Mũrango 11 — Ndũmĩrĩri ya Mũraika wa Keerĩ
GSAM 171.1“Na mũraika ũngĩ akĩmũrũmĩrĩra, akiuga atĩrĩ, Babuloni nĩrĩgwĩte, nĩrĩgwĩte, itũũra rĩu inene, tondũ nĩrĩanyũithirie ndũrĩrĩ ciothe ndibei ya mangʼũrĩ ma ũtharia warĩo.”1
GSAM 171.2“Hĩndĩ ĩyo mwene nyũmba akĩrakara, akĩĩra ndungata yake atĩrĩ, Uma narua ũthiĩ njĩra-inĩ nene na tũnjĩra twa itũũra, ũrehere haha athĩni, na cionje, na ithua, na atumumu.”2
GSAM 171.3Mwathani, akĩhũthĩra ahunjia ake, nĩanyakanyirie thĩ na ndũmĩrĩri ya kuuga atĩrĩ, “Ithaa rĩa ciira wake nĩrĩkinyĩte,”—ndũmĩrĩri ĩrĩa andũ ake othe arĩa meyumbũraga atĩ nĩ ake mangĩatũire magwatanĩte harĩ yo angĩkorwo nĩmendete. Gũkĩ gwatũire kwĩtĩtwo kwa mbere iruga-inĩ rĩa “ũhiki.” Nĩkwamenyithĩtio “kũrĩ arĩa metĩtwo.”3 Rĩrĩa kwĩtĩtwo gũkũ kwaregĩtwo na maũndũ ma kwĩgwatĩrĩra ma mĩthemba mĩingĩ, kwĩtĩtwo kwa keerĩ gũkĩheanwo, kũrĩa kwaringanaga na ndũmĩrĩri ya mũraika wa keerĩ.4 Na njĩra ya kwĩtĩtwo gũkũ, Mwathani nĩaamũrire andũ a gũthiĩ na mbere o nginya mũthia wa mahinda, hamwe na ũtheri wa ũhoro wake wa ma ũrĩa woongererekaga.
GSAM 171Kwĩtĩtwo kwa Keerĩ Iruga-inĩ rĩa Ũhiki
GSAM 171.4Ndũmĩrĩri ya keerĩ—ĩrĩa yarũmĩrĩire mwanĩrĩro wa ithaa rĩa ciira—ĩugaga atĩrĩ, “Babuloni nĩrĩgwĩte, nĩrĩgwĩte, itũũra rĩu inene, tondũ nĩrĩanyũithirie ndũrĩrĩ ciothe ndibei ya mangʼũrĩ ma ũtharia warĩo.” Na kwĩtĩtwo kwa keerĩ iruga-inĩ gũĩtigwo atĩrĩ, “Umai narua mũthiĩ njĩra-inĩ nene na tũnjĩra twa itũũra, mũrehere haha athĩni, na cionje, na ithua, na atumumu.” O gĩkũnũ kĩrĩ gĩa Maandĩko macio kĩĩtaga andũ arĩa meyumbũraga atĩ nĩ a Mwathani “itũũra.” Nĩ ũndũ wa ciugo ciao cia wĩtĩkio irĩa ciĩtigagĩrana na igakĩrĩra ndigi, meetagwo “Babuloni.” Na njĩra ya gĩkũnũ kĩngĩ kĩa Maandĩko kĩrĩa kĩarĩtie ũhoro wa mahinda ma mũthia, nĩtuonaga atĩ mbere hanini ya gũũka kwa Mwathani, andũ ake meetagwo mũno mehere “Babuloni”: “Babuloni ĩrĩa nene nĩrĩgwĩte, nĩrĩgwĩte, na nĩrĩtuĩkĩte gĩikaro kĩa ndaimono, na kĩhingo kĩa o roho ũrĩa ũtarĩ mũtheru, na kĩhingo kĩa o nyoni ĩrĩa ĩtarĩ theru na ĩmenetwo.... Umai thĩinĩ warĩo, andũ akwa, nĩguo mũtikanagwatane narĩo mehia-inĩ marĩo, na mũtikananyitanĩre na mĩthiro yarĩo.”5
GSAM 172“Ririkana Ũrĩa Waiguire”
GSAM 172.1Thĩinĩ wa ciugo iriaĩtwo kanitha wa Saride, nĩtũthomaga atĩrĩ, “Nĩ ũndũ ũcio ririkana ũrĩa wamũkĩrire na ũkĩigua, na ũkũũme wega, na wĩrire. Nĩ ũndũ ũcio, angĩkorwo ndũgũikara arĩĩ, nĩngũũka harĩ we o ta mũici, na ndũrĩmenya ithaa rĩrĩa ngũũkĩra.”6 Kanitha wa Saride ũhaana ta ũrĩa waumĩire Wĩra-inĩ wa Gũthondeka Kanitha Rĩngĩ, thuutha wa ihinda rĩrĩa rĩa nduma rĩa wĩra wa “Jezebeli”—kanitha ũrĩa watiganĩte na wĩtĩkio. Kanitha wa Saride nĩweerĩtwo atĩ nĩwatũire ũrĩ kanitha ũrĩ muoyo; no rĩrĩa waiguire na ũkĩrega ũrutani wa gũũka kwa Mwathani, nĩweĩkire handũ hangĩatũmire ũndũ ũcio ũũkinyĩre o ta “mũici ũtukũ.” Ũguo noguo mũtũmwo Paũlũ augĩte thĩinĩ wa 1 Athesalonike 5:1-5, atĩ nĩguo mũikarĩre wa arĩa maanagĩrĩra atĩrĩ, “Thayũ na ũgitĩri,” ũgaakorwo ũrĩ, rĩrĩa gũũka kwa Mwathani kũrĩ hakuhĩ. Arĩa marũmagĩrĩra ũtheri wa ũhoro wa ma meetagwo “ciana cia mũthenya,” na Mwathani ndarĩmookĩra o ta mũici.
