Mũrango 25 — Ciikaro cia Gĩthomo
GSAM 391.1Gĩa na ũũgĩ, gĩa na ũtaũku; ndũkariganĩrwo nĩguo, na ndũkahũke kuuma harĩ ciugo cia kanua gakwa. Ndũgatiganĩrie ũũgĩ, naguo nĩũgũkũgitĩra; wendage, naguo nĩũgũkũmenyerera. Ũũgĩ nĩguo ũndũ wa mbere; nĩ ũndũ ũcio gĩa na ũũgĩ: na hamwe na indo iria ciothe ũkũgĩa nacio, gĩa na ũtaũku.1
GSAM 391Thukuru ya Prof. G. H. Bell
GSAM 391.2Wĩra wa gĩthomo wa mũbango wa kanitha ũkũrĩte rĩu na ũgĩtuĩka mũnene mũiganu. Ta icunjĩ ingĩ cia wĩra tũrĩ twarĩĩrĩte, watandĩkire na kĩndũ kĩnini mũno. Mwaka wa 1868 Prof. G. H. Bell ahingũrĩire thukuru nyũmba-inĩ ya biro ya kera, kona-inĩ ya mwena wa rũgongo na irathĩro ya barabara cia Kalamazoo na Washington, Battle Creek. Na kĩngĩ, rĩanda rĩa 1871, rĩrĩa Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe kĩathirire, kwarĩ na gĩthomo kĩa ahunjia kĩa ciumia inya, kĩrĩa kĩabangĩtwo gũteithia arĩa marutaga wĩra wa ũhunjia na wa kanitha.
GSAM 391Gũĩtia Thukuru ya Mũbango wa Kanitha
GSAM 391.3Mũgambo ũrĩa wanĩirĩirwo Gũtuĩria na Mũmenyithania wa mweri wa kana 16, 1872, warĩ na rũhonge rũrĩa rwĩtagwo “Nĩtũgĩtuĩka na Thukuru ya Mũbango wa Kanitha?” Rũhonge rũcio nĩrwatariirie na ũtheri ũrĩa thukuru ta ĩyo ĩbataragwo. Gũtuĩria na Mũmenyithania wa mweri wa mũgwanja 16 kwarĩkĩire kũmenyithia atĩ thukuru yambĩrĩirie na arutwo ikũmi na eerĩ; thuutha wa ciumia igĩrĩ magĩtuĩka 25, na gĩkundi kĩa gũthoma mĩbango ya rũthiomi hwaĩ-inĩ kĩambĩrĩirio na arutwo mĩrongo ĩtano. Kĩmera kĩa keerĩ kĩambĩrĩirie Sept. 16, 1872, na arutwo mĩrongo ĩna. Gũkinya Dec. 16 thukuru ĩgĩtuĩka nene mũno, nĩ ũndũ ũcio ĩgĩtwarwo nyũmba ya mũcemanio, na mĩtĩ ya kwandĩka ĩgĩkũmanĩrĩrwo mĩgongo ya itĩ cia kanitha. Gĩcunjĩ kĩa gĩthomo kĩa mbere kĩa arutwo mĩrongo ĩtandatũ na atatũ nĩkĩarutagwo gĩtara-inĩ kĩa igũrũ thĩinĩ wa nyũmba ya kanitha.
GSAM 392Mbeca Ciũmanĩirwo Nĩ Ũndũ wa Thukuru Nene
GSAM 392.1Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe kĩa mweri wa gatatũ, 1873, kĩahũthĩrire ihinda rĩingĩ gũtuĩria ũhoro wa kũũmanĩrĩra mbeca cia gũaka nyũmba iria ciagĩrĩire kũhuthia thukuru ya mũbango wa kanitha, kũrĩa aruti a wĩra mangĩhaarĩrio nĩguo mathiĩ kũruta wĩra mĩena-inĩ ĩngĩ. Rĩrĩa ũhoro ũcio wetĩkĩrĩtwo, kĩama gĩkĩthuurwo nĩguo kĩũnganie mbeca iria ciabataragwo. Mwaka ũcio, marũhonge ma bata makĩandĩkwo rĩmwe na rĩmwe Gũtuĩria na Mũmenyithania-inĩ nĩ Athuri Butler, White, na angĩ; na nĩ ũndũ wa wĩra wa Athuri Butler na Haskell mĩcemanio-inĩ ya kũraara hema-inĩ, mbeca nyingĩ igĩũmanĩrĩwo nĩguo thukuru ĩyo ĩakwo.
