Ka Lynnong 4 — Ka Por jong ka Jingkut
GSAM 77.1“Te nga la ong, Ah Trai jong nga, ka jingkut jong kine kiei kiei kan long kumno? Bad u la ong, To ïaid ïa la ka lynti, Daniel: naba la khang bad la shon shap ïa ki ktien haduh ka por jong ka jingkut. ... Ki bymman kin leh bymman: bad ym don uwei ruh na ki bymman uban sngewthuh; hynrei kiba stad kin sngewthuh.”1
GSAM 77.1“U la ong ha nga, To sngewthuh, Ah khun u briew: naba ka jingïohi-paw kan long ha ka por jong ka jingkut.”2
GSAM 77.1“Hynrei me, Ah Daniel, to khang ïa ki ktien, bad shon shap ïa ka kitab, haduh ka por jong ka jingkut; bun kin mareh shane shatai; bad ka jingtip kan nangroi.”3
GSAM 77.1Kaei ka jingmut jong ka “por jong ka jingkut” hangne? Kam lah ban long ka jingkut hi, namar lada long kumta, kata ka bynta jong ka jingïathuhlypa u Daniel ïa kaba la “khang bad shon shap” kan ym don jingmyntoi ei ei ïa ki briew. Namar “kiei kiei kiba la pynpaw ki long jong ngi,”4 kane ka bynta ka dei ban don jingmyntoi ha kawei ka por. Kumta ka ktien, “ka por jong ka jingkut,” ka dei ban kdew ïa ka por kaba shuwa shwa ka jingkut hi, ha kaba yn sngewthuh ïa kiei kiei kiba la kren ha u Daniel.
GSAM 77Ka Sngi jong ka Jingpynkhreh jong U
GSAM 77.2Khlem jingartatien ka kdew ïa kata ka por kaba u nongïathuhlypa Nahum u khot “ka sngi jong ka jingpynkhreh jong u.” Hangne u nongïathuhlypa u la kren shaphang ka jingpynjot ïa ka Ninebe da “ka jingsawa jong ka jingsympat, bad ka jingsawa kyrhuh jong ki shaka, bad jong ki kulai kiba ïathang, bad jong ki kali ïapom kiba kynthih.”5 Nyngkong la pynphai ïa ka jingmut jong u nongïathuhlypa sha ka jingjynjar kaba kham khraw, ka ban wan ha ka pyrthei baroh, haba “ki lum ki khynñiuh ha khmat jong u, bad ki lum rit ki um noh, bad la thang ïa ka khyndew ha khmat jong u, shisha, ïa ka pyrthei bad ïa baroh kiba shong ha ka. Uei uba lah ban ïeng ha khmat ka jingbitar jong u? Bad uei uba lah ban shah ïa ka jingkhluit jong ka jingbitar jong u? La theh ïa ka jingbitar lep jong u kum ka ding, bad da u la pynkhyllem ïa ki mawsiang.... Un pynkut noh thiaw; ka jingjynjar kan ym mih arsien shuh.”6
GSAM 78Ki Kali Ïapom bad ki Sharak Ding Kaba Kluh
GSAM 78.1U nongïathuhlypa u nang kren shuh shuh shaphang kane ka sngi jong ka jingpynkhreh: “Ki kali ïapom kin long ryngkat ki sharak ding kaba kluh ha ka sngi jong ka jingpynkhreh jong u, bad yn pynkhynñiuh shyrkhei ïa ki dieng kseh. Ki kali ïapom kin mareh lep ha ki surok, kin ïa tyngkhuh ha ki lynti bah: kin i kum ki sharak ding, kin mareh kum ki leilieh. Un ñiew ïa la ki riewkhraw: kin jynthut ha ka jingïaid jong ki; kin pynsted sha ka kynroh jong ka, bad yn pynkhreh ïa ka jingïada.”7
GSAM 78.2Katno ka long ka jingbatai kaba thikna ïa ka rel kaba sted kum ka leilieh jong kine ki sngi, ryngkat u nongpeit nongleit uba ñiew bad ñiew biang khlem sangeh ïa la ki nongleit, na kawei ka jaka ïeng rel sha kawei pat, bad ki jynthut katba ki ïaid haba ka rel ka dang ïaid. Nangta don ka jingpyndonkam kaba bun eh ïa ki dieng kseh ban long ki dieng kiba kyrshan ïa ki nar rel, ki jingkieng dieng, ki syrngiew jingïada na u ïor, bad kiwei kiwei. La ong ba kawei ka lynti rel kaba jam ïa ki Lum Sierra Nevada ka don sawphew hynniew mer ki syrngiew jingïada na u ïor ba la shna da ki dieng kseh. Bad u nongïathuhlypa u la ong ba kane kan long ha ka “sngi jong ka jingpynkhreh jong u.”
