Mũrango 22 — Gũthondeka Mũbango
GSAM 343.1Nĩ ũndũ ũcio nĩndakũtigire Kirete, nĩguo ũthondeke maũndũ marĩa matiganĩire, na ũthuurie athuri thĩinĩ wa itũũra ciothe, o ta ũrĩa ndagwathire.1
GSAM 343.2Mũthenya-inĩ wa gũthiĩ na mbere kwa Ndũmĩrĩri ya mũraika wa gatatũ, mĩaka ikũmi na ĩĩrĩ nĩyahĩtũkĩte (kuuma 1846 nginya 1858) mbere ya andũ aitũ kuoneka nĩmamanyire atĩ nĩkũrĩ na bata wa kũũngana na mũbango mũingĩ gũkĩra kwĩtĩkia ma na wendo wa Kĩristũ. O na gũtuĩka Mwathani nĩaaririe na andũ ake ũhoro ũyũ kũgerera Kĩheo kĩa ũrathi, no nĩkwagĩire na bata wa maũndũ marũrũ nĩguo maarahũre kũmenya wega bata wa gũthondeka Ngwatanĩro cia makanitha, na makanitha, na ciama cia gũtongoria maũndũ ma indo ma wĩra ũyũ.
GSAM 343Gũkararia Mũbango
GSAM 343.3Ũhoro-inĩ ũrĩa wandĩkĩtwo rungu rwa karatathi ka 12 ka kũongerera rĩa Ũmenyere na Maonero, rĩaciarĩtwo mwaka wa 1854, Mũthuri James White aandĩkire atĩ:—
GSAM 343.4“Hĩndĩ ĩrĩa yathirire mwaka wa 1844, nĩkwarĩ na kĩnyamario kĩnene, na andũ aingĩ nĩmaakararirie mũbango wothe, makĩuga atĩ ũyũ nĩũkũgirĩrĩria wĩyathi mũkinyanĩru wa ũhoro ũrĩa mwega! Mũtumia White hĩndĩ ciothe nĩakararagia mĩhianĩre yothe ya kĩrũrũkano kĩa ndini, na akĩmenyithania tene atĩ mũbango nĩwabatarĩkaga nĩguo kĩnyamario kĩgirĩrĩrio na kĩrũngwo. Andũ a ihinda rĩrĩ nĩ anini mangĩhota kũmenya ũrũmu ũrĩa wabatarĩkaga hĩndĩ ĩyo nĩguo arũmie mũrũgamo wake agĩkararia wagi wa watho ũrĩa warĩ ho.”
GSAM 344.1Ũrũmwe ũrĩa ũtũũrĩte gatagatĩ ka Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja nĩũkũrĩirio na ũkamenyererwo mũno nĩ mĩkaana na morutani ma Mũtumia White marĩa maaheirwo ihinda rĩrĩa rĩagĩrĩire.
GSAM 344George Storrs Igũrũ rĩa Mũbango
GSAM 344.2Ũyũ ũrĩa wandĩkĩtwo nĩ George Storrs mwaka wa 1844 nĩũgũtũonania kĩrĩa kĩarutagwo ũhoro wa mũbango kũrĩ arĩa maĩtiganĩirie na makanitha nĩ ũndũ wa Ndũmĩrĩri ya gũũka kwa Kristo:—
GSAM 344.3“Mũmenyerere mũtige kũgeria gũthondeka kanitha ũngĩ. Kanitha gũtirĩ kĩngĩthondekwo nĩ mĩbango ya andũ na gĩtikanĩrĩre gũtuĩka Babuloni rĩrĩa gĩthondeketwo. Mwathani nĩathondekire kanitha wake mwene na mĩnyororo ĩrĩ na hinya ya wendo. Gũtirĩ kĩndũ kĩrĩ hinya gũkĩra ũcio kĩngĩthondekwo; na rĩrĩa mĩnyororo ĩyo ĩtangĩhota kũnyiitania hamwe arĩa meyũgaga atĩ nĩamwĩtĩkĩire Kristo, nĩmatigaga gũtuĩka arutwo ake, na makagwa kuuma mwĩrĩ-inĩ wake o ta kĩrĩa kĩagĩrĩire.”2
GSAM 344Mũbango matukũ-inĩ ma Atũmwo
GSAM 344.4Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja, o ta ũrĩa twarĩ tũkwĩrĩire, nĩmaarĩte mĩaka mĩingĩ matarĩ na mũbango wa mũhianĩre o na ũmwe, na matarĩ na mũbango wa kanitha. Mũndũ o wothe warĩ na ũkomu wa ngoro wa kũĩtĩkia ma na akĩmarũmĩrĩra thĩinĩ wa hinya wa ũkararia ũrĩa warĩ ho hĩndĩ ĩyo kuuma nja, nĩamenyekanagwo arĩ mũthingu na nĩagĩrĩirwo nĩ wendo na ũrata wa Akristũ. Nĩgũkinyire hĩndĩ ya matukũ ma atũmwo rĩrĩa kwarĩ na bata wa “gũthondeka maũndũ marĩa matiganĩire”.3 Ta mwaka-inĩ wa 65 A.D., Tito nĩahotithĩirwo “gũthuuria athuri thĩinĩ wa itũũra ciothe” kũrĩa kwarĩ na andũ maĩtĩkĩtie, na Timotheo nĩahotire kũhewo maathani maingĩ na maũndũ macio.4
GSAM 344Mũthuri White Igũrũ rĩa Mũbango
GSAM 344.5Ũyũ ũrĩa wandĩkĩtwo nĩ Mũthuri James White ũhoro wa mũbango na kũrũngana nĩwonekire thĩinĩ wa Gũtuĩria na Mũmenyithania ya 4 Janũarĩ 1881:—
GSAM 345.1“Mũbango nĩwathondekĩtwo nĩguo ũhe kũrũgamĩrĩra hamwe kwa wĩra, na ũgitĩre andũ kuuma kũrĩ ũheenania. Ndwarĩ ũkĩrĩire wa kũhinyĩrĩria andũ marũmĩrĩre, no warĩ wa kũrũgamĩrĩra andũ a Ngai. Kristo ndahinyĩrĩria andũ ake; nĩamaĩtaga. ‘Ng’ondu ciakwa nĩciiguaga mũgambo wakwa, na niĩ nĩndĩcimenyaga, na nĩcinũmagĩrĩra.’ Mutwe witũ ũrĩ muoyo nĩũtongoragia njĩra, na ũĩtaga andũ ake marũmĩrĩre.