GSAM 392.2Mũcemanio ũngĩ wa Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe ũgĩkorwo Nov. 16, 1873, rĩrĩa kwarĩ kũmenyithĩtwo atĩ $52,000 nĩyarĩ yaraganĩirwo mũbango wa gĩthomo wa Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja, nĩguo ĩgũrĩre mĩgũnda na ĩake nyũmba iria ciagĩrĩire mwaka ũrĩa wa kũrĩa. Na gũtuĩka kwa kĩama kĩu, kĩama kĩa andũ mũgwanja gĩkĩthuurwo nĩguo kĩambĩrĩrie kĩama kĩa gĩthomo na kĩgũre handũ ha kũaka nyũmba.
GSAM 392.3Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe kĩu tũgwetete nĩkĩathuurire Geo. I. Butler gũtuĩka Mũtongoria wa Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe, na Sidney Brownsberger gũtuĩka mwandĩki. Kĩama kĩrĩa Kĩama Kĩnene gĩathuurire kĩarĩ Geo. I. Butler, S. N. Haskell, na Harmon Lindsay. Marĩĩtwa ma James White, Ira Abbey, J. N. Andrews, na Uriah Smith nĩmongereirwo, nĩguo matwĩkane na Kĩama kĩa Kĩama Kĩnene ta Kĩama kĩa Andũ Mũgwanja, kĩrĩa kĩandĩkithirio na watho ta “Kĩama kĩa Gĩthomo kĩa Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja.” Kuuma rĩrĩa, Profesa Brownsberger aarĩ hamwe na Battle Creek College nginya rĩrĩa aĩtĩrwo gũtongoria thukuru nene ĩrĩa yarĩ ya kũhingũrwo Healdsburg, California.
GSAM 393Eka Ikũmi na Igĩrĩ Cigũrĩirwo Thukuru Nene
GSAM 393.1Dec. 31, 1873, kĩama gĩgũrire mũgũnda wa eka ikũmi na igĩrĩ kũu mwena wa ithũĩro wa Battle Creek; eka mũgwanja igĩũka gũtuĩka handũ ha Battle Creek College.
GSAM 393.2Thukuru ya mũbango wa kanitha ya Battle Creek yambĩrĩirie kĩmera kĩa heho nyũmba-inĩ cia biro ya gatatũ Dec. 15, 1873, na arutwo 110 marĩandĩkĩtwo.
GSAM 393Kũbatara kwa Thukuru cia Mũbango wa Kanitha
GSAM 393.3Ũhoro wa ũrĩa ithuĩ, ta kanitha, twabatarĩte thukuru cia gĩthomo iria ciagĩrĩire, Mũtumia wa White aandĩkire mwaka wa 1873 atĩrĩ:
GSAM 393.4“Ũhoti wothe wa meciria nĩwagĩrĩire kũhũthĩrwo na gũkũrio, nĩguo arũme na atumia magĩe na meciria maiganainie wega. Thĩ ĩiyũrĩte arũme na atumia arĩa marĩ mwena ũmwe, nĩ ũndũ nĩmaakũrĩtie gĩcunjĩ kĩmwe kĩa ũhoti wao wa meciria, no icunjĩ iria ingĩ igĩremwo gũkũra nĩ kwaga kũhũthĩrwo. Gĩthomo kĩa andũ ethĩ aingĩ nĩkĩremetwo. Nĩmeerutaga mũno gũkĩra ũrĩa kwagĩrĩire, no makaaga kũrũmbũiya maũndũ marĩa makoniĩ ũtũũro wa wĩra wa o mũthenya....
GSAM 393Gĩthomo Kĩiganainie Nĩkĩbatarĩtwo
GSAM 393.5“Kũmenyera gũthoma mũthenya wothe, ta thukuru ici itongoragwo rĩu, nĩgũtũma andũ ethĩ matikorwo mehaarĩirie nĩ ũndũ wa ũtũũro wa wĩra wa o mũthenya. Meciria ma mũndũ no nginya marute wĩra. Angĩkorwo matirutaga wĩra na njĩra ĩrĩa yagĩrĩire, nĩmekũruta wĩra na njĩra ĩtagĩrĩire. Nĩguo meciria matũũre maiganainie, wĩra na gũthoma nĩciagĩrĩire kũgwatanio thukuru-inĩ.
