Mũrango 27 — Ũira Ũngĩ Ũkĩonwo Ũrĩ wa Ma
GSAM 442.1“Jehoshafatu akĩrũgama, akiuga atĩrĩ, Njiguai, inyuĩ andũ a Juda, na inyuĩ mũikaraga Jerusalemu; ĩtĩkiai Mwathani Ngai wanyu, na nĩmũrĩrũgama na hinya; ĩtĩkiai arathi ake, na nĩmũrĩgaacĩra.”1
GSAM 442.2Mĩaka ĩrĩa yathirire, ũira nĩwaheanirwo na njĩra ya kĩheo kĩa ũrathi, atĩ o mbere ya mũthia, makarata marĩa macabĩtwo ma ũhoro ũyũ wa ma nĩmakahurunjwo “ta mathangũ ma ihinda rĩa kũhũngũka.” Ũrĩa ũndũ ũcio ũngĩahotĩkire, tiga andũ arĩa metĩkĩtie ũhoro wa ma marangĩirwo kana makũngũĩrĩrio nĩguo marute wĩra ũcio, nĩkĩo kĩũria kĩrĩa kĩarũgire meciiria-inĩ ma andũ aingĩ. Ũtongoria-inĩ wa Ngai, kaingĩ maũndũ manene nĩmahĩngagio kuuma kwambĩrĩria-inĩ gũtarĩ na ũnene; na nĩguo kwahaana rĩrĩa njĩra ya kũruta wĩra yaciarirwo gatagatĩ gaitũ.
GSAM 442Kĩama kĩa Tũbuku na Wĩra wa Ũmĩceni
GSAM 442.3Hakuhi na mwaka wa 1870, meciiria ma kwambĩrĩria kĩama kĩa tũbuku na wĩra wa ũmĩceni maambĩrĩirie kuoneka nĩ ũndũ wa wĩra wa aarĩ a Ithe witũ anini ehokeku a South Lancaster, Massachusetts. Aarĩ a Ithe witũ acio nĩmageririe, kwa ihinda rĩmwe, mũbango wa gũtũma magathĩti na tũbuku twa kanitha witũ na njĩra ya pootha kũrĩ andũ atiganĩte a nja ya wĩtĩkio witũ, na thuutha-inĩ makĩmandĩkagĩra marũa. Ũndũ ũcio nĩwatũmire andũ amwe metĩkĩre ũhoro wa ma, na ũgĩtũma Mũthuri S. N. Haskell eciirie kĩũria gĩkĩ: “Nĩ kĩĩ gĩngĩgirĩrĩria andũ aitũ othe kũruta ũrĩa aarĩ a Ithe witũ anini marutĩte?” Makĩria mwaka-inĩ wa 1871, ũhoro ũyũ nĩwarĩragio kaingĩ magathĩti-inĩ ma Gũtuĩria na Mũmenyithania. Mũcemanio-inĩ wa mwanya wa Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe ũrĩa wakorirwo mweri 29 wa mweri wa ikũmi na ĩĩrĩ, 1871, Mũthuri Haskell arĩ ho na akĩonania ũrĩa mũbango ũcio ũngĩateithĩirie wĩra, nĩmetĩkĩranire gũthaitha andũ mambĩrĩrie ciama cia tũbuku. Athuri S. N. Haskell, W. H. Littlejohn, J. N. Andrews, J. H. Waggoner, na I. D. Van Horn nĩmathuurirwo gũtuĩka kĩama gĩa gũthondeka wega mĩbango ya kwambĩrĩria ciama ta icio.
GSAM 443.1Mũbango ũyũ nĩwambĩrĩirie ihinda rĩerũ rĩa gũthiĩ na mbere na wĩra wa ndũmĩrĩri. O nginya hĩndĩ ĩyo, gũrutana ũhoro wa ma kũrĩ hakuhĩ guothe gwĩhokete wĩra wa mũhunjia mwoyo. Kwa mĩaka ĩmwe, Mũthuri Haskell nĩarutire wĩra na kĩyo kĩnene gũthooma na kũrehana mĩbango ya gũtũma kĩama kĩa tũbuku na wĩra wa ũmĩceni kĩgaacĩre. Nĩ kũmũhe gĩtĩĩo kĩrĩa kĩagĩrĩire rĩrĩa twauga atĩ ti-itherũ nĩwe warĩ mũtongoria wa mbere wĩra-inĩ ũcio. Ũcio ti ũhoro wa ciama cia tũbuku na wĩra wa ũmĩceni cia icunjĩ cia bũrũri (States) tu, no nĩwe, mwaka-inĩ wa 1878, wareheire Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe kĩrĩa gĩacemaniĩte Battle Creek mũbango wa Kĩama Kĩnene kĩa Tũbuku (kĩrĩa thuutha-inĩ gĩetirwo kĩa Mabũrũri Mothe). Handũ ha wĩra wakĩo nĩ bũrũri ũrĩa ũrĩ nja ya ngwatanĩro ciitũ cia makanitha, kũu America na o na mabũrũri-inĩ mangĩ.
GSAM 443Aandĩki Arĩa Mahotete Wĩra—Maria Huntley
GSAM 443.2Mwathani, ũtongoria-inĩ wake, nĩarũgamisirie aandĩki arĩa mahotete wĩra, na nĩmateithirie Mũthuri Haskell mũno wĩra-inĩ ũyũ. Mwarĩ wa Ithe witũ Maria Huntley nĩ ũmwe wa arĩa maarutire wĩra matarĩ na gwĩtigĩra, o na rĩrĩa (mĩaka-inĩ ya thuutha) aathĩnĩkire mũno mwĩrĩ; na nĩakuĩrĩire wĩra-inĩ wake hakuhi na mĩaka ikũmi na ĩna yathira. Nĩ ũndũ wa kĩyo gĩake, njĩra nyingĩ cia kũingĩra mabũrũri-inĩ mangĩ irĩa irĩ kuo rĩu nĩcioonekire rĩa mbere. Aandĩki angĩ nĩmanyiitĩire wĩra ũcio, na o ũrĩa handũ ha wĩra hongererekete, nĩkũbatarĩkĩte aandĩki a thiomi itiganĩte.
GSAM 444Ũrĩa Wĩra Ũyũ Ũgarũrĩte Makanitha ma Matũũra
GSAM 444.1No gĩciaro kĩrĩa kĩrĩ bata mũnene makĩria kĩa kwambĩrĩria wĩra wa kĩama kĩa tũbuku gatagatĩ gaitũ nĩ ũrĩa ũtũmĩte ngoro ya ũmĩceni ĩambĩrĩrie na ĩongerereke makanitha-inĩ ma matũũra. Ũheete o mũndũ mweke wa kũruta ũndũ na njĩra ya kwandĩkĩrana marũa na kũheana maandĩko ma gũthomwo, na wa kwĩigua akĩgĩĩrĩrĩrio nĩ wĩra wa kũruta na moko make nĩ ũndũ wa ũhonokio wa mĩoyo.
GSAM 444Ũira Ũkoniĩ Wĩra wa Tũbuku
GSAM 444.2Nĩguo tuonanie mũthemba wa marutani marĩa maaheanirwo na njĩra ya Roho wa ũrathi makoniĩ wĩra wa tũbuku na ũmĩceni, nĩtũkũruta ciugo kuuma Ũira kũrĩ Kanitha, namba 29 na 30:—
GSAM 444.3“Angĩkorwo nĩ kũrĩ wĩra ũrĩ bata makĩria ya ũrĩa ũngĩ, nĩ wa gũkinyĩria andũ maandĩko maitũ marĩa macabĩtwo, na ũguo kũmatongoria gũtuĩria Maandĩko. Wĩra wa ũmĩceni—kũingĩria maandĩko maitũ mĩciĩ-inĩ, kwaria na andũ a kuo, na kũhooya hamwe nao na kũmahooyera—nĩ wĩra mwega, na nĩ wĩra ũngĩruta arũme na atumia ũrĩa mangĩruta wĩra wa ũrĩithi wa andũ.
GSAM 444.4“Ti o mũndũ ũrĩa wagĩrĩire wĩra ũyũ. Arĩa marĩ na iheo na ũhoti mwega makĩria, arĩa makanyiita wĩra na ũmenyo na mũbango, na magathiĩ naguo na mbere na hinya ũtagaaga, nĩo magĩrĩirwo nĩ gũthuurwo. No nginya gũkorwo na mũbango ũrĩa ũthondeketwo wega mũno; na mũbango ũcio ũrũmĩrĩrwo na wĩhokeku. Makanitha ma o handũ magĩrĩirwo nĩ kwĩrutĩra mũno wĩra wa tũbuku na ũmĩceni na kuona bata waguo.”