GSAM 345.2“Maũndũ ma wĩtĩkio ma andũ matingĩhota kũrehe ũrũmwe. Hinya wa kanitha ndingĩhota kũhinyĩrĩria kanitha ũtuĩke mwĩrĩ ũmwe. Kristo ndarĩ hĩndĩ eendire atĩ meciiria ma andũ mathondekwo nĩ hinya wa meciiria ma andũ angĩ nĩguo mahaarĩrio gũthiĩ igũrũ. ‘Mutwe wa mũndũ o wothe nĩ Kristo.’ Wĩra wake nĩ kũtongoria, gũthondeka, na kũringa mũhianĩre wake mwene igũrũ rĩa agai a riiri wa tene na tene. O na gũtuĩka mũbango ũrĩ wa bata mũno nĩguo ũgitĩre kanitha na ũrehe ũiguano wa wĩra, ndwagĩrĩirwo nĩ kũruta wĩra wa kũrũngana moko-inĩ ma Mwathani.
GSAM 345Ũrũmwe gatagatĩ ka Mĩrĩrĩ Ĩĩrĩ
GSAM 345.3“Gatagatĩ ka mĩrĩrĩ ĩĩrĩ ya hinya wa kanitha na kwĩyatha kwa mũndũ mwene kũtaamũrĩtwo, nĩtũonaga hitho nene ya ũrũmwe na ũhoti thĩinĩ wa ũhunjia na kanitha wa Ngai. Meciiria maitũ nĩmerekererio ũhoro-inĩ ũyũ nĩ ũrĩa mũtũmwo Petero ũrĩa mũtĩĩku aathaithire athuri a hĩndĩ yake na ũritũ mũnene: ‘Athuri arĩa marĩ gatagatĩ kanyu nĩndĩramataara, niĩ ũrĩa ndĩ mũthuri ta o; na ndĩ mũira wa mathĩna ma Kristo, na ndĩ mũgai wa riiri ũrĩa ũkaguũrio: rĩithiai rũũru rwa Ngai rũrĩ gatagatĩ kanyu, mũkĩrũrũgamĩrĩra, ti nĩ ũndũ wa kũhinyĩrĩrio, no na kwĩyendera; ti nĩ ũndũ wa gũcaria mbeca cia thahu, no na ngoro yothe; na mũtige gũtuĩka athamaki a igai rĩa Ngai, no mũtuĩke cionereria kũrĩ rũũru. Na rĩrĩa Mũrĩithi Mũnene akooneka, nĩmũkaaheo thũmbĩ ya riiri ĩrĩa ĩtagatheũka o na rĩ. O na inyuĩ anake, mũĩtĩkĩre athuri. Ĩĩ, inyuĩ mwothe mwathĩkĩranage mũndũ na ũrĩa ũngĩ, na mwĩhumbe kwĩnyiihia; nĩgũkorwo Ngai nĩakararagia arĩa etĩĩi, no nĩahaaga ũtugi kũrĩ arĩa maĩnyiihia. Nĩ ũndũ ũcio mũĩnyiihie thĩinĩ wa guoko kũnene kwa Ngai, nĩguo amũtũũgĩrie hĩndĩ ĩrĩa yagĩrĩire.’”5
GSAM 346Ũhũthĩ na Mũhianĩre wa Mũbango wa Kĩrĩkanĩro Kĩa Rĩu
GSAM 346.1“Arĩa maathondekire mũhianĩre wa mũbango ũrĩa wathuurĩtwo nĩ Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja nĩmeerutanĩirie nĩguo makorwo marĩ na ũhũthĩ wa ciugo na mũhianĩre ũrĩa ũrĩ Kĩrĩkanĩro Kĩa Rĩu, o ta ũrĩa kwahoteka. O ũrĩa roho wa Ũhoro ũrĩa Mwega wonekaga makĩria, na o ũrĩa mũbango ũrĩ mũhũthũ makĩria, noguo ũtuĩkaga wa hinya makĩria.
GSAM 346.2“Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe nĩkĩo kĩmenyereraga wĩra thĩinĩ wa icunjĩ ciaguo ciothe, o na Ngwatanĩro cia makanitha. Ngwatanĩro ya makanitha nĩyo ĩmenyereraga icunjĩ ciothe cia wĩra thĩinĩ wa bũrũri, o na makanitha marĩ bũrũri-inĩ ũcio. Na kanitha nĩ mwĩrĩ wa Akristũ arĩa maũnganĩire hamwe na kĩĩranĩro kĩhũthĩ kĩa kũmenyerera Maathani ma Ngai na Wĩtĩkio wa Jesũ.
GSAM 346Atongoria a Kanitha nĩ Ndungata
GSAM 346.3“Atongoria a kanitha wa handũ hamwe nĩ ndungata cia kanitha ũcio, na ti athamaki a kũwatha na hinya. ‘Ũrĩa ũrĩ mũnene gatagatĩ kanyu nĩagatuĩka ndungata yanyu.’6 Atongoria aya nĩmagĩrĩirwo nĩ kuonereria arĩa marĩ kanitha mĩhianĩre ya ũkirĩrĩria, kũmenyerera, kũhooya, ũtugi, na kũheana, na nĩmamenyithagia wendo ũrĩa mũingĩ kũrĩ arĩa matethagia, ta ũrĩa wonekaga thĩinĩ wa mũtũũrĩre na maũndũ ma Mwathani witũ.”
GSAM 346Ũira wa Mbere Igũrũ rĩa Mũbango
GSAM 346.4Thĩinĩ wa kũongerera kũrĩa kũrĩ ibuku rĩa Ũmenyere na Maonero, rĩaciarĩtwo mwaka wa 1854, nĩkuheirwo maathani ma mwanya ũhoro wa mũbango wa ũhoro ũrĩa mwega. Karatathi-inĩ ka ikũmi na ithano nĩtũthomaga atĩrĩ:—
GSAM 346.5“Kanitha no mũhaka ũũrĩre kiugo-inĩ kĩa Ngai, na ũrũgame igũrũ rĩa mũbango wa ũhoro ũrĩa mwega, ũrĩa ũtiganĩirio na ũkarekererio. Ũyũ nĩ wa bata mũno nĩguo kanitha ũrehwo thĩinĩ wa ũrũmwe wa wĩtĩkio.”
