Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
08 / 31
08 / 31

Ka Lynnong 5 — Ka Khubor jong ka Jingwan Arsien

John Norton Loughborough

GSAM 93.1“Mynta to sngewthuh ïa ka pharshi jong u dieng dumbor: Ynda ka tnat jong u ka dang jem, bad ka pynmih sla, phi tip ba ka lyiur ka la jan; kumta ruh phi, haba phi ïohi ïa kine kiei kiei baroh, tip ba u (ha ka jingïapynshai: u hi) u la jan, wat ha ki jingkhang. Shisha nga ong ha phi, kane ka pateng kan ym duh noh, haduh ba kine kiei kiei baroh kin jia. Ka bneng bad ka khyndew kin duh noh, hynrei ki ktien jong nga kin ym duh noh.”1

GSAM 93.2Ha kane ka Jingthoh la pynleit ïa ka jingmut jong ngi sha kata ka por haba lah ban tip ba ka jingwan U Khrist ka long “ha ki jingkhang,” da ka jingsngewskhem kumba ngi tip ba ka lyiur ka la jan haba ngi ïohi ïa ki sla banyngkong kiba dang jem ba ki mih. Lah ruh ban tip ba ngi la poi sha kata ka pateng kaba kan ym duh noh na ka pyrthei haduh ba U Khrist hi un wan. Haba ka por ka poi ban sngewthuh ïa ka pharshi, ka long shisha ka por jong U Trai ban pynmih ïa ki nonghikai ban hikai ïa ka pharshi. Ka jingkylli jong u apostol ha kawei pat ka por ka ïahap hangne ruh: “Kumno kin sa sngap khlem u nongïalap? bad kumno kin ïalap, lymda la phah ïa ki?”2

GSAM 93Ka Por na ka bynta ki Dak

GSAM 93.3Ha ka lynnong kaba mynshuwa ngi la ïohi kumno la ïoh ïa ka jingtip shaphang ka jingkut jong ki 2300 sngi, bad ba ka la poi haduh “ka por jong ka jingbishar.” Ha ka pharshi kaba la pynrung hangne la ïalam ïa ngi sha ka por jong U Trai na ka bynta kane ka pharshi bad ka khubor jong ka “jingbishar” kaba dei ban pynbna ha ka pyrthei. Hadien ba U la kren shaphang ka “jynjar” kaba khraw kaba dei ban wan halor ki briew jong U, kaba dei ban “pynlyngkot,” U Nongpynim u la ong: “Mar mar hadien ka jynjar jong kita ki sngi yn pyndum ïa ka sngi, bad ka bnai kan ym ai ïa ka jingshai jong ka, bad ki khlur kin hap na bneng, bad ki bor jong ki bneng yn pynkhih: bad hangta yn paw ka dak jong U Khun u briew ha bneng.”3

GSAM 94.1Sngewbha peit, kam ong ba ka dak kaba khatduh ka long ka dak jong ka jingwan jong U; hynrei ka long ka dak ba U Khun u briew u la don, bad la ïohi ba u wan. Ki jingjia kiba la ai ha kane ka dkhot kum ki dak ban pynshong nongrim ïa ka jingngeit ha ka jingwan jong U kaba la jan ki long ki dak ha ka sngi, ka bnai bad ki khlur. Kiwei pat ki jingjia kiba bud ki jia ha ka por jong ka jingwan shisha jong U ha ki lyoh jong ka bneng. Kumta mar mar hadien ka dak kaba lai—kata ha ki khlur—ka wan ka por jong U Trai ban pynmih ïa ki nonghikai jong U ban hikai ba ka jingwan U Khrist ka long ha ki jingkhang.

GSAM 94.2Mynta shaphang ka por ba kine ki dak ki paw: Ka dei ban long mar mar hadien ka jynjar ba yn pyndum ïa ka sngi.4 Kumba u Mark u thoh, ka dei ban long “ha kita ki sngi, hadien kata ka jynjar.”5 U Nongpynim jong ngi u la ong ba ki sngi kin shah pynlyngkot. Da ka hukum jong Maria Theresa, bad ki Akt jong ka Jingmap naduh 1773 haduh 1776, la pynlyngkot ïa ka jingbitar jong ka jingpynshitom pyrshah ïa ka balang. Watla ka bor pynshitom ka dang bat ïa ka bor paidbah haduh 1798, ki jingpynshitom jong ka ki la kut sawdong u snem 1773. Haba ïanujor ïa ki ktien jong U Nongpynim, kane ka buh ïa ka dak banyngkong hapdeng 1773 bad 1798.

GSAM 94Ka Sngi bad Ka Miet Dum

GSAM 94.3Ha ka 19 tarik u bnai May, 1780, la pyndum ïa ka sngi da ka rukom kaba palat ïa ka mariang. Kam dei ka jingdum jong ka sngi, namar ka bnai ka la dap ha ka sngi kaba mynshuwa. Watla katta ka jingdum ka la tap ïa ka bynta shatei-lam-mihngi jong ki United States baroh, naduh khadwei baje mynstep haduh khadwei baje mynmiet. Ha kata ka por ym tang ba la pyndum ïa ka sngi, hynrei ka bnai ka la kyntait ban pynphai ïa ka jingshai jong ka sngi. Ka long ka jingdum kaba khang ïa ka sngi ban shat ïa ka bynta jong ka bnai. Bad kumba u Noah Webster u la pynpaw bun snem hadien, “Ym pat ju don kano kano ka daw kaba pynhun ïa kaba la ai na ka bynta kane ka jingdum.”