GSAM 78.3U nongïathuhlypa Joel ruh u kren shaphang kane ka por jong ka jingkut, haba la ai ka hukum ïa ki shakri U Trai, “To put ïa ka turoi ha Seion, bad to pynsawa ka jingmaham ha u lum bakhuid jong nga: to ai ba baroh kiba shong ha ka ri kin khynñiuh; naba ka sngi U Trai ka wan, naba ka la jan.”8
GSAM 78.4Bad shuh shuh u nongïathuhlypa Sephanaïah u ong, “To ïalum lang ïa lade, shisha, to ïalum lang, Ah ka jaidbynriew ïa kaba ym la kwah; shuwa ba ka hukum kan kha soh, shuwa ba ka sngi kan lait noh kum u skum, shuwa ba ka jingbitar lep U Trai kan wan ha phi, shuwa ba ka sngi jong ka jingbitar U Trai kan wan ha phi. To wad ïa U Trai, phi baroh kiba jemnud jong ka khyndew, kiba la leh ïa ka jingbishar jong u; to wad ïa ka hok, to wad ïa ka jingjemnud: lehse yn buhrieh ïa phi ha ka sngi jong ka jingbitar U Trai.”9
GSAM 79.1Ban sngewthuh kham pura ïa ka jingmut jong ka ktien “ka por jong ka jingkut,” bad ïa ka por ba ka sdang, ngin peit ïa kawei pat ka jaka ha kaba la pyndonkam ïa kajuh ka ktien. Ha ka lynnong kaba khatwei jong u Daniel la pyni ïa ka bor kaba pynshitom beiñ, ka ban bat ïa la ka jingsynshar haduh ka por jong ka jingkut. U Trai u la ong shaphang kata ka bor kaba pynshitom beiñ, “Don napdeng kiba sngewthuh kin kyllon, ban tynjuh ïa ki, bad ban pynkhuid, bad ban pynlieh ïa ki, haduh ka por jong ka jingkut: namar ka [ka por jong ka jingkut] ka dang long na ka bynta ka por ba la buh.”10
GSAM 79Ka Kam jong ka Reng Rit
GSAM 79.2Kham bun ki nongbatai Protestant ki ïa mynjur ba kane ka bor bad ka “reng rit” jong u Daniel lynnong hynniew ki kdew ïa ka balang Rom kaba la bat ïa ka bor synshar pyrthei ha la ki kti ha ka por “ba la buh.” Kata ka por ba la buh ka long ka “kawei ka por, ki por, bad shiteng ka por.”11 Kane ka long ki 1260 sngi jong ka jingïathuhlypa—1260 snem—jong ka jingsynshar pyrthei jong ka reng rit, kaba sdang ha u snem 538 haduh 1798 hadien U Khrist. Ha kata ka tarik kaba khatduh la shim noh ïa ka bor synshar pyrthei jong ka reng rit, ha ka “por ba la buh.” Kumta ha kata ka por ki briew ki la sangeh ban “kyllon” da ka kti jong kata ka bor kumba ki la ju kyllon mynshuwa. Te une u snem,—1798,—u buh dak ïa ka jingsdang jong kata ka aiom ïa kaba ha kane ka jingïathuhlypa la khot “ka por jong ka jingkut.”
GSAM 79.3U snem 1798 u la pynkut ïa ki “sngi shi hajar arspah hynriewphew”—1260 snem—ha kaba ki “Arngut ki Nongphla” jong U Trai (ka Testament Barim bad ka Testament Bathymmai) ki dei ban “ïathuhlypa... da kaba phong jaiñ byrni.”12 Ha ki Aiom Badum jong ka jingpynshitom beiñ la buh ïa ki Jingthoh Bakhuid ha ki ktien Grik bad Latin, bad ki paidbah kim sngewthuh ïa kine ki ktien. Kane ka jingbat noh ïa ki Jingthoh Bakhuid la ïanujor bad ka jingpynphong ïa ki “ha ka jaiñ byrni.”
GSAM 80La Pynïap ïa ki Arngut ki Nongphla
GSAM 80.1“Haba kin la pyndep ïa la ka jingphla [ha ka jinglong ba phong jaiñ byrni], u mrad uba mih na ka thliew bym don trai un ïaleh thma ïa ki [u Soitan uba pynkhih bad trei lyngba ki briew jong ka pyrthei], bad un jop ïa ki bad pynïap ïa ki. Bad ki metïap jong ki kin thiah ha ka surok jong ka nongbah bakhraw, ïa kaba ha ka jingmut bakynja mynsiem la khot Sodom bad Ijipt, ha kaba ruh la sahnarphna ïa U Trai jong ngi [“dang sahnarphna,” ka jingpynkylla sha ka ktien Denmark bad ka Jingpynkylla ba La Pynbeit]. Bad kiba na ki paidbah bad ki kur bad ki ktien bad ki jaidbynriew kin ïohi ïa ki metïap jong ki lai sngi bad shiteng, bad kin ym shah ba yn buh ïa ki metïap jong ki ha ki jingtep.”13
GSAM 80Ka Jingsynshar jong ka Jingshyrkhei
GSAM 80.2La pyndep ïa ka jingpynïap ïa kine ki Nongphla ha ka “jingsynshar jong ka jingshyrkhei” ha France, naduh 1792 haduh 1795—lai snem bad shiteng. Wat la ka Jingïakhih Kyntiap ha France ka la bteng kumba hynriew ne hynniew snem, ha ki lai snem bad shiteng kiba nyngkong ki la ïaleh tyngeh eh ban pynjot ïa ka Baibl, ïa ka niam, bad ïa baroh kiba nud ban kren kyrshan ïa kawei ne kawei na kine. Katba ka Jingïakhih Kyntiap ha France ka kam ba ka ïaleh thma pyrshah ïa ka jingsynshar syiem bad ïa ka jingshukor ki lyngdoh, ha ka jingshisha ka la kylla long ka thma ban pynduh pyndam ïa U Blei bad ïa ka Baibl. Shaphang ki por shuwa shwa kata ka Jingïakhih Kyntiap ngi pule,
GSAM 80.2“Wat ju ai ban klet ba shuwa ka Jingïakhih Kyntiap jong u snem 1792, la ong ba ki nongpynphriang ïa ka jingbymngeit ha France ki la lum pisa napdeng jong ki hi bad pynlut £900,000 [$4,500,000] ha kawei ka snem, shisha, bunsien bunsien, ban thied, ban shon, bad ban sam ïa ki kot ban pynsniew ïa ki jingmut jong ki briew bad pynkhreh ïa ki ban leh ïa ki kam kiba ma eh.”14
GSAM 80Ki Nongthoh Bymngeit
GSAM 80.3“La pynkhreh ïa ka lynti na ka bynta kata ka Jingïakhih Kyntiap da ki jingthoh jong u Voltaire, u Mirabeau, u Diderot, u Helvetius, u D’Alembert, u Condorcet, u Rousseau, bad kiwei kiba kum ma ki, ha kaba ki la pyrshang ban pynphriang ïa ki nongrim kiba pynkhyllem ïa ka niam kaba na ka jingtip briew bad ïa ka niam kaba la pynpaw da U Blei. Ym tang ba la pynrem ïa ka jingpynpaw U Blei, hynrei la kyntait noh thiaw ïa ka; la beh noh ïa U Blei na ka bneng bad ka khyndew baroh, bad la bujli ïa u da ka dur ba shu mutdur kaba la ai kyrteng Ka Blei Kynthei jong ka Jingpyrkhat.”15
