Mũrango 7 — Gũtamba kwa Ndũmĩrĩri na Ihenya
GSAM 126.1“Na nĩndoonire mũraika ũngĩ ũrĩ na hinya akĩũka akiuma igũrũ, akĩũmbĩrĩra itũ; na mũkũnga-mbura warĩ igũrũ rĩa mũtwe wake, na ũthiũ wake warĩ ta riũa, na magũrũ make marĩ ta itugĩ cia mwaki; na agĩkũyaga ibuku rĩnini rĩhingũrũke guoko-inĩ gwake: akĩiga kũgũrũ gwake kwa ũrĩo igũrũ rĩa iria, na kwa ũmotho igũrũ rĩa thĩ, agĩkĩrĩra na mũgambo mũnene ta mũrũũthi ũkĩrarama: na rĩrĩa akĩrĩraga, mĩgambo ya ngwa iria mũgwanja ĩkĩgamba.... Na mũraika ũrĩa ndonire akĩrũgama gũkũrũ wa iria na thĩ agĩĩmĩrĩria guoko gwake igũrũ, akĩĩhĩta na ũrĩa ũtũũraga tene na tene, ũrĩa wombire igũrũ na maũndũ marĩa marĩ kuo, na thĩ na maũndũ marĩa marĩ kuo, na iria na maũndũ marĩa marĩ kuo, atĩ gũtigacooka kũgĩa ihinda rĩngĩ: no matukũ-inĩ ma mũgambo wa mũraika wa mũgwanja, rĩrĩa akaambĩrĩria kũhuha kĩrumbeta, ũhoro wa Ngai ũrĩa wĩhithĩte nĩwagathira, ta ũrĩa aũmenyithĩtie ndungata ciake arathi.”1
GSAM 126Mũraika nĩ kĩgero kĩa atũmwo a andũ
GSAM 126.2Ta ũrĩa twonete mbere, mũndũ nĩehokeirwo wĩra wa kũhunjia Ũhoro Mwega, na Mwathani nĩeranĩire kũrathima mũhunjia ũcio nginya “mũthia wa thĩ.”2 Nĩ ũndũ ũcio mũraika ũrĩa wetaga ndũmĩrĩri ĩno no kĩgero kĩa ndũmĩrĩri ya ihinda ĩrĩa yagĩrĩire kũhunjio andũ-inĩ a thĩ. Ndũmĩrĩri ĩno nĩĩmenyithagwo kuuma ibuku-inĩ rĩrĩa rĩrĩ “rĩhingũrũke,” na ũndũ ũcio nĩũmenyithagia atĩ rĩarĩ rĩhingĩtwo mbere. Atũmwo aya nĩmathimĩtwo nĩ Ngai; nĩgũkorwo “mũkũnga-mbura,” kĩmenyithia kĩa kĩrĩkanĩro kĩa Ngai, ũrĩ igũrũ rĩao, na marĩambĩrĩirwo na ũtheri wa riiri wa Ngai, na makamenyithia ndũmĩrĩri na wathani wa Mũũmbi wa maũndũ mothe. Ũhoro ũrĩa ũmenyithĩtwo haha nĩ ndũmĩrĩri ya ihinda, ĩrĩa yarĩ “ĩhithĩtwo,” no rĩu nĩĩmenyithagwo kuuma ibuku-inĩ rĩrĩa “rĩhingũrũke.”
GSAM 127.1Mĩrango-inĩ ĩrĩa yarĩ mbere nĩgũtũĩkĩtwo atĩ Mwathani nĩatũire ihinda rĩa kũheana ũtheri wa mũthia wa ihinda rĩa ũrathi rĩrĩa rĩa matukũ 2300—na rĩgatwarĩre Ciira wa ũtuĩria; atĩ kĩugo kĩa mũmenyithia kĩa gũkũrũka kwa ũmenyo nĩkĩhingĩtio na ma, nĩ ũndũ wa kũimũra andũ aingĩ arĩa aamaguũrĩrie ũtheri ũcio; na atĩ nĩatũire na ihinda rĩa kũmenya “kĩgero kĩa mũkuyu,” akĩimũra arutani ake ihinda-inĩ rĩu na handũ hau makĩambĩrĩria kũhunjia kĩgero gĩkĩ kũrĩ thĩ. Na nĩ ũndũ ũmwe ũcio aatuire ihinda rĩa ndũmĩrĩri ya ihinda gũkũrũka nginya mũgambo wayo mũnene, na o ũguo nĩwahingire na ma.