GSAM 172.2Thĩinĩ wa ũtaũri ũyũ wa ũrathi wa makanitha marĩa mũgwanja, nĩtuonaga atĩ kũgũa kwa kanitha wa Saride kũrũmĩrĩirwo o ro hau nĩ kanitha wa Filadelifia, kana (o ta ũrĩa kiugo kĩu kiugĩte) kanitha wa wendani wa andũ a nyũmba ĩmwe. Ti-itherũ, ũguo nĩguo etĩkia 50,000 maarĩ, arĩa maarutirwo makanitha-inĩ mothe ma mĩthemba mĩingĩ na ndũmĩrĩri ya mũraika wa keerĩ, na makĩgwatanĩrio na kĩohano kĩmwe kĩa wendani wa andũ a nyũmba ĩmwe, harĩ ũhoro ũrĩa mũnene wa ma wa mũthingi, wa gũũka kwa Kristo o narua.
GSAM 173Ũrĩa Ndũmĩrĩri ya Keerĩ Yahunjirio
GSAM 173.1Kwanĩrĩrũo gwa ũtukũ gatagatĩ ya mweri wa kenda 12, 1844, ĩrĩ na ciugo cia Mũthuri Joshua V. Himes, iria ciarĩtie ũhoro wa ndũmĩrĩri ya mũraika wa keerĩ, na maũndũ marĩa maatũmire ĩhunjio. Marũa make maandĩkirwo McConnelsville, Ohio, mweri wa kanana 29, 1844, na moigaga atĩrĩ:—
GSAM 173.2“Rĩrĩa twambĩrĩirie wĩra hamwe na Mũrũ wa Ithe witũ Miller mwaka-inĩ wa 1840, nĩatũire akĩheana marutani mĩaka kenda. Ihinda-inĩ rĩu nĩarũngĩte hakuhĩ arĩ wiki. No mawĩra make matiatigaga, na nĩmacũũrire andũ arĩa meyumbũraga atĩ nĩ a ndini, makĩmenya mwĩhoko wa ma wa andũ a Ngai, na kwĩhaarĩria kũrĩa kũbatarĩte nĩ ũndũ wa gũũka kwa Mwathani; o na gũcũũra andũ a mĩthemba yothe arĩa matetĩkĩtie, nĩguo mamenye atĩ nĩmorĩte, na atĩ nĩ ũndũ ũrĩa mabatarĩtwo nĩ gwĩrira na gũcookerera Ngai o narua, nĩguo mehaarĩrie gũtũnga Mũhikania na thayũ hĩndĩ ya gũũka gwake. Macio nĩmo maũndũ manene marĩa wĩra wake wakoragĩrwo ũgwetha. Ndatatirie gũtũma andũ matuĩke a gĩkundi kana kĩama kĩmwe kĩa ndini.
GSAM 173.3“Rĩrĩa twetĩkĩirie ũhoro wa ma wa gũũka kwa Kristo kũrĩ hakuhĩ, na tũkĩamũkĩra ũrutani ũcio mbere ya andũ, twarĩ na meciiria o macio, na tũkĩrũmĩrĩra njĩra o ĩyo thĩinĩ wa ikundi cia ndini cia mĩthemba mĩingĩ, kũrĩa, na ũtongoria wa Ngai, twetĩtwo tũkore wĩra. Nĩtwerire ahunjia na makanitha atĩ gũmatũrania kana gũmatigania na kũmarehera mĩtino gũtiarĩ gĩcunjĩ kĩa wĩra witũ. Twarĩ na ũndũ ũmwe tũrĩnao harĩ ũhoro ũcio, naguo warĩ gũta ‘mwanĩrĩro,’ kũheana ũmenyithia wa ciira ũrĩ ‘mũrango-inĩ,’ na gũthaitha andũ arĩa angĩ mehaarĩrie ũndũ ũcio.... Ahunjia na andũ a kanitha arĩa maagunĩkĩte nĩ mawĩra maitũ, no makorwo matiamũkĩrĩte ũrutani ũcio na ngoro yothe, nĩmoonire atĩ no nginya matwĩkanĩre na ũrutani ũcio, maũhunjie na maũrũngĩrĩre, kana hĩndĩ-inĩ ĩyo ya magerio marĩa maamakinĩrĩire, mangĩakorirwo na mathĩna hamwe na etĩkia arĩa matuĩte itua na makĩrũma. Nĩ ũndũ ũcio makĩrega ũrutani ũcio, na makĩtua itua, amwe na njĩra ĩmwe na arĩa angĩ na ĩngĩ, atĩ nĩmakũhingĩrĩria ũhoro ũcio. Ũndũ ũcio ũgĩtũma ariũ na airĩtu a Ithe witũ arĩa maarĩ gatagatĩ kao makorwo na magerio manene mũno. Aingĩ ao nĩmendete makanitha mao, na matingĩehokete gũmehera. No rĩrĩa maanyũrũragwo, makĩhinyĩrĩrio, na makĩhererio na njĩra nyingĩ kũrĩ ciheo iria maatũire nacio na gĩkeno kĩrĩa maatũire nakĩo, na rĩrĩa ‘irio cia ihinda rĩrĩa rĩagĩrĩire’ ciamagirĩrio, na rwĩmbo rwa kũmaheenia rwa ‘thayũ na ũgitĩri’ rũkiinagwo matũ-inĩ mao kuuma Thabatũ nginya Thabatũ ĩngĩ, nĩmaherire narua wendani ũrĩa maarĩ naguo wa ikundi ciao, makĩũkĩra na ũnene wa hinya wao, makĩĩcũhũra icooki, na makĩanĩrĩra atĩrĩ, ‘Umai thĩinĩ warĩo, andũ akwa.’