GSAM 81.1Ha u snem 1793 ki jingmut jong ki briew ki la long kumta ba la risa jam ban ïaroh ïa ki nongleh drama namar ki jingkren beiñ jong ki kiba kren blas pyrshah ïa U Blei bad ïa ka Baibl. Kum ka nuksa ngi sot:
GSAM 81.1“U nongpynrkhie Monert, ha ka Ïingmane St. Roche [Paris], u la pynpoi ïa ka jingbymman ha ka kyrdan kaba shaneng eh. ‘Ko Blei, lada me don,’ u la ong, ‘to pynhiar kput na ka bynta ka kyrteng jong me ïa kaba la pynmong! Nga ïaleh pyrshah ïa me. Me dang sngap jar. Mem nud ban pynhap ïa ki pyrthat jong me. Hadien kane uei uban ngeit ba me don?’”16
GSAM 81Ka Kam Kren Blas ha Lyons, France
GSAM 81.2Kumno kito kiba la pynïap ïa ki Nongphla ki la “sahnarphna thymmai ïa U Khun U Blei, bad pynlong ïa u ka jingjah burom ha khmat paidbah” (Hebru 6:6), kan paw na ki jingleh ha ka jingkhawai kaba u Fouché u la pynlong ha Lyons, ban burom ïa u Chalier, u Lat jong ka Lyons, ïa uba la pynïap. Shuwa ba un poi ha Lyons, u Fouché u la hukum ba
GSAM 81.2“dei ban pynjot ïa baroh ki dak jong ka niam; bad ba halor ki khyrdop jong ki lum jingtep jong ki ïingmane dei ban thoh, Ka jingïap ka long ka jingthiah kaba bymjukut.... La kit ïa ka dur jong ka khlieh bad ka shadem u Chalier lyngba ki surok, bad bud ïa ka ka paidbah kaba bun eh jong ki nongpynïap bad ki kynthei die met. Hadien jong ki la wan u kadda uba kit ïa ka kitab jong ka khubor babha, ïa ka diengphna, bad ïa ki khiew jong ka jingïasoh, ïa kiba la bret noh kloi ha ki thylliej ding, katba la pynbor ïa u kadda ban dih ïa ka waiñ ba la pynkyntang na ka khuri jong ka jingïasoh.”17
GSAM 81.3La batai kumne ïa ka Jingkhawai jong ka Jingpyrkhat kaba la pynlong ha Paris:
GSAM 81.3“Ki la ïaid paidbah sha ka dorbar, bad ka kynhun briew bym don akor ... ki la pynlong ka jingpynrkhie kaba palat eh ïa ki jingleh niam.... Ki rangbah, kiba phong ïa ki sopti lieh bad ki jaiñkup lyngdoh, ki la wan da kaba rwai halleluïa, bad shad Carmagnole, haduh u pud ha khmat ka dorbar. Hangta ki la buh ïa u kpu ba la pynkyntang, ïa ki synduk ba la ju buh ïa u, bad ïa ki dur ksiar bad rupa. Ki la kren ïa ki jingkren rkhie beiñ.... ‘Ah phi,’ la pyrta ka kynhun nongmihkhmat na St. Denis, ‘Ah phi, ki tiar jong ka jingngeit niam kaba shitrhem khlem pyrkhat, ki riewkhuid ba la kyrkhu jong ki jait baroh, to kylla long ki nongieit ri khatduh, to ïeng lang baroh, bad shakri ïa ka ri da kaba leit sha ka jaka shna pisa ban pynum ïa phi.’”18
GSAM 82Ka Ktien U Blei ka Mih na ka Jingbymshai
GSAM 82.1“Hadien lai sngi bad shiteng U Mynsiem jong ka jingim na U Blei u la rung ha ki” (ki Nongphla), bad ki la “kiew sha bneng ha u lyoh.”19 Ka por U Blei ka la poi ba ka ktien jong u kan mih na ka jingbymshai bad yn buh biang ïa ka ha khmat ka pyrthei. Ka por ka la poi (1798) ban trei ïa ka kam mishan ha ka pyrthei baroh. Ha u snem 1804 la seng ïa Ka Seng Baibl jong Britain. Hadien jong kane la bud da ki phew tylli kiwei pat ki seng Baibl, bad mynta la pynkylla ïa ka Baibl sha baroh ki ktien ba kongsan jong ka pyrthei. Kumta ka jingwan paw jong ki Jingthoh Bakhuid, ki Arngut ki Nongphla, ha kaba baroh ki lah ban ïohi bad pule ïa ki, la ïanujor bad ka jingkiew jong ki sha bneng ha u lyoh.
GSAM 82.2Ha ka por jong ka Jingïakhih Kyntiap ha France, u Voltaire u la ong ba hapoh shi spah snem ka Baibl kan sa duh jingmyntoi bad jah na ka jingpyndonkam. Ha u snem uba shispah naduh kata ka tarik la pynphriang kham bun ki Baibl ha France marwei ban ïa kiba la tip ba ki don ha ka por ba u Voltaire u la kren ïa kane ka jingpynsarong kai. Bad la ong ba wat ka ïing ha kaba u la kren ïa kata mynta la pyndonkam kum ka ïing Baibl.
GSAM 82La Shem ïa u Maw Rosetta
GSAM 82.3Don ar tylli ki mat kiba ïadei bad u snem 1798 bad ki briew France, kiba ngi dei ban peit: Nyngkong, ha uta u snem ki shipai France, hapoh u nongïalam rangbah ki shipai Berthier, ki la pynkhyllem ïa ka sorkar u pope ha Rom, da kaba pyndep (khlem ki tip hi) ïa ka jingïathuhlypa shaphang kane ka jingjia, kaba la don ha kata hi ka kot ïa kaba ki la ïaleh thma pyrshah; kaba ar, ha ujuh u snem, ha ka kut St. Julien, ha ka tnat Rosetta jong ka wah Nile, ki shipai France, katba ki dang tih khyndew, ki la shem ïa u maw Rosetta uba pawnam, ïa uba mynta la buh ha ka ïing buh tiar hyndai jong Britain. Ha une u maw don ka jingthoh ha lai tylli ki rukom: ka jingthoh da ki dur, kaba ki lyngdoh ki ju pyndonkam; ka jingthoh paidbah, ka rukom thoh kaba ki briew paidbah ki ju pyndonkam; bad ka ktien Grik. Une u long u shabi uba la plie ïa ka jingmut jong ki jingthoh paidbah bad ki jingthoh da ki dur kiba la long ka jingmaïan haduh kata ka por. Mynta, kumba la kren da uwei pat, “u mohkhiew bad u thlong tih, kiba sei na khyndew ïa kine ki jingthoh ha ki dak jong ka jingthoh paidbah, ki ai ïa ka jingpynshisha kaba kham bun shaphang ka jinglong thikna jong ki jingthoh hyndai ka Baibl ban ïa kaba wan na kano kano kawei pat ka tyllong shabar ki Jingthoh Bakhuid hi.” Kumta kito hi ki briew kiba la mut ban pynduh pyndam ïa ka Baibl la pyndonkam, khlem ki tip satia hi, ban pynurlong ïa ka jingïathuhlypa da kaba shim noh ïa ka jingsynshar jong u pope ha kaba kut ki 1260 snem, bad ki la shem ruh ïa u shabi jong kita hi ki jingthoh kiba pynskhem ïa ka jingshisha jong ki Jingthoh Bakhuid kiba ki la pyrshang tyngeh ban pynjot.