GSAM 444.5“Wĩra wa tũbuku na ũmĩceni nĩ wĩra mwega. Nĩ wĩra wa Ngai. Ũtigĩrĩirwo nĩ kũnyararwo na njĩra o na ĩrĩkũ; no nĩ kũrĩ ũgwati ũtathiraga wa kũũtha kuuma kĩrĩa waagĩrĩirwo nĩ gũhĩngia. Ahunjia a kwendia mabuku nĩmabatarĩkĩte kũruta wĩra wa ũmĩceni. Andũ arĩa matarĩ na mĩtugo mĩega ya gũikara na andũ matigĩrĩire wĩra ũyũ. Arũme na atumia arĩa marĩ na ũũgĩ wa gũikara na andũ, mĩario mĩega, ũhoti wa kuona maũndũ marĩ mbere na meciiria ma gũtiganĩra maũndũ, na arĩa mamenyaga bata wa mĩoyo, nĩo mangĩgaacĩra.”
GSAM 445.1Kwendio kwa mabuku, tũbuku, na makarata ma ũhunjia ma thogora wa makĩria ya $8,000,000 kwa ihinda rĩa mĩaka ikũmi na ĩĩrĩ nĩ makanitha maitũ na ahunjia a kwendia mabuku, nĩ ũira mũnene wa bata wa wĩra wa Kĩama kĩa Tũbuku na Wĩra wa Ũmĩceni.
GSAM 445Ũrathi na Ũũgĩ wa Thĩ
GSAM 445.2Nĩ kwarĩ na kiugo kĩa ũrathi kĩrĩa kĩaheanirwo gĩkoniĩ wĩra wa Europe, na nĩgĩkũhĩngio o ta ũrĩa kiugĩte, nginya kĩagĩrĩire kũririkanwo haha. Aruti a wĩra na andũ nĩmoigaga atĩ wĩra ndũngĩathiĩrire kuo, makĩria Scandinavia, o ta ũrĩa wathiĩraga America. Mũtumia wa White nĩamakĩirie rĩrĩa oigire atĩ wĩra ti kũgaacĩra tu ũngĩagaacĩire, no o na nĩũngĩagwatĩrĩirwo na njĩra ĩrĩa wagwatĩrĩirwo nayo America. Oigire atĩ Mwathani nĩamwonetie atĩ angĩambĩrĩirie kũruta gĩcunjĩ kĩao kĩa ikũmi, o na kuuma kũrĩ mĩcaara yao mĩnini, Ngai nĩangĩamatũmire magaacĩra makĩria mũno ya ũrĩa meehokete. O na nĩamerire atĩ ahunjia a kwendia mabuku nĩmangĩendirie mabuku Scandinavia na njĩra ya andũ kwĩandĩkĩtha mbere ya gũheeo mabuku, na wĩra ũcio nĩũngĩagaacĩire. Atongoria a nyũmba cia gũcaba mabuku cia mabũrũri macio moigire atĩrĩ, “Ũguo gũtingĩhotĩka”; nĩ “matendĩtie mabuku na njĩra ĩyo o na rĩmwe.” Ũrĩa kwacokire gũthiĩ kuonanetie atĩ kĩrĩa mũraika wa Mwathani aamwonirie gĩkoniĩ ũhoro ũyũ nĩkĩarĩ igũrũ mũno ya ũũgĩ wa endia na acabĩ a mabuku a thĩ. Wĩra wa kũhunjia na kwendia mabuku kuo nĩũgaacĩire kuuma o kwambĩrĩria kwaguo. Amwe a arĩa maambĩrĩirie kũruta gĩcunjĩ kĩa ikũmi kĩa mĩcaara yao mĩnini nĩguo mateithie wĩra, nĩmatuĩkĩte ahunjia a kwendia mabuku. Matĩĩrĩhokagia tu, no o na nĩmagĩaga na indo nyingĩ makĩria ya mbere, na nĩ ũndũ ũcio makahota kũruta gĩcunjĩ gĩa ikũmi kĩnene makĩria mũno.
GSAM 445.3Mwaka-inĩ wa 1895, ahunjia a kwendia mabuku nĩmendirie mabuku ma thogora wa makĩria ya $40,000, kuuma kũrĩ maandĩko marĩa macabĩtwo nyũmba-inĩ iitũ ya gũcaba mabuku ĩrĩa ĩrĩ Christiana, Norway. Rorai ũndũ ũyũ ta ũrathi ũngĩ ũhĩngĩte, na ũcio ũgĩhĩnga o na andũ a kũu guothe, thĩinĩ wa kanitha na nja yaguo, makĩhakania atĩ ndũngĩahotĩkire.
GSAM 445.4Ũhoro-inĩ wa wĩra wa ciama cia tũbuku irĩa ciambĩrĩirio mwaka-inĩ wa 1871 na thuutha waguo, nĩtũngiuga tũtarĩ na nganja atĩ andũ arĩa marehetwo kũrĩ ũhoro wa ma na kĩyo kĩa aruti acio a wĩra nĩmarĩ hakuhĩ kũigana na arĩa marehetwo nĩ kĩyo kĩa ahunjia ene. Na njĩra ya wĩra ũyũ, ndũmĩrĩri nĩĩkũhunjĩrio ndũrĩrĩ ciothe na thiomi ciothe cia thĩ.
GSAM 446Mathaga ma Kwĩgemia na Wĩra wa Tũbuku
GSAM 446.1Kĩama kĩa Tũbuku na Wĩra wa Ũmĩceni kĩa California nĩkĩamenyithanirie ũhoro ũrĩa ũrĩ wa gũkenia mweri wa kana, 1873. Ũhoro ũcio warĩ atĩ mathaga ma kwĩgemia marĩa maarutĩirwo kĩama kĩu nĩ arĩa metĩkĩrĩte ũhoro wa ma bũrũri-inĩ ũcio, o nginya hĩndĩ ĩyo, nĩmaatwekerio, magĩthimwo ũtheru wamo, na magĩendio na thogora wa thahabu na betha iria maarĩ nacio, makĩruta $200. Mbia icio ciothe nĩciagũrĩte makarata ma ũhunjia, tũbuku, na magathĩti marĩa maaheanĩtio. Na kĩama nĩkĩamenyete na ũma atĩ andũ mĩrongo ĩĩrĩ nĩmatũmĩtwo metĩkĩra ũhoro wa ma nĩ maandĩko marĩa maagũrĩtwo na mbia cia mathaga macio. Gatagatĩ ka arĩa maamenyire ũhoro wa ma na njĩra ya gũthoma haarĩ na John I. Tay, wa Oakland, California.
GSAM 446San Francisco, Handũ ha Wĩra wa Ũmĩceni
GSAM 446.2Mwaka-inĩ wa 1875, kanitha wa San Francisco nĩwaaheirwo ũira wa bata mũno, ũrĩa tũkũririkana rĩu nĩ ũndũ wa ũrĩa ũhĩngĩte na njĩra ĩrĩa ĩonekete mũno. Kuuma kwambĩrĩria, kanitha ũyũ wakoragwo ũkĩbatarĩka gũkombora nyũmba nene cia kũhooyera, na ũndũ ũcio ũgĩtũma mbia nyingĩ ihũthĩrwo na ũkĩmahe thĩna. Nĩgũkorwo matingĩahotire gũkorwo na mĩcemanio ĩrĩa ĩrũmĩrĩrĩte thĩinĩ wacio, tondũ mahinda maingĩ nyũmba icio ciabatarĩkaga nĩ maũndũ mangĩ.
GSAM 446.3Hwaĩ-inĩ wa mweri 14 na wa mweri 20 wa mweri wa kana, 1875, andũ arĩa atongoria a kanitha wa San Francisco nĩmetirwo macemanie mũciĩ wa mũtumia wa J. L. James, njĩra-inĩ ya Fifth Street, hakuhĩ na Market Street. Mũtumia wa White nĩatũheire kũu ũhoro wa ũrĩa onetio kĩoneki-inĩ ũkoniĩ mũikarĩre ũcio. Ũhoro ũcio warĩ atĩ San Francisco ĩgũtũũra ĩrĩ handũ ha ũmĩceni, harĩa wĩra ũngĩarutĩka; na atĩ andũ nĩmangĩathiĩrire na mbere kwĩtĩkĩra ũhoro wa ma, angĩkorwo ũndũ ũcio ũngĩatongoririo na ũũgĩ. Nyũmba ya kũhooyera ĩngĩaakĩirwo, ĩrĩa andũ mangĩetirwo moke, na harĩa wĩra ũngĩarutĩrwo, andũ nĩmangĩongereirwo mũigana-inĩ wao. Andũ acio nao nĩmangĩateithĩirie kũrĩha maũndũ ma wĩra na gũthiria thiirĩ ũrĩa ũngĩakorirwo rĩrĩa nyũmba ya mĩcemanio ĩhaarĩrio.