GSAM 174Kũrĩ Magerio-inĩ Manene
GSAM 174.1“Ũrĩa maũndũ maatũire ũgĩtũrehera magerio manene, (1) tondũ twarĩ o mũthia-inĩ wa ihinda rĩitũ rĩa ũrathi, rĩrĩa twetereire Mwathani acookanĩrĩrie andũ ake othe matuĩke kĩndũ kĩmwe; na (2) tondũ tũtũũraga tũkĩhunjia ũrutani ũngĩ ũtigana na ũcio; na rĩu, tondũ maũndũ nĩmacenjĩte, angĩkorwo nĩtwagwatanĩrire na mwanĩrĩro wa gũtiganĩra na gũtũrania makanitha marĩa maatwamũkĩrĩte hamwe na ndũmĩrĩri iitũ, ũndũ ũcio ũngĩaiguĩkire ta ũheenia witũ. Nĩ ũndũ ũcio tũgĩikara na nganja, na tũgĩthiĩ na mbere kũrũmĩrĩra ũrĩa twambĩrĩirie, nginya kanitha na ahunjia makĩĩhĩtithia mũno ũhoro-inĩ ũcio, o nginya tũgĩkinyĩrĩrio, tũrĩ na gũtigĩra Ngai, nĩ kũrũgama tũgitĩre ũhoro wa ma na ciana cia Ngai iria ciahinyagĩrĩrio.
GSAM 174Kĩonereria kĩa Atũmwo harĩ Njĩra Ĩrĩa Twarũmĩrĩire
GSAM 174.2“‘Nake agĩtoonya thunagogi-inĩ, akĩaria na ũcamba ihinda rĩa mĩeri ĩtatũ, akĩaranĩria na akĩmehũũria maũndũ marĩa makoniĩ ũthamaki wa Ngai. No rĩrĩa amwe maagĩire na ngoro ndũmũ, na makĩaga gwĩtĩkia, no makĩaria ũũru ũhoro wa Njĩra ĩyo mbere ya kĩrĩndĩ, akĩmehera, akĩamũra arutwo, akĩaranĩria o mũthenya thukuru-inĩ wa mũndũ wetagwo Tirano.’7 Ariũ a Ithe witũ matiambĩrĩirie kũrũgamĩra kuuma na kwĩamũra na makanitha nginya rĩrĩa ‘amwe maagĩire na ngoro ndũmũ’ na ‘makĩaria ũũru ũhoro wa Njĩra ĩyo [gũũka kwa Mwathani] mbere ya kĩrĩndĩ.’ Matingĩgĩkĩrĩirie ‘kwaria ũũru’ kũu kwa ‘ndungata iria njũru,’ na makanitha marĩa mangĩathiire na mbere gũhinyĩrĩria na ‘kwaria ũũru’ harĩ arĩa metereire ‘mwĩhoko ũrĩa ũrathimĩtwo,’ harĩ o matiarĩ kĩndũ kĩngĩ tiga airĩtu a Babuloni ĩrĩa ya hitho. Nĩmaamenyithanirie atĩ ũguo nĩguo maarĩ, na makĩingĩra wĩyathi wa Ũhoro ũrĩa Mwega. Na o na gũtuĩka tũngĩkorwo tũtiothe twĩtĩkĩranĩte harĩ kĩrĩa gĩtuĩkaga Babuloni, nĩtwĩtĩkĩranĩte harĩ gũtiganĩra o narua na nginya tene na arĩa othe maregaga ũrutani wa gũũka kwa Mwathani na ũthamaki wa Ngai ũrĩ hakuhĩ. Nĩtwĩtĩkĩtie atĩ ũhoro ũcio nĩ wa muoyo na gĩkuũ. Nĩ gĩkuũ gũtũũra ũgwatanĩte na ikundi icio iregagĩrĩra kana ikaaga gũtĩĩa gũũka kwa Mwathani. Nĩ muoyo kuuma mĩtũgo-inĩ yothe ya andũ, na kũrũgama igũrũ rĩa kiugo kĩa Ngai, na kweterera kuoneka kwa Mwathani o mũthenya. Nĩ ũndũ ũcio rĩu tũkĩĩra arĩa othe aanyiitwo na njĩra o ĩrĩkũ nĩ icooki rĩa ũkombo atĩrĩ, ‘Umai gatagatĩ kao, na mwĩamũre, Mwathani ekuuga, na mũtikanahutie kĩndũ kĩrĩa gĩtarĩ gĩtheru; na nĩngũmwamũkĩra, na ndũĩke Ithe wanyu, na inyuĩ mũtuĩke ariũ na airĩtu akwa, Mwathani ũrĩa Ũrĩ-Hinya-Wothe ekuuga.’”8
GSAM 175Ũregi Ũrĩa Ũtaigũĩkĩka
GSAM 175.1William Miller aarĩtie ũũ ũhoro wa ngũĩ irĩa ciarĩ hĩndĩ ĩyo gatagatĩ ka makanitha na Etereri a gũũka gwa Kristo:—
GSAM 175.2“Nĩ ũndũ wa magegania mũno na ũtarĩ wa gũtaũrĩka atĩ makanitha ma Akristiano mangĩeheria ũrutani ũyũ, na andũ mao nĩ ũndũ wa mwĩhoko ũyũ ũrathimĩtwo. Nĩnjũĩ atĩ makanitha mamwe ma Abatithi moigaga atĩ matimeheragia nĩ ũndũ wa wĩtĩkio wao, no nĩ ũndũ wa kũrĩĩa gĩathĩ kĩa Mwathani hamwe na etĩkia a gũũka kwa Kristo. Angĩkorwo ti nĩ ũndũ wa wĩtĩkio wao harĩ Mũhonokia ũrĩa ũgũũka, nĩ kĩĩ kĩgĩtũma niĩ ngarĩrio kũhunjia itugĩ-inĩ ciao, na ndĩrĩ ndarĩĩa gĩathĩ kĩa Mwathani hamwe na kanitha ũngĩ o tiga wa Abatithi? Ũcio nĩ ũndũ wa kwĩgwatĩrĩra wa maheeni. No ũcio ndũngĩtuĩka ũndũ wa kwĩgwatĩrĩra wa Ametodisti na Apresibiteriani; nĩgũkorwo nĩmetĩkĩtie kũrĩĩa gĩathĩ kĩa Mwathani hamwe na andũ a makanitha mangĩ. Mameheriaga nĩ ũndũ wa kĩĩ? Nĩndaiguire ũhoro wa amwe meherio nĩ ‘kũina’ nyĩmbo cia Gũũka gwa Kristo gwa keerĩ; arĩa angĩ nĩ ũndũ wa ũrimũ, na ũrimũ wothe ũrĩa mecirĩirwo naguo warĩ atĩ nĩmetereire Kristo. Wee Ngai, ‘marekere, nĩgũkorwo matimenyaga ũrĩa mekaga.’”