GSAM 83“Men Ïeng ha la ka Bynta”
GSAM 83.1Kaei kaba u angel u la ong ha u Daniel ba kan jia ha ka por jong ka jingkut? Naduh ka por ba u la ïohsngew ïa u riewkhuid uba ong, “Haduh ki 2300 sngi, te yn pynkhuid ïa ka jaka kyntang,”20 ka jingmut jong u ka la dap da ka jingsngewkhuslai shaphang kaei ka ban long “ka jingkut jong kine kiei kiei,” bad kan long “slem katno.”21 Khatduh la pynsngewthuh ïa u ba ka jingtip ïa kata ka por kam dei na ka bynta ki sngi jong u. La ong ha u, “To ïaid ïa la ka lynti haduh ba ka jingkut kan wan: naba men shongthait, bad men ïeng ha la ka bynta ha kaba kut ki sngi.”22
GSAM 83.2Don kiba la mut ba kine ki ktien ki kdew ïa ka jingkut khatduh jong ka pyrthei, bad ba ha kata ka por u Daniel, ryngkat bad kiwei ki briew U Trai, un ïoh ïa la ka nong, bad ïeng ha la ka bynta jong ka jingïohpateng. La ïathuh ïa ngi ba ka ktien Hebru na ka bynta ka bynta jong ka jingïohpateng, ka bynta jong ka ri, bad kiwei kiwei, ka long gheh-vel. Kata kam dei ka ktien ïa kaba la pynkylla bynta ha kane ka dkhot; ka ktien hangne ka long goh rahl. Ki riewstad Hebru ki ïathuh ïa ngi ba kane ka ktien, goh rahl, ka mih hynñiewphew hynriew sien ha ka Testament Barim, bad ba ka dei kajuh ka ktien kaba la pyndonkam haba kren shaphang ka jingpynkhuid ïa ka jaka kyntang kaba long ka dur pharshi, ha kaba la pynhap ïa ki khlir ban rai uno na ki ar tylli ki blang dei ban pynïap. Katba u lyngdoh rangbah u la shim ïa ka snam jong u blang U Trai bad rung hapoh ka jaka kyntang ban leh ïa ka kam pynkhuid, ki Israel baroh ki la ïeng shabar, da kaba pynsngewsih ïa la ki mynsiem bad phla ïa la ki pop, khnang ba kin ïeng khlem jingrem, bad ïoh ïa ka jingkyrkhu jong u lyngdoh rangbah haba un mih na ka jaka kyntang. Kumta, ha kata ka sngi, ki Israel ki la ïeng ha la ka bynta.
GSAM 84.1Haba ka jingpynkhuid ïa ka jaka kyntang kaba khatduh kan wan, ha kaba kut ki 2300 sngi, ïa ka kam jong u Daniel, ryngkat bad ki kam jong baroh ki bahok kiba la ïap, yn sa peit bishar biang ha khmat U Blei. Kumta u Daniel u ïeng ha la ka bynta.
GSAM 84Ki Ktien ba La Shon Shap haduh 1798
GSAM 84.2Ha ka jingjubab ïa ka jingkylli u Daniel, “Ah Trai jong nga, ka jingkut jong kine kiei kiei kan long kumno?”23 la ïathuh ïa u, “La khang bad la shon shap ïa ki ktien haduh ka por jong ka jingkut.”24 Kaba la pynkhih eh ïa ka jingmut u Daniel ka long ka “lano?” ka “slem katno?” bad ka “ka jingkut kan long kumno?” Kine ki long ki mat kiba la pynlynga bad pynkhuslai ïa u nongïathuhlypa, bad tang ïa kine kiei kiei la dei ban khang bad shon shap haduh ka “por jong ka jingkut,” ym ïa ka kitab u Daniel baroh kawei kumba don kiba la mut. Shuwa kane ka por jong u snem 1798, ki nongpule ïa ka jingïathuhlypa ki la don ka jingshai shaphang ki hynñiewphew taïew, bad ki la sngewthuh ba ki la sdang ha u snem 457 shuwa U Khrist, bad ba ka kam shakri U Khrist ha khmat paidbah, ka jingïap jong u, bad kiwei kiwei, ki la jia ha ka jingïahap kaba thikna bad ka jingkheiñ ïa ki hynriewphew khyndai bad ki hynñiewphew taïew naduh kata ka tarik. Kane ka jingpyndep kaba thikna ïa ka kam U Nongpynim kaba ïahap bad kane ka jingkheiñ ka la ai ïa ki ka jingpynshisha kaba khlaiñ ba u long shisha U Messaïah uba shisha, bad ba kumta la pynskhem khlem lah pynkylla ïa ka tarik jong ka jingsdang ki hynñiewphew taïew. Ka jingbym shem jong ki ba ki hynñiewphew taïew ki long ka bynta kaba nyngkong jong ki 2300 sngi ka la ieh ïa kane ka mat ba la shon shap haduh hadien 1798, kumba la ïathuhlypa.