GSAM 347Mũbango nĩũbatarĩkaga hakuhĩ na Mũthia
GSAM 347.1Thĩinĩ wa ũira wa 23 Ndithemba 1860, tũthomaga atĩrĩ:
GSAM 347.1“Rĩrĩa tũgũkĩrĩra mũthia wa hĩndĩ, Satani nĩarũgũrũka na hinya mũnene, nĩamũĩ atĩ hĩndĩ yake nĩnini. Makĩria, hinya wake nĩũkahũthĩrwo igũrũ rĩa Matigari. Nĩarĩhĩtana nao, na agerage kũmatiganĩria na kũmahurania, nĩguo makĩgĩa na hinya mũnini na makĩnyamario. Andũ a Ngai nĩmagĩrĩirwo nĩ gũthiĩ na ũmenyo, na nĩmagĩrĩirwo nĩ gũkorwo marĩ hamwe thĩinĩ wa wĩra wao. Nĩmakorwo na meciiria marĩ hamwe, na mũtuĩrĩre ũmwe; hĩndĩ ĩyo wĩra wao ndũgũhuraniĩka, no nĩũgaaka wĩra wa Ũhoro wa ma wa ihinda rĩrĩ na hinya mũnene. Mũbango nĩũkũrũgamĩrĩrwo, na no mũhaka gũkorwo na ũrũmwe thĩinĩ wa kũrũgamĩrĩra mũbango, kana Satani nĩakahota kũmaũkĩra.”7
GSAM 347Mũbango wa Araika nĩwagĩrĩire Kwĩgerekanio
GSAM 347.2Thĩinĩ wa Ũira No. 14, ũrĩa waciarĩtwo mwaka wa 1868, nĩtũthomaga atĩrĩ: “O ũrĩa twĩgerekanagia hakuhĩ na ũiguano na mũbango wa mbũtũ ya araika, noguo wĩra wa atungati aya a igũrũ wa gũtũteithia ũgaacagĩra. Tũkĩona tũtirĩ na bata wa wĩra wa kũrũgamĩrĩra hamwe, na tũgĩkorwo tũrĩ a kũnyamaria, tũtarĩ na kũrũngwo, na tũtarĩ na mũbango, araika arĩa mabangĩtwo biũ na magĩthiĩ na mũbango mũkĩru, matingĩhota kũtũtethia wega. Nĩmagarũrũkaga magathiĩ marĩ na kĩeha, nĩgũkorwo matingĩhota kũheana kĩrathimo kũrĩ kĩnyamario, kũhurania, na gũtirĩ mũbango.”
GSAM 347Ngai nĩ Ngai wa Mũbango o na Rĩu
GSAM 347.3“Ngai nĩagarũrũkĩte, agatiga gũtuĩka Ngai wa mũbango? Aca; nĩwe ũcio ũmwe thĩinĩ wa mũhianĩre ũyũ ta ũrĩa warĩ mbere. Paulo nĩaugĩte atĩ, ‘Ngai ti mwambĩrĩria wa kĩnyamario, no nĩ wa thayũ.’ Nĩamenyerera maũndũ macio rĩu ta ũrĩa kwarĩ mbere. Na nĩendaga tũrute maũndũ ma mũbango na gũthondeka mũbango kuuma kũrĩ mũbango mũkĩru ũrĩa athondekire matukũ-inĩ ma Musa nĩguo ũteithie ciana cia Isiraeli.”8
GSAM 348Ihoya rĩa Kristo Igũrũ rĩa Mũbango
GSAM 348.1Thĩinĩ wa ũira wandĩkĩtwo mwaka wa 1882, tũona meciiria macio marĩ hamwe thĩinĩ wa ciugo ici,
GSAM 348.1“Nĩguo ũrũmwe na wendo ũkorwo gatagatĩ ka arutwo ake nĩguo warĩ mũrigo wa ihoya rĩa Mũhonokia witũ rĩa mũthia mbere ya kwambwo gwake.... ‘Ti aya oiki ndĩrahoera, no nĩndĩrahoera o na arĩa makanjĩtĩkia nĩ ũndũ wa kiugo kĩao; nĩguo othe makorwo marĩ ũmwe; o ta ũrĩa Wee, Baba, ũrĩ thĩinĩ wakwa, na niĩ ndĩ thĩinĩ waku, nĩguo nao makorwo marĩ ũmwe thĩinĩ witũ; nĩguo thĩ ĩtĩkĩe atĩ Wee nĩwe wandũmire.’”9
GSAM 348Ũgwati wa Kwĩyatha kwa Mũndũ Mwene
GSAM 348.2Mwaka wa 1885 ũira ũyũ nĩwaheirwo:
GSAM 348.2“Kĩndũ kĩmwe no mũhaka kĩmenyererwo, nĩ kwĩyatha kwa mũndũ mwene. Ta thigari thĩinĩ wa mbũtũ ya Kristo, nĩkũgĩa na bata wa wĩra wa kũrũgamĩrĩra hamwe thĩinĩ wa icunjĩ ciothe cia wĩra.”10
GSAM 348Satani nĩakenaga Kũnyamaria Mũbango
GSAM 348.3Thĩinĩ wa ũira wa mwanya ũrĩa waciarĩtwo mwaka wa 1895 nĩtũthomaga atĩrĩ,
GSAM 348.3“Ũũ, Satani angĩkena mũno kũingĩra gatagatĩ ka andũ aya, na athũkie mũbango wa wĩra hĩndĩ ĩrĩa mũbango mũkinyanĩru ũrĩ wa bata, na ũgũtuĩka hinya mũnene wa kũgirĩrĩria maretũkĩro ma maheni, na gũkararia maũndũ marĩa moigagwo matarũgamĩrĩirwo nĩ kiugo kĩa Ngai. Tũkwenda kũrũgamĩrĩra mĩnyororo ĩyo na ũringanĩru, nĩguo gũtikaagĩa kũnyamaria kwa mũbango wa kũrũgamĩrĩra na mũhianĩre.”