GSAM 176Storrs Aaria Ũhoro wa Mĩĩtũgĩre ya Makanitha
GSAM 176.1George Storrs aarĩtie ũũ ũhoro wa mĩĩtũgĩre ya makanitha harĩ Etereri a gũũka gwa Kristo:—
GSAM 176.2“Nĩ ũrĩkũ gatagatĩ kao, ihinda-inĩ rĩrĩ, ũtaroiga atĩrĩ, ‘Niĩ ndĩikarĩire ta mũthamaki wa mũndũ-wa-nja’? Na nĩ ũrĩkũ gatagatĩ kao ũtarĩrĩĩra nĩ meciiria ma atĩ mũthenya ũmwe nĩmagaatũma thĩ ĩhootwo, na atĩ nĩĩgaathagwo nĩ wĩtĩkio wao? Nĩ ũrĩkũ gatagatĩ kao ũngĩetĩkĩria mũndũ atũũre gatagatĩ kao na thayũ, angĩyumbũraga mũno na hatarĩ guoya wĩtĩkio wake wa gũũka kwa Kristo kũrĩ mũrango-inĩ? Githĩ maũndũ marĩa mũndũ abatara kwĩka nĩguo atũũre gatagatĩ kao atarĩ na mĩtino ti atĩ ‘eherere biũ’ kuumbũra mbere ya andũ wĩtĩkio wake wa gũũka kwa Mwathani mwaka-inĩ ũyũ, o na angĩkorwo nĩetĩkĩtie atĩa harĩ ũhoro ũcio, na o na angĩigua nĩ ũndũ mũnene atĩa kwanĩrĩra atĩrĩ, ‘Tigĩrai Ngai, na mũmũhe ũgooci, nĩgũkorwo ithaa rĩa ciira wake nĩrĩkinyĩte’?”
GSAM 176Ũira wa Mansfield
GSAM 176.3L. D. Mansfield, akĩandĩka arĩ Oneida, N.Y., mweri wa gatatũ 21, 1844, aarutire ũira ũũ:—
GSAM 176.4“Ngai nĩarahuutia meciiria ma ciana ciake nyende iria cieterereire Mwathani aume igũrũ, na akĩcitongoria, ti gwathĩkĩra mũraika ũrĩa ‘ũrĩ na Ũhoro ũrĩa Mwega wa tene na tene wa kũhunjia, akiuga atĩrĩ, Ithaa rĩa ciira wake nĩrĩkinyĩte,’ kwiki, no o na gwathĩkĩra watho ũrĩa warũmĩrĩire, wa kuuga atĩrĩ, ‘Umai thĩinĩ warĩo, andũ akwa!’ Rĩu nĩnjĩtĩkĩtie makĩria ya mahinda mothe ma mbere atĩ ikundi cia ndini cia ihinda rĩrĩ nĩ gĩcunjĩ kĩnene kĩa Babuloni ĩyo ĩrĩa ĩgũcũhũrio thĩ na hinya, na ĩtikeekorwo rĩngĩ o na hanini.... No ũguo kũrĩ, harĩ niĩ ũgĩkorwo atĩ ikundi-inĩ imwe, gũhaana na rũhĩa rũrĩa rũnini nĩ kũonekete mũno. Maũndũ mamwe nĩmekũonania ũguo.
GSAM 176Roho wa Kĩrĩndĩ kĩa Mũrurumo Woneka
GSAM 176.5“Mũrũ wa Ithe witũ ũmwe, ũrĩa wakorĩte wĩra wega mũno gĩcigo-inĩ gĩkĩ akĩhunjia gũũka kwa Mwathani, nĩatũire ihinda rĩa kũheana ũrutani handũ hamwe, hĩndĩ ĩrĩa yatuĩtwo. Mwathani agĩtongoria maũndũ o nginya hĩndĩ ĩyo agĩkorwo arĩ mairo 16 kuuma harĩa aarĩ acemanĩtie na andũ; no mũhunjia wa _____ nĩarĩ kuo, atongoretie kĩrĩndĩ kĩa mũrurumo, kĩrĩ na lami na mathagu ma nyoni, nĩguo mamahake ndungata ĩyo ya Ngai Ũrĩa Ũrĩ Igũrũ Mũno. Mũhunjia o ũcio nĩambĩrĩirie mũcemanio wa matukũ maingĩ thuutha wa ihinda inini, no maũndũ mothe maarĩ na heho na makarĩire o ta mũrũndu wa therũji wa Gathigathini—gũtiarĩ mũndũ wacũũrirwo kana wacookereire Ngai. Mũthia-inĩ mũhunjia akĩuga atĩ etĩkĩtie atĩ no ‘nginya niĩ mwene ndiikare gĩtĩ-inĩ kĩa arĩa mathĩĩnĩkĩte nĩ mehia mao.’