GSAM 127Kwanĩrĩrũo kwa Ndũmĩrĩri ya Mũraika wa Mbere
GSAM 127.2Ihinda rĩrĩa kwanĩrĩrũo kwa ndũmĩrĩri ĩno kwagĩrĩire kũmenyithio nĩ ũhoro wa kũmenyera. Rĩarĩkĩtwo gatagatĩ ka kũrumbeta kwa kĩrumbeta kĩa gatandatũ na kĩa mũgwanja, na ũndũ ũcio nĩũoneka, ti nĩ ũndũ wa harĩa yaigĩtwo Maandĩko-inĩ oiki, no o na nĩ ũndũ wa ndũmĩrĩri ĩyo ĩrĩa ĩtiĩte atĩ: “Matukũ-inĩ ma mũgambo wa mũraika wa mũgwanja, rĩrĩa akaambĩrĩria kũhuha kĩrumbeta, ũhoro wa Ngai ũrĩa wĩhithĩte nĩwagathira, ta ũrĩa aũmenyithĩtie ndungata ciake arathi.” Ũyũ nĩ ũira wa ma atĩ ihinda rĩrĩa rĩmenyithĩtwo thĩinĩ wa ndũmĩrĩri ĩno rĩgakinyĩra kũrumbeta kwa kĩrumbeta kĩa mũgwanja.
GSAM 127Ihinda rĩa Kwanĩrĩrũo kwa Ndũmĩrĩri
GSAM 127.3Rĩrĩa mũraika wa mũgwanja aahuha kĩrumbeta, tũnaona atĩ “hekarũ ya Ngai ĩrĩa ĩrĩ igũrũ ĩkĩhingũrwo, na thĩinĩ wa hekarũ yake gũkĩonekana ithandũkũ rĩa kĩrĩkanĩro gĩake.”3 Wĩra-inĩ wa handũ harĩa haamũre ha thĩ, kĩande kĩrĩa kĩaigĩtwo ithandũkũ—handũ harĩa haamũre mũno—nĩkĩahingũragwo riita rĩmwe mwaka-inĩ; o mũthenya wa kũhoroherio mehia, na nĩguo meehio ma kũũrwo, nĩguo handũ harĩa haamũre hatherio. Ihinda rĩrĩa rĩarathĩtwo nĩ arathi, rĩrĩa wĩra ũyũ wa gũtheria, ũrĩa ũrutagwo nĩ Kristo, wagĩrĩire gũtũka, rĩarĩ mũthia wa matukũ 2300.4 O na nĩkwandĩkĩtwo atĩ rĩrĩa mũraika wa mũgwanja aahuha kĩrumbeta, mĩgambo ya igũrũ ĩkaĩra atĩ ihinda nĩrĩkinyĩte rĩa kũtuĩra arĩa akuũ ciira.5
GSAM 128.1Kĩgero gĩkĩ kĩa Kũguũrĩrio 10 nĩkĩonanagia ihinda rĩrĩa ndũmĩrĩri ĩno yagĩrĩire kũthiĩ “na mũgambo mũnene,” na mũthia, “ta mũrũũthi ũkĩrarama.” Ihinda rĩrĩa, kũringana na ũrathi ũyũ, ndũmĩrĩri yagĩrĩire gũkũrũka nginya kwanĩrĩrũo kwayo nĩ kuuma mũthia wa kũrumbeta kwa kĩrumbeta kĩa gatandatũ nginya mũthia wa ihinda rĩrĩa rĩa ũrathi rĩrĩa rĩtwarĩire kũtherio kwa handũ harĩa haamũre, kana tũkĩa atĩ, nginya mũthia wa matukũ 2300. Kũhuha kwa irumbeta inya cia mbere kwahingire mbaara-inĩ cia Gothi, Vandali, Huni, na angĩ, iria ciagayire Roma ya mwena wa ithũĩro ikĩgĩa ibũrũri ikũmi kana ũthamaki ikũmi.