GSAM 447.1Mũtumia wa White nĩathiire na mbere akiuga atĩ nĩonete atĩ rĩrĩa angĩathaithire kanitha wa San Francisco ũhoro wa bata wa gwaka nyũmba ya kũhooyera, kũrĩ kanitha ũcio mũthĩni ũndũ ũcio ũngĩahaana ta gũthiĩ nduma-inĩ. No nĩaathĩtwo oige atĩ o ũrĩa mangĩambĩrĩirie gũthiĩ na mbere, nĩmangĩonire ũtongoria wa Ngai ũkĩmahingũrĩra njĩra mbere yao, o gatambĩ kuuma karĩa kangĩ; na atĩ arata nĩmangarũgamisirio o njĩra-inĩ yothe, nginya mũthia thiirĩ ũcio wothe ũrĩhwo.
GSAM 447.2Nĩ ũndũ niĩ nĩndarĩ ũmwe wa arĩa anini macemanirie mĩcemanio-inĩ ĩrĩa yambĩrĩirio kwarĩrwo, no ngiuga atĩ meciiria ma gĩkundi kĩu, kĩrĩa hakuhĩ othe a kĩo maarĩ athĩni a thĩ ĩno, kwambĩrĩria gwaka nyũmba ya mĩcemanio ya fũti 35 x 80 nĩmaahaanaga ti-itherũ ta “gũthiĩ nduma-inĩ.” Na ũndũ ũcio warĩ itũũra-inĩ inene harĩa gũgũra gĩthaka gĩa gwaka gĩonekaga gĩkĩbatarĩka mbia itanyiihĩte gũkĩra $6,000. Kĩrĩa gĩatũmire mambĩrĩrie gũthiĩ na mbere nĩ wĩhokeku wao mũiganu atĩ ũira ũrĩa maaheirwo nĩ Mũtumia wa White waumĩte kũrĩ Mwathani, na atĩ ti-itherũ nĩũngĩahĩngire.
GSAM 447.3Nĩ ũndũ ndĩnyiitĩire wĩra ũcio kuuma kwambĩrĩria kwaguo o nginya rĩu, o na angĩkorwo ti mahinda mothe, nĩngwenda kuuga haha atĩ ũira ũcio warĩrwo haha igũrũ nĩũhĩngĩte maũndũ-inĩ mothe. Rĩrĩa twambĩrĩirie gũcaria ithaka cia gwaka, nĩtwahotire kũgũra na $4,000 gĩthaka kĩrĩa thogora wakĩo warĩ $6,000. Mwarĩ ũmwe wa Ithe witũ nĩoigire atĩ nĩangarutire $1,000 angĩahotire kwendia mũciĩ wake. O ro hau nĩaheire mũendia wa ithaka indo icio ciake, nake akĩmwĩra atĩ thogora ũcio warĩ mũnini mũno. O mbere ya ciumia igĩrĩ gũthira, mũciĩ wake nĩwendĩtio na $1,000 makĩria ya thogora ũrĩa aambĩrĩirie kwĩciiria, na kĩrĩkanĩro gĩake gĩkĩrĩhwo. Mũndũ ũngĩ, mũrũ wa Ithe witũ mũthĩni ũrĩa ũtoonaga ũrĩa kanitha ũngĩaakĩirwo, no akaauga atĩrĩ, “Angĩkorwo Mwathani nĩoigĩte no nginya ũndũ ũcio wĩkwo, nĩakahingũra njĩra na njĩra ĩmwe,” nĩamakire rĩrĩa onire atĩ indo cia ũmwe wa andũ a mũhĩrĩga wake ciaiganĩtwo, na atĩ nĩaheirwo $20,000 kuuma kũrĩ cio. Nĩarutire $1,000 cia gwaka nyũmba, na akĩgũra gĩcunjĩ kĩmwe kĩa ithatũ kĩa gĩthaka kĩa kanitha nĩguo eeyakĩre nyũmba ya gũikara; na ũguo akĩteithia kĩama na njĩra igĩrĩ.
GSAM 448Ũteithio wa Bata Mũnene kũrĩ San Francisco
GSAM 448.1Ũguo no twarĩrie iheo na maũndũ ma ũtugi maingĩ marĩa kĩama gĩakorire o kĩgĩthiĩ na mbere na gwaka nyũmba. Nĩkũigana kuuga atĩ nyũmba ya kanitha nĩyaakĩirwo na mbia hakuhi $14,000, hamwe na gĩthaka, na makĩria ya nuthu ya mbia icio nĩciarutĩtwo nĩ aheani mbere ya nyũmba gũthira. Laguna Street, kũrĩa nyũmba yaakĩirwo, nĩkwarĩ gĩcunjĩ kĩa itũũra kĩrĩa gĩatariĩ nyũmba cia thukuru. Nĩ ũndũ ũcio kĩama gĩa thukuru nĩgĩokire gũkombora nyũmba cia thĩ cia kanitha cia kũrutanĩra thukuru o na mbere ya nyũmba gũkunĩkĩrwo. Dola mĩrongo mũgwanja na ithano cia gũkombora o mweri, iria ciakĩragĩrwo kwa hakuhi mĩaka ĩĩrĩ, nĩciarĩhaga magetha ma thiirĩ na mahũthĩrĩre ma o mũthenya, na igĩtiga kĩama gĩkĩhota kũrĩha thiirĩ ũrĩa watigaire na mbia iria gĩngĩahotire gũkũngũĩrĩria.
GSAM 448Nyũmba ya Kũhonia na Maĩ
GSAM 448.2Rĩu nĩ gĩcunjĩ kĩnini tu gĩa thiirĩ ũrĩa wakorirwo hĩndĩ ĩyo gĩtigaire, na nyũmba-inĩ ya thĩ ya kanitha nĩ kũrĩ nyũmba ya kũhonia na maĩ ĩrĩ na indo ciothe ibatarĩkaga. Nyũmba ĩyo ĩtirĩ na thĩna wa mbia, na thogora wayo nĩ mũnene mũno gũkĩra thiirĩ ũrĩa ũtigaire, ũrĩa ũrĩ hakuhĩ gũthira.
GSAM 448.3Gĩcunjĩ kĩa ũira gĩkoniĩ andũ kwĩtĩkĩra ũhoro wa ma nĩkĩhĩngĩte na njĩra ya magegania mũno. Ti mĩrongo tu, no magana ma andũ nĩmaamũkĩrĩte ũtheri wa ũhoro wa ma itũũra-inĩ rĩu, na rĩu nĩmahuranĩtio mĩena-inĩ ĩtiganĩte ya thĩ. Hĩndĩ na hĩndĩ rĩrĩa thĩĩte San Francisco, nĩnjĩonaga andũ eerĩ nginya ikũmi arĩa metĩkĩrĩte ũhoro wa ma kuuma hĩndĩ ĩrĩa tũcemanirie nao rĩa mũthia; na mũthia ndũkinyĩte.
GSAM 449Gĩkuũ kĩa Mũthuri White
GSAM 449.1Hakuhi na mwaka wa 1880, Mũtumia wa White nĩarutirwo na njĩra ya Roho wa ũrathi eere mũthuuriwe, Mũthuri James White, atĩ nĩagĩrĩirwo nĩ gũtiga maũndũ maingĩ ma kũmenyerera na marĩa eegĩĩte nayo, na amarekererie moko ma andũ angĩ arĩa anini makĩria wake, nake “ehaarĩrie mogarũrũku make ma mũthia”—atĩrĩ, rũgendo rwake rwa gũũkũ thĩ rwagĩrĩirwo nĩ gũthira narua. Nĩambĩrĩirie gwathĩkĩra marutani macio, na ndarĩ mũthito, nĩgũkorwo mwaka-inĩ wa 1881 wĩra wake nĩwathirire, na akĩkoma thĩinĩ wa Jesũ. Mweri 31 wa mweri wa mũgwanja nĩanyiitirwo nĩ mũrimũ wa malaria. Mweri 3 wa mweri wa kanana nĩarutirwo mũciĩ wake agatwarwo Nyũmba-inĩ ya Ũgima wa Mwĩrĩ ya Battle Creek, kũrĩa aamenyerirwo na akĩheeo ũteithio wothe ũrĩa ũngĩahotĩkire, no ũndũ ũcio ndwamũteithirie. Nĩathiire na mbere gũthĩĩna makĩria. Kuuma o kwambĩrĩria kwa mũrimũ wake, nĩeiguaga atĩ “mogarũrũku make ma mũthia” nĩmakinyĩte.