GSAM 177.1“Mũtongoria wa gĩkundi kĩa kanitha kĩa gĩcagi kĩĩ nĩeerire gĩkundi gĩake, kuuma rĩrĩa twambĩrĩirie kũgĩa na mĩcemanio gũkũ, atĩ angĩkorwo mũndũ o wothe nĩatokire nyũmba yake na auge atĩ nĩetĩkĩtie Kristo nĩegũũka mwaka-inĩ ũyũ, nĩangĩmũingatire nja.”
GSAM 177Wĩra kũrĩ makanitha
GSAM 177.2Mabatarĩ-inĩ maya tũgũcokereria ũira kuuma kĩugo kĩarĩrĩtwo kũrĩ ngwatanĩro ya etereri a gũũka gwa Kristo arĩa makorire Boston, Mass., mweri wa gatano, mũthenya wa 31, mwaka wa 1844, na gĩtangĩtwo nĩ William Miller, Elon Galusha, N. N. Whiting, Apollos Hale, na J. V. Himes. Maigire atĩ:
GSAM 177.3“Ũhoro-inĩ wa wĩra witũ kũrĩ makanitha, no tũgĩe na kĩugo kĩmwe. Ũgwati haha, o ta maũndũ-inĩ mangĩ maingĩ, wonekanaga kũrĩ ithuĩ ũrĩ mĩthia-inĩ ĩrĩa ĩĩrĩ. Nĩkĩonekana kũrĩ ithuĩ atĩ ũgwati wa mbere nĩ wa kũrekeria ũtongoria wa kanitha ũrĩa tũrĩ hamwe nĩ ũtũtuĩre tũtikanatĩrĩria ũhoro wa wĩra ũyũ. Tũtarĩ na nganja atĩ andũ ngiri nyingĩ nĩmeĩkĩire ciira mbere ya Ngai tondũ wa kũyĩrĩra maũndũ ma makanitha mao matarĩ kũrĩ Maandĩko, ũhoro-inĩ ũyũ; na ingĩkorwo nĩmamĩrĩire na makĩhingia, rĩrĩa rĩrĩa mangĩkoragwo marĩ na ũgima mũnene, na marĩ na muoyo wa kũteithia andũ, o na ingĩkoragwo nĩmakĩrĩirwo kũnyamĩrĩra.”
GSAM 177.4“Ũgwati wa keerĩ nĩ wa kũyĩrĩra roho wa kwĩĩrĩra nĩ ũndũ wa ũũru ũrĩa makanitha matũĩkĩire, na kũrũa na makanitha macio mothe hatarĩ gũtiganĩria. Ũhoro-inĩ wa wĩra wa etereri a gũũka gwa Kristo, kũringana na makanitha marĩa mangĩkoragwo marĩ hamwe nao, tũngĩĩtwo tũheane motaaro, tũtingĩhota kũheana marĩa mangĩhũthĩka kũrĩ andũ othe. No mũhaka meke maũndũ marĩ na gwĩtigĩra Ngai, o ta ũrĩa maũndũ macio marabatarania.”
GSAM 178.1“No nĩtwagĩrĩirwo nĩ gũkorwo twĩrũmĩtie gũhingia wĩra witũ na kũruta ũira wa ũhoro wa ma hĩndĩ ciothe iria ciagĩrĩire. Na angĩkorwo nĩ ũndũ wa njĩra ĩno nĩtũrakaria makanitha, namo makatwĩhĩtĩra gũtũingata tiga twakira (o na ingĩkoragwo nĩ wega tũtiganĩre na ũiguano), rekei tũhingie wĩra witũ; na rĩrĩa twaingatwo, tũrĩ na kũyũmĩrĩria kũnyamĩrĩrwo na tũkĩenda hamwe na Mwathani witũ tũthiĩ ‘nza ya mũrango, tũkuuanĩire nake ũhoro wake wa kũmenwo.’”
GSAM 178.2Kuuma kũrĩ ciugo ici ciĩgiĩ ũrĩa makanitha makĩĩkaga kũrĩ arĩa marutaga Ndũmĩrĩri ya mũraika wa keerĩ, nĩkuonekaga na ũhũthũ atĩ, ta maciaro ma mbere ma kũruta kĩĩho kĩa keerĩ kũrĩ “iruga”, arĩa maikĩrwo hamwe kũrĩ gĩkundi kĩmwe kĩa roho nĩmo maĩtĩtwo “ionje,” “arĩa marĩ na magũrũ maũru,” na “atumumu,” na ũndũ ũcio wonanagia na hinya kũnyamario kũrĩa maanyamariirio nĩ kũhũrwo nĩ “ndungata iria maarutithanagia nacio wĩra,” iria maatiganĩirio nacio.