GSAM 348Kũmenyithia na Kũnengera Ahunjia
GSAM 348.4Kĩndũ kĩa mbere kĩa kũmenyera rĩrĩa mũbango wa andũ aitũ wathondekagwo, na ũgĩtũũranĩra na ũira ũrĩa twarĩ tũgwetete, nĩ kũona mũhianĩre wa kũmenyithia arĩa maahunjagia Ndũmĩrĩri. Kuuma 1850 nginya 1861, mũbango ũrĩa wathuurĩtwo warĩ wa kũhe ahunjia arĩa maamĩrĩire kĩheo kĩao, na nĩmaonekire matĩkĩrĩtwo nĩ Mwathani, na marĩ hamwe na wĩra wothe, karata ya kũmamanyithia kũrĩ ũrata wa andũ a Mwathani kũndũ guothe, ĩrĩ na ciugo kĩhũthĩ atĩ nĩmatĩkĩrĩtwo thĩinĩ wa wĩra wa ũhunjia wa Ndũmĩrĩri. Karata ici nĩciandĩkagwo mũthenya na nĩcĩandĩkagwo nĩ ahunjia aĩrĩ arĩa maarĩ atongoria thĩinĩ wa wĩra, na andũ aitũ nĩmaamenyaga atĩ nĩo atongoria.
GSAM 349Gũteithia Ahunjia
GSAM 349.1Hĩndĩ-inĩ ya heho ya 1858-59, nĩkuheirwo maathani atĩ Bibilia yarĩ na mũbango wothe wa kũteithia ũhunjia, na atĩ andũ aitũ makĩiga kũrora ũhoro ũcio kuuma kũrĩ Maandĩko, nĩmakona mũbango ũcio. Nĩ ũndũ ũcio, kĩrathi kĩa Bibilia nĩkĩagomanire Battle Creek, na Mũthuri J. N. Andrews nĩwe warĩ mũtongoria wakĩo. Thuutha wa kũrora Maandĩko na kũhooya na ũmenyo, kĩandĩko nĩkĩathondekwo na gĩkĩandĩkwo thĩinĩ wa Gũtuĩria na Mũmenyithania ya 3 Feburuari 1859, kĩgĩtũma mũbango ũrĩa warĩ na mũhianĩre wa Gĩcunjĩ gĩa ikũmi. Kĩandĩko kĩa ũhoro ũcio nĩkĩheirwo mũcemanio mũnene wa andũ aitũ arĩa maatharanĩire mũcemanio wa andũ a makanitha Battle Creek, Michigan, 6/6/1859, na nĩkĩtĩkĩrĩtwo na ciugo ĩmwe nĩ mũgambo wa andũ othe arĩa maarĩ mũcemanio.
GSAM 349Kũgooca Mũbango ũrĩa Wathondekĩtwo
GSAM 349.2Thĩinĩ wa Ũira No. 6, mwaka wa 1861, Mwathani nĩaaririe kũgerera Mũtumia White ũhoro wa mũbango ũrĩa wathuurĩtwo nĩ Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja:
GSAM 349.2“Mũtigatunye Ngai na kũmũgirĩrĩria gĩcunjĩ kĩanyu gĩa ikũmi na maruta. Nĩ wĩra wa mbere waamũre kũhe Ngai gĩcunjĩ kĩrĩa kĩagĩrĩire. Mũtigetĩkĩrie mũndũ o na ũrĩkũ aingĩrie mabata make na atũme mũtunye Ngai. Mũtigetĩkĩrie ciana cianyu kũiya maruta manyu kuuma kĩgongona-inĩ kĩa Ngai nĩguo cĩĩgunĩke nacio.”
GSAM 349Mũbango wa Kũruta Gĩcunjĩ gĩa Ikũmi nĩguo Mũtugo Ũkũre
GSAM 349.3“Nĩndoonire atĩ mũbango ũyũ wa kũruta gĩcunjĩ gĩa ikũmi nĩũngĩtũmaga mũtugo wa mũndũ ũkũre, na ũkĩonania ũrĩa ngoro yake ĩhaana ma. Andũ mangĩmenyithio ũhoro ũyũ na ũrĩa wagĩrĩire, na matiganĩrio matuĩre o ene, nĩmakuona ũũgĩ na mũbango mwega thĩinĩ wa mũbango wa kũruta gĩcunjĩ gĩa ikũmi.”
GSAM 349.4Na njĩra ĩno mũbango wa mbeca nĩwathondekirwo gatagatĩ ka Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja, wa gũtiirĩrĩra wĩra wa ũtungata, na rĩu andũ aitũ nĩmaũhũthagĩra thĩ yothe.
GSAM 350.1Thĩinĩ wa Gũtuĩria na Mũmenyithania ya 21 mweri wa 7, 1859, nĩ kwarutirwo mbere meciiria ma atĩ o bũrũri ũkoragwo na mũcemanio wa o mwaka wa gũthondeka mĩbango ya wĩra na ũmenyereri. Ũndũ ũyũ waumanire na ũrutani ũrĩa warutĩtwo tene na njĩra ya Ũira kũrĩ Kanitha; nĩguo kĩrigiicano kĩrĩa kĩakoragwo kaingĩ mĩtugũrĩre-inĩ ya wĩra wa ahunjia kĩeherio, na wĩra witũ ũtũũre na mũtugo mwega na mũbango. Meciiria maya maaringĩrĩirie ma kũambĩrĩria ngwatanĩro cia makanitha cia mabũrũri.