GSAM 95.1Shaphang kane ka sngi dum u Herschel, u nongstad khlur, u la ong: “Ka Sngi Dum ha North America ka long kawei na kita ki jingphylla jong ka mariang kiba yn pule junom da ka jingsngewtynnad, hynrei kiba ka jingstad briew kam lah ban batai.”

GSAM 95.2Kito kiba la batai ïa ka jingdum jong ka miet jong ka 19 tarik May, 1780, ki la ong, watla ka bnai ka la dap, ba “lada la pynjot noh ïa man la ka met kaba shai ha ka bneng baroh, ka jingdum kan ym lah ban long kaba pura kham palat.”

GSAM 95Ka Jinghap jong ki Khlur

GSAM 95.3Ka dak kaba lai jong kine, kata ka jinghap jong ki khlur, la pyndep ha ka 13 tarik u Naiwieng, 1833. Ha kata ka miet, lane kham dei naduh san kynta shuwa ban mih ka sngi, ka la don ka slap ki metbneng kaba ki katto katne ki ïanujor bad ki wah ding kiba wan hiar na bneng; kiwei pat ki ïanujor bad ki symbai ding kiba her na kawei ka bynta ding kaba khraw jong ka jingialehkai ding. Kane ka jingjia ka la tap ïa ka North America baroh, naduh Gulf of Mexico ha shathie haduh Hudson’s Bay ha shatei, bad naduh Sandwich Islands ha sepngi haduh hapoh katto katne spah mile na Liverpool ha mihngi. Haka jaka ba la ïohi ïa ka, ka long kawei ka slap jong ki khlur kaba bteng, ba ki hap bun kum ki thliew snei ha ka por slap snei.

GSAM 95.4Shaphang kane ka slap khlur ha 1833, ngi dang shim ruh ïa ka jingkren na ka “Nongpeit jong Connecticut” jong ka 25 tarik Naiwieng, 1833:—

GSAM 95.5“U nongpynbeit jong ka “Nongshong shnong barim” u la shim ïa ka ‘jinghap jong ki khlur’ kum ka kam kaba khia bha. U ong, ‘Ngi pynbna ïa ka slap ding kaba ngi la ïohi ha ka step Balang ba la dep, ba ka long ka dak kaba shyrkhei, ka dak kaba ïalam lynti shisha, bad ka dak ka jingisynei, jong kata ka sngi kaba khraw bad kaba shyrkhei kaba ki nongshong shnong jong ka pyrthei kin sakhi haba yn plie ïa ka shap kaba hynriew. Ka por ka la jan shisha, kaba la batai ym tang ha ka Testement Bathymmai hynrei ruh ha ka Testement Barim; bad ka dur kaba dei tam jong u dieng dumbor uba bred ïa ki soh jong u haba ka lyer kaba khraw ka beh, ym lah ban ïohi kham bha.’”

GSAM 96Ka Jingïathuhlypa U Thomas Burnett

GSAM 96.1Ki briew ki la shah hikai da kito kiba la im mynshwa ban khmih lynti ïa ka jingpyndep shisha jong kane ka dak. U Thomas Burnett, ha ka kot jong u “Ka Sengnia jong ka Pyrthei”, kaba la pynmih ha London, ha u snem 1697, u la ong shaphang Mathai 24:29:—

GSAM 96.2“Ym don jingartatien ba ha kata ka por kin don baroh ki jait metbneng ding; bad hapdeng kiwei pat, kita kiba la khot ki khlur kiba hap, kiba watla marwei kim long kiba khraw, hynrei lada la pynbun ïa ki haduh ba kin hap kumba u nongïathuhlypa u ong, kum ki sla na u dieng sohwaiñ ne ki soh na u dieng dumbor, kin pyni ïa ka jingitheh kaba phylla. Ngim dei ban peit ïa kine kiei kiei kum ki ktien kiba pynheh bad ka poitri, hynrei kum ki jingïathuhlypa kiba khlem jingïada, bad ki kiei kiei kiba yn jia shisha.”

GSAM 96Ka Jingphla U Professor Olmstead

GSAM 96.3U Professor Olmstead, jong Yale College, Mass., uba la khot “u nongstad ka mariang uba khraw tam jong America,” u la ong shaphang ki khlur kiba hap ha ka 13 tarik Naiwieng, 1833:—

GSAM 96.4“Ka jingjrong jong ka slap khlur jong 1833 ka la long kaba katta haduh ba ka la tap ïa ka bynta kaba ym rit jong ka khyndew, naduh pdeng jong Atlantic ha mihngi haduh Pacific ha sepngi; bad naduh kawei ka bynta shatei jong South America haduh ki jaka bym pat don kyrteng hapdeng ki ri paidbah jong Britain ha shatei. Ka jingïohi ïa ki khlur kiba her kam long tang ba la ïohi, hynrei ha man la ka jaka ka la pyni ïa kajuh ka dur.”

GSAM 96.5Shaphang kane ka jingïohi, kaba la sdang jan 11 baje mynmiet, 12 tarik Naiwieng, bad kaba la bteng haduh jan 4 baje mynstep jong ka 13 tarik, u professor u ong:—

GSAM 96.6“Kito kiba la long kiba donbok ban sakhi ïa ka jingïohi jong ki khlur kiba her ha ka step jong ka 13 tarik Naiwieng, 1833, ki lah ban la ïohi ïa ka jingïohi kaba khraw tam jong ki jingshai ding bneng kaba la ju ïohi naduh ka jingpynlong ïa ka pyrthei, lane kham tam hapoh ki snem kiba la buh ha ki sla jong ka histori.”