GSAM 128Kĩrumbeta kĩa Gatano
GSAM 128.2Kĩrumbeta kĩa gatano kĩonanagia kwambĩrĩria kwa ũrĩa wa Mohammed hamwe na itũ rĩa makosa maingĩ, no mũno ihinda rĩa “mieri itano,” kana myaka ya ma ya igana na mĩrongo itano, kuuma ihinda rĩrĩa “marĩ na mũthamaki igũrũ rĩao.” Mweri wa July, mũthenya wa 27, 1299, Othman, mwambĩrĩria wa ũthamaki wa Ottoman, nĩangĩire bũrũri wa Nicomedia. Kuuma ihinda rĩo, Aottoman nĩmathĩĩnagia na “makĩnyariira” ũthamaki wa Roma wa mwena wa irathĩro nginya mweri wa July, mũthenya wa 27, 1449, ihinda rĩa myaka igana na mĩrongo itano ya kũrumbeta kwa kĩrumbeta kĩa gatano. Ihinda-inĩ rĩu, Aaturuki nĩmookire na mbũtũ ciao kũrĩ itũũra rĩa Constantinople rĩene, makĩhũthĩra baruti wĩra-inĩ wa ita; na kuuma mũcinga mũnene mũno, ũrĩa mũandĩki wa maũndũ Gibbon aatiĩ nĩwendaga ngʼombe mĩrongo itandatu gũcũrwo, magĩikia mahiga manene thingo-inĩ cia Constantinople.
GSAM 128Mũthia wa Kĩrumbeta kĩa Gatandatũ
GSAM 128.3Hagĩti ya ihinda rĩrĩ, John Palleologus, ũrĩa andĩki a maũndũ mamũandĩkaga ta mũthamaki wa Mũgiriki wa mũthia, nĩakũire. Constantine Decozes nĩwe wagĩrĩirwo nĩ gũikarĩra gĩtĩ kĩa ũthamaki, no nĩkuugagwo atĩ gwĩtigĩra Amurath, sultani wa Aaturuki, ũrĩa warĩ agĩkũrũra ita rĩrĩ kũmũrĩ, nĩkwamũtũmire aombe Amurath rũtha rwa gũikarĩra gĩtĩ kĩa ũthamaki. Ũndũ ũcio no ũonekane ta kũrekerera Aaturuki gĩtĩ kĩa ũthamaki. Kwa ma, o rũciĩ rũnini Aottoman nĩmarĩ na itũũra rĩa Constantinople hamwe na ũthamaki wa Roma wa mwena wa irathĩro. Nĩ ũndũ ũcio (mwena wa wathani) “nĩmaũragire” ũthamaki ũcio maarĩ “makĩnyariira” mbere. Nĩmagĩrĩire kũũraga “saa imwe, na mũthenya, na mweri, na mwaka.”
