kiwei ki ri ruh. Naduh u snem 1840, ha ka jaka jong tang katto katne ngut ki briew kiba pynphriang ïa la ki kot, da ki phew ngut ki la mih, kumba shu kyndit, sha khmat ban pynbna ïa ka jingpyrta. Ha England la don hynñiewspah ngut ki nongtrei balang jong ka Balang England tang na ka hi kiba pynbna ïa ka khubor, khlem da ñiew ïa ki phew ngut kiwei pat kiba trei ha kajuh ka kam. Ha palat arphew tylli ki ri kiba kongsan jong ka pyrthei ka khubor ka la ïaid da kata ka jingshitrhem kaba la pynlong ïa u nongpeit ban ong, “Kine ki briew ki don ka jingthmu kaba skhem eh.”

Notes

  1. Jingpynpaw 10:1-7. ↩
  2. Mathaios 28:19, 20. ↩
  3. Jingpynpaw 11:19. ↩
  4. Daniel 8:14. ↩
  5. Jingpynpaw 11:18. ↩
  6. Peit ïa Ki Jingpyrkhat shaphang u Daniel bad ka Jingpynpaw, ki sla, 497, 498. ↩

Note

Back