GSAM 97Ka Slap Khlur La ïohi ruh ha Europe

GSAM 97.1Ha ka kot kaba la pynmih da Leonard Heinrich Kelber, ha Stuttgart, Germany, ha u snem 1835, ngi ïoh jingtip ba kane ka dak la jia biang ha shiliang jong ka Atlantic, ha kajuh ka bnai, hynrei hadien katto katne sngi. U ong:—

GSAM 97.2“Ha ka 25 tarik Naiwieng, 1833, la don ka jingïohi kaba itynnad jong ki khlur kiba hap ha ka ri Europe,” bad “ha Minsterburg, Silesia, ki khlur ki la hap kum ka slap ding. Ryngkat bad ki la hap ki bol ding, kiba pynshai ïa ka miet haduh ba ki briew ki la pyrkhat ba ki ïing kiba jan bad ki dei ban klang.”

GSAM 97.3“Ha kajuh ka por ha Prin, Austria, ka la don ka jinghap khlur kaba tap ïa ka jaka kaba palat san spah mile sawdong. Ki katto katne ki batai ïa ka kum ki wah ding kiba wan hiar na bneng. Don kiba khot ïa ka ka slap ding. Ki kulai ki la sheptieng namar ka, bad ki kyllon ha khyndew. Bun ki briew ki la pang namar ka jingsheptieng.”

GSAM 97Ka Jingpyndonkam ïa ka Pharshi

GSAM 97.4Haba ngi ïaid shaphrang ha kane ka lynti jong ka jingïathuhlypa hadien ka jingpyndep jong ka dak kaba lai—ka jinghap jong ki khlur—U Nongpynim jong ngi u ong, “Mynta to sngewthuh ïa ka pharshi jong u dieng dumbor.” Kane ka ktien kam ïahap ïa ka pateng kaba la im ha ka por ba U Trai jong ngi u la ai ïa kane ka jingkren, hynrei ïa ka pateng kaba dei ban ïohi ïa kine kiei kiei ba la pyndep—ym kaba pyndep, hynrei ba la pyndep. Kine kiei kiei kiba dei ban pyndep kum ki dak ba U Khrist u la don ha ka jingkhang kim kynthup ïa ka jingkhih jong ki bneng haba yn ïohi ïa U ba u wan shisha. Kine ki dak jong ka jingwan jong U kaba la jan ki kynthup ïa kane ka dak kaba lai, kata ha ki khlur. Ka por ba U Trai u la buh na ka bynta ki briew ban sngewthuh ïa ka pharshi jong u dieng dumbor ka long sha kane ka liang jong u snem 1833. Hangne ka long ka por jong U Trai ban pynkhih ïa ka pyrthei sha ka jingshisha kaba khraw ba ka jingwan jong U ka long ha ki jingkhang, bad ba ka jingwan jong U kan jia shuwa ba kata ka pateng kaba sngap ïa kane ka pharshi kan duh noh. Kumta ngi ïohi kumno la pyni ïa ka por ha kane ka jingïathuhlypa ha kaba dei ban ai ïa ka jingpynbna kaba khraw jong ka jingwan sha ka pyrthei.

GSAM 98Ka Jingpynbna ha ka Pyrthei Baroh

GSAM 98.1Ha ka jingpyndep ïa kane ka jingïathuhlypa ngi ïohi ba hangta hi ha 1833 U Trai u la pynmih ïa ki nongkit khubor lane ki nongtrei jong U ha ki bynta bapher bapher jong ka pyrthei, kiba naduh 1833 haduh 1844 ki la pynmih ïa ka jingpyrta jong ka jingwan U Khrist kaba la jan, “wat ha ki jingkhang”; bad kine ki la hikai ïa ka pharshi jong u dieng dumbor, da kaba kdew sha kine ki dak jong ka jingwan jong U, kumba U la hukum ïa ki. Kane ka khubor, la lyngba u nonghikai uba im ne lyngba ki kot ba la thoh, ka la leit sha man la ka jaka mishan ha ka pyrthei, bad sha man la ka shnong kad lieng ha ka pyrthei.

GSAM 98.2Ka jingjrong jong ka khubor la pynpaw shai da u nongpynbeit jong ka “Sur jong ka Jingshisha,” jong Rochester, N.Y., ha ka jingïoh jingïathuh jong u Kyllalyngkot, 1845:—

GSAM 98.3“Ka gospel bymjukut, kumba la batai ha Jingpynpaw 14:6, 7, la ïalap ha ki jaitbynriew baroh, ki kynhun, ki thylliej, bad ki briew; da kaba ong da ka ktien kaba jam, ‘Sheptieng ïa U Blei, bad to ai ka burom ïa U; namar ka por jong ka jingbishar jong U ka la poi: bad mane ïa U uba la thaw ïa ka bneng, bad ïa ka khyndew, bad ïa ka duriaw, bad ïa ki umpohliew jong ki um.’ Ym don kano kano ka kam kaba lah ban pynshisha kham shai da ki jingshisha ban ïa kane, ba kane ka khubor la rah sha ki jaitbynriew bad ki thylliej baroh hapoh ka bneng, hapoh ki snem kiba khyndiat kiba la dep, ha ka jingïalap ïa ka jingwan U Khrist ha 1843 [1843, ka por ki Jiw—ka por jong ngi, 1844], lane ba ka la jan. Lyngba ki jingkren bad ki kot ba la pynmih, ka jingsawa ka la leit sha ka pyrthei baroh, bad ki ktien sha kaba kut jong ka pyrthei.”