GSAM 393.6“Mĩaka ya mbere yagĩrĩire gũtũma gĩthomo gĩkĩrĩre na mũbango mũnene. Hakuhĩ na thukuru ciagĩrĩire gũkorwo na mĩgũnda ya kũrima na nyũmba cia gũthondeka indo. Ciagĩrĩire kũkorwo na arutani a wĩra wa nyũmba, na gĩcunjĩ kĩa ihinda rĩa mũthenya kĩgĩtũmwo wĩra, nĩguo ũhoti wa mwĩrĩ na wa meciria ũhũthĩrwo o ũndũ ũmwe. Angĩkorwo thukuru ciathondekagwo na mũbango ũrĩa tũrĩ tũkĩuga, rĩu gũtingĩkorwo na meciria maingĩ ũguo matarĩ maiganainie.”2
GSAM 394Battle Creek College
GSAM 394.1Hĩndĩ ya ũrugarĩ na ĩrĩa mathangũ magũaga mwaka wa 1874 nyũmba ya Battle Creek College nĩyaakwo. Yarĩ nyũmba ya maturubarĩ, igĩa na ikundi ithatũ igũrũ wa gĩcunjĩ kĩa thĩ, futi 75 x 75, ĩgĩthondekwo ta mũtharaba wa Kĩgirĩki. Nĩyarĩkire na ĩkĩamũrwo na mĩtugo ĩrĩa yagĩrĩire Jan. 4, 1875. Thukuru ĩgĩhingũrwo nyũmba-inĩ ĩyo na arutwo makĩrĩ 100, na arutani mũgwanja arĩa maarĩ na ũhoti wa kũrutana, a icunjĩ itiganĩte cia thukuru. Rĩrĩa thukuru nene ĩhingũrwo mwaka wa gĩthomo wa 1877, kwarĩ kũmenyithĩtwo atĩ arutwo 200 nĩmarĩ ho. Rũũkĩrĩro rwa Kĩama kĩa Gĩthomo, rũrĩa rwathondekwo Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe-inĩ mweri wa ikũmi, 1880, rwarĩonire atĩ arutwo 1400 nĩmarĩandĩkĩtwo Battle Creek College kuuma 1873 nginya Dec. 1880.
GSAM 394Thukuru Igĩrĩ Ĩngĩ Ciathandĩkire
GSAM 394.2Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe, mweri wa 12, 1882, gĩgĩtwĩrwo atĩ thukuru igĩrĩ cia mũbango wa kanitha nĩciahingũrĩtwo rungu rwa ũrũgamĩrĩri wa kĩama kĩu mwaka ũcio; ĩmwe yarĩ Healdsburg College, ĩrĩ Healdsburg, California, ĩrĩa yahingũrĩtwo April 11; ĩngĩ yarĩ South Lancaster Academy, ĩrĩ South Lancaster, Massachusetts, ĩrĩa yahingũrĩtwo April 19.
GSAM 394Healdsburg College
GSAM 394.3Gũtuĩria na Mũmenyithania wa Jan. 15, 1884, kwarĩ na ũhoro wa kũmenya mũno ũhuthĩrĩire thukuru ya mũbango wa kanitha ya mwena wa Pacific Coast:
GSAM 394.4“Mweri wa Kenda, 1881, Ngwatanĩro ya California nĩyatuĩire gũhingũra thukuru ya mũbango wa kanitha, na ĩgĩtua kĩama gĩa gũtũma ũhoro ũcio ũtũĩke. Gũkinya April, 1882, mĩgũnda mĩega na nyũmba ĩrĩ na nyũmba ikũmi nĩyagũrĩtwo, arutani eerĩ makĩhĩrĩtwo, na thukuru ya arutwo mĩrongo ĩtatũ na atatũ ĩgĩthandĩka. Mwaka wa thukuru nene (ũkĩambĩrĩra July 29, 1882), thukuru ĩgĩtũĩka thukuru nene nĩ mũbango wa watho, mũgũnda ũngĩ wa eka itano ũgĩgũrĩwo, nyũmba nene ya arutwo [ya kũraara kwao] ĩgĩakwo, kĩama kĩa arutani gĩa arutani 6 gĩgĩtũũrĩtwo, na arutwo 152 makĩandĩkĩtwo. Kuuma ĩhingũrĩtwo, andũ nĩmeranĩire kũheana hakuhĩ na $27,000 nĩ ũndũ wa wĩra ũcio, na nyingĩ ciacio nĩirĩhĩtwo nĩ andũ a California.”
GSAM 395South Lancaster Academy
GSAM 395.1Andũ a New England nĩmatandĩkire thukuru yao nyũmba ya kũhooya ya South Lancaster, Massachusetts. Nĩ ũndũ wa wĩra wa Mũthuri S. N. Haskell, ũrĩa ũtaanogaga, na magongona ma andũ aitũ New England, nyũmba cia thukuru igĩkorwo irĩ tayari kwamũrwo hĩndĩ ĩrĩa mathangũ magũaga mwaka wa 1884. Nyũmba iria Association ya South Lancaster Academy yarĩ nayo rĩrĩa yarĩ ithano, igĩrĩ ciarĩ njeru biũ. Nyũmba ya thukuru nene yarĩ futi 60 x 65, na ĩngĩ ĩrĩa yathondekĩtwo rĩu, ya kũraara kwa arutwo, yarĩ futi 36 x 88. Ici nĩciamũrirwo Oct. 19, 1884.