GSAM 84Ka Shabi ïa ki 2300 Sngi
GSAM 84.3Mynta to ngin peit ïa ki jingshisha ha kane ka bynta. Haduh u snem 1798, ki nongpynshai ïa ka jingïathuhlypa kim shym la ïoh jingshai shaphang lano kin kut ki 2300 sngi. Ki lah ban sngewthuh ïa ki dak, ka dur bad ki mrad jong ka kitab Daniel, hynrei kim lah ban ong shano kin kut ki 2300 sngi, namar kim pat sngewthuh lano ki sngi ki la sdang. Kum ka sakhi halor kane, ngi pule ha ka Jingpyrta Shiteng Synñia, ka kot jong u Adventist kaba la pynmih ha New York City, ha ka tarik 15 Jylliew 1842: “Ka long shisha kaba itynnad ban shem ïa ki nongthoh bapher bapher kiba laitluid kiba, naduh 1798, ki la ïohi ïa kaba ym shym la ïohi pura mynshuwa—ba ki hynñiewphew taïew ki long ka shabi ïa ki 2300 sngi.”
GSAM 85Bun Ki Shem ïa Ka Jingshai
GSAM 85.1Kumba ka jingtip kane ka la long “kaba la khang” haduh ka por ba U Trai u la buh ban plie ïa ka ha ka jingsngewthuh jong ki briew jong U, kumta ruh, haba la wan ka “por jong ka jingkut,” bun kin “iaid kylleng” lyngba ki Jingthoh Bakhuid, da kaba wad ïa kine kiei kiei. Da kaba ïanujor ïa katto katne ki jingpynkylla jong kane ka dkhot, kane ka jingmut kan paw bha.
GSAM 85.2U Dr. Adam Clarke u ong: “Bun kin pyrshang ban wad ïa ka jingmut; bad ka jingtip kan nangroi—da kane ka lynti.”
GSAM 85.3Ha ka Baibl Jerman jong Luther kaba la pynbeit, ngi pule: “Kumta bun kin wan lyngba ïa ka, bad kin shem ïa ka jingsngewthuh kaba khraw.”
GSAM 85.4Ka Baibl Jerman Ïanujor ka pule: “Bun kin ïaid lyngba ïa ka, bad kumta ka jingtip kan nangroi.”
GSAM 85.5Ka Baibl Jerman jong L. Van Ess, kaba u pope ruh u la shah ban pule da ki nongpule Katolik, ka pynkylla: “Bun kin wad lyngba ïa ka, bad ka jingtip kan long kaba khraw.”
GSAM 85.6Ka Baibl Sweden ka pule: “Bun kin wad ha ka, bad ka jingtip kan kylla long kaba khraw.”
GSAM 85.7Ka Baibl Danish-Norwegian kaba la pynbeit ka pule: “Bun kin wad da ka jingminot, bad ka jingtip kan bun.”
GSAM 85.8Ngi pule ha ka Jingpyrta Shiteng Synñia jong ka 15 Jylliew 1842 shaphang kane ka jingwad bad jingïoh ïa ka jingtip halor kaba la khang haduh 1798: “Hato kam long ka jingïahap ryngkat kaba phylla ba bun ki nongthoh, khlem kano kano ka jingtip shaphang iwei ïa iwei pat, ki la wan sha kajuh ka rai ha kajuh ka por?”
GSAM 86.1Hangne ngi pyni ïa ka thup jong ki arphew kynhun bapher kiba la shem ïa ka jingshisha shaphang ka jingkut jong ki 2300 sngi, ym da ka jingïakren para ma ki, hynrei kum ka jingïohnong na ka jingwad ba minot ïa ki Jingthoh Bakhuid, ba la ïalam da ka bor jong U Mynsiem U Blei. Ha khlieh jong kane ka thup ngi buh ïa William Miller na ka jylla New York; nangta ki bud ïa A. J. Krupp, na Philadelphia, Pa.; David McGregor, na Falmouth, Maine; Edward Irving, na England; Archibald Mason, na Scotland; W. E. Davis, na South Carolina; Joseph Wolff, uba trei ha ki bynta bapher jong Asia; Alexander Campbell, ha ka jingïatai jong u bad Robert Owen ha u snem 1829; Kapten A. Landers, na Liverpool, England; Leonard Heinrich Kelber, na Stuttgart, Germany; Lacunza, na Spain; Hentzepeter, na The Hague, Holland; Dr. Capadose, na Amsterdam, Holland; Rau, na Bavaria; ki lyngdoh jong Tartary ha u snem 1821; ki nongpule Baibl jong Yemen, ha ka kot jong ki kaba kyrteng “Seera”; Hengstenberg, ha kawei pat ka bynta jong Germany; ki briew Russia ha rud ka duriaw Caspian; ki Molokaner ha ki rud ka duriaw Baltic, bad kiwei de.
GSAM 86.2Shaphang kumno kane ka mat ka la paw na ka por sha ka por ha ki nongpule jong ka jingïathuhlypa, bad kata ruh khlem ka jingtip shaphang iwei ïa iwei pat, kine ki ban bud kin pyni:
GSAM 86.3Ha ka Jingpyrta Shiteng Synñia jong ka 15 Jylliew 1842, don kine ki kyntien: “Dang shu ïoh pdiang ïa ka kot kaba don kane ka kyrteng, ‘Ar tylli ki Jingthoh halor ki Jingkheiñ jingïathuhlypa jong Daniel jong ki 2300 Sngi, bad ka Kamram jong u Khristan ban Kylli ïa ka Jingpyllait jong ka Balang, da Archibald Mason, u nongminister jong ka gospel, Wishawtown, Scotland, Newberg. La pynmih na ka jingïapynmih Glasgow, da Ward M. Gazeley, 1820.’ Ha kane ka kot Mason u ong, ‘Nga dang shu ïohi ïa ka kot lyngkot kaba nyngkong la pynmih ha America, da Rev. Wm. E. Davis na South Carolina, bad la pynmih biang ha 1818 ha Warkington, ha ka thaiñ shathie jong England. Une u nongthoh u pynskhem ba ki 2300 sngi ki la sdang ryngkat bad ki hynñiewphew taïew (l. 9:24). Ha kane ka jingsngewthuh nga hap ban ïahap.’”
GSAM 87Davis, Na South Carolina
GSAM 87.1Ha kajuh ka jingïapynmih jong ka Jingpyrta Shiteng Synñia, u nongpynbeit u la ong, “Ka kot jong Davis ka dei ban la thoh ha kumba 1810.” Haba kren shaphang ka jingpynshisha kaba la pynpaw ha ka kot, u ong, “U nongpule un lah shisha ban mut ba u pule ïa ki jingïapynmih jong Miller, Litch, Stores, ne Hale, hynrei ngi ngeit ba ym don uwei ruh na ki nongthoh jong ka jingwan arsien mynta uba la tip ïa ka jingdon jong kane ka kot haduh ka taiew ba la dep. U editor jong kane ka kot [ka Jingpyrta] ruh um shym la ïohsngew ïa ka mynshuwa. Ka jingïeng jong Davis halor ka por, kaba Mason u la pdiang, ka long ba ki 2300 sngi kin kut bad u snem Jiw 1843—uba long u snem jong ngi 1844.”