GSAM 449Ciugo cia Mũthuri Smith
GSAM 449.2Mũthuri Uriah Smith, akĩarĩria ũhoro ũcio, oigĩte atĩrĩ: “Mũikarĩre wa gĩkuũ gĩake ndũngĩahotire gũkorwo mwega makĩria. Ihinda rĩothe rĩrĩa aarĩ na ũmenyo matukũ-inĩ matatu ma mũthia ma mũrimũ wake, nĩaheanaga ũira atĩ ndarĩ na ruo. Kĩrĩndĩ kĩnene kĩa arata a ma arĩa maarĩraga nĩkĩrũgamĩte thĩinĩ na nja ya nyũmba, rĩrĩa mũthenya ũcio mwega wa Thabatũ, thuutha wa mũthenya gatagatĩ, muoyo wake wathiraga kahora kahora. O ta ũrĩa mũndũ agũkoma na thayũ, nĩguo aathiire gĩkuũ-inĩ; na rĩrĩa ũndũ wothe wathirire, thayũ mwega ũgĩoneka ũikarĩte ũthiũ-inĩ wake guothe. Ũndũ ũcio wahaanaga ta hĩndĩ ĩrĩa ihooya rĩrĩ rĩacookerio:
GSAM 449.4Rĩrĩa aakuire aarĩ na mĩaka mĩrongo ĩtandatũ na matukũ meerĩ. Gĩtĩĩo kĩrĩa aaheagwo kũu Battle Creek nĩkĩonekire rĩrĩa andũ arĩa matanini gũkĩra ngiri igĩrĩ na magana matano mookire gũthiika mũthenya wa mweri 13 wa mweri wa kanana. Nĩarũmĩrĩirwo nginya handũ hake ha gũhurũka ha mũthia kũrĩa Mbĩrĩra-inĩ cia Oak Hill nĩ mũhari wa ngaari cia mbarathi mĩrongo kenda na ithano na kĩrĩndĩ kĩnene kĩa andũ arĩa maathiiaga na magũrũ.
GSAM 450.1Kuuma kũrĩ ũira mũingĩ ũrĩa waheanirwo thuutha wa gĩkuũ gĩake na ũgĩcabwo thĩinĩ wa Gũtuĩria na Mũmenyithania, nĩtũkũruta ciugo ici kuuma kũrĩ maandĩko ma Mũthuri S. N. Haskell:—
GSAM 450.2“Rĩrĩa njĩciiria ũtua wake mwega wa maũndũ hakuhĩ o hĩndĩ yothe ya thĩna wa ũrĩkĩrĩru, ũiguanĩri wa ngoro yake na ũtugi wake ũrĩa onanagia kũrĩ arĩa maahĩtĩtie, o na kũrĩ arĩa maamwĩkĩte ũũru, o rĩrĩa onire marũũri ma kwĩrira kwao, na wendo wake wa kĩrĩa eetĩkĩtie atĩ nĩ kĩega, no ngiuga na ũma atĩ, Ithe thĩinĩ wa Isiraeli nĩagũĩte. Na o agĩhurũka, wĩra hamwe na andũ aingĩ nĩmakeigua ũrĩa magatariĩ ũhoti wake wa kuona maũndũ marĩ mbere na ũmenyereri wake wa ta ithe.”
GSAM 450.3Rĩrĩa aakuire, thũ ciitũ nĩcioigire atĩ ndũmĩrĩri no nginya ĩrũgame rĩu. Ũguo gũtiakĩrire; ciikaro icio aambĩrĩirie atongoretio nĩ guoko kwa Ngai nĩciagĩrĩirwo nĩ gũkũra ituĩke nene makĩria, ituĩke ta “mĩtĩ ĩrĩa ĩhaandĩtwo nĩ Mwathani,” ĩrĩa ĩngĩatambĩte honge nyingĩ cia gũciara maciaro.
GSAM 450Gũtuĩrwo kwa Maathani ma Ũhoro wa Ndini Kũkĩrathwo
GSAM 450.4Mĩaka mĩrongo ĩtano na ĩnana nĩĩthirĩte kuuma rĩrĩa arĩa maaheanaga ndũmĩrĩri ya mũraika wa gatatũ moigire atĩ ihinda nĩrĩgooka, kũringana na ũrathi wa Kũguũrĩrio 13, rĩrĩa andũ makanyariirwo kũu United States na handũ hangĩ nĩ ũndũ wa kũmenyerera maathani ma Ngai. Ibuku-inĩ rĩrĩa rĩandĩkĩtwo nĩ Mũtumia wa White, rĩĩtagwo Maandĩko ma Mbere, nĩtũthomaga ciugo ici ikoniĩ irutani rĩu:—
GSAM 450.5“Mũraika akiuga atĩrĩ, ‘Rorai!’ Ngĩtũmĩrĩrwo ndore arĩa aaganu, kana arĩa matetĩkĩtie. Othe nĩmarĩ na kũinainaina. Kĩyo na hinya ũrĩa warĩ na andũ a Ngai nĩwamarahũrĩte na ũkĩmarakaria. Mũrurungano, mũrurungano warĩ mĩena yothe. Ngĩona mĩbango ĩkĩthondekwo ya kũũkĩrĩra kĩrĩndĩ kĩrĩa kĩarĩ na ũtheri na hinya wa Ngai. Nduma ĩgĩtuĩka nene makĩria ĩkĩmairigĩcĩria; no nĩmarũgamire matarĩ na gũtengʼeneka, metĩkĩrĩtio nĩ Ngai na makĩmwĩhoka. Ngĩmona marĩ na kĩeha na makĩaga njĩra; thuutha-inĩ ngĩmaigua makĩgũthĩrĩria Ngai na kĩyo. Mũthenya na ũtukũ gũkayagĩra kwao gũtiathiraga: ‘Wendi waku, Wee Ngai, nĩwĩkĩke! Angĩkorwo ũndũ ũcio no ũgoocithie rĩĩtwa rĩaku, hingũrĩra andũ aku njĩra ya kũhonoka! Tũhonokie kuuma kũrĩ arĩa matakũhooyaga matũrigiicĩirie. Nĩmatũtuĩrĩire gĩkuũ; no guoko gwaku no kũrehere ũhonokio.’”2
GSAM 451.1“Thuutha-inĩ ngĩona atongoria a thĩ makĩaranĩria hamwe, na Shaitani na araika ake makĩruta wĩra na kĩyo matũũranĩirie nao. Ngĩona rwandĩko, na maandĩko marĩa maarutanĩtio naruo nĩmahuranĩtio mĩena-inĩ ĩtiganĩte ya bũrũri, makĩheana watho atĩ angĩkorwo andũ arĩa aamũre matikarekereria wĩtĩkio wao wa mwanya, matige Thabatũ na mamenyerere mũthenya wa mbere wa kiumia, andũ nĩmetĩkĩrĩtio, thuutha wa ihinda rĩmwe, kũmooraga.”3
GSAM 451Kũnyariirũo kũu Amerika
GSAM 451.2Arĩa matũregaga nĩmoigĩte atĩ kũnyariirũo gũtingĩoneka bũrũri-inĩ ũyũ, tondũ Watho wa Mũthingi wa Mabũrũri Magwatanĩte wĩtigagĩria atĩ, ‘Kĩama kĩa Athondeki a Mawatho gĩtikaathondeka watho wa kwambĩrĩria ndini, kana wa gũgirĩrĩria andũ matikarũmĩrĩre ndini yao na wĩyathi.’ Na rĩngĩ, ‘Rũandĩko rwa Ihooto cia Andũ’ rwa mabũrũri maingĩ marĩa magwatanĩte nĩrũgiria gũthondeka mawatho ma ndini. O na gũtuĩka nĩmoigaga ũguo, andũ aitũ nĩmathiĩte na mbere na kũhunjia ndũmĩrĩri ya kũmenyithania ũgwati, na kwĩharĩria kũrĩa kũbataranagia nĩguo matũnge ngarari ĩrĩa ĩgũũka.
GSAM 451.3Mwaka-inĩ wa 1863 nĩhathondekirwo kĩama kĩa kũgarũra Watho wa Mũthingi wa Mabũrũri Magwatanĩte na mawatho ma bũrũri, nĩguo mahote kũhũthĩrwo gũtũma andũ marũmĩrĩre ndini na hinya. Meciiria macio nĩmagĩire na arũmĩrĩri na ihenya mũno, na mwĩtĩkĩrie wa kũhinyĩrĩria andũ meke ũrĩa kwagĩrĩire, makĩria mũno ũhoro-inĩ wa kũmenyerera Mũthenya wa mbere wa kiumia, ũgĩtamba mũno, o nginya kũnyariirũo kwa ma gũkĩambĩrĩria mabũrũri-inĩ maingĩ. O na kũu mawatho ma Mũthenya wa mbere wa kiumia metĩkagĩria arĩa, nĩ ũndũ wa thamiri ciao, mamenyereraga mũthenya ũngĩ, andũ nĩmekĩtwo njera nĩ ũndũ wa kũaga kũmenyerera Mũthenya wa mbere wa kiumia.