GSAM 395.2Thukuru ĩno, thuutha wa mĩaka 21 ya ũtungata wa bata, ĩgĩthiĩ na mbere na ĩrĩ na ũgima, na nĩyatũmire aruti a wĩra arĩa marĩ na kĩyo maende kũndũ-inĩ kungĩ kwa thĩ nĩguo marute wĩra wa Mwathani. Mũtongoria wa thukuru ĩno ya sekondarĩ rĩu nĩ Frederick Griggs, ũrĩa ningĩ nĩwe mwandĩki wa Idara ya Gĩthomo ya Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe.
GSAM 395Thukuru ya Kũrutwo Wĩra London (England)
GSAM 395.3Rĩrĩa wĩra wa London, England, waendeire gũthiĩ na mbere na kũgĩa na hinya, hĩndĩ ya ũrugarĩ ya 1887 kwarĩ kũona atĩ nĩ wega gũhingũra thukuru ya kũrutwo ya arutani a Bibilia, ĩrĩa wĩra wa Bibilia wa kũhũthĩra waagĩrĩire gũtwaranĩra nayo. Kuuma thukuru ĩno, aruti a wĩra nĩmatũmĩtwo kũruta wĩra kũndũ kungĩ kwa United Kingdom na matũũra marĩa matongoragwo nĩyo. Rĩu thukuru ĩrĩ na ũgima ĩtongoragwo Duncombe Hall, North London, na Prof. H. R. Salisbury arĩ mũtongoria; nĩwe wamũkĩrĩire gĩthomo gĩake kĩa mbere thukuru nene-inĩ ya Battle Creek, Michigan.
GSAM 396Battle Creek College Ĩongerereirio
GSAM 396.1Kũbatara kwa handũ hangĩ Battle Creek College kwarĩ kũnene mũno, nĩ ũndũ ũcio hĩndĩ ya ũrugarĩ ya 1886 kwarĩ gũtũma kũongerere nyũmba ya thukuru nene, na mwaka ũrĩa wa kũrĩa (1887) gũaka nyũmba ya kũraara (ĩtagwo West Hall) ya airĩtu arutwo. West Hall ĩrĩ na nyũmba cia arutwo 150, na 225 mangĩikara nyũmba-inĩ ya kũrĩa; South Hall ĩrĩa yathondekĩtwo 1884, mwena wa mũhuro wa mũgũnda wa thukuru nene, nĩyo yarĩ nyũmba ya kũraara ya arũme. Rĩrĩa thukuru nene ĩhingũrwo kĩmera kĩa heho, 1886-87, arutwo 568 nĩmarĩ ho.
GSAM 396.2Mwaka wa 1885 Prof. W. W. Prescott nĩatuĩkire mũtongoria wa Battle Creek College, na thuutha wa ihinda rĩnini agĩthuurwo gũtuĩka Mwandĩki wa Gĩthomo wa mũbango wa kanitha. Ũhoro ũcio nĩwarĩonirwo ta mũtugo mwega. Battle Creek College tiyo yateithĩkire ĩiki, no nĩ ũndũ wa wĩra wa mwandĩki ta ũcio, na tha ya Ngai, ũgwatani mũnene na ũhoti mũnene ũgĩoneka wĩra-inĩ wa thukuru cia mũbango wa kanitha ciothe.
GSAM 396Emmanuel Missionary College
GSAM 396.3Battle Creek College yathondekire wĩra wa bata nginya mwaka wa 1901, rĩrĩa mĩgũnda na nyũmba ciagũrĩirwo American Medical Missionary College Association, na kĩama kĩa gĩthomo gĩkĩniinĩrwo. Kĩama ĩngĩ ya thukuru nene ĩgĩthondekwo rĩu, ĩgĩtagwo Emmanuel Missionary College. Mũgũnda ũgĩgũrĩwo hakuhĩ na Berrien Springs, mwena wa mũhuro na ithũĩro wa Michigan, kũrĩa arutwo nĩmakaire nyũmba na thukuru ĩrĩ na ũgima ĩgĩtongorwo. Nĩ mũbango ũhĩngĩirwo wa thukuru ĩno gũheana “gĩthomo kĩa mĩena yothe,” kĩrĩ na mũgwatano na ũrutani ũrĩa twagwetire gĩcunjĩ-inĩ kĩa mbere kĩa mũrango ũyũ. Kũrutia aruti a wĩra arĩa marĩ tayari biũ gũtũma wĩra kũndũ kũrĩa kwothe kwa thĩ kũrĩa mangĩĩtio nĩ ũtongoria wa Ngai, nĩguo wendi mũnene na mũoroto wa arutani a Emmanuel Missionary College.