GSAM 87Joseph Wolff Bad Arphewngut Kiwei
GSAM 87.2Ha ka Jingpyrta Shiteng Synñia jong ka 31 Nailar 1843, ngi pule ba “ha u snem 1822 Joseph Wolff (na England) u la pynmih ïa ka kot kaba kyrteng ‘Un Wan Biang, U Khun U Briew ha Ki Lyoh ka Bneng.’” Bad nalor kata, “ha u snem 1826 arphew ngut ki briew, na ki jingngeit kiba dei, ki la ïashem ha London bad Mr. Wolff ban pule ïa ka Baibl. Ki la poi baroh sha kajuh ka rai. Ki la pynlang 45 snem sha ki 1260.” Haba pynlang 45 snem sha ki 1260 snem kiba la kut ha 1798, kan ïalam ïa ngi sha kaba kut jong u snem Jiw 1843, uba long shisha u snem jong ngi 1844.
GSAM 87Ka Jingïeng U Alexander Campbell
GSAM 87.3Ha kajuh ka jingïapynmih jong ka kot la ong shaphang Alexander Campbell ba, “ha u snem 1829 u la ïatai kaba pawnam bad Robert Owen, u bym ngeit, ha kaba u la pynskhem ba ki jingïohi jong Daniel ki kot haduh kaba kut ka por, ba ki 2300 sngi ki dei ki snem, bad kin kut haduh kumba 1847 snem naduh ka jingkha U Khrist, kaba, katkum ka jingpyni jong u hi, ka long saw snem shuwa ïa ka jingïabuh snem paidbah.” Kumta ka jingïakhein jong u kan shisha pynkut ïa ki 2300 sngi ha kaba kut jong ki 1843 snem Jiw pura naduh ka por A.D.—shisha u snem 1844.
GSAM 88.1Ha ka Jingpyrta Shiteng Synñia jong ka 21 Nailur 1843, don ka jingïathuh shaphang ka kot ba la pdiang kaba don kane ka kyrteng, “Ka Sur sha Britain bad America, ha ka jingïathuh kaba katkum ka Jingthoh Bakhuid shaphang ka jingwan arsien jong U Trai bad U Nongpynim jong ngi, kaba ngi duwai man ka sngi da kaba ong, ‘To wan ka hima jong Me, to long ka mon jong Me ha khyndew kumba ka long ha bneng,’25 da Kapten A. Landers, na Liverpool, la pynmih da S. Kent and Co., 1839.”
GSAM 88.2“U, kum kiwei pat, u la ai ïa ka jingïakhein jong ka por, da kaba pyni ïa kaba kut jong ki 2300 sngi kumba 1847 snem naduh ka jingkha shisha U Khrist.” Kata kan long u snem jong ngi 1844, namar la kha ïa u saw snem shuwa ka jingïabuh snem paidbah.26
GSAM 88Leonard Heinrich Kelber
GSAM 88.3Ha ka Ka Jingpeit Biang bad ka Nongpynbna jong ka 17 Jymmang 1892, don ka jingïathoh na u Pastor L. R. Conradi na Hamburg, Germany, ha kaba u ong:
GSAM 88.4“Bun na ki nongpule jong ngi lehse ki la ïohsngew shaphang u nongpynïaid Lutheran uba pawnam Bengel, uba ha ka spah snem ba la leit [katkum u Schaff, u Bengel u la ïap ha u snem 1751], u la buh ïa ka por jong ka jingwanpaw U Trai jong ngi ha u snem 1836, da kaba pynshong nongrim ïa ki jingïakhein jong u ha ka nombar 666 ha ka Jingpynpaw. Hynrei shuwa ban kut kane ka por, uwei pat u briew u la sdang ban thoh, u nonghikai skul rangbah uba kyrteng Leonard Heinrich Kelber. Ka kot lyngkot kaba nyngkong jong u ka la paw ha 1824, kaba la kyrteng ‘Ka Jingkut ka Hajan,’ kaba don ka jingpynshai ïa Mathaios 24 bad 25. La pynmih ïa ka ha Bavaria. Hynrei ha 1835 ka kot lyngkot kaba kham heh, kaba don kajuh ka kyrteng, ka la paw ha Stuttgart, kaba don 126 sla. Kane kan long kaba don jingïoh bynta kyrpang, bad ban ai ïa ki nongpule jong ngi ka jingsngewthuh kaba kham bha, nga pynlang hangne ïa ka jingïapynkylla jong ka sla kyrteng: ‘Ka Jingkut Ka Wan, la pynshisha da ka rukom kaba pura bad kaba pynsngewskhem na ka ktien U Blei bad ki jingjia kiba thymmai; da kaba pynduh pura ïa baroh ki jingbishar lypa pyrshah ïa ka jingap ïa ka jingwan jong U Trai, ne ïa ka jingkhein ïa ka por; da kaba pyni shai kumno u nongpynïaid Bengel u la bakla hynñiew snem shaphang u snem ba kongsan bad ba kut; namar ym 1836, hynrei u snem 1843, u long u por kut ha kaba ka jingïaleh kaba khraw hapdeng ka jingshai bad ka jingdum kan kut, bad ka hima jong ka jingsuk jong U Trai Jisu kaba la ap slem kan sdang ha khyndew.’”
GSAM 89.1“Ka jingïapynmih kaba ar ka la paw ha 1841, ha Stuttgart ruh, bad katba nga tip, don kawei pat ha Saxony. Kumba ka sla kyrteng ka pyni, kane ka kot lyngkot, hadien ba la ïaleh pyrshah ïa ki jingbishar lypa paidbah, ka pyni ha ka rukom kaba shai bad kaba bniah ïa ka jingïadei kaba don hapdeng ki 2300 sngi jong Daniel 8 bad ki hynñiewphew taïew jong Daniel 9, bad ka ïalam ïa ki sha u snem 1843 (u snem Jiw 1843—u snem jong ngi 1844). Nangta, ha ka bynta kaba sah jong ka kot, u pyni da ki dak jong ki por ba kane ka jingjia ka dei ban long kaba hajan.