GSAM 98.4Don ki briew kiba ym tip ïa kine ki jingshisha ki la peit ïa ka jingïaid lynti jong ka jingwan arsien kum ka kam kaba kut tang ha kawei ka jaka, da kaba mut ba ka long ka kam kaba ïadei bad William Miller bad katto katne spah ngut ki nongïalap kiba ïasoh bad u ha ka bynta shatei jong ki United States. Ha kiba kum kita kan long ka jingphylla ban ïoh jingtip ba ka jingïaid lynti ha America, ha kaba ki Tymmen Miller bad Himes ki la long ki nongïalam kiba pawnam, ka la long tang ka bynta kaba rit jong ka jingïaid lynti kaba khraw kaba, kumba la ong haneng, ka la leit “sha ki bynta kiba kut jong ka pyrthei.”

GSAM 99KUMNO KA JINGÏAID LYNTI KA LA SDANG HA KI RI BAPHER BAPHER

GSAM 99.1Ka por jong U Trai ka la wan ba kane ka jingpynbna kan mih sha ka pyrthei, bad ha palat arphew bynta bapher bapher jong ka pyrthei, ha jan kajuh ka por, la pynmih ïa ki briew kiba, khlem tip ïa ka kam jong kiwei pat, ki la leit ban pynsawa ïa kane ka khubor sha ki bynta baroh jong ka pyrthei. Kito kiba la kdew ha ka lynnong 4, kiba la ïoh ïa ka jingshai shaphang ka jingkut jong ki 2300 sngi, lait noh uwei—A. Campbell—la pynïaid ïa ki ban ïashim bynta ha ka jingpynbna ïa ka khubor jong u angel uba nyngkong jong Jingpynpaw 14; kane ruh lyngba ka jingïaid lynti beit jong U Mynsiem jong U Blei, ym da kaba ïasam ïa ka jingshai iwei ïa iwei.

GSAM 99La ïanujor bad ka Jingpynthymmai

GSAM 99.2Lada ngi pyndonkam ïa kajuh ka rukom ïa kane ka jingïaid lynti kaba D’Aubigné u la pyndonkam ïa ka jingsdang jong ka Jingpynthymmai kaba khraw jong ka spah snem kaba khadhynriew, dei ban kheiñ shisha ïa ka kum ka khubor jong U Trai bad ha ka por jong U Trai. Shaphang kata ka Jingpynthymmai baroh u nongthoh histori u la ong:—

GSAM 99.3“Germany kam shym la ïasam ïa ka jingshisha sha Switzerland, lymne Switzerland sha France, lymne France sha England. Kine ki ri baroh ki la ïoh ïa ka na U Blei, kumba kawei ka bynta jong ka pyrthei kam phah ïa ka jingshai sha kawei pat ka bynta; hynrei kajuh ka pyrthei kaba shat jingshai ka ai beit ïa ka sha ka pyrthei baroh. U Khrist, ka jingsdang jong ka sngi na jrong, uba la kyntiew halor ki briew baroh, u la long ha ka por jong ka Jingpynthymmai, kumba ha ka jingseng ïa ka niam Khristan, ka ding Blei kaba ai jingim ïa ka pyrthei. Ha ka spah snem kaba khadhynriew, kawei kajuh ka jinghikai ka la seng la kum kawei ha ki ïing bad ki balang jong ki ri kiba jngai bad bapher. Ka daw ka long ba U Mynsiem uba juh u la trei kylleng, u pynmih ïa kajuh ka jingngeit.”

GSAM 99.4“Ka Jingpynthymmai jong Germany bad kata jong Switzerland ki pyni ïa kane ka jingshisha. U Zwingle u la ym ïadei bad u Luther. Ym don jingartatien ba don ka jingïateh hapdeng kine ki briew arngut; hynrei ngi dei ban wad ïa ka shajrong jong ka pyrthei. Uta uba na bneng u la ai ïa ka jingshisha ïa u Luther, u la ai ruh ïa ka ïa u Zwingle. U Blei u la long ka lad jingïadei hapdeng jong ki. ‘Nga la sdang ban ïalap ïa ka gospel,’ u ong u Zwingle, ‘ha u snem ka jingaiei 1516, kata ha ka por ba ka kyrteng Luther kam pat ju shahsngew ha ka ri jong ngi. Ngam shym la ïoh ïa ka jinghikai U Khrist na u Luther, hynrei na ka ktien U Blei. Lada u Luther u ïalap ïa U Khrist, u leh ïa kaba nga leh; kata baroh.’”6

GSAM 100.1Haba u kren shaphang ka kam jong u Farel bad u Lefèvre ha France, u nongthoh histori u ong:—

GSAM 100.2“Ka Jingpynthymmai ha France, kumta, kam dei kaei kaei kaba la wanrah na bar. Ka la kha ha ka khyndew France; ka la sdang ban mih ha Paris; ka la don ki tynrai banyngkong ha ka skulbah hi, kaba la long ka bor kaba ar ha ka niam Khristan Roman. U Blei u la buh ïa ki nongrim jong ka kam ha ki dohnud kiba hok jong ki briew jong Picardy bad Dauphiny shuwa ka jingsdang jong ka ha kano kano ka ri pat.