GSAM 129.1Tũgĩkĩa ũndũ ũyũ ta ihinda rĩa ũrathi, mũthenya ũmwe ũrĩ mwaka ũmwe, nĩ ihinda rĩigana atĩa? Ũhoro ũyũ nĩ mũhũthĩ: mwaka ũmwe, matukũ 360, kana myaka; mweri ũmwe, matukũ 30, kana myaka; na mũthenya ũmwe, mwaka ũmwe—yothe ĩgĩa matukũ 391, kana myaka ya ma 391. Saa ĩmwe nĩ gĩcunjĩ kĩmwe kĩa mĩrongo ĩĩrĩ na ĩna kĩa mũthenya, na ta kĩgero nĩgĩtuĩka nuthu ya mweri, kana matukũ ikũmi na atano. Ihinda rĩothe rĩa wathani wa kwĩyũma wa arũmĩrĩri a Mohammed wa bũrũri wa Roma wa mwena wa irathĩro nĩ rĩgĩtuĩka myaka 391 na matukũ ikũmi na atano. Ũndũ ũyũ waongerithĩtwo kũrĩ mweri wa July, mũthenya wa 27, 1449, nĩũtũkĩrĩirie mweri wa August, mũthenya wa 11, 1840, nĩguo mũthia wa ihinda rĩa kwĩyũma kwa Aaturuki, ta ũrĩa kwarĩandĩkĩtwo thĩinĩ wa kĩrumbeta kĩa gatandatũ.
GSAM 129Daktari Josiah Litch Arathaga Kũgũa kwa Ũthamaki wa Ottoman
GSAM 129.2Mwaka wa 1838, Daktari Josiah Litch, wa Philadelphia, Pa., agĩĩtĩkia ma ũrĩa William Miller aamenyithĩte, nĩakĩingĩra wĩra wa kũhe ndũmĩrĩri ũmenyeke mũno. Nĩandĩkire ciandĩko cia gũcabwo magazeti-inĩ, igĩkĩa ũhoro wa irumbeta mũgwanja cia Kũguũrĩrio. Nĩarũgamĩrĩire biũ, hatarĩ nganja, atĩ kĩrumbeta kĩa gatandatũ nĩgĩgathira kũrumbeta na hinya wa Ottoman ũgũe mũthenya wa 11 wa mweri wa August, 1840, na atĩ ũndũ ũcio nĩũgathondeka thĩ yothe ĩmenye atĩ mũthenya ũmwe thĩinĩ wa ũrathi wa kĩgero nĩũonanagia mwaka ũmwe wa ihinda rĩa ma.
GSAM 129.3Amwe a arata, o na arĩa maatĩkĩire hamwe nake ũhoro ũyũ, nĩmamaire na gwĩtigĩra kĩrĩa kĩgooka “ingĩ korwo gĩtirĩ gĩkĩnyĩte” ta ũrĩa aatire. No ũndũ ũyũ tiũmamire, agĩthiĩ mbere agĩtũma kĩrĩa gĩothe angĩhota nĩguo aheane ũmenyeke kũrĩ andũ ũhoro wa Aaturuki. Magazeti nĩmahurunjire ũhoro ũrĩa aatuire. Ikundi cia arĩa matetĩkagia Ngai nĩciaranĩirie ũhoro ũcio mĩcemanio-inĩ yao, makiuga atĩ, “Ũyũ nĩ mũndũ ũrĩa ũkwĩĩka ũgwati-inĩ; na ũndũ ũyũ ingĩ korwo ũgĩkĩnyĩra ta ũrĩa aatire, ũgathondeka ũira wake atĩ mũthenya thĩinĩ wa ũrathi nĩkĩgero kĩa mwaka, na matukũ 2300 nĩ myaka 2300, na nĩmakagathira mwaka wa 1844.”
GSAM 130.1Kũmenyithio kwa kĩmanũ kĩa Daktari Litch nĩkwamũtũmire ũhoro ũgĩe na mũgambo mũnene, na andũ ngiri nyingĩ makĩĩtĩrĩria kũrindĩra mũthia wa mathĩna marĩa maambĩrĩire gatagatĩ ka Mehemet Ali, pasha wa Misiri, na sultani wa Aaturuki. Igana na igana nĩmaatuire atĩ, “Ũndũ ũyũ ũngĩthira ta ũrĩa daktari aatire, ũgathondeka mũbango wa mũthenya-mwaka wa kũtaũrĩra ihinda rĩa kĩgero, na tũgatuĩka etereri a gũũka gwa Kristo.”