GSAM 89.2“Ka jingshisha ba la paw bun tylli ki jingïapynmih ka la dei ban sakhi ïa ka jingsngewtynnad kaba ka la pynmih. U Para Schäche, uba shong mynta ha Australia, u la ïohi ïa ka jingïapynbna jong ka, wat ha ka thaiñ Silesia kaba jngai, bad hadien ba u la hukum ïa ka, u la pule ïa ka da ka jingsngewtynnad kaba khraw, hapoh ki jingkhang ba la khang. Ha ka kot ym lah ban shem dak eiei ba u nongthoh u la tip ïa kano kano ka jingïaid lynti kaba kum kane ha ka pyrthei, hynrei da U Mynsiem U Blei u la poi sha kajuh ka jingmut.
GSAM 89.3“Ha u snem 1842 u la thoh ïa ka kot lyngkot kaba kham heh, kaba don 286 sla, ha Stuttgart ruh, halor ‘Ki Jingmut ba Kongsan bad kiba Katkum ka Jingthoh Bakhuid Shaphang ka Jingpynlong bad ka Jingneh jong ka Pyrthei; ne ka jubab kaba bniah ïa ka jingkylli: Balei U Blei u la pynlong ïa ka pyrthei ha ki hynriew sngi kiba bud—ka jinghajan jong U Trai jong ngi ban bishar ïa u antichrist—ki jingjia kiba khraw bad kiba pynkmen jong u snem 1843.’”
GSAM 89“Ben Ezra” (Lacunza)
GSAM 89.4Hajan u snem 1812, Lacunza, ha Spain, u la pynmih ïa ka kot kaba kyrteng Ka Jingwan U Messiah ha ka Jingkhraw bad ka Burom. U nongthoh u la shim ïa ka kyrteng bym ithuh “Ben Ezra,” bad la mut ba u dei u Jiw uba la kylla niam. Edward Irving, na England, hadien ba la sdang ïa ka kam jong u halor ka jingwan arsien, u la pynkylla ïa kane ka kot sha ka ktien Phareng. Kumta ka la ïathuh ïa ka khana jong ka ha kumba ar tylli ki ktien.
GSAM 89.5Ka long shisha kaba itynnad, hadien ba la leit bun snem, ban lum lang ïa ki rai jong ki nongpule bapher kiba, naduh kaba sdang jong ka spah snem ba la leit haduh 1840, ki la ïakhein ïa ka por jong ki 2300 sngi, bad buh ïa ki hynñiewphew taïew kum ka bynta kaba nyngkong jong kata ka por, bad nangta ban shem ba baroh ki ïahap halor ka jingkut jong kata ka por ha 1844.
GSAM 901844 U Por Kut Bashisha Jong Ki 2300 Sngi
GSAM 90.1Ka jingkylli ka lah ban mih, Hato ngi lah ban shaniah skhem ba 1844 u dei u tarik bashisha jong ka jingkut jong ki 2300 sngi? Hooid! Namar kumba ka jingpyndep bakla jong ka jingïathuhlypa kam lah ban wan ha ka por kaba dei jong ka jingpyndep bashisha, kumta shisha ngi hap ban poi sha ka rai ba u snem 1844 u dei u por kut uba dei jong ki 2300 sngi. U Blei, uba la khang ïa kata ka jingtip haduh 1798, bad uba la kular ba hangta ka jingshai kan mih shabar, da U Mynsiem jong U uba khlem bakla u la ïalam ïa kito kiba wad ïa U da ka jingshlur ban sngewthuh ïa ka por kaba dei. Ka por jong U ka la poi ban pyn“nangroi” ïa ka “jingtip” halor kata ka mat, bad u la ai ïa ka jingshai kaba shisha.
GSAM 90.2Hadien ba la shem ïa u por kut jong ka por kaba la ïalam sha ka jingsngewthuh jong ki briew ha ka “por jong ka jingkut,” ka bha ban wad bniah ïa ka jingmut jong kata ka jinglap. Ngi shem ba ha kata ka por, ha kaba ka kam gospel ka la jan kut, la dei ban pynbna ïa ka por kaba thikna jong ka jingïashong bishar. “Bad nga la ïohi,” u ong U Ioannis, “ïa uwei pat u angel uba her hapdeng ka bneng, uba don ka gospel bymjukut ban ïalap sha kito kiba shong ha ka khyndew, bad sha ka jaidbynriew baroh, bad ka kynja, bad ka ktien, bad ki briew, da kaba pyrta da ka sur kaba jam, Sheptieng ïa U Blei, bad to ai burom ïa U; namar ka por jong ka jingbishar jong U ka la wan: bad to mane ïa U uba la pynlong ïa ka bneng, bad ïa ka khyndew, bad ïa ka duriaw, bad ïa ki tyllong um.”27 Ki angel kiba shisha kim ïalap ïa ka gospel sha ki briew. U briew u long u nongtrei ba U Trai hi u la jied ban ïalap ïa ka gospel jong U haduh kaba kut ka pyrthei.28 Une u angel, te, u long ka dak jong ka khubor gospel kaba pynbna ba ka por ka la poi ïa ka jingbishar ban “sdang na ka ïing U Blei.”29 Ka khubor kum kane kam lah ban ai na ki Jingthoh Bakhuid haduh ba la lap ïa ka por kaba ïalam sha ka jingïashong bishar ha ki Jingthoh Bakhuid. Ka por jong ki 2300 sngi, kumba la pyni lypa, ka poi sha ka jingbishar kaba tohkit ïa ki briew jong U Blei.