GSAM 397Thukuru ya Bibilia ya Gatagatĩ, Chicago, Illinois
GSAM 397.1Gũtuĩria na Mũmenyithania wa mweri wa gatatũ, 1887, Mũthuri Geo. I. Butler nĩaheanire mũbango wa kũaka nyũmba ya ũmĩceni Chicago, Illinois, ĩrĩa ĩgĩkorwo thukuru ya Bibilia ya gatagatĩ ya kũrutira arutani a Bibilia, na ĩgĩhota gũtũmĩka ta kĩĩra na nyũmba ya ũmĩceni ya andũ aitũ itũũra-inĩ. Hĩndĩ ĩrĩa mathangũ magũaga na hĩndĩ ya heho ya 1888-89 nyũmba ĩgĩakwo. Thogora, hamwe na mĩgũnda, nyũmba, indo cia nyũmba, na indo ingĩ, warĩ ta $28,000. Ĩgĩhingũrwo na watho April 4, 1889, na kĩama kĩa ahunjia a kwendia mabuku. Rĩrĩa yaamũrwo, kwarĩ kũmenyithĩtwo atĩ andũ aitũ nĩmamanyĩire andũ ngiri ĩmwe kana makĩria arĩa marĩĩtĩkĩire ũhoro wa ma wa ihinda rĩrĩ kuuma mĩena ĩngĩ ya bũrũri nĩ ũndũ wa wĩra wa arutani a Bibilia.
GSAM 397.2Thukuru ĩyo nĩyatungoragwo na ũhoti nĩ Mũthuri Geo. B. Starr nginya rĩanda rĩa 1891. Thuutha ũcio, na arutani arĩa mathuurĩtwo nĩ Kĩama kĩa Kĩama Kĩnene, ĩgĩthiĩ na mbere na wĩra nginya mwaka wa 1893, rĩrĩa kwonekire atĩ nyũmba ĩyo ndĩaiganaga kũhingia kũbatara kũrĩa kwarĩ gũkĩongerereka kwa ũrutani wa Bibilia. Rĩrĩa mĩbango yathondekwo ya kũgwatanĩria thukuru ya Bibilia na Battle Creek College, nyũmba ya Chicago ĩgĩgũrĩrwo Medical Missionary and Benevolent Association. Nyũmba ĩyo nĩyongerereirwo na ĩgĩtũmĩrwo ta nyũmba ya ũganga ĩnini, na rĩu ĩtagwo Chicago Branch ya Battle Creek Sanitarium.
GSAM 397Union College, Nebraska
GSAM 397.3Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe kĩa 1889 kĩarĩ gĩgĩtuĩria mũbango wa kũaka thukuru nene handũ harĩa hagerete Ngwatanĩro ici 9 cia matũũra: Iowa, Minnesota, Kansas, Missouri, Nebraska, Dakota, Texas, Colorado, na Arkansas. Nĩ ũndũ ũcio kĩama gĩkĩĩgĩrĩra kĩama kĩa kũthura handũ hagerete ha thukuru. Rĩrĩa andũ a Des Moines, Iowa, Fremont na Lincoln, Nebraska, na kũndũ kungĩ maamenyire kĩrĩa twarĩ hakuhĩ gwĩka, magĩgĩa na kũringana magĩĩka mĩhĩtwa ya kũheana mbeca, nĩ ũndũ andũ a kũndũ guothe maendaga nyũmba ikaarwo itũũra-inĩ rĩao. Nĩ ũndũ Lincoln, Nebraska, yaheanire mĩhĩtwa mĩega makĩria, na ĩkĩonekana ta handũ hagerete, thukuru ĩgĩtũũrwo kũu.
GSAM 398.1Nyũmba nene, Union College mwene, nĩ nyũmba ĩrĩ futi 141 x 84. Kũraha kuuma thĩ nginya igũrũ rĩa dome nĩ futi 100. O hamwe na nyũmba ĩyo, kũrĩ nyũmba igĩrĩ cia kũraara, ĩmwe na ĩmwe ĩrĩ futi 104 x 104, na ikundi ithatũ. Kwagirĩirwo atĩ mbeca cia mĩgũnda ĩheanĩtwo nĩciagĩkĩrĩra gĩcunjĩ gĩtarĩ gĩnini gũkĩra nuthu ya thogora wa kũthondeka thukuru nene ĩno ya gatagatĩ ya mũbango wa kanitha, kũrĩa aruti a wĩra marutagwo mĩkundi-inĩ ĩngĩ ya Gĩthungu, Scandinavian, na German nĩ arutani a ciugo ciao cia nyũmba.