GSAM 452Kũnyiitwo Maita 116
GSAM 452.1Mbere yakwa nĩkũrĩ mũtaratara wa maita 116 marĩa Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja manyiitirwo kũu Amerika, kuuma mwaka wa 1878 nginya mweri wa gatatũ, 1896. Gatagatĩ kao, 109 nĩmatuĩrĩirwo atĩ nĩmeehĩtie. Aingĩ ao nĩmekĩtwo njera matukũ 20 nginya 60, na ta andũ 12 makĩhinyĩrĩrio kũruta wĩra marĩ ‘kĩrĩndĩ kĩohetwo na mĩnyororo’, hamwe na aũragani, aiyĩ, na arĩa othe mehagia mũno makĩria. Maita macio mothe, arĩa maamatuĩraga ciira nĩmetĩkĩraga atĩ nĩ maarĩ andũ arĩa ega makĩria bũrũri-inĩ.
GSAM 452Kĩama kĩa Wĩyathi wa Ndini
GSAM 452.2Mũthenya wa 21 wa mweri wa mũgwanja, 1889, nĩkwambĩrĩirio kĩama kũu Battle Creek, Michigan, kĩetagwo Kĩama kĩa Bũrũri kĩa Wĩyathi wa Ndini. Itanya rĩakĩo rĩarĩ kũregana na mawatho ma ndini, kũmenyithia andũ aingĩ ũrĩa ndini na thirikari ya bũrũri ciagĩrĩire gũtũũrania, na gũteithia arĩa manyariiragwo nĩ ũndũ wa thamiri ciao. Kĩama kĩu nĩkĩarutire wĩra mũnene mũno wa gũtambaandia maandĩko, na wa kũhe andũ ũtheri ũhoro-inĩ wa mawĩra marĩa maagĩrĩirũo nĩ kũruta na mĩgwati ya mahinda macio bũrũri-inĩ witũ. Na ma, nĩkĩarutire wĩra mũnene wa gũtambaandia ũhoro wa kũmenyithania ũgwati ũrĩa ũrĩ ndũmĩrĩri-inĩ ya Kũguũrĩrio 14:9-12.
GSAM 452Ũteithio wa Magathĩti Matarĩ ma Ndini
GSAM 452.3Kũnyariirũo kũrĩa hĩndĩ ĩyo kwĩkĩragĩrwo Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja nĩkwandĩkirwo thĩinĩ wa maandĩko ma arũgamĩrĩri a magathĩti ta New York Sun, New York World, Chicago Inter Ocean, na mangĩ. Maandĩko nĩmoimire makĩaria na wĩyathi ũhoro wa ũthiũri ũtarĩ wa kĩhooto ũrĩa wekĩirwo mũndũ wa Mabũrũri Magwatanĩte nĩ ũndũ wa gwathĩkĩra thamiri yake na kũmenyerera mũthenya o ũrĩa wathĩtwo thĩinĩ wa rĩathani. Na njĩra ya maandĩko ma magathĩti ma mũthemba ũcio, ũhoro ũyũ nĩwamenyithirio athomi mamilioni. Thĩinĩ wa mweri ũmwe, ũhoro wa ma ũrĩa ũrĩ mũthingi wa Ndũmĩrĩri ya mũraika wa gatatũ nĩwamenyithirio andũ aingĩ gũkĩra arĩa twahotete gũkinyĩra mĩaka-inĩ ĩkĩrĩte 20.
GSAM 453Marakara ma Mũndũ Magĩtũma Mwathani Agoocwo
GSAM 453.1Nĩ ũndũ ũcio nĩkũonekaga atĩ kĩyo kĩa andũ kĩa kũgiria wĩra wa Ngai, na kũnyiita mawatho ma gũtĩrĩra Thabatũ ĩngĩ ĩrĩa ĩrũaga na ĩrĩa yathĩtwo thĩinĩ wa rĩathani rĩa kana, nĩgĩtũmĩte njĩra ĩhingũrwo nĩguo ũhoro wa ma ũthiĩ na mbere na ihenya makĩria.
GSAM 453.2Tũngĩciiria ũhoro wa marĩa mahingĩtio mĩeri mĩnini na njĩra ici, maandĩko meerĩ nĩmatũrĩkanaga na hinya. Rĩmwe roigaga atĩ, ‘Tũtingĩhota gwĩka ũndũ wa kũregana na ũhoro wa ma, no tũngĩhota kwĩka wa kũũteithia;’4 Na rĩrĩa rĩngĩ roigaga atĩ, ‘Ti-itherũ marakara ma mũndũ nĩmakagũtũma ũgoocwo; matigari ma marakara nĩũkamagirĩrĩria.’5
GSAM 453Ũrathi Ũkoniĩ Mawatho ma Mũthenya wa Mbere wa Kiumia
GSAM 453.3Thĩinĩ wa Ũira Namba 32, ũrĩa wacabarwo mwaka wa 1885, nĩkũrĩ ciugo ciũgĩte ũrĩa mawatho ma Mũthenya wa mbere wa kiumia mangĩtũũrio kũu Mabũrũri Magwatanĩte. Woigaga atĩ: ‘Nĩguo arĩa mathondekaga mawatho mendwo na andũ na matĩrĩrwo nĩo, nĩmagetĩkĩra kũhinyĩrĩrio atĩ mathondeke watho wa Mũthenya wa mbere wa kiumia.’6 Rĩu nĩtũciirie kahinda ũrĩa ũhoro ũyũ ũrĩkĩte kũhingio.
GSAM 453Mawatho ma Kĩonererie kĩa Thĩ Yothe
GSAM 453.4Mwaka-inĩ wa 1892, Kĩama kĩa Athondeki a Mawatho nĩkĩathigirĩirio gĩgirĩrĩrie Kĩonererie kĩa Thĩ Yothe kĩrĩa gĩarĩ gĩgwĩkĩrwo kũu Chicago, Illinois, kuuma mweri wa gatano nginya mweri wa ikũmi wa mwaka ũcio, gĩtigahingũrwo Mũthenya wa mbere wa kiumia. Watho wa ũguo nĩwatũũrirwo mũthenya wa 19 wa mweri wa mũgwanja, 1892, nĩ ũndũ wa kũhinyĩrĩrio o ta kũrĩa kwarathĩtwo hau igũrũ. Na nĩkũrĩkanwo atĩ rĩrĩ nĩrĩo rĩarĩ riita rĩa mbere Kĩama kĩa Athondeki a Mawatho kĩa Mabũrũri Magwatanĩte ma Amerika ya Gathigathini gĩthondeke watho ũkoniĩ ũhoro wa Thabatũ.
GSAM 453.5Makanitha nĩmatũmire mĩtaratara mĩnene mũno ya marĩĩtwa, na mahoya maandĩke, na ndũmĩrĩri cia thimũ. Matiarĩ o kũhoya Kĩama kĩa Athondeki a Mawatho, no ningĩ nĩmaamenyithanirie na ũtugi (?) kũrĩ arĩa maakĩrĩ thĩinĩ atĩ ‘na ũndũ ũyũ nĩtwĩhĩtĩte o mũndũ kũrĩ ũrĩa ũngĩ atĩ kuuma rĩu tũtikaahũrĩra mĩtĩ kana tũtĩrĩre mũndũ o na ũrĩkũ ũrĩ thĩinĩ wa Kĩama kĩa Athondeki a Mawatho, arĩ wa kĩama kĩrĩa kĩa igũrũ kana arĩ mũrũgamĩrĩri, arute wĩra o na ũrĩkũ kana aikare gĩtĩ-inĩ o na kĩrĩkũ kĩa kwĩhokerwo, angĩĩtĩkĩra na mĩtĩ kũheana ũteithio ũngĩ o na ũrĩkũ kũrĩ Kĩonererie kĩa Thĩ Yothe, tiga o arũmĩrĩire maathani marĩa megwetetwo matuĩro-inĩ maya.’ Maathani macio maarĩ atĩ Kĩonererie gĩkoragwo gĩhingĩtwo Mũthenya wa mbere wa kiumia.
GSAM 454Mĩario Thĩinĩ wa Kĩama kĩa Athondeki a Mawatho, 1892
GSAM 454.1Ta kĩonereria kĩa mĩario ĩrĩa yarĩ thĩinĩ wa Kĩama kĩa Athondeki a Mawatho hĩndĩ watho ũcio watũũrirwo, thoma maya marũmĩrĩire:
GSAM 454.1‘Nĩngwenda kuona ũhoro ũcio wa kũrega ũandĩkĩtwo na njĩra ĩtarĩ nganja, na ũrehetwo nĩ Kĩama kĩa Athondeki a Mawatho kĩa Mabũrũri Magwatanĩte. Wandĩkei. Mũngĩwandĩka atĩa? ... Wũtũũriei ciugo, angĩkorũo mũrĩ na ũcamba; wũtĩrĩrei, angĩkorũo mũrĩ na ũcamba; nĩ arĩkũ gatagatĩ-inĩ ka arĩa mangĩũtĩrĩra na mĩtĩ mangĩcooka gũkũ rĩngĩ? Nĩndĩrĩgĩrĩire atĩ gũtirĩ o na ũmwe. Nĩmũkwĩrehera ũgwati inyuĩ ene nĩ ũndũ wa kũũregana.’