GSAM 350Kũgĩa na Indo cia Kanitha
GSAM 350.2O ũrĩa ndũmĩrĩri yathiire na mbere na mũigana wa andũ ũkĩongerereka, indo nacio nĩciongererekire, na ũndũ ũcio ũgĩtũma kwĩcirio ũrĩa indo cia kanitha cĩngĩkorwo irĩ ciake kũringana na watho. Thĩinĩ wa maandĩko ma Mũthuri White marĩa marĩ thĩinĩ wa Gũtuĩria na Mũmenyithania ya 23 mweri wa 2, 1860, nĩtũthomaga ũũ:—
GSAM 350.3“No nĩtwĩhoka atĩ ihinda rĩtirĩ haraĩhu rĩrĩa andũ aya magakorwo na ũhoti ũrĩa ũbataranĩtio wa kũgĩra indo cia kanitha ũgitĩri wa kũrĩhwo ciangĩthũkio, na wa kũmenyerera nyũmba ciao cia gũcemanĩria na njĩra ĩrĩa yagĩrĩire; nĩguo arĩa maandĩkaga mawatho ma ũrĩa indo ciao igagayanio thuutha wa gĩkuũ, na marĩ na wendi ũcio, mahote kũhe kĩcunjĩ gĩa indo ciao rũhonge rwa gũcaba mabuku. Nĩtũrĩĩtaga ahunjia aitũ na ariũ a Ithe witũ arĩa atongoria marũmbũiye ũndũ ũyũ. Angĩkorwo harĩ andũ mararegana na meciiria maitũ, no maandĩke mũbango ũrĩa tũngĩrũmĩrĩra tũrĩ andũ a rũmwe?”
GSAM 350Gũthondeka Mũbango Ũkĩrũmĩrĩra Watho Gũkĩĩtĩkĩrwo
GSAM 350.4Ihinda-inĩ rĩa riũa rĩa mwaka ũyũ, ũhoro ũyũ nĩwarĩriairio thĩinĩ wa Gũtuĩria na Mũmenyithania, makĩaria na ũrata o ũrĩa maahotire. Na mũcemanio-inĩ wa othe wa arũgamĩrĩri a andũ aitũ kuuma Michigan na mabũrũri mangĩ maingĩ, ũrĩa wakorirwo Battle Creek kuuma 28 mweri wa 9 nginya 1 mweri wa 10, ũhoro ũyũ nĩwecĩrĩirio na ngoro theru. Nĩkwarĩririo wega na ũhoro wothe ũkĩheanwo ũhoro-inĩ wa gũthondeka mũbango kũringana na watho, nĩguo maahote kũgĩa na nyũmba ya wĩra wa gũcaba mabuku na indo ingĩ cia kanitha, ta nyũmba cia gũcemanĩria na ingĩ. Marĩrĩria maya marĩ maandĩke mothe thĩinĩ wa Gũtuĩria na Mũmenyithania, Ibuku rĩa 16, Namba 21, 22, na 23, irĩa ciarutirwo 9, 16, na 23 mweri wa 10, 1860.
GSAM 351.1Thuutha wa marĩrĩria ma mũcemanio ũcio, nĩmaatũire na mĩtugo ya gũcagũra, othe makĩĩtĩkanĩra gũthondeka kĩama kĩa gũcaba mabuku kũringana na watho. Na nĩguo kĩama kĩu kĩambĩrĩrio na ihenya o ũrĩa gwahotekaga, mũcemanio ũcio ũgĩcagũra kamĩtĩ ya andũ 5.
GSAM 351Rĩĩtwa rĩa Mũingĩ wa Kanitha
GSAM 351.2Mũcemanio ũyũ no warũmbũirie ũhoro wa rĩĩtwa rĩrĩa andũ aitũ mangĩĩtwo narĩo. Ũndũ ũyũ ũgĩtũma rĩngĩ meciiria magĩgayana, amwe makĩrũĩrĩra rĩĩtwa rĩmwe na angĩ rĩngĩ. Rĩĩtwa rĩa “Kanitha wa Ngai” rĩamĩrĩirio, nĩrĩaregĩtwo nĩ ũndũ rĩtionanagia mĩtugo ĩrĩa yamũraga wĩtĩkio witũ. No rĩĩtwa rĩa “Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja” rĩtiarĩ rĩa kuonania wĩtĩkio witũ wa atĩ gũũka kwa Kristo kũrĩ hakuhĩ wiki, no ningĩ rĩrĩonanie atĩ nĩtũmenyagĩrĩra Thabatũ ya mũthenya wa mũgwanja. Mũcemanio nĩweganĩire mũno na rĩĩtwa rĩu rĩa keerĩ, o nginya rĩrĩa kwacagũrirwo-rĩ, mũndũ ũmwe wiki nĩwe warĩkanyire, na thuutha wa kahinda kanini agĩtiga ũregi wake.
GSAM 351Rĩĩtwa Rĩkĩĩtĩkĩrwo
GSAM 351.3Thĩinĩ wa Ũira Namba 6, nĩtũthomaga ũũ:
GSAM 351.3“Gũtirĩ rĩĩtwa tũngĩĩta rĩngĩagĩrĩra, tiga rĩrĩa rĩringanĩte na ũrĩa twĩhunjagia, na rĩrĩa rĩonania wĩtĩkio witũ, na rĩgatũnyitithia tũrĩ andũ aamũre....
GSAM 351.4“Rĩĩtwa rĩa Mwetereri wa Gũũka gwa Kristo wa Mũthenya wa Mũgwanja nĩrĩonagia mĩtugo ya ma ya wĩtĩkio witũ mbere ya andũ, na nĩrĩgatũma mũndũ ũrĩa ũrenda kũmenya ma etĩkie. O ta mũguĩ ũumĩte mũthĩka-inĩ wa mĩguĩ wa Mwathani, nĩrĩkahũũra arĩa marengaga watho wa Ngai, na rĩmatongorie kũrĩ kwĩrira mbere ya Ngai na kwĩtĩkia Mwathani witũ Jesũ Kristo.”
GSAM 351.4Ũira ũyũ nĩwatũmire ũhoro ũyũ ũtuĩrwo mĩndĩ yothe thĩinĩ wa meciiria ma arĩa metĩkĩtie.
GSAM 351Wĩra wa Kĩheo kĩa Ma
GSAM 351.5Githĩ ũyũ ti guo wĩra ũrĩa wamũre wa kuonekio kwa iheo cia Roho wa Ngai? Paũlũ nĩaugire atĩ ciatuĩrwo thĩinĩ wa kanitha “nĩguo andũ arĩa aamũre makinyanĩrio, nĩ ũndũ wa wĩra wa ũtungata, na nĩ ũndũ wa gwaka mwĩrĩ wa Kristo: nginya ithuothe tũgakinya ũmwe-inĩ wa wĩtĩkio,” na maũndũ mangĩ.11 Ũndũ ũyũ wagĩrĩire atĩa, atĩ thuutha wa arĩa metĩkĩtie gũcaria ũtheri na mahoya na wĩnyihia, Roho arie, oige atĩ, “Ĩno nĩyo njĩra; ũrĩa mũtuĩte nĩ wega;” na agĩcooka “gwaka” kanitha makĩria, o ta ũhoro-inĩ ũyũ, na njĩra ya kũmeera ũrĩa ũhoro ũcio ũgaakorwo ũhũthagĩra wĩra-inĩ, na mangĩ ma maciaro mega marĩa makooma matuĩro-inĩ mao.