GSAM 398.2Nyũmba ici nĩciamũrirwo Sept. 24, 1891, na thukuru ĩgĩhingũrwo Sept. 30. Arutwo arĩa maandĩkĩtwo mwaka wa mbere marĩ 301. Mwaka wa 1892 thukuru ĩgĩhingũrwo na arutwo 222, na arutwo arĩa maandĩkĩtwo mwaka ũcio marĩ 553. Kũrĩ acio, mĩrongo mũgwanja na ũmwe maarĩ gĩcunjĩ-inĩ kĩa German, na 85 maarĩ gĩcunjĩ-inĩ kĩa Scandinavian.
GSAM 398.3Mũgũnda nĩũgwatanĩirwo na thukuru nene, na ũheanaga wĩra kũrĩ arutwo arĩa mendaga kũhũthĩra kũrima. College ĩrĩ na nyũmba ya gũthondeka irio nayo, kũrĩa irio cia ũgima wa mwĩrĩ ithondekagwo kĩndũ kĩnini. Mwaka wa 1903 kĩama gĩkĩthondekwo nĩguo gĩcabe mĩgambo na mabuku na ciugo cia German, Swedish, na Danish-Norwegian. Kĩama kĩu nĩkĩrĩ na nyũmba yakĩo ya gũcaba mabuku, na nĩkĩũgĩrĩra wĩra wothe wa gũcaba mabuku wa mũbango ũyũ Amerika wa mĩena ĩyo. Wĩra ũyũ nĩũtongoragwo mũno nĩ arutwo. Magĩthomithio wĩra wa gũcaba mabuku, na haha makĩĩonera ũmenyo nĩ ũndũ wa kũruta wĩra wa ũmĩceni ma.
GSAM 398.4Wĩra wa ũganga ũngĩ kũrĩ thukuru nene ĩno. Nĩ ũndũ wa gũthondeka handũ, nĩkwonire atĩ thukuru ĩngĩhota kũrega nyũmba ĩmwe nene ya kũraara; na ũndũ ũcio, na thogora ũnini, nyũmba ya ũganga ĩgĩtandĩka wĩra, na ĩrĩ kũruta wĩra mwega mũno.
GSAM 399Walla Walla College
GSAM 399.1Thukuru ĩno ĩrĩ hakuhĩ na Walla Walla, mwena wa Washington, na ĩkĩamũrwo Dec. 8, 1892. Thukuru yahingũrĩtwo mũthenya ũmwe mbere ya ũcio, na arutwo 101. Mũigana ũcio ũgĩongerereka mwaka ũcio nginya 185. Mũgũnda mũnini na mĩbango ĩngĩ ya wĩra wa moko nĩĩgwatanĩirwo na thukuru ĩno. Ĩrĩ na ũgima mwega na ĩrĩ kũtũma wĩra mwega. Prof. J. L. Kay nĩwe mũtongoria wa arutani rĩu.
GSAM 399Thukuru ya Australia
GSAM 399.2August 24, 1892, thukuru ĩgĩhingũrwo Melbourne, Australia, nyũmba ĩrĩa maarĩhĩrĩire nĩguo mamĩhũthĩre, na kĩama kĩa arutani atano. L. J. Rousseau, wa College ya Battle Creek, Michigan, nĩwe warĩ mũtongoria wa mbere wa thukuru. Mwaka wa 1894 thukuru ĩno yarĩ na arutwo 89 maandĩkĩtwo.
GSAM 399Kũhama Kũrĩ Avondale
GSAM 399.3Arĩa matandĩkire thukuru mendaga kũgwatanĩria wĩra na gũthoma, nĩ ũndũ ũcio kwonirwo gũtuĩra handũ hangĩ nĩ wega; nĩ ũndũ ũcio thukuru ĩgĩhamio kuuma itũũra nene rĩa Melbourne ĩgĩthiĩ Avondale, Cooranbong, New South Wales, kũndũ kwa mĩgũnda, kũrĩa mũgũnda ũgũrĩtwo na nyũmba iria ciagĩrĩire igĩakwo. Rĩu thukuru ĩtongoragwo na ũgima na mũbango wa wĩra wa moko.
GSAM 399Ũrathi wa Avondale Nĩwahingire
GSAM 399.4Rĩrĩa thukuru ĩyũ yathondekwo na ĩtongorwo, mũoroto wa kĩama kĩarĩ gũtũma ĩtongoragwo hakuhĩ biũ na maathani marĩa maheanĩtwo ũhuthĩrĩire thukuru cia wĩra wa moko. Ĩgĩkorwo “thukuru ya mũhianano,” na mwĩranĩro nĩwaheanirwo kaingĩ atĩ angĩkorwo ĩtongoragwo wega ĩgĩtuĩka ya kũgĩa, ti ta thukuru ĩiki, no na mũgũnda mwene ũrĩa warĩ wĩtĩkĩtwo ta wa gũtirĩ bata ũgĩtũma maciaro. Ihinda, hamwe na tha ya Mwathani, nĩrĩonirie ma ũrathi ũcio. O na gũkĩrĩ na thĩna mũnene wa kwaga mbura kwa mĩaka ĩingĩ ĩrũmanĩrĩire, ũrĩa watũmire wĩra wa kũrima ũgĩe na mathĩna na maciaro magĩaga kũndũ guothe, mũgũnda wa Avondale nĩwaikarire ũrĩ wa rangi wa nyeki na wa maciaro. Ũndũ ũcio warĩ wa kũgegania mũno, nginya anene a bũrũri magĩũka kũũria ũhoro wa mĩbango ya kũrima ĩrĩa yatũmire ũciare ũguo.