GSAM 454Kwĩraha kwa Kanitha
GSAM 454.2Arĩa maathigirĩirie na magĩtũma Kĩama kĩa Athondeki a Mawatho gĩtũũrie watho ũyũ nĩmoonaga ũguo ũrĩ ũhootani wa bata thĩinĩ wa mũbango wao wa gũthondeka mawatho ma ndini. Ũguo nĩkũonekaga wega tondũ ũmwe wa ahunjia acio amenyegetu, akĩhunjia kũu Pittsburg, Pennsylvania, hĩndĩ nini thutha wa ũndũ ũcio, oigire atĩ:—
GSAM 454.3‘Ũrĩa kanitha ũrĩ na hinya kũrĩ ciama nene cia ũthamaki kana cia gũathana nĩwonanĩtio na hinya mũno ũhoro-inĩ ũrĩa wa hakuhĩ wa Kĩonererie kĩa Thĩ Yothe. Kĩama kĩa Igũrũ kĩa Mabũrũri Magwatanĩte, kĩrĩa gĩkĩrĩte ciama ciothe cia bũrũri, nĩkĩathikĩrĩirie mũgambo wa ndini na gĩgĩtũũria watho wa kũheana $5,000,000 kũrĩ Kĩonererie kĩa Thĩ Yothe, kĩrũmĩrĩire rĩathani rĩrĩa rĩaheirwo nĩ kanitha atĩ ihingo cia kĩonererie kĩu kĩnene itigahingũrwo Mũthenya wa mbere wa kiumia. Ũndũ ũcio mũnene na mwega nĩũtũmaga Mũkristiano eciirie atĩ angĩkorũo ũyũ nĩũngĩĩkĩka, maũndũ mangĩ marĩa mabataranagia o ta ũguo o namo no mekĩke. Kanitha nĩĩgũthiĩ na mbere na kũgĩa na hinya, na mũgambo wayo nĩũkaiguagwo maita maingĩ mũno matukũ-inĩ marĩa magoka gũkĩra marĩa mathirĩte.’
GSAM 454.3Nĩ ũndũ ũcio nĩtũrona ũrĩa ũira ũcio waheirwo mwaka wa 1885 ũhingĩtio na ũgũthiĩ na mbere na kũhingio.
GSAM 455Ũrũmwe wa Akatoliki na Aprotestanti
GSAM 455.1Ũhoro-inĩ ũyũ nĩtũkwaria ũhoro wa ũrathi ũngĩ wa mwaka wa 1885, ũrĩa ningĩ ũrĩ thĩinĩ wa Ũira Namba 32:—
GSAM 455.2‘Hĩndĩ ĩrĩa Ũprotestanti ũkaarambũrũkia guoko gwaguo ũringe mũgũrũko nĩguo ũnyiite guoko kwa ũthamaki wa Roma; hĩndĩ ĩrĩa ũkarambũrũkia guoko ũringe irima rĩtari na gĩturi nĩguo ũgwatanĩre moko na wĩtĩkio wa kwaria na maroho ma akuũ; hĩndĩ ĩrĩa, nĩ ũndũ wa hinya wa ngwatanĩro ĩno ya mĩthemba ĩtatũ, bũrũri witũ ũkaarega mĩthingi yothe ya Watho waguo wa Mũthingi, ũrĩa wambĩrĩirio ũrĩ thirikari ya Gĩprotestanti ĩrĩa andũ mathuuraga atongoria, na ũthondeke njĩra cia gũtambaandia maheeni na ũheenia wa papa, hĩndĩ ĩyo nĩtũngĩmenya atĩ ihinda nĩrĩkinyĩte rĩa Shaitani kũruta wĩra wa ciama cia kũgegania, na atĩ mũthia ũrĩ hakuhĩ.’7
GSAM 455.3Nĩguo tuonanie ũrĩa gĩcunjĩ kĩa mbere kĩa ũrathi ũyũ kĩrĩkĩte kwambĩrĩria kũhingio, nĩkũbataranagia o kwonania marĩa marekĩka matatũ-inĩ maitũ. Rorai Aprotestanti, ahunjia na andũ ao o hamwe, makĩenda kwendwo nĩ Akatoliki, makĩmeeta mooke ngwatanĩro-inĩ ciao, na maũndũ mangĩ ta macio. Nĩkũrĩkanwo atĩ mwaka-inĩ wa 1885, hĩndĩ ũira ũcio wa igũrũ waheanirwo, hatirĩ ta rũũri rwonagwo rwa maũndũ maya ma mũthemba ũyũ marĩa moneka rĩu.
GSAM 455.4Nĩguo ndonanie ũrĩa Aprotestanti mararambũrũkia moko mao mendaga ũteithio wa arũmĩrĩri a papa, nĩngũcokia ciugo kuuma gathĩti-inĩ ka Njata ya Kansas City (Mo.) ka mũthenya wa 18 wa mweri wa gatatũ, 1896.
GSAM 455Amethodisti na Mũthenya wa Patrick Mũtheru
GSAM 455.5Mũthenya wa Patrick Mũtheru, mũthenya wa 17 wa mweri wa gatatũ, 1896, Ndagĩtarĩ Mitchell, mũrĩithi wa kanitha ĩrĩa nene ya Amethodisti ya Kansas City, nĩaaririe thĩinĩ wa Nyũmba ya Nyĩmbo cia Kĩgano ya Coates, kũu Kansas City, Missouri. Gathĩti ka Njata koigire atĩ gĩcunjĩ kĩmwe kĩa mĩario ĩyo kĩarĩ ‘kagĩcunjĩ ka kĩgano’. Ndagĩtarĩ Mitchell nĩahũrĩirwo hĩ makĩanĩrĩra mũno hĩndĩ oigire ũũ:—
GSAM 455.6‘Kũmena andũ nĩ ũndũ wa ndini yao nĩ mwana wa ũrimũ. Tũrĩ na rũmena rũu tondũ tũtiramenya atũũrĩ-na-itũ wega. Ithuĩ Aprotestanti nĩtũrutanĩtio gwĩtĩkia maũndũ makoniĩ Akatoliki matarĩ ma kwarĩka. Akatoliki nao nĩmarutanĩtio gwĩtĩkia maũndũ makoniĩ Aprotestanti matarĩ ma kwarĩka. Rĩu nĩtũrona ũrĩa meciiria maitũ ũhoro-inĩ wa arĩa angĩ marĩ ma maheeni, hĩndĩ twakuhiĩrĩria mũndũ na mũndũ ũrĩa tũngĩhota kũrorana maitho-inĩ na kũgwatanĩra moko; angĩkorũo nĩtũngĩmenyana makĩria, nĩtũngĩendanire wega makĩria. Tũkoretwo tũrũgamĩte o mũndũ na mwanya wake tũkĩthũũrania. Thoni nĩikore arũmĩrĩri a Kristo ũrĩa mũrathime. Akristiano othe nĩmakũũrĩtwo na thakame o ĩmwe ya goro; nĩtũtĩrĩtwo nĩ ũtugi o ũmwe wa Ngai, na tũrĩgĩrĩire gũkinya igũrũ o rĩmwe. Tigai ndĩmwĩre, ariũ a Ithe witũ, nĩ wega tũmenyane tũrĩ gũkũ thĩ.’
GSAM 456.1Gathĩti ka Njata gathiĩte na mbere na kuuga atĩ:—
GSAM 456.2‘Ndagĩtarĩ Mitchell agĩcenjũkĩra Bathiri Dalton [mũthĩnjĩri-Ngai wa Gĩkatoliki], ũrĩa aikarĩte o na thuutha wake, na akĩrambũrũkia guoko gwake, akiuga atĩ, “Haha, Mũrũ wa Ithe witũ Dalton, guoko gwakwa nĩ gũkũ.” Bathiri Dalton akĩũkĩra na akĩnyiita guoko kũu kwarambũrũkĩtio; na rĩrĩa Ndagĩtarĩ Mitchell aamũhũthũrĩirie guoko, akiuga atĩ, “Nĩgũkorũo kũrĩ thoni nene mũno angĩkorũo, thutha wa gũtũũra ihinda iraya ũũ itũũra-inĩ o rĩmwe gũkũ thĩ, nĩtũngĩbatara mũraika wa gũtũmenyithania igũrũ. Nĩtũmenyane tũrĩ gũkũ thĩ.” Arĩa maamũthikagĩrĩria magĩhũra hĩ, na thutha wa Bathiri Dalton gũikara thĩ, Ndagĩtarĩ Mitchell agĩthiĩ na mbere na mĩario yake.’