GSAM 352Mũbango wa kanitha
GSAM 352.1Thĩinĩ wa ciugo iria Mũthuri White aaririe mbere ya Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe kũu Battle Creek, mweri wa 4, 1861, na igĩcabwo thĩinĩ wa Gũtuĩria na Mũmenyithania ya 11 mweri wa 6, 1861, nĩarutire meciiria ma kũgĩa na mũbango mũkinyanĩru makĩria wa makanitha maitũ. Ahunjia 9 nĩmeetirwo, magĩcemania gũthoma Bibilia nĩguo macarie ũtheri ũhoro-inĩ ũyũ, na Kĩama kĩkĩmeyũria macabe thĩinĩ wa Gũtuĩria na Mũmenyithania maũndũ marĩa moonire na ũtuĩria ũcio. Thuutha wa kuonania ũira wa Maandĩko ũhoro-inĩ wa mũbango wa kanitha na atongoria a kanitha, nĩkwecĩrĩirio ũhoro wa mabũrũri marĩa maingĩ kũgĩa na arũgamĩrĩri na ũigananu thĩinĩ wa Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe, hamwe na makanitha kũgĩa na arũgamĩrĩri arĩa magĩrĩire na ũigananu thĩinĩ wa ngwatanĩro cia makanitha cia mabũrũri. Ma-rĩ, haha nĩho haambĩrĩirio kurutwo meciiria ma gũkorwo na arũgamĩrĩri acagũre na njĩra yagĩrĩire kũrĩ mĩcemanio ya othe, kũringana na mũigana wa ũigananu ũrĩa mangĩĩtĩkanĩire.
GSAM 352Ngwatanĩro ya makanitha ya Bũrũri wa Michigan Ĩkĩthondekwo
GSAM 352.26 mweri wa 10, 1861, Ngwatanĩro ya makanitha ya Michigan nĩyathondekirwo na gũcagũra mũnene wa kĩama, mũandĩki, na kamĩtĩ ya ũtungata ya andũ 3. Na gũcagũra kwa ngwatanĩro ĩyo nĩkwamĩrĩirio atĩ makanitha mathondeke mũbango, makĩamũkĩra ciugo ici ta kĩrĩkanĩro kĩa kanitha:—
GSAM 352.3“Ithuĩ, arĩa tũekĩrĩte moko maitũ haha thĩ, nĩtũrĩgwatanĩra hamwe tũrĩ kanitha, tũkĩĩta Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja; tũkĩrĩkanĩra kũmenyerera Maathani ma Ngai na Wĩtĩkio wa Jesũ Kristo.”
GSAM 353Marũa ma Gwĩtĩkĩrĩra Ahunjia
GSAM 353.1Mũcemanio-inĩ ũyũ nĩguo gwatuĩrwo mbere atĩ ahunjia othe a Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja arĩa maarĩ bũrũri ũyũ, na maarĩ na rĩĩtwa rĩega, maheagwo marũa ma gwĩtĩkĩrĩrwo. Ahunjia maagĩrĩirwo nĩ gũkuaga marũa ma ũira wa kuonania atĩ nĩmaigĩrĩirwo moko, na marũa ma gwĩtĩkĩrĩrwo mekĩrĩtwo moko nĩ mũnene wa kĩama na mũandĩki wa ngwatanĩro ya makanitha; na marũa macio ma gwĩtĩkĩrĩrwo magĩrĩirwo nĩ gũcokererwo o mwaka.
GSAM 353.2No gwatuĩrwo na gũcagũra atĩ kamĩtĩ ĩcagũrwo ya gũthondeka ciugo cia kũmenyithia andũ aitũ njĩra ĩrĩa ĩngĩrũmĩrĩrwo hĩndĩ ya gũthondeka mũbango wa makanitha. Ciugo ici nĩciacabirwo thĩinĩ wa Gũtuĩria na Mũmenyithania ya 15 mweri wa 10, 1861.
GSAM 353Marũa ma Gwĩtĩkĩrĩra Arũgamĩrĩri
GSAM 353.3Mweri wa 9, 1862, Ngwatanĩro ya makanitha ya Michigan nĩyagĩire na mũcemanio wayo wa mbere kũu Monterey. Haha nĩho harutirwo rĩa mbere meciiria ma kwamũkĩra makanitha thĩinĩ wa ngwatanĩro cia makanitha, o ta ũrĩa andũ maamũkĩragwo thĩinĩ wa makanitha na gũcagũra. Nĩ ũndũ makanitha 17 ma bũrũri ũyũ maarĩ mathondekeirwo mũbango, nĩmaamũkĩrirwo thĩinĩ wa ngwatanĩro ĩyo na gũcagũra; na andũ othe a makanitha macio arĩa maarĩ ho nĩmaamũkĩrirwo marĩ arũgamĩrĩri.
GSAM 353Mĩcaara ya Ahunjia
GSAM 353.4No mũcemanio-inĩ ũyũ kwamũkĩrirwo mũbango wa kũrĩha ahunjia mũigana ũtuĩte wa mbeca o kiumia nĩ ũndũ wa wĩra ũrĩa mekĩte. Nao ahunjia maabatarĩirio nĩ kũhe ũhoro wa ihinda rĩrĩa maatũmĩte makĩruta wĩra thĩinĩ wa ngwatanĩro ya makanitha, hamwe na mbeca iria maamũkĩrĩte na iria mahũthĩrĩte; na ngwatanĩro ya makanitha ĩrĩa yaamũkĩra ũhoro ũcio yagĩrĩirwo nĩ kũrĩhania nao na njĩra yagĩrĩire.