GSAM 178Andũ Aamũre Athuurĩtwo nĩguo Mamũkĩre Ma Merũ
GSAM 178.3Mũbango wa Mwathani nĩũoneka wega thĩinĩ wa kũruta andũ aamũre rĩrĩa Ndũmĩrĩri ya mũraika wa keerĩ yarutirwo—kĩĩho kĩa keerĩ kũrĩ “iruga”—na Kwanĩrĩrũo gwa ũtukũ gatagatĩ. Maũndũ ma bata kũrĩ mĩthenya ya mũthia nĩmakĩrĩirwo kũmenyeka na kũmenyithanio—wĩra ũrĩa ũtingĩĩkaga kũrũmĩrĩrwo nĩ makanitha mahingĩtwo nĩ “mĩtugo ya wĩtĩkio,” o ta ũrĩa kũmenyithia Ũhoro-ũrĩa-Mwega kũrĩ thĩ yothe kũtangĩkĩrĩire kũhingio nĩ kanitha wa atũmwo rĩrĩa warĩ na ũiguano na ikundi cia Ayahudi. Ngai nĩaĩtire andũ matiganĩre kuo,9 na nĩeetire na etereri a gũũka gwa Kristo matiganĩre na arĩa maarĩ na kũenda kũmahingia thĩinĩ wa mĩtugo yao ya wĩtĩkio.
GSAM 179“Mĩhunjio Itandatũ” ya Storrs
GSAM 179.1Nĩ haarĩ mũthenya mũnini thuutha wa kũuma kuo tũkĩona atĩ ũtheri nĩũkinyire kũrĩ ikundi cia etereri a gũũka gwa Kristo ũhoro-inĩ wa iherithia rĩrĩa rĩgũũka, ta ũrĩa waandĩkĩtwo thĩinĩ wa ibuku rĩa “Mĩhunjio Itandatũ,” nĩ George Storrs, arĩa warutaga atĩ mũndũ nĩ wa gũkua na mũũmbĩre wake; atĩ arĩa akuũ matirĩ na ũmenyo gatagatĩ ka gũkua na kũriũka; atĩ iherithia rĩa mũthia rĩa arĩa aaganu nĩ kũniinwo biũ; na atĩ muoyo ũtangĩthira nĩ kĩheo kĩa Ngai, kĩa kwamũkĩrwo tu kũgerera wĩtĩkio thĩinĩ wa Mwathani witũ Jesũ Kristo.
GSAM 179.2Etereri a gũũka gwa Kristo ngiri nyingĩ nĩmeĩtĩkĩire ũhoro ũyũ wa mũtugo wa mũndũ, no ti othe. Kũrega ũrutani ũyũ gũtiareheire kĩrigiicano gatagatĩ kao, tondũ watuagwo ũhoro wa wĩtĩkio tu, na ti kĩgeranio kĩa mĩtugo; nĩ ũndũ ũcio wĩra wa hamwe wa kũhe thĩ mũkaana igũrũ rĩa gũkuhĩrĩria gwa gũũka gwa Kristo ndwatigithĩirio. No nĩwatũmire makanitha marakare nao makĩria.
GSAM 179Kwaga Ũhoti wa Gũkararia “Mĩhunjio Itandatũ”
GSAM 179.3Mũhunjia wa Methodist wa itũũra rĩrĩa ndĩtũũraga, ũrĩa warĩ amenyagĩrĩire na kũhunjia ũhoro wa gũũka gwa Kristo mwaka wa 1843, nĩakireirwo “Mĩhunjio Itandatũ,” akĩrĩthoma, na akĩĩra andũ a kanitha wake atĩ ndangĩhota gũkararia ũhoro ũcio; no rĩrĩa aamenyire atĩ andũ a kanitha wake aingĩ nĩmaũtĩkĩire, akĩmaatha angĩ matigathome ibuku rĩu, tondũ “nĩmangĩĩtĩkĩra ũhoro ũcio mangĩrĩthoma.” Mweri wa Kenda, mwaka wa 1844, thuutha wa kũũka kuuma ngwatanĩro ya mwaka, mũhunjia ũyũ nĩarũgamire harĩa ahunjagĩria na akĩrega ũhoro wa gũũka gwa Kristo mbere ya andũ, na akĩĩnyihia akĩhooya kanitha ũrekero nĩ ũndũ wa kũĩta ahunjia kũuga thĩinĩ wa nyũmba ya kanitha.
GSAM 179Kũgerio nĩ ũndũ wa Kũrega Ũhoro wa Ma
GSAM 179.4Ũrĩa mũhunjia aĩkire nĩũkĩrĩirwo na wĩra wa kũgeria etereri a gũũka gwa Kristo nĩ ũndũ wa kũrega ũhoro wa ma; no tondũ maarekerirwo kũheana mahooto mao kuuma Maandĩko, kanitha ndwahootire. Andũ amwe nĩmakĩrekerwo nja ya kanitha ũndũ wa njĩra yao kũtarĩ hamwe na mĩtugo ya kanitha, na angĩ aingĩ nĩmaĩhumĩire nĩ ũndũ wa kũrekerwo nja kwa andũ arĩa wĩtĩkio wao ũtangĩonanio ũkararanagia na Maandĩko. Nĩ ũndũ ũcio ũhoro wa gũũka gwa Kristo nĩũhingĩrĩirwo nja ya kanitha tene na tene kũrĩa andũ magana maĩkĩire Mũhonokia na magĩĩkio na gĩkeno thĩinĩ wa Ngai.