GSAM 456Ũndũ Mũnene wa Gũtua Maũndũ
GSAM 456.3Nĩtũgũcokia ciugo kuuma ndũmĩrĩri-inĩ ĩngĩ yaandĩkirwo kũu Melbourne, Australia, mũthenya wa 18 wa mweri wa keerĩ, 1892:
GSAM 456.3‘Nĩndĩonanĩtio igũrũ rĩothe rĩkĩroreire ũrĩa maũndũ mareekĩka. Ihinda rĩa ũgwati nĩrĩkũguũrĩrio thĩinĩ wa ngarari ĩrĩa nene na ya ihinda iraya ĩkoniĩ ũthamaki wa Ngai gũkũ thĩ. Ũndũ mũnene wa gũtua maũndũ nĩũkũoneka, na ũkoneke o na ihenya.’
GSAM 456‘Bũrũri wa Gĩkristiano’ wa Mũtui-Ciira Brewer
GSAM 456.4Thutha wa matukũ 11 kuuma rũandĩko rũrũ rwandĩkwo, na mbere ya gũkinya Mabũrũri Magwatanĩte, nĩkwonekire ũndũ ũrĩa Aprotestanti na Akatoliki moigaga nĩwatua ũhoro wa mũthiĩre wa bũrũri ũyũ. Ndĩraria ũhoro wa ituĩro rĩa Igooti rĩrĩa Inene rĩa Mabũrũri Magwatanĩte, atĩ ‘Ũyũ nĩ bũrũri wa Gĩkristiano,’ rĩrĩa rĩaheanirwo mũthenya wa 29 wa mweri wa keerĩ, nĩ Mũtui-Ciira Mũnene Brewer. O ta ũrĩa tũrĩkĩte kwonania, mũthenya wa 19 wa mweri wa mũgwanja wa mwaka o ũcio, Watho wa Kũhinga Kĩonererie kĩa Thĩ Yothe Mũthenya wa mbere wa kiumia nĩwatũũrirwo. Ahunjia arĩa mahoyaga na hinya mũno atĩ ũtũũrio nĩmahoyire na kĩyo, moigaga atĩ tondũ Igooti rĩrĩa Inene rĩaugĩte atĩ ũyũ nĩ bũrũri wa Gĩkristiano, nĩ kwagĩrĩire Thabatũ ya Akristiano ĩmenyererwo ndikanathaahio. O ũguo noguo Gĩkundi kĩa Mathondeka ma Bũrũri gĩeciiragia. Tondũ ũyũ nĩ bũrũri wa Gĩkristiano, wagĩrĩire gwĩtĩkĩra Ngai na mawatho make marĩ mũthingi wa thirikari, na mangĩ ta macio. Na ma, ũndũ mũnene wa gũtua maũndũ nĩwonekire thĩinĩ wa ngarari ĩno ya mũthia, ‘na ũkĩoneka o na ihenya.’
GSAM 457Arathi a Tene
GSAM 457.1Thĩinĩ wa cioneki iria ciaheagwo ndungata cia Ngai, arathi, nĩkuonekaga ta nĩ kwarĩ mĩthemba ĩĩrĩ—ũmwe wetagwo ‘cioneki cia maitho mahingũre’, kana iria ciaheagwo handũ mũndũ angĩonĩkire e thĩinĩ wa kĩoneki; na ũrĩa ũngĩ wetagwo ‘cioneki cia ũtukũ’. Ũhoro wa cioneki cia mũthemba ũcio wa mbere nĩũgwetetwo thĩinĩ wa 1 Samũeli 3:1, harĩa ũhoro wa mwana Samũeli wĩkĩtwo na ciugo ici: ‘Kiugo kĩa Mwathani nĩkĩarĩ kĩa goro matukũ-inĩ macio; gũtiarĩ kĩoneki kĩa maitho mahingũre.’
GSAM 457Cioneki cia Maitho Mahingũre
GSAM 457.2Kĩoneki kĩa mũthemba ũyũ (kĩoneki kĩa maitho mahingũre) nĩkĩo kĩarĩ ho hĩndĩ guoko kwa Mwathani kwarĩ igũrũ rĩa mũrathi Ezekieli. Athuri a Juda maikarĩte mbere yake, nĩmamwonaga e thĩinĩ wa kĩoneki kĩa maitho mahingũre.8 Hĩndĩ ĩngĩ, mũrathi Danieli nĩagwatirwo nĩ kĩoneki arĩ gatagatĩ-inĩ ka aathani a Akalidei. Angĩkorũo nĩmaatigarire hau, nĩmangĩmwonire e thĩinĩ wa kĩoneki, no handũ ha ũguo, ‘nĩmagwatirwo nĩ gũthingitha kũnene, ũguo magĩũra mahithe.’9
GSAM 457Cioneki cia Ũtukũ cia Mũtumia wa White
GSAM 457.3Cioneki cia mbere cia Mũtumia wa White ciothe ciarĩ cioneki cia maitho mahingũre. Kuuma 1884, mũthemba wa cioneki nĩũgarũrĩte ũhoro-inĩ ũyũ, tondũ rĩu nĩ iria ciĩtagwo Maandĩko-inĩ ‘cioneki cia ũtukũ’. Ti iroto o icio, no mũraika o ũrĩa ũrĩ ũtheri nĩamuonekagĩra akĩmũruta, o ta mĩaka ĩrĩa yathirĩte hĩndĩ ya cioneki cia maitho mahingũre. Maũndũ maingĩ ma ‘cioneki cia ũtukũ’ nĩmaandĩkĩtwo Bibilia-inĩ, o ta ũrĩa kũngĩoneka na ũhũthũ ũgĩthoma Kĩambĩrĩria 46:2; Danieli 2:19; 7:13; Atũmwo 16:9; 18:9; 23:11; 27:23-25.
GSAM 458.1Thĩinĩ wa cioneki ici cia ũtukũ cia Mũtumia wa White, nĩkũrathĩtwo maũndũ maingĩ ma bata, marĩa mahingĩtio wega mũno o ta ũrĩa moigĩtwo, o ta ũrĩa tũrĩkĩte kwonania. Rĩu nĩngwaria ũhoro wa cioneki imwe cia mahinda ma hakuhĩ makĩria.
GSAM 458Gũthama Gũthiĩ Washington
GSAM 458.2Mwaka-inĩ wa 1893, Mũtumia wa White oigire atĩ:
GSAM 458.2‘Rĩu mawĩra maingĩ gũkĩra ũrĩa kwagĩrĩire nĩmakũnganyĩtio kũu Battle Creek. Mawĩra macio mangĩgaĩtwo na mekirwo matũũra-inĩ mangĩ, harĩa ũtheri na ũmenyo ingĩrathima handũ hangĩ, ũguo nĩũngĩkorũo ũrĩ mũbango wa Ngai. Mwathani ndarenda Jerusalemu ya keerĩ ĩkorũo Battle Creek. No nginya gũkorũo na mathondeka na magarũrũku manene, na gũthamio kwa indo cia wĩra na ciikaro cia wĩra, angĩkorũo wendi wa Ngai nĩũgwĩkwo.’
GSAM 458.3Mũcemanio-inĩ wa Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe kũu Oakland, California, mweri wa gatatũ, 1903, oigire atĩ:
GSAM 458.3‘Nĩ kwĩ mĩaka andũ aitũ makĩheagwo mũkaana ũyũ, Umĩrai Battle Creek. No nĩ ũndũ wa mawĩra maingĩ marĩa mambĩrĩirio kuo, gũtũũra kuo nĩ kwarĩ na ũhũthũ, na andũ matihotaga kuona gĩtũmi kĩrĩa mangĩthamire.’
GSAM 458.4‘Ngĩcokia kĩũria kĩrĩa kĩũrĩtio ũhoro wa gũthiĩ gũtũũra handũ hangĩ, nĩngũcokia atĩ, Ĩĩ. Reke wabici cia Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe na wĩra wa gũcaba mabuku ciumio Battle Creek. Ndiũĩ handũ hau hagekorũo, kana nĩ hũgũrũrũ-inĩ cia Iria rĩa Atlantiki kana nĩ handũ hangĩ. No ũndũ ũyũ nĩngũuga: mũtikaige ihiga kana itofari Battle Creek nĩguo mwake rĩngĩ wabici ya Review kuo. Ngai arĩ na handũ hega makĩria hayo.’
GSAM 458.5Thutha wa kũigua ũrutani ũyũ, mũcemanio wa etĩkĩtie nĩwatũire na mĩtĩ ‘atĩ wabici cia Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe ciumio Battle Creek, Michigan, igathĩrio handũ hũgũrũrũ-inĩ cia Iria rĩa Atlantiki.’