GSAM 353Arũgamĩrĩri Makĩonania Marũa ma Gwĩtĩkĩrĩrwo Rĩa Mbere
GSAM 353.520 mweri wa 5, 1863, Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe nĩgĩacemaniirie Battle Creek, Michigan. Ũyũ nĩguo warĩ mũcemanio wa mbere wa kĩama kĩu ũrĩa arũgamĩrĩri maakuĩte marũa ma gwĩtĩkĩrĩrwo kuuma mabũrũri mao. No ũrũgamĩrĩri ũcio ndwaringaine na mũigana wa andũ. Mabũrũri marĩa maarũgamĩrĩirwo mũcemanio-inĩ ũyũ maarĩ Michigan, Wisconsin, Iowa, Minnesota, New York, na Ohio.
GSAM 354Mawatho ma Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe na ma Ngwatanĩro cia makanitha cia Mabũrũri
GSAM 354.121 mweri wa 5, Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe nĩkĩamũkĩrire watho wa kũgĩtongoria, na mũthenya ũcio noguo ngwatanĩro cia makanitha cia mabũrũri ikĩamĩrĩrio watho wa gũcitongoria. Watho ũcio nĩwaamũkĩrirwo mũcemanio-inĩ wa Ngwatanĩro ya makanitha ya Michigan. Mawatho maya nĩmaheeanire mũbango ũringaine na mũigana wa andũ wa gũcagũra arũgamĩrĩri thĩinĩ wa ngwatanĩro cia makanitha cia mabũrũri na thĩinĩ wa Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe. Watho wa ngwatanĩro ya makanitha ya bũrũri ũrĩa waamĩrĩirio hau, ũrĩ hakuhĩ o ta ũrĩa ũhũthagĩrwo rĩu nĩ ngwatanĩro citũ 72 cia makanitha cia icigo thĩ yothe.
GSAM 354.2Hĩndĩ ya mũcemanio wa Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe, ihinda-inĩ rĩa kũmera kwa mĩmera rĩa 1864, nĩ kwamĩrĩirio rĩa mbere ngwatanĩro ya makanitha ya bũrũri atĩ ĩcagũre Kamĩtĩ ya Gũtuĩria Mĩtaratara ya Mbeca, ĩrĩ na andũ a kanitha arĩa matarĩ ahunjia na matakorĩtwo marutĩire ngwatanĩro ĩyo wĩra wa mũcaara mwaka-inĩ ũcio. Kamĩtĩ ĩyo yagĩrĩirwo nĩ gũruta wĩra hamwe na kamĩtĩ ya ũtungata, magĩtuĩria mĩtaratara ya mbeca na makĩrĩhania na ahunjia. Na ũndũ ũcio, o gaũndũ thuutha wa karĩa kangĩ, kũringana na bata ũrĩa warĩ ho, mũbango nĩwatũirwo thĩinĩ wa wĩra na ũhoro wa Ngai.
GSAM 354.3Na ũndũ ũcio nĩtũrũmĩrĩire na ũkuhĩ njira iria ciatongoririe nginya gũthondekwo kwa mũbango wa wĩra na njĩra ĩtĩkĩrĩtio. Ũndũ ũyũ wekĩkirwo rĩrĩa mũingĩ wa kanitha warĩ mũnini mũno ũngĩringithanio na ũrĩa ũhaana rĩu.
GSAM 354.4Rĩrĩa Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe kĩathondekeirwo mũbango mũkinyanĩru, mwaka-inĩ wa 1863, mũigana wothe wa arũgamĩrĩri ndwarĩ mũnene ta ũrĩa tũgĩaga naguo rĩu o mwaka thĩinĩ wa imwe cia ngwatanĩro nini cia makanitha cia icigo.
GSAM 354Gĩtũmi kĩa Gũthondeka Mũbango
GSAM 354.5Ũndũ ũrĩa wendagwo ũhingio na gũthondeka mũbango warĩ atĩ indo cia mũingĩ ũyũ ikorwo irĩ ciaguo na imenyererwo kũringana na watho; na atĩ aruti a wĩra magĩthiaga hamwe na ũiguano, hatarĩ kĩrigiicano, tondũ matambũra mao maarĩ na ũtaaro, na nĩ ũndũ ũcio matigagayagaya. Mĩthingi ĩrĩa yaamũkĩrirwo thĩinĩ wa mũbango witũ nginya 1864 nĩyathiire ĩkĩhũthĩrwo wĩra-inĩ o ũrĩa ũkĩnenehaga na ũgĩtamba kũrĩ mabũrũri mangĩ na ndũrĩrĩ ingĩ.
GSAM 355Ciama cia Othe Igĩthondekwo
GSAM 355.1O ũrĩa ndũmĩrĩri yathiire na mbere, ciama ici cia othe nĩciathondekirwo, na atongoria acio magĩcagũragwo mĩcemanio-inĩ ĩrĩa yarũmĩrĩraga mũbango wa ihinda wa Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe:—
GSAM 355.2Kĩama kĩa Ngwatanĩro kĩa Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe—kĩama kĩtĩkĩrĩtio nĩ watho kĩrĩ na andũ 21, kĩa kũnyita marũa ma ũmwene wa indo cia ciikaro iria nyingi cia wĩra thĩinĩ wa Amerika na mabũrũri mangĩ.
GSAM 355.3Kamĩtĩ ya Ũmĩceni wa Mabũrũri Mangĩ—ya kũrora na gũtambia wĩra wa ũmĩceni nja ya ngwatanĩro cia makanitha iria cĩrĩ na mũbango.
GSAM 355.4Kĩama kĩa Tũbuku kĩa Mabũrũri Mothe—kĩrĩa wĩra wakĩo warĩ kũgayana maũndũ ma gũthomwo na kwandĩkĩrana marũa, gĩgĩcaria njĩra cia kwambĩrĩria mĩceni mĩerũ.
GSAM 355.5Kĩama kĩa Wĩyathi wa Ndini—wĩra wakĩo ũrĩa wamũre warĩ gũteithia arĩa manyariiragwo nĩ ũndũ wa ũrĩa thamiri ciao cĩmeetaga, na kũgayana maandĩko ma mĩthingi ya wĩyathi wa ndini.
GSAM 355.6Kĩama kĩa Thukuru ya Thabatũ kĩa Mabũrũri Mothe—kĩrĩa gĩtũmi gĩakĩo kĩarĩ gwaka na gũtũma wĩra wa Thukuru ya Thabatũ ũthiĩ na mbere kũndũ guothe kũrĩa gwakoragwo wĩra.