GSAM 130Sultani wa Aaturuki Arĩ Ita na Pasha wa Misiri
GSAM 130.2Mĩaka ĩingĩ mbere ya 1840, sultani nĩarĩ akĩrũgama thĩinĩ wa ita na Mehemet Ali, pasha wa Misiri. Mwaka wa 1838, ũhoro wa kũũrana gatagatĩ ka sultani na mũndũ wake wa Misiri nĩwatigĩrĩire kwa ihinda nĩ ũndũ wa hinya wa atũmwo a mabũrũri ma kũngĩ. No mwaka wa 1839, ita nĩrĩambĩrĩire rĩngĩ, na rĩgĩthiĩ mbere nginya rĩrĩa mbaara-inĩ nene gatagatĩ ka mbũtũ cia sultani na cia Mehemet, mbũtũ cia sultani ciaanangirwo biũ, na meri ciake cia ita igĩnyiitwo nĩ Mehemet igĩtwarwo Misiri. Sultani nĩagĩĩtwo hinya mũnini mũno; mweri wa August rĩrĩa ita rĩambĩrĩire rĩngĩ, arĩ na meri igĩrĩ cia mbere na meri cia irigiti ithatũ, irĩcio matigari ma meri cia ita cia Aaturuki iria ciarĩ na hinya mbere. Mehemet nĩaremerete kũheana na kũrehe sultani meri icio, akĩĩra atĩ, mabũrũri mangĩgeria gũcitwara, nĩagacicina. Ũhoro ũyũ nĩũrĩ ho rĩrĩa, mwaka wa 1840, England, Russia, Austria, na Prussia nĩciingĩire gatagatĩ, gĩtĩkĩra gũthondeka ũhoro ũyũ; nĩgũkorwo kwarĩ kũmenyeka atĩ, angĩ korwo Mehemet arekererwo, nĩakagĩa mũnene wa gĩtĩ kĩa sultani.
GSAM 131Kũingĩra kwa Mabũrũri Marĩa Marĩ Hamwe
GSAM 131.1“Sultani nĩaigĩire kũingĩra gũkũ kwa mabũrũri marĩa maarĩ hamwe, na ũndũ ũcio agĩtiga ũhoro ũcio moko-inĩ maao na kwenda gwake. Kĩũngano kĩa mabũrũri macio nĩkĩarĩkire London, sheik, Effendi Bey Likgis, arĩ ho ta mũtũmwo mũnene wa Ottoman. Nĩmathondekire ciugo cia mũthia ikarĩkio kũrĩ pasha wa Misiri, atĩ sultani nĩakamũhe ũthamaki wa Misiri wa ũrĩa wagĩrĩire kũrĩ rũciaro, na gĩcunjĩ kĩu gĩothe kĩa Siria kuuma Kĩkuũ kĩa Suez nginya Iria rĩa Tiberia, hamwe na bũrũri wa Acre, arĩ na muoyo; nawe akĩrekerera mabũrũri mangĩ mothe ma sultani marĩa aatũire, na agĩcookereria meri cia ita cia Ottoman. Angĩ korwo aremerete gĩĩko gĩkĩ kĩa sultani, mabũrũri macio mana nĩmagĩtua ũhoro ũcio moko-inĩ maao, na makĩhũthĩra njĩra ingĩ ciothe cia kũmũtũma atĩkĩre ta ũrĩa magĩkĩona.”
GSAM 131.2“Nĩkwonekire atĩ rĩrĩa kĩĩko gĩkĩ kĩa mũthia kĩgĩkĩa moko-inĩ ma Mehemet Ali, ũhoro ũcio ũtigacooka gũkorwo moko-inĩ ma sultani tene na tene, na kuuma ihinda rĩu kũgĩa kwa maũndũ make nĩgũkagĩa moko-inĩ ma mabũrũri ma kũngĩ.”