GSAM 100.3“Ngi la ïohi ba ka Jingpynthymmai Swiss ka la laitluid na ka Jingpynthymmai Germany. Ka Jingpynthymmai France ha ka jingïaid jong ka ka la laitluid na kine baroh ar. Ka kam ka la sdang mar mar ha kine ki ri bapher, khlem jingïadei bad iwei ïa iwei; kumba ha ka thma, ki bor bapher bapher kiba long ka kynhun shipai ki ïaid ha kajuh ka por, watla uwei um ïathuh ïa uwei pat ban ïaid, namar kajuh ka hukum, kaba wan na kajuh ka Nongïalam-bah, la ïohsngew da baroh. Ka por ka la pyndep, ki briew ki la long ba la pynkhreh, bad U Blei u la sdang ïa ka Jingpynthymmai jong ka balang jong U ha ki ri baroh ha kajuh ka por. Kine ki jingshisha ki pyni ba ka Jingpynthymmai kaba khraw jong ka spah snem kaba khadhynriew ka la long ka kam Blei.”7

GSAM 100.4Shaphang ka Jingpynthymmai ha England, hapoh u Thos. Bilney, Fryth, Tyndale, bad kiwei pat, D’Aubigné u dang ong:—

GSAM 100.5“Ka Jingpynthymmai jong England ka la sdang, kumta, khlem jingïadei bad u Luther bad u Zwingle, da kaba shaniah tang ha U Blei. Ha kine ki ri baroh jong ka niam Khristan ka ktien Blei ka la trei ha kajuh ka por. Ka jingsdang jong ka Jingpynthymmai ha Oxford, Cambridge, London, ka long ka Testement Bathymmai Grik kaba la pynmih da Erasmus. [U Tyndale bad u Thomas Bilney ki la mih noh na Cambridge ha u snem 1519.] Ka la wan ka sngi ba England ka la sngew sarong ïa kane ka jingsdang kaba khraw jong ka Jingpynthymmai.”8

GSAM 101.1Ka jingpynbna jong ka jingwan arsien ka la mih ha ka rukom kaba ïasyriem bad kata kaba la batai haneng shaphang ka Jingpynthymmai. Ki briew ki la shah pynïaid ha kajuh ka por ha palat saw shah ïa ki bynta jong ka pyrthei ban ïa kiba la kdew mynshuwa, khlem kano kano ka jingtip ne jingïadei ha ka jingmut bad iwei ïa iwei pat, bad ki la sdang ban pynbna ïa kajuh ki jingshisha jong ka Jingthoh, ym tang ha saw ri jong ka pyrthei, hynrei sha ka pyrthei ba la sivil baroh.

GSAM 101Ki Jingtrei jong u Joseph Wolff

GSAM 101.2Ha kane ka bynta ka long kaba bha ban pynphai ïa ka jingmut sha ki jingshisha shaphang ka jingjngai ba ka jingpynbna ïa ka jingwan arsien ka la poi:—

GSAM 101.3“Ha u snem 1831 la phah ïa u Joseph Wolff, D.D., kum u mishoneri na Great Britain ban trei hapdeng ki Jiw ha Palestine. Katkum ki kot buh jingthoh jong u, haduh u snem 1845, u la pynbna ïa ka jingwan shen jong U Trai ha Palestine, Egypt, ha ki rud Duriaw Basaw, Mesopotamia, Crimea, Persia, Georgia, ha ka Hima Ottoman baroh kawei, ha Greece, Arabia, Turkey, Bokhara, Afghanistan, Cashmere, Hindostan, Thibet, ha Holland, Scotland, Ireland, ha Constantinople, Jerusalem, St. Helena, bad ruh halor ki lieng ha ka Duriaw Mediterranean, bad ha ka nongbah New York, sha ki kynhun niam baroh. U ong ba u la ïalap hapdeng ki Jiw, ki Turk, ki Muslim, ki Parsi, ki Hindu, ki Khaldia, ki Yesede, ki Siria, ki Sabea, ha khmat ki pasha, ki sheik, ki shah, ki syiem jong ka Organtsh bad ka Bokhara, ka syiem kynthei jong ka Greece, bad kiwei kiwei.”9

GSAM 101.4Ha Yemen, ka thaiñ ba shong ki pateng jong u Hobab, u kpa jong ka tnga u Moses, u Joseph Wolff u la ïohi ïa kawei ka kot kaba u kren kumne shaphang jong ka: “Ki Arab jong kane ka jaka ki don kawei ka kot ba la khot ‘Seera,’ kaba kren shaphang ‘Ka Jingwan Arsien jong U Khrist, bad ka Jingsynshar jong U ha ka Burom!’”10

GSAM 102.1Ha Yemen u la sah hynriew sngi bad ki Rekhab, bad u ong shaphang jong ki: “Kim dih waiñ, kim thung ki kper soh waiñ, kim bet symbai, ki shong ha ki ïingjaiñ, bad ki kynmaw ïa ki ktien jong u Jonadab u khun u Rekhab. Bad ki, ki don ki khun Israel, na ka jait u Dan, kiba shong hajan Terim ha Hatramawt, kiba, ryngkat bad ki khun u Rekhab, ki khmih lynti ïa ka jingwan shen jong U Messaiah ha ki lyoh jong ka bneng.”

GSAM 102.2Na kine kiba haneng ngi ïohi ba ha kita ki khatsaw snem, u Wolff hi u la pynbna ïa ka khubor ba ka jingwan U Khrist ka la jan, ha palat arphew tylli ki ri. Ha kajuh ka por la ïakren jur shaphang kane ka jinghikai ha Germany, khamtam ha ka phang shathie hapdeng ki Moravian.