GSAM 459.1Thĩinĩ wa kĩama kĩa mataaro ma Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe kĩrĩa gĩacemaniirie Battle Creek, thutha wa mũcemanio wa Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe, nĩgwatũirwo na mĩtĩ ‘atĩ nĩtwetĩkĩrĩte kũiga wabici ĩrĩa nene ya Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe hakuhĩ na itũũra rĩa New York.’ Nĩ ũndũ ũcio nĩgwathuurirwo kamĩtĩ nene ya gũcarĩria handũ hangĩagĩrĩire. Kamĩtĩ ĩyo ĩkĩmenyithia Mũtumia wa White mũbango wayo, na ĩkĩmũũria kana aarĩ na ũtheri ũngĩ wa kũmahe. Akĩmacokia akiuga atĩ:—
GSAM 459.2‘Mwathani nĩatũteithie gũthama tũrĩ na ũmenyo na mahoya. Nĩnjũĩ hatarĩ nganja atĩ nĩarendaga tũmenye, na o na ihenya, harĩa twagĩrĩirũo nĩ kũiga Nyũmba ya gũcaba mabuku. Nĩnjũĩ hatarĩ nganja atĩ njĩra o ĩmwe ĩrĩ na ũgitĩri nĩ gũkorũo twĩhaarĩirie gũthama o hĩndĩ ĩrĩa itu rĩgũthama. Nĩtũhoe atũtongorie. Nĩonanitĩe na ũmenyereri wake atĩ nĩarenda tũume Battle Creek....
GSAM 459.3‘New York nĩĩrenda kũrutĩrwo wĩra, no kana Nyũmba ya gũcaba mabuku iitũ yagĩrĩire kwambĩrĩrio kuo, ndingĩhota kuuga. Ndingĩona ũtheri ũrĩa ndĩĩkĩte kũhewo ũrĩ na ũguũri ũiganĩte wa kũtĩrĩra gũthama kũu.’
GSAM 459.4Thutha wa gũcaria handũ itũũra-inĩ rĩa New York na matũũra-inĩ marĩa marĩthiũrũrũkĩirie ihinda ta rĩa ciumia igĩrĩ, kamĩtĩ ĩyo nĩyaagire kuona handũ hagĩrĩire Nyũmba ya gũcaba mabuku. Hĩndĩ ĩyo marũa nĩmaakinyire, mandĩkĩtwo mũthenya wa 30 wa mweri wa gatano, marĩa Mũtumia wa White oigĩte ũũ:—
GSAM 459.5‘Ariũ a Ithe witũ magĩcaria handũ ha Nyũmba ya gũcaba mabuku ya Review and Herald, nĩmagĩrĩirũo nĩ kũcaria Mwathani na kĩyo. Magĩrĩirũo nĩ gũthama na ũmenyere mũnene, gũikara marĩ njararĩ, na mahoya, na hĩndĩ ciothe makĩmenya ũhinyaru wao. Tũtigĩrĩirũo nĩ kwĩhoka ũtuĩri wa meciiria ma andũ. Nĩtũcarie ũũgĩ ũrĩa Ngai aheanaga....
GSAM 459.6‘Ũhoro-inĩ wa kwambĩrĩria gĩikaro kĩu kũu New York, no nginya njũge atĩ, Menyererai. Ndirĩ wa gwĩtĩkĩra atĩ gĩkorũo hakuhĩ na New York. Rĩu ndingĩhota kũheana itũmi ciakwa ciothe, no nĩnjũĩ hatarĩ nganja atĩ handũ o na harĩkũ harĩ thĩinĩ wa maili 30 kuuma itũũra-inĩ rĩu no hakorũo harĩ hakuhĩ mũno. Thuthuriai ũrĩa handũ hangĩ hatiĩ na marĩa mahathiũrũrũkĩirie. Nĩnjũĩ hatarĩ nganja atĩ wega wa Washington, D.C., wagĩrĩire gũthuthurio wega mũno.
GSAM 460.1‘Tũtigĩrĩirũo nĩ kwambĩrĩria gĩikaro kĩu thĩinĩ wa itũũra inene kana mĩena-inĩ yarĩo ya nja. Gĩagĩrĩire kwambĩrĩrio gĩcigo-inĩ kĩa mĩgũnda, harĩa kĩngĩhota gũthiũrũrũkĩrio nĩ tĩĩri.’
GSAM 460Ũrathi wa Gũhewo Handũ ha Kũgũra na Thogora Mwega
GSAM 460.2Marĩ na ũmenyo ũyũ, andũ a kamĩtĩ makĩambĩrĩria gũcaria marĩ mahoya-inĩ mĩena-inĩ ya Washington, na marũa ma gatatũ magĩkinya makĩheana ũrutani ũyũ:
GSAM 460.2‘Tũkoretwo tũkĩhoera ũtheri ũhoro-inĩ wa harĩa tũngĩiga wĩra witũ mwena wa Irathĩro, na ũtheri nĩũtũkinyĩire na njĩra ĩtarĩ nganja. Nĩndahewo ũtheri ũtarĩ nganja atĩ nĩtũkaheagwo handũ ha kũgũra, harĩa hũthĩrĩtwo mbeeca nyingĩ nĩ andũ arĩa maarĩ na mbeeca cia kũhũthĩra na wĩyathi. Ene a nyũmba ici nene cia goro nĩmakuaga, kana meciiria mao magatwarwo kũrĩ ũndũ ũngĩ, na indo icio ikegũrio na thogora mũnini mũno....
GSAM 460.3‘Kuuma ũtheri-inĩ ũrĩa ndaheirwo, nĩnjũĩ atĩ hĩndĩ ĩno, handũ harĩa hanene ha wĩra wa Review and Herald hagĩrĩire gũkorũo hakuhĩ na Washington.’
GSAM 460Handũ Harĩa Haarathĩtwo Hakĩoneka
GSAM 460.4Marĩ na ndũmĩrĩri ĩno, andũ a kamĩtĩ makĩambĩrĩria kũcaria handũ thĩinĩ wa Gĩcigo kĩa Columbia, no gũtiarĩ na tĩĩri ũngĩonekire wa thogora ĩrĩ thĩ wa ndora 1,000 o eka. Mũthia-inĩ, makĩmenyithio ũhoro wa Takoma Park. Maya nĩmo marĩa kamĩtĩ yamenyithanirie:—
GSAM 460.5‘Nĩtwonire gĩcunjĩ kĩa tĩĩri kĩa ta eka 50 o nja ya Gĩcigo, no kĩrĩ thĩinĩ wa mĩhaka ya itũũra rĩa Takoma Park. Nĩtũngĩkĩgũrire ndora 6,000, kana ndora 120 o eka. Nĩtwathuthuririe handũ hau wega mũno. Nĩtwonire atĩ mĩaka ĩmwe yathirĩte nĩhaathuurĩtwo nĩ ndagĩtarĩ wa Boston nĩguo akĩhe gĩikaro kĩa kũhonania na kũmenyerera ũgima wa mwĩrĩ. Nĩkuugwo atĩ nĩaahũthĩrire ndora ta 60,000 gũhagũra na kũhaeheria tũmiti twothe twa thĩ, mĩgogo, na tũhũũra. Mathĩna ma mbeeca magĩmũgiria gũhingia mĩbango yake, na gĩcunjĩ kĩu gĩa tĩĩri gĩgĩkinya moko-inĩ ma mũndũ ũrĩa kĩaheanitwo kũrĩ we kĩrĩ kĩĩgirĩrĩro kĩa thirĩ, kĩkĩmũgarama ndora 15,000.
GSAM 461.1‘Andũ a Takoma Park, makĩrũgamĩrĩrwo nĩ mũtongoria wa itũũra na amwe a arĩa anene, nĩmaatũnyiitire ũgeni na gĩkeno kĩnene handũ hau, na magĩtũĩranĩra ũrata na kũrutana wĩra hamwe na ithuĩ tũgĩhingia mĩbango iitũ.
GSAM 461.2‘Thĩinĩ wa mathiĩ maitũ mothe na gũcaria gwitũ, gũtirĩ handũ hangĩ twonire hahingagia maũndũ mothe marĩa moigĩtwo thĩinĩ wa ũira ta haha. Nĩtwĩtĩkĩtie atĩ ũmenyereri wa Ngai nĩũtũtongorĩtie handũ harĩa arendaga tũtũũre.’
GSAM 461.3Tũkĩona maũndũ maingĩ marĩa mahingĩtio kuuma ũira-inĩ ũrĩa wonanĩtio mũrango-inĩ ũyũ na mĩrango-inĩ ya mbere, nĩtũreke ‘twĩtĩkie Mwathani Ngai witũ, nĩguo tũrũmage; na twĩtĩkie mũrathi wake, nĩguo tũgaacĩre,’ nĩguo tũkorũo twĩhaarĩirie maũndũ marĩa marĩ mbere, na matigatũtũnge tũtehaarĩirie.