GSAM 131Ũrathi Nĩwahingĩtio—Mũthia wa Kwĩyũma kwa Aaturuki
GSAM 131.3“Sultani nĩatũmire Rifat Bey na meri ya ũthamaki akĩthiĩ Alexandria, agĩkĩa pasha ũhoro wa kĩĩko gĩkĩ. Nĩkĩarĩkĩire moko-inĩ make, na akĩkĩĩkĩra, mũthenya wa ikũmi na ũmwe wa mweri wa August, 1840! Mũthenya ũcio ũmwe sultani nĩandĩkire andũ a mabũrũri mana makĩĩria mũbango ũrĩa wagĩrĩire kũrũmĩrĩrwo angĩ korwo pasha aremerete kwĩtĩkia ciugo cia kĩĩko; nao makĩmwĩra atĩ mathondekĩtwo, na gũtirĩ haja ya kwĩtiganĩria ũhoro ũrĩa ũngĩhota kũgĩa. Mũthenya ũyũ ihinda rĩa myaka magana matatũ mĩrongo kenda na ũmwe na matukũ ikũmi na atano, rĩrĩa rĩarĩiheirwo hinya wa Ottoman, nĩrĩathire; na kwarĩkũ kwĩyũma kwa sultani?—Nĩgũthira!”6
GSAM 132.1Kuuma mũthenya ũcio nginya rĩu, sultani nĩagĩrĩire gũthiĩ na kũrũmĩrĩra ũrĩa mabũrũri macio maamũtũmĩire, na kũrora ũgawanyĩku wa ũthamaki wake, ta gĩcunjĩ kĩkĩa gĩcunjĩ gĩngĩ kĩgĩtwarĩka nĩguo magĩtũmĩre.
GSAM 132Ũhoro wa Andũ Kũrĩ Ũrathi Nĩwambiriirio
GSAM 132.2Kũhingĩtio kũyũ kwa ũrathi, kũrĩa kwarĩ kwa magegania mũno, nĩkwamũtũmire ũhoro ũgũe na hinya mũnene thĩinĩ wa meciria ma andũ. Nĩkwongereire ũmenyere wa andũ wa gũkĩrĩra kũigua ũhoro wa ũrathi ũrĩa wĩhingĩtio na ũrĩa wĩhingĩka. Daktari Litch aatire atĩ mĩeri ĩnini thuutha wa mweri wa August, mũthenya wa 11, 1840, nĩamũkĩrire marũa kuuma kũrĩ andũ makĩria ma ngiri ĩmwe arĩa matetĩkagia Ngai na maarĩ na igweta, amwe ao arĩ atongoria a ikundi cia arĩa matetĩkagia Ngai, makĩmwandĩkĩra atĩ nĩmarekire kũhũrana na Bibilia, na makĩĩtĩkia ta kĩgambo kĩa Ngai kũrĩ mũndũ. Amwe ao nĩmagarũrũkire biũ magĩcookera Ngai, na amwe makĩgĩa ahunjia arĩa maatĩkĩire na ciugo nene thĩinĩ wa Mũingĩ Mũnene wa Gũũka gwa Kristo gwa Keerĩ. Amwe nĩmamwĩrire Daktari Litch atĩ: “Twarĩ tuuga atĩ arutani a ũrathi makarutaga ciugo kuuma mathangũ-inĩ makũrũ marĩ na rũkungũ ma maũndũ ma tene nĩguo mahũthĩrie ũira wao wa ũrathi ũhingĩtio; no ũhoro ũyũ tũrĩ na maũndũ marĩa marĩ muoyo mbere ya maitho maitũ.”
GSAM 132.3Nĩguo ndonanĩrie ũrĩa, kũrĩa kũrumbeta kwa kĩrumbeta kĩa gatandatũ kwathire, ndũmĩrĩri ya gũũka gwa Kristo ĩambĩrĩirie gũthiĩ “na mũgambo mũnene,” nĩngũtua ũhoro ũmwe ũrĩa ndeerirwo nĩ mũndũ ũmwe wa arĩa maatũire wĩra-inĩ wa ndũmĩrĩri ĩno.