GSAM 91Ka Sngi Pynïasuk Ka Por Jong Ka Jingbishar
GSAM 91.1Ka sngi pynïasuk, ka jingpynkhuid ïa ka jaka kyntang ha khyndew, ka la long bad ka dang long ruh kaba ki Jiw ki sngewthuh kum ka sngi jong ka jingbishar. Wat mynta ruh, ha ka jingpynsaphriang paidbah jong ki, wat la kim lah ban don baroh ka jingshakri jong ka por mynbarim kaba jingïadei bad kata ka sngi kaba khuid, ki dang rakhe ïa ka kum ka sngi jong ka jingbishar. Ban pynshisha ïa kane, nyngkong ngin sot na ka kot Jiw kaba la pynmih ha San Francisco, California, kaba kyrteng Ka Nongpynbna Jiw, ka bynta pynbna jong ki Jiw kiba ngeit hok shaphang sepngi jong ki lum Rocky Mountains. Ha ka jingïapynmih jong Nailur 1892, don ka jingïapynbna ba shuwa ban pynmih ïa ka nombar kaba bud, u bnai uba hynñiew bad ka sngi pynïasuk, kin poi. Ka kyrteng jong ki ïa u bnai uba hynñiew ka long Tishree, bad ïa uba hynriew ka long Ellul; kumta ka kot ka la ong, “U bnai Ellul u la wan, bad ki jingsawa pynkynmaw jong ka Shofar [ka turoi kaba dei ban put naduh ka sngi kaba nyngkong haduh ka sngi kaba shiphew jong u bnai uba hynñiew, Psalm 81:3, 4] yn ïohsngew man ka step ha ki ïingmane Jiw jong ki Jiw kiba ngeit hok, da kaba kyntu ban pynkhreh ïa ka sngi kynmaw, bad ïa ka jingbishar kaba khatduh jong ka Yom Kippur.” Namar ki la don ha kaba kut jong u Ellul, u bnai uba hynriew, bad Tishree, u bnai uba hynñiew, u la jan sdang, kin ïohsngew man ka step la shiphew sngi ïa ka turoi kaba pynbna ïa ka jingbishar kaba khatduh jong u snem ha kata ka rukom dak.
GSAM 91Ka Jingphla Jong U Rabbi Jiw
GSAM 91.2Shuh shuh, ha u snem 1902, u Rabbi Isidore Myers, jong ka jingïaseng kaba khraw jong ki Jiw ha San Francisco, Cal., haba pynbna ïa ka sngi pynïasuk, u la ong: “Haba u Israel u ïaid lyngba u khyrdop jong ka por na uwei u snem sha uwei pat, la pynkynmaw bor ïa u ïa ka jingpynlong bad ïa ka jingsynshar paidbah jong U Nongpynlong, bad la khot ïa u ban rakhe, da ka jingsawa jong ka turoi, kumba ka long ka jingïasnem jong ka jingkha jong ka por bad ka jingpyndeng pansngiat jong U Syiem uba khraw. La khot ruh ïa u da ka sur jong kajuh ka turoi, ne Shofar, ban bishar biang ïa ki kam jong u ha u snem ba la dep, katba u ïeng da ka jingkhyniuh ha khmat ka khmat kaba ïohi lut jong ka Jingbishar Bymjukut kaba shong ha ka khet jong ka jingbishar.”
GSAM 92.1Kumba ha ka jingshakri ha ka ïingmane Jiw la pynkhuid ïa ka jaka kyntang shisien shi snem, ka dei ban la paw ha Daniel ba kane ka jingpynkhuid ïa ka jaka kyntang ha kaba kut jong ki 2300 sngi ka dei ban ïadei bad kaei kaei kaba kham palat ïa ka jingshakri dak jong ka snem. U Trai u la dep hikai ïa ki briew jong U ba, haba pyndonkam ïa ki dak ha ka jingïathuhlypa, ka por kaba la ai dei ban ñiew “kawei ka sngi na ka bynta uwei u snem.”30 Kumta kane ka por jong ki 2300 sngi, kumba ngi la ïohi, ka wan haduh kaba kut jong ka kam U Khrist kum u lyngdoh rangbah ha ka jaka kyntang ha bneng—sha ka jingbishar kaba tohkit ïa kito kiba ki mukotduma jong ki, lyngba ka jingphla, la ïalam sha ka jaka kyntang ha bneng.
GSAM 92Ka Khubor Jong Ka Jingbishar Ba La Dei Ha 1844
GSAM 92.2Hadien ba la lap ïa ka por haba ka jingbishar jong ki riewkhuid kan sdang, la plie ïa ka lynti khnang ba, katkum ka jingbeit jong U Trai ïa ki jingjia, kumba la dak ha ka jingïathuhlypa, yn lah ban ai ïa ka khubor, “Ka por jong ka jingbishar jong U ka la wan.” To kynmaw, kam ong ba mar ïa lap ïa kata ka por yn pynbna ïa ka khubor, hynrei ba ka jingshai kaba la “khang” mynshuwa kan pynpaw shai. Ngi ïohi shai ba la pyndep ïa kane. Ha ki lynnong kiba bud kan paw ba U Trai u la dak ruh ïa ka por kaba thikna haba yn pynbna ïa ka khubor jong ka jingwan arsien, bad kumjuh hi la pynbna ïa ka ha ka pyrthei.
Notes
- Daniel 12:8-10. ↩
- Daniel 8:17. ↩
- Daniel 12:4. ↩
- Deuteronomi 29:29. ↩
- Nahum 3:2. ↩
- Nahum 1:5-9. ↩
- Nahum 2:3-5. ↩
- Joel 2:1. ↩
- Sephanaïah 2:1-3. ↩
- Daniel 11:35. ↩
- Daniel 12:7. ↩
- Jingpynpaw 11:3. ↩
- Jingpynpaw 11:7-9. ↩
- Ki Jingthoh Katkum ki Snem jong ka Baibl Phareng, da u Anderson, sla 494. ↩
- Thomas Dick, Shaphang ka Jingpynbha ïa ka Im Lang Sah Lang, sla 154. ↩
- Ka Jingïakhih Kyntiap ha France, da u Thier, bynta 2, sla 371. ↩
- Ha kajuh ka kot, sla 338. ↩
- Ha kajuh ka kot, sla 365. ↩
- Jingpynpaw 11:11, 12. ↩
- Daniel 8:14. ↩
- Daniel 12:6-8. ↩
- Daniel 12:13. ↩
- Daniel 12:8. ↩
- Daniel 12:9. ↩
- Mathaios 6:10. ↩
- Ka tarik ha ka bynta shabar jong Mathaios 2:1. ↩
- Jingpynpaw 14:6, 7. ↩
- Mathaios 28:19, 20. ↩
- 1 Petros 4:17. ↩
- Jingkheiñ 14:34; Ezekiel 4:6. ↩