GSAM 180.1Ũrĩa waĩkĩtwo itũũra-inĩ rĩakwa nĩũkĩĩkĩtwo na makanitha magana ma kũu bũrũri wothe. Arĩa meekirwo ũguo nĩ arĩa maarĩ ariũ a ithe wao hau kabere nĩmoonire ũhoreri mũnene thĩinĩ wa ciugo cia mũnabii Yesaya: “Iguai kiugo kĩa Mwathani, inyuĩ arĩa mũinainaga nĩ ũndũ wa kiugo gĩake: Ariũ a ithe wanyu arĩa maamũthũire, na makĩmũingata nĩ ũndũ wa rĩĩtwa rĩakwa, moigire atĩrĩ, ‘Mwathani nĩaheo riiri’; no nĩakoonekana gĩkeno-inĩ kĩanyu, nao nĩmagaaconoka.”10
GSAM 180Marakara ma Arĩa Aaganu Monanĩtio
GSAM 180.2Rĩrĩa mũthenya ũrĩa Mwathani aarĩrĩgĩrĩirwo waakĩrĩire, etereri nĩmakĩongerereka wĩra-inĩ wao, nao arĩa marĩ na ũũru makĩĩrĩra na kũnyũrĩra makĩria, ta ũrĩa tũgũkuona kũrĩ ũhoro ũrĩa waandĩkĩtwo nĩ mũrũgamĩrĩri wa ũandĩki wa gathĩtĩ ka Kwanĩrĩrũo gwa ũtukũ gatagatĩ ka mweri wa ikũmi, mũthenya wa 31, mwaka wa 1844:
GSAM 180.3“Maciaro marĩa wĩra ũyũ wareteire kũrĩ arĩa marĩ na ũũru, nĩmatũteithĩirie muno kũmenya atĩ Ngai nĩarĩ thĩinĩ wa ũhoro ũyũ. Rĩrĩa ciana cia Ngai ciakoretwo hamwe nĩ ũndũ wa kwĩgũtha na kwĩnyiyaria mbere yake, na kũĩrĩgĩrĩria kũrĩa agaakũonekana, ta ũrĩa kĩrĩ kĩa kũĩkĩra kũrĩ kĩkundi kĩa arĩa marĩ na mehia, arĩa mahingagĩrĩra kũhonokio nĩ ũtugi, arĩa marĩ na ũũru nĩmamwonesire rũũru rũnene. Rĩrĩa tũtamenyithĩtie mĩcemanio iitũ kũndũ kũngĩ tiga thĩinĩ wa gathĩtĩ gaitũ, o na tũtaĩtĩte andũ othe, ariũ a Beliali nĩmaingĩte thĩinĩ wa mĩcemanio ĩyo na makĩrete mĩrurumo mĩingĩ. Ũtukũ wa gatandatu, mweri ũyũ, mũthenya wa 12 [mweri wa ikũmi 12, 1844], tũtiarĩ na mũcemanio thĩinĩ wa Hema ya Mĩcemanio, nĩguo mũmenyereri wa nyũmba [mũrindĩri] ahote kũtheria nyũmba nĩ ũndũ wa Thabatũ [Mũthenya wa mbere wa kiumia]. No gĩkundi kĩa andũ nĩgĩingire nyũmba na gĩkĩrega o na ũhoti ũcio. No mũnene wa itũũra, atarĩ mwĩte, nĩaingĩrĩire na ihenya na akĩmaingata nja.”
GSAM 181.1“Kũrĩ mĩcemanio iitũ ya Thabatũ ĩrĩa yaarũmĩrĩire, thuutha wa Hema ya Mĩcemanio kũiyũra, gĩkundi kĩnene gĩa andũ nĩgĩakĩrire njĩra mbere ya nyũmba, na aingĩ ao maarĩ na marakara nĩ ũndũ andũ amwe nĩmetĩkĩtie gũũka kwa Mwathani. Ũtukũ, nĩ ũndũ wa kũrurũka kwa andũ, gũtirĩ mũcemanio waĩkĩtwo; no njĩra nĩĩkĩrĩire gĩkundi kĩa andũ rĩrĩa rĩa mũthenya, no kũingĩrĩra kwa mũnene wa itũũra na mbũrũrũ yake nĩgũtheretie njĩra, thuutha wa kũtũma amwe macookio nyũmba ya arindĩri. Tũngĩĩkĩra ũhoro wa gĩkundi kĩu ta kĩrĩa gĩakĩrĩire mũrango wa Loti, ũtukũ ũrĩa Sodoma yaarĩrĩgĩrĩire kũnyamĩrĩrwo.... Mũingĩ ũyũ wa kũrũa waakĩrire o na rĩmwe, na andũ othe makĩũkĩra hamwe, na makĩambata na kũneneha; nĩ ũndũ ũcio kũonekana kwaguo mũthenya wa mbere wa mweri wa mũgwanja wa Ayahudi nĩkwongerire wĩtĩkio witũ atĩ mweri ũyũ nĩguo warĩ.”
GSAM 181Anyũrũrania Magĩĩkĩra Nguo cia Kũambata
GSAM 181.2Mweri wa ikũmi, mũthenya wa 22, mwaka wa 1844, mũthenya ũrĩa Matukũ 2300 maagĩrĩire, kũu Paris, Maine, rĩrĩa etereri maĩkĩrĩire hamwe nyũmba ya kũhooya, makĩhooya Ngai na mwĩhoko mũnene atĩ Mwathani nĩagũũka mũthenya ũcio, anyũrũrania nĩmaũnganĩire gũũrũka nyũmba, makĩimba nyĩmbo cia kũnyũrũrania. Eerĩ ao nĩmaĩkĩrĩire nguo njerũ ndaihu na makĩambatira gũkĩrĩra nyũmba, makĩimba nyĩmbo na makĩnyũrĩra arĩa maarĩ thĩinĩ, arĩa maarĩ kũhooya na kũrĩgĩrĩra Mwathani.