GSAM 132.4Mwaka wa 1840, E. C. Williams, mũthondeki mũnene wa mahema na matambaya ma meri wa Rochester, New York, nĩaĩtĩkĩire ndũmĩrĩri, agĩĩta Athuri Miller na Himes makĩũke Rochester na makĩhunjie ngiri cia andũ a itũũra rĩrĩ. Nao makĩmũcookeria atĩ matirĩ na mbeca cia kũrĩha nyũmba nene ĩngĩhota gũkũnga andũ. Agĩmacookeria atĩ, “Ndĩ na hema rĩa mũthĩĩgĩrĩko rĩrĩ na ũraihu wa magũrũ 120 kuuma mwena ũmwe nginya ũrĩa ũngĩ, kũgerera gatagatĩ. Nĩngũrĩamba, ndĩrĩĩkĩre itĩ, na ndĩrĩmenyagĩrĩre, hatarĩ marĩhi. Ũkai mũhunjie ndũmĩrĩri.” “Nĩmookire,” nĩanjĩrĩire, “na hema rĩtianũkĩire o nuthu ya arĩa meekire kũigua, nĩ ũndũ ũcio ndĩkĩrĩgĩrĩire gĩcunjĩ kĩa magũrũ mĩrongo ĩna, ndĩrĩtũma rĩgĩe na mĩtĩrĩre 160 x 120. Hema rĩĩ rĩaiyũraga andũ o mũthenya, na magana makĩũngana kũu nja, othe marĩ na wendi wa kũigua ciugo.”
GSAM 133Magana Makĩhunjia Ndũmĩrĩri
GSAM 133.1Nĩ ũndũ wa ũmenyere wa andũ ũrĩa wakũraga, mahema manene nĩmakĩũmĩrĩrwo, na makĩũnganagia mĩcemanio thĩinĩ wa tũgunda twa mĩtĩ ihinda rĩa rũũa. Nyũmba imwe nene mũno cia makanitha na nyũmba nene cia andũ nĩciatũmĩrwo ihinda rĩa heho, na ciothe nĩciamũrĩirwo nĩ arĩa maendaga kũigua. Handũ ha Mũthuri Miller kwĩrũgama mbere, ta ũrĩa aarĩ mbere ya 1840, “hakuhĩ arĩ o wiki,” andũ ta magana matatũ nĩmamwĩtĩkĩire gũmenyithia mũthia wa matukũ 2300, na kũheana kwanĩrĩrũo atĩ, “Gũtirĩ ihinda rĩngĩ,” na, “Ihinda rĩa kũtuĩra ciira wake nĩrĩkinyĩte.” Nĩ ũndũ ũcio tũnaona ũrĩa, rĩrĩa ihinda rĩa Mwathani rĩakinya nĩguo ndũmĩrĩri ĩtambe thĩ yothe, ciugo ciake nĩciahingire, na andũ milioni makĩmĩrĩrwo nĩ wendi wa kũigua mũgambo ũcio.
GSAM 133.2Ũrĩa warĩ wa ma kũrĩ Mũingĩ ũcio Amerika nĩwarĩ wa ma o na mabũrũri mangĩ. Kuuma mwaka wa 1840, handũ ha andũ anini kũhurunja ciandĩko ciao kũndũ na kũndũ, andũ mĩrongo na mĩrongo nĩmookire mbere nĩguo mahunjie kwanĩrĩrũo. England-inĩ harĩ ahunjia magana mũgwanja ma Kanitha wa England oiki makĩhunjia ndũmĩrĩri, tiguo tũtige andũ angĩ mĩrongo na mĩrongo arĩa maatũire wĩra ũyũ. Thĩinĩ wa mabũrũri makĩrĩa mĩrongo ĩĩrĩ ma mũhianĩre wa thĩ, ndũmĩrĩri nĩyathiaga na kĩyo kĩrĩa gĩatũmaga mũrori oige atĩ, “Andũ aya marĩ na kĩyo kĩnene mũno.”