GSAM 102Ka Khubor ha Germany bad Russia

GSAM 102.3U nongthoh na England, u Mourant Brock, u ïathuh ïa ngi ba “ha Württemberg ka la don ka kynhun Khristan kaba shong lang, kaba don da ki spah ngut, kiba khmih lynti ïa ka jingwan shen U Khrist.” La pynbna ïa kane ka jinghikai ha kiwei pat ki bynta jong ka Germany da u Hengstenberg, ïa uba la ong ha kata ka por ba u long u stad jinghikai niam uba don ka sap kaba khraw tam ha Germany.

GSAM 102.4Ha Ka Jingpeit Biang bad ka Nongpynbna jong ka 13 Nohprah, 1892, u Pastor L. R. Conradi na Germany u ong:—

GSAM 102.5“U Bengel, ha Germany, u la pynmeh ïa ka jingieit ïa ka jingpaw jong U Trai jong ngi ha bun ki dohnud, kaba la pynlong ïa ki hajar ngut ban pule ïa ka ktien jingïathuhlypa kumba kim pat ju leh mynshuwa.... Ka jingshai ka la tyngshaiñ ha Germany, bad la pynphriang hangta ïa ki kot kiba pyni ïa ka jingpynïadei jong ki 2300 sngi. Ka jingkhie im ha ka niam ka la bud, khamtam ha Württemberg, bad haba ka jingpynshitom beiñ ka la mih, da ki spah tylli ki longïing ki la leit sha ka phang shathie jong ka Russia, bad hangta ki la pynphriang ïa ka hapdeng ki para ri jong ki kiba la leit shong hangta bun snem mynshuwa. Haba ki pastor ki la khang ïa ki ïingmane jong ki, lait tang khyndiat eh, ki ju pynlong ïa ki ‘stunden,’ lane ki ‘kynta’ jong ki jingïalang, ha ki ïing briew, bad da ki spah ngut ki la kylla kaba mut. Wat ha kata ka por ki la ïakren shaphang ka sngi saitjain, hynrei namar ba ym don ba sdang ban leh, kata ka jingmut ka la jah noh. Uwei u nongrep Russia u la kylla kaba mut ha kine ki jingïalang ‘kynta,’ bad nangta u la sdang ïa kajuh ka kam hapdeng ki nong Russia. Kane ha kaba kut ka la ïalam sha ka jingïaid lynti bakhraw jong ki ‘Stundist’ jong kine ki sngi, kaba ka bor ktah jong ka ka poi shaduh ki jaka kiba jngai tam jong ka Siberia bad ka thaiñ shiliang ki lum Caucasus.”

GSAM 103.1Ha Ka Jingpeit Biang bad ka Nongpynbna jong ka 31 Naitung, 1891, ka don ka jingthoh jong u Pastor Conradi shaphang u para Schäche na Australia, uba ha ka por ba u kren shaphang, u shong ha Silesia, bad u trei shi bynta jong ka por ha ka kam mishan hapoh ka ri jong u Kpa Gosner, u stad jinghikai niam bad nongïalap ka gospel uba pawnam ha Germany. Na u para Schäche u ai ïa kane harum shaphang ka kot jong u Kelber:—

GSAM 103.2“Hadien u snem 1836, lane haba ka por ba la buh ha Ka Jingkheiñ jong u Bengel ka la kut, ka la mih ha ka kot khubor jong ka distrik Schweidnitz ka jingpynbna na ka dukan kot jong u Bah Sommerfeldt hangta, shaphang kawei ka kot jong u L. Henry Kelber, kaba kren shaphang ki jingjia bakhraw bad ba pynkmen ki ban jia ha ki snem 1843 bad 1844. Ngam kynmaw thik ïa ka kyrteng jong kata ka kot. Ngi la ïoh ïa kata ka kot, bad ngi la pule ïa ka ryngkat bad katto katne ngut kiba sngewtynnad, da kaba khang ïa ki jingkhang, ha u snem 1839-40. Ka kot ka pyni na u Daniel, bad ka Jingpynpaw, bad u Mathaïos 24, ba ka jingkut ka la jan, bad ka don ruh ka miej jingkheiñ, kaba pyni kumno la poi sha kata ka tarik ba la kdew haneng.”

GSAM 103Ka Khubor ha Great Britain

GSAM 103.3Ha kawei ka kot na England kaba kyrteng Ka Shihajar Snem, la ong ba “hynñiew spah ngut ki pastor jong ka Balang England ki la pynmih ïa ka jingpyrta shaphang ka jingwan pat jong U Nongsiewspah.” Hapdeng ki pastor kiba don ka sap kaba khraw tam ha kata ka por, ki la don kito kiba pynbna ïa ka jinghikai shaphang ka jingwan arsien ha England naduh u snem 1840 haduh 1844. Na kine ngin kdew ïa ki kyrteng jong u Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dr. Nisbett, u Pastor A. Dallas, M.A. [ha ka kot jong u, Khmih sha Jerusalem, sla 114, u pynïadei ïa ka pharshi jong u Mathaïos 24 bad kane ka pateng], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, bad kiwei kiwei.