GSAM 400.1Rũũkĩrĩro rwa wĩra wa thukuru mwaka wa 1903 rwarĩonirie atĩ mũigana wa arutwo nĩwongererekete na mĩrongo ĩtano harĩ o igana (50%). Mbeca nacio ciarĩ kũrĩa kũega—mahũthĩro mothe makĩrĩhwo, na mbeca $1,500 igĩtigwo nyũmba ya mbeca nĩguo itũmĩrwo nĩ ũndũ wa thukuru. Prof. C. W. Irwin nĩwe warĩ mũrũgamĩrĩri wa mĩbango ya thukuru na mũtongoria wa arutani kwa hakuhĩ mĩaka ĩna.
GSAM 400Mt. Vernon Academy
GSAM 400.2Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe, mwaka wa 1893, nĩkĩatuire itua rĩa gwĩtĩkĩra kũhingũrwo kwa thukuru ya sekondarĩ Mt. Vernon, Ohio. Thukuru ĩno ĩrĩ na mĩbango ĩngĩ ya wĩra wa moko ĩgwatanĩirwo nayo, na nĩĩkĩmenyithĩtwo ĩrĩ kũtũma wĩra mwega. Arutwo ma mwaka wa 1894 marĩ 140. Prof. J. W. Loughhead nĩarutĩte wĩra mĩaka ĩingĩ arĩ mũtongoria wa thukuru ĩno, nginya rĩrĩa aĩtĩirwo Washington, D.C. Adiresi ya thukuru nĩ Academia, Ohio.
GSAM 400Keene Industrial School
GSAM 400.3Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe kĩa 1893 nĩkĩtĩkĩire kũhingũra thukuru ya wĩra wa moko Keene, Texas. Mũgũnda wa eka makĩria ma 130 nĩwagũrĩtwo, nyũmba igĩakwo, na thukuru ĩgĩhingũrwo na Prof. C. B. Hughes na arĩa maamũteithagia. Ĩtongoragwo na mũbango wa kũgwatanĩria wĩra na gũthoma. Arutwo ma mwaka wa 1894 marĩ 160. Thukuru ĩno o nayo nĩĩgaacĩire mũno.
GSAM 400Claremont Union College
GSAM 400.4Thukuru ĩno ĩrĩ Kenilworth, hakuhĩ na Cape Town, South Africa. Arutani aĩo nĩmarĩthuurĩtwo mũno kuuma Battle Creek College. Ĩgĩhingũrwo mwaka wa 1894, na arutwo 90 maandĩkĩtwo. Mwaka wa mbere wa thukuru ũrĩa wathirire, mũigana wa arutwo ũgĩongerereka mũno, nginya kwagĩrĩire kũongerera handũ na njĩra ya kũnenehia nyũmba ya thukuru. Rĩu thukuru nene ĩrĩ rungu rwa Prof. C. H. Hayton.
GSAM 401.1Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja nĩmarĩ na thukuru ya itũũra (ya mbere) Claremont ĩrĩ na arutwo mĩrongo mũgwanja, na thukuru ya kanitha Beaconsfield, ĩrĩa mwaka wa 1894 yarĩ na arutwo mĩrongo ĩtatũ maandĩkĩtwo.
GSAM 401Ũhoro Mũkuhĩ wa Wĩra wa Gĩthomo, 1895
GSAM 401.2Rũũkĩrĩro rũrĩa rwathondekĩtwo nĩ mwandĩki wa gĩthomo kũrĩ Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe mweri wa keerĩ, 1895, rwarĩ ũũ:
GSAM 401.3“Mĩbango ya gĩthomo ya mũbango wa kanitha no ĩgwetwo na ũkuhĩ ũũ: Kũrĩ thukuru nene ithano iria ciĩ kũndũ kuuma ũũ: Battle Creek, Michigan; College View, Nebraska; Healdsburg, California; College Place, Washington; na Kenilworth, South Africa. Kũrĩ thukuru inya cia sekondarĩ, kana thukuru iria itongoraga gĩthomo kĩa mĩaka ya gatagatĩ bũrũri-inĩ ũyũ, South Lancaster, Massachusetts; Mt. Vernon, Ohio; Keene, Texas; na Graysville, Tennessee.... O hamwe na ici kũrĩ Thukuru ya Bibilia ya Australia; thukuru Mexico ĩgwatanĩirwo na ũmĩceni wa ũganga; thukuru ya ciana cia bũrũri Pitcairn Island; Raiatea, kũu kĩrĩ kĩkundi kĩa Society, iria-inĩ inene rĩa Pacific rĩa mwena wa gũthini; Bonacca ya Bay Islands kũu Caribbean Sea; thukuru cia kanitha ta ikũmi na ithano bũrũri-inĩ ũyũ na kũndũ kungĩ; thukuru igĩrĩ cia Bibilia cia Kĩama Kĩnene; na thukuru nyingĩ cia ahunjia a kwendia mabuku na cia ngwatanĩro cia kũndũ, iria itarĩ na mũbango wa watho.”