GSAM 355.7Kĩama kĩa Ũmĩceni wa Ũgima wa Mwĩrĩ na Ũtugi—wĩra wakĩo ũkoniĩ kũruta mandagĩtarĩ na anaathi ũmenyo, gũtongoria ciikaro cia kũhoneria na kũnyiitĩra ũgima wa mwĩrĩ, nyũmba cia ciana cia ngoria, cia athuri na atumia akũrũ, na ingĩ.
GSAM 355Kũndũ Kũrĩa Wĩra Wakinyĩte Nginya 1868
GSAM 355.8Nginya 1868 kũndũ kũrĩa twarutaga wĩra kwarĩ kĩcunjĩ kĩa Mabũrũri Magwatanĩte kĩrĩa kĩrĩ mwena wa irathĩro wa Rũũĩ rwa Missouri, na mwena wa gathigũrũ wa mũhari ũrĩa ũthiĩte irathĩro na ithũĩro ũringanĩte na mũhaka wa gũthini wa Missouri. Ihinda-inĩ rĩu Kamĩtĩ ya Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe yarĩ na andũ 3 wiki, na mũnene wa kĩama aarĩ ũmwe wao. Ngwatanĩro 8 cia makanitha cia icigo ciothe ciaroragwo nĩ Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe, kĩrĩa kĩarĩ na gĩtina gĩakĩo kĩa wĩra kũu Battle Creek, Michigan.
GSAM 356Gĩtũmi Gĩatũmire Gũthondeka Mũbango Rĩngĩ Gũkorwo Kũrĩ kwa Bata
GSAM 356.1O ũrĩa ndũmĩrĩri yatambire kũrĩ mabũrũri mangĩ, nĩkuumĩrire bata wa gũthondeka rĩngĩ mũbango wa kũndũ guothe kwa wĩra. Nĩ ũndũ ũcio, maũndũ nĩmaambĩrĩirio gwĩkwo mwaka-inĩ wa 1897 merekeire ũndũ ũcio; no wĩra wa kũbangũra rĩngĩ nĩũhingĩtio na ũkinyanĩru makĩria mĩaka 4 ĩrĩa mĩthiru. Ihinda-inĩ rĩu Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe kĩa Ũraya nĩkĩthondekirwo, kĩrĩ na kamĩtĩ ya ũtungata ya andũ 14; na Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe kĩrĩa kĩa mbere, kĩrĩ na gĩtina gĩakĩo kũu Washington, D.C., kĩrĩ na kamĩtĩ ya ũtungata ya andũ 28. Andũ acio marũgamĩrĩire maũndũ mothe ma ndũmĩrĩri, na kamĩtĩ ĩyo ĩrĩruta wĩra ithenya-inĩ rĩa ciama imwe cia othe iria ciatiirwo.
GSAM 356Ũrĩa Mũbango Waahaana 1 Mweri wa 1, 1903
GSAM 356.2Maũndũ maya moimĩte Ibuku-inĩ rĩa Mwaka rĩa Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe rĩa 1904 nĩmonanagia ũhoro ũmwe wa mĩigana ũrĩa ũkenagia, nginya 1 mweri wa 1, 1903:—
GSAM 356.3Ihinda-inĩ rĩu wĩra witũ ũrĩa warĩ na mũbango warĩ na Ciama Inene cia Kanitha wa Thĩ Yothe 2, irĩ na Ngwatanĩro cia Ũmwe 14, Ngwatanĩro cia makanitha cia icigo 72, na mĩceni 42. Ici igayanĩtio ũũ: Ngwatanĩro cia makanitha cia icigo thĩinĩ wa Amerika ya Gathigũrũ, 49; nja ya Amerika ya Gathigũrũ, 23. Ngwatanĩro cia Ũmwe thĩinĩ wa Amerika, 8; mabũrũri-inĩ mangĩ, 6. Kũndũ kwa wĩra wa ũmĩceni thĩinĩ wa Amerika, hamwe na Alaska, Hawaii, na New Foundland, 5; mĩceni ĩrĩa ĩrĩ nja ya Amerika, 37, na ĩrĩ kũndũ gũkũ: 12 Ũraya; 4 Afrika; 3 Asia; 2 Amerika ya Gũthini; 2 Afrika ya Gũthini; na ĩrĩa ĩtigairie ĩrĩ Amerika ya Gatagatĩ, Mexico, West Indies, na ciigĩrĩra cia Iria rĩa Pasifiki. Mĩceni ĩno ĩrĩ na ahunjia 67 arĩa maigĩrĩirwo moko na arĩa metĩkĩrĩtio kũhunjia, na makanitha 131.
GSAM 356Ũmwe Gatagatĩ ka Mĩtugo Ĩtiganĩte
GSAM 356.4Nĩ ũndũ wa kũũmĩrĩria ngoro kũmenya atĩ ciama ici itiganĩte, irĩ mabũrũri-inĩ na ndũrĩrĩ-inĩ itiganĩte, ciothe nĩciĩgwataniĩte nĩguo itwarie mbere ũhoro ũmwe mũnene wa ma na ũhonokio wa andũ. Tũtiĩhokete o mũtugo wa nja wa mũbango, no twĩhokete Ngai, mwene mũbango mwega. Na kĩrathimo gĩake kĩrĩ igũrũ rĩa wĩra wa aruti ake ũrĩa marutaga na ũmwe na ũiguano, no tũmenye ũrĩa kũrĩ kwega na kũrĩ gũkenia gũkorwo “maũndũ mothe mekagwo na mũtugo mwega, na na mũbango.”
Notes
- Tito 1:5. ↩
- Kwanĩrĩrũo gwa ũtukũ gatagatĩ, 15 Feburuari 1844. ↩
- Tito 1:5-9. ↩
- 1 Timotheo 3:1-15. ↩
- 1 Petero 5:1-6. ↩
- Mathayo 23:11. ↩
- Ũira kũrĩ Kanitha, Gĩtabu 1, p. 210. ↩
- Ũcio ũcio, mĩ. 649, 653. ↩
- Ũira kũrĩ Kanitha, Gĩtabu 5, mĩ. 236, 237. ↩
- Ũcio ũcio, p. 534 (kũhũthĩrĩrio nĩ gwongerete). ↩
- Aefeso 4:12, 13. ↩