GSAM 104Ka Khubor ha Holland

GSAM 104.1La pynbna ïa ka jinghikai shaphang ka jingwan arsien ha Holland da u Hentzepeter, ïa uba la ong ba ha kata ka por u long u pastor uba tbit tam ha kata ka ri. U long u nongsumar ïa ka ïing pyni nam jong u syiem ha The Hague, da ka jingthung jong u syiem. U ong shaphang ïalade, ha ka shithi ba la thoh sha u nongpynbeit jong Ka Jingpyrta Shiteng Synñia, ha Jylliew, 1844, ba ka jingmut jong u ka la phai nyngkong sha kane ka mat lyngba ka jingphohsniew kaba ktah jur ïa u. U la wad bniah ha ki Jingthoh Bakhuid shaphang kane ka mat, bad ha u snem 1830 u la pynmih ka kot lyngkot kaba batai ïa kane ka jinghikai. Ha u snem 1841 u la pynmih sa kawei ka kot lyngkot shaphang ka jingkut jong ka pyrthei. Ha kajuh ka shithi u ong ba ka jingtip kaba nyngkong kaba u la ïoh shaphang u William Miller bad kiwei kiba la pynbna paidbah ïa ka jinghikai ba ka jingwan U Khrist ka la jan, ka long ha u snem 1842, lyngba ka jingïakren bad uwei u briew uba wan sha Holland na America.

GSAM 104Ka Khubor ha Tartary

GSAM 104.2Naduh u snem 1821 la ngeit bad la hikai ïa ka jinghikai shaphang ka jingwan U Trai ha Tartary. Ha kum kane ka por la phah ïa uwei u mishoneri na Ireland sha kata ka ri, bad u lyngdoh Tartar u la kylli ïa u, “Lano U Khrist Un wan arsien?” U la jubab ba um tip ei ei ruh em shaphang kata, bad u lyngdoh u la sngewlyngngoh jur ïa kum kata ka jubab na u mishoneri uba la wan ban hikai ïa ki ki jinghikai jong ka Baibl, bad u la ong ba u pyrkhat ba “uno uno ruh uba don ka Baibl u lah ban tip ïa kata.” Nangta u lyngdoh u la ai ïa ki jingmut jong u, da kaba ong ba u pyrkhat ba U Khrist Un wan ha kum u snem A.D. 1844. La shem ïa kane ka jingshisha ha Ka Makasini Ireland, 1821.

GSAM 104Ka Khubor ha America, India, bad ha ka Dewbah

GSAM 104.3Ha Ki Kot Lyngkot shaphang ka Jingwan Arsien, ka Bynta 2, sla 135, 1844, u Mourant Brock na England u ong:—

GSAM 105.1“Ym dei tang ha Great Britain ba ki briew ki khmih lynti ïa ka jingwan pat kaba la jan jong U Nongsiewspah, bad ba la pynmih ïa ka sur jingmaham, hynrei ha America, India, bad ha ka dewbah Europe ruh. Ha America, kumba lai spah ngut ki nongïalap ïa ka ktien ki ïalap kumta ïa ‘kane ka gospel jong ka hima;’ katba ha kane ka ri, kumba hynñiew spah ngut jong ka Balang England ki pynmih ïa kajuh ka jingpyrta.”

GSAM 105Sha kawei pa kawei ka Kad Lieng Duriaw ha ka Pyrthei

GSAM 105.2U E. R. Pinney, na Seneca Falls, N.Y., u pastor Baptist uba aiti lut ïa la ka jingim ban pynbna ïa ka jinghikai shaphang ka jingwan arsien, u la ong ha ka kot jong u Ka Jingbatai ïa u Mathaïos 24, sla 8, 9:—

GSAM 105.3“Naduh u snem 1842 la dep phah ïa ki kot shaphang ka jingwan arsien sha kawei pa kawei ka jaka mishan ha Europe, Asia, Africa, bad America, ha baroh ar liang jong ki Lum Rocky.... Ki nongïalam jong ki lieng jong ngi bad ki nongtrei lieng ki ïathuh ïa ngi ba ym don ka kad lieng ba ki poi ha kaba kim shem ba kane ka jingpynbna ka la poi shuwa jong ki, bad bunsien la kylli ïa ki shaphang jong ka.”

GSAM 105Lai Hajar Ngut kiba Pynbna ïa ka Khubor

GSAM 105.4U Pastor G. W. Mitchel, na Zanesville, Ohio, sa uwei pat u pastor uba la pynbna hi ïa kane ka jinghikai, u la ong ha u nongthoh ha ka jingïakren ha Newark, Ohio, ha ka 8 Nailar, 1894, ba u Tymmen William Miller u la ïathuh ïa u, ha ka jingïakren ha McConnellsville, Ohio, ha Nailur, 1844, ba u don ïa ki “kyrteng bad ki jaka sah jong lai hajar ngut ki pastor ha ki bynta bapher bapher jong ka pyrthei kiba pynbna, ‘To sheptieng ïa U Blei, bad ai ka burom ha U; naba ka por jong ka jingbishar jong U ka la poi,’ bad kiba bun na kine ki don ha America Shatei bad Great Britain.”