GSAM 401.4Rĩrĩa mwandĩki aheanaga ũhoro mũkuhĩ wa arutwo marĩ thukuru-inĩ cia thukuru nene na thukuru cia mũbango wa kanitha, augaga atĩrĩ: “Kũgerera na ma, kũrĩ arutwo makĩrĩ 3,000 a mĩaka yothe maandĩkĩtwo thukuru-inĩ cia Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja rĩu.”
GSAM 402Ũhoro Mũkuhĩ wa Ciikaro cia Gĩthomo, 1903
GSAM 402.1Wĩra wa gĩthomo na ciikaro cia gĩthomo gatagatĩ ka Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja nĩcikũrĩte o ta ũrĩa icunjĩ ingĩ cia Ndũmĩrĩri cikũrĩte. Ta ũrĩa kwonagwo Ibuku rĩa Mwaka rĩa Kĩama Kĩnene kĩa 1904, rĩu kũrĩ thukuru nene na thukuru cia sekondarĩ, ciothe hamwe kenda Amerika, na ithano bũrũri-inĩ ingĩ. Icio cia bũrũri ingĩ ciĩ kũndũ ũũ: Avondale, New South Wales; Kenilworth, Claremont, hakuhĩ na Cape Town, South Africa; Holloway, North London, England; Nyhyttan, Järnboås, Sweden; Friedensau, hakuhĩ na Magdeburg, Germany.
GSAM 402.2Amerika kũrĩ thukuru cia gatagatĩ ikũmi na inya; bũrũri-inĩ ingĩ, ithano. Icio cia bũrũri ingĩ ciĩ Copenhagen, Denmark; Honolulu, Hawaiian Territory; Diamante, Entre Rios, Argentine Republic, South America; Curityba, Brazil, South America; Brusque, Brazil, South America.
GSAM 402.3Na igũrũ rĩa ciikaro ici cia gĩthomo tũrĩ tũkĩuga, kũrĩ thukuru cia kanitha cia kũndũ 357 iria mũbango wa kanitha ũtongoragia. Kũrĩa ici, 317 ciĩ United States, na mĩrongo ĩna ciĩ bũrũri-inĩ ingĩ. Angĩkorwo tũrĩ na mĩgambo ya ma nginya rĩu, mĩigana ĩno nĩingĩongererekire mũno. Thukuru nyingĩ nĩcihingũrĩtwo kuuma kũrĩa mwaka wa 1902 wathirire. Ta kĩonereria, Ngwatanĩro ya Nebraska nĩyathiire ĩkĩmenyithia atĩ yarĩ na thukuru cia kanitha ikũmi. Feb. 1, 1904, rũũkĩrĩro rwayo rwarĩonirie “thukuru cia kanitha mĩrongo ĩĩrĩ na inya,” kwongerereka kwa ikũmi na inya ngwatanĩro-inĩ ĩmwe.
GSAM 402.4Ma, guoko kwa Mwathani kũrĩa kũtongoragia nĩgũtongoretie na njĩra ya kũgegania na gũkĩhingũra njĩra ya wĩra wa gĩthomo gatagatĩ ka andũ aya. Ahe ũũgĩ arĩa maĩtĩtwo gũtongoria gĩcunjĩ gĩkĩ kĩa wĩra wake, nĩguo thukuru icio ciothe itongoragwo kũringana na mũbango ũrĩa aheanĩte. Nĩ ũndũ ũcio gũkũgĩa na aruti a wĩra aingĩ a Mwathani, arĩa marĩ na ũhoti na makũrĩte wega, na gũtirĩ arũme kana atumia “a mwena ũmwe” kũrĩ gĩthomo na mĩtugo. “Mwathani nĩheanire ciugo,” ũguo mũandĩki wa Thaburi augaga, na “kĩũngano kĩnene [ita, maandĩko ma mwena wa rũpapuro] nĩkĩarĩ kĩa kũmenyithia.”