GSAM 105.5U William Miller, haba kren shaphang ka jingphriang kaba ïar jong kane ka “jingpyrta,” u la ong:—

GSAM 105.6“Uwei ne ar ngut ha kawei pa kawei ka bynta jong ka pyrthei ki la pynbna ïa ka khubor, bad baroh ki ïamynjur ha ka por,—u Wolff na Asia; u Irving, uba mynshwa na England; u Mason na Scotland; u Davis na South Carolina; bad bun ngut ha kane ka thaiñ, ki dang pynmih, lane ki la dep pynmih, ïa ka jingpyrta.”11

GSAM 106La Pynphriang Kylleng ïa Ka Sur jong u Elijah jong u Hutchinson

GSAM 106.1Ha u snem 1837 la phah ïa u Tymmen R. Hutchinson na England kum u mishoneri Wesleyan sha Canada. Ha kaba kut u la shong sah ha Montreal. U la ithuh bun eh ki briew ha ki ri bar. Ha ki snem 1843 bad 1844 u la pynmih ïa ka kot khubor kaba kyrteng Ka Sur jong u Elijah, ha kaba u la kren shaphang ka jinghikai ïa ka jingwan arsien. Namar ba u lah ban phah suk lyngba ki lieng kiba leit sha ki ri bar, bad ba la shah ïa u ban phah ïa ki song kot khubor kiba heh khlem siew bai dak, u la phah ïa ki da kaba bun sha baroh ki bynta jong ka pyrthei. U la ong shaphang la ka jong ka kam ba u la phah ïa ki khlem dor sha Nova Scotia, New Brunswick, New Foundland, England, Ireland, Scotland, Wales, France, Germany, Constantinople, Rome, bad baroh ki bynta jong ka hima Britain bad ki ri hapoh ka jingsynshar jong ka.

GSAM 106Ha ki Dewlynnong Sandwich

GSAM 106.2Ha Ka Jingpyrta Shiteng Synñia jong ka 12 Risaw, 1843, ka la don ka shithi na ka Kong O. S. Burnham, na Kaloa, ha ka Dewlynnong Kaui, ha ki Dewlynnong Sandwich. Ma ka bad u tnga jong ka ki long ki nonghikai skul ha kata ka jaka. Ki la pdiang, bad ki dang pynbna, ïa ka jinghikai shaphang ka jingwan arsien hangta, bad ka kynhun jong ki bangeit ka la ïamane lang bad ki ha kita ki dewlynnong.

GSAM 106Ka Jingïanujor ïa ka Khubor bad Kata jong u Ioannis Nongpynbaptis

GSAM 106.3Kumta ngi ïohi ba la pynbna ïa ka jinghikai shaphang ka jingwan arsien ha ka jingïar kaba la biang bha ban pyndep ïa ki jingïathuhlypa jong ki Jingthoh Bakhuid shaphang jong ka.

GSAM 106.4Ïa ka khubor kaba dei ban pynbna lypa ïa ka jingwan kaba nyngkong jong U Khrist, la kren da u nongïathuhlypa Isaiah ha kine ki ktien: “Ka sur jong uta uba pyrta ha ka ri khlaw, To pynkhreh ïa ka lynti jong U Trai, to pynbeit ha ka ri shyiap ïa ka lynti bah na ka bynta U Blei jong ngi. Yn kyntiew ïa kawei pa kawei ka them, bad yn pynhiar ïa uwei pa uwei u lum bad u lum rit: bad ïa kaba kdor yn pynbeit, bad ïa ki jaka kiba khohrum yn pynmadan: bad yn pynpaw ïa ka burom U Trai, bad ki doh baroh kin ïohi lang ïa ka: naba ka shyntur U Trai ka la kren ïa ka.”12 La pyndep ïa kane ka jingïathuhlypa ha ki jingtrei jong “u Ioannis Nongpynbaptis, uba ïalap ha ka ri khlaw jong ka Judia, bad uba ong, To kylla kaba mut: naba ka hima ki bneng ka la jan.”13

GSAM 107.1Une u briew marwei, ha ki hynriew bnai jong ka jingtrei ha kawei ka ri, ka Judia, u la pyndep ïa kane ka jingïathuhlypa kaba phylla. Katba kane ka jingïathuhlypa ka la buh pud ïa ka kam jong u Ioannis ha ka por bad ha ka jaka, kam long kumta bad kita ki jingïathuhlypa kiba ïadei bad ka jingpynbna ïa ka jingwan arsien, naba ka kam ka dei ban long da ka “jingpyrta bajam,” bad ka dei ban kot sha ka pyrthei baroh kawei.

GSAM 107.2Kumta, ha ka jingshai jong ki jingshisha ba la pyni, la ïohi katno thik la pyndep ïa ka jingïathuhlypa shaphang ka khubor jong ka jingwan arsien. Ka por jong U Blei ka la poi ban hikai ïa ka pharshi jong u dieng dumbur, ban pynbna nyngkong ïa ka khubor jong u angel uba nyngkong, bad U la pynmih ïa ki nongkit khubor jong U ban pynbna ïa ka jingpyrta sha ki jaitbynriew, ki paidlang, bad ki thylliej baroh.

Notes

  1. Mathai 24:32-35. ↩
  2. Rom 10:14-15. ↩
  3. Mathai 24:29-30. ↩
  4. Mathai 24:29. ↩
  5. Mark 13:24. ↩
  6. “Ka Histori jong ka Jingpynthymmai,” Kot 8, lynnong 1, bynta 2, 3. ↩
  7. Ka juh ka kot, Kot 12, lynnong 3, bynta 10. ↩
  8. Ka juh ka kot, Kot 18, lynnong 2, bynta 12. ↩
  9. Ka Sur jong ka Balang, sla 343. ↩
  10. Ka Mishan jong u Wolff sha Bokhara. ↩
  11. Ki Jingïalap jong u William Miller, sla 238, 1843. ↩
  12. Isaiah 40:3-5. ↩
  13. Mathaïos 3:1, 2. ↩

Note

Back