GSAM 181.3Nĩkũhoteka atĩ ũndũ ũyũ nĩguo waarĩ kĩambĩrĩro kĩa ũhoro wa kũheenania ũrĩa warũgamĩrĩire wĩgiĩ etereri gũĩkĩra nguo cia kũambata; tondũ o na kũrĩa mabuku ma etereri maheanĩte iheo cia nginya $500 kũrĩ mũndũ ũrĩa angĩhota kũheana ũira wa ma wa ũndũ ũmwe atĩ Mwetereri wa gũũka gwa Kristo nĩweĩkĩire nguo ya kũambata mwaka wa 1844 na akĩrĩgĩrĩra Mwathani, gũtirĩ ũndũ o na ũmwe ta ũcio ũrĩ wonanĩtio.
GSAM 182Kĩoneki kĩa Hazen Foss, 1844
GSAM 182.1Ihinda-inĩ rĩrĩ, nĩ haarĩ mũrũme mũnini wĩtwa Hazen Foss ũrĩa waatũũraga Poland, Maine, ũrĩa waĩtĩkĩire na ngoro yothe atĩ Mwathani nĩagũũka mũthenya wa ikũmi wa mweri wa mũgwanja. Warĩ mũndũ wa kĩoneki kĩega, wa ciugo cia kũmũkenia, na wa gĩthomo kĩnene. Wiiki nini mbere ya Kwanĩrĩrũo gwa ũtukũ gatagatĩ kũthira, Mwathani nĩamũũkĩrĩire na akĩmũhe Kĩoneki, kĩrĩa kĩamwonesire rũgendo rwa andũ a gũũka gwa Kristo kũrĩ itũũra rĩa Ngai, na mathĩna mao. Nĩaheirwo ndũmĩrĩri cia kũtaarĩria arĩa aarĩ na kũheana, na nĩaonire na magerio na kũnyamĩrĩrwo kũrĩa kwarĩ kũũka thuutha wa ũguo angĩkorwo aĩkĩrĩire kũmenyithia ũrĩa aagaĩrwo. O ta Mũthuri Foy, nĩaonirwo ciitio ithatũ iria andũ a Ngai maagĩrĩire kũhĩtũka nao makĩingira njĩra ya kũthiĩ kũrĩ itũũra rĩamũre. Tondũ aarĩ mwĩtĩkĩri wa kũũka kwa Mwathani “matukũ manini makĩria” (ta ũrĩa maimbaga rĩrĩa rĩu), gĩcunjĩ kĩa Kĩoneki kĩrĩa kĩahotithanagia ciitio ithatũ kũrĩ njĩra gĩarĩ kĩũndũ kĩtarĩ na ũhoro kũrĩ we; na tondũ aarĩ mũndũ wa roho ya mwĩtĩo, nĩagĩĩtiga kũnyitĩrĩra mũtĩ wa mũtharaba, na akĩrega kũmenyithia kĩrĩa onetio. Kĩoneki gĩacokerio keerĩ, na agĩĩrwo atĩ angĩkorwo akĩrega rĩngĩ kũmenyithia kĩrĩa onetio, mũrigo ũcio nĩũngĩeherio harĩ we na ũheo kaana ka Ngai gatarĩ na hinya, karĩa kaamenyithagia na wĩhokeku ũrĩa Ngai agaamũmenyithia. Nĩarega rĩngĩ. Thuutha ũcio Kĩoneki kĩa gatatũ nĩkĩamũkinyire, na agĩĩrwo atĩ nĩarekerwo, na mũrigo ũcio nĩwaigĩrĩirwo ũmwe wa arĩa marĩ hinya mũnini gũkĩra othe, ũrĩa ũngĩĩkaga ũrĩa Mwathani endaga.
GSAM 182Foss Nĩaremereirwo Kũmenyithia Kĩoneki Kĩake
GSAM 182.2Ũndũ ũyũ nĩwatũmire mũrũme ũcio amake, na akĩamua kũmenyithia kĩrĩa onetio; nĩ ũndũ ũcio akĩĩta mũcemanio. Andũ nĩmaũnganĩire kũona na kũigua. Nĩamenyithire na maũndũ mothe ũrĩa waĩkĩre, ũrĩa aaregire kũmenyithia ũrĩa Mwathani aamũũrĩire, na kĩrĩa gĩakaaciarwo nĩ kũrega kwake. “Rĩu,” agĩĩta, “nĩngũmenyithia Kĩoneki kĩu.” No kaĩ nĩ kĩeha! Ihinda nĩrĩahĩtũkĩte: aarũgamire mbere ya andũ akirĩte biũ ta mũhianano wa ihiga, na mũthia-inĩ akĩuga arĩ na ruo rũnene, “Ndingĩririkana o na kiugo kĩmwe gĩa kĩoneki kĩu.” Nĩagĩtua moko make na kĩeha, akĩuga, “Ngai nĩahingĩte kĩugo gĩake. Nĩatwarire Kĩoneki kĩakwa,” na na kĩeha kĩnene kĩa ngoro akĩuga, “Niĩ ndĩ mũndũ ũrĩa worĩte.” Kuuma hĩndĩ ĩyo nĩateire mwĩhoko wake thĩinĩ wa Kristo, na akĩingĩra thĩinĩ wa kũaga mwĩhoko biũ. Ndarĩ acokete gũtĩĩna mũcemanio wa etereri rĩngĩ, na ndaarĩ na kĩĩko kĩa kĩrĩa kĩa wĩtĩkio. Mĩtugo yake kũrĩ maũndũ maingĩ, tũgĩĩta kĩnene, yarĩ ta ya mũndũ ũrĩa ũtiganĩtwo nĩ ũtongoria mũhooreri wa Roho wa Mwathani, wa mũndũ ũrĩa “arekerirwo njĩra ciake, nĩguo ayũrwo nĩ maũndũ make.” Thĩinĩ wa mĩtugo ĩyo nĩakũire mwaka wa 1893.
GSAM 183Kĩoneki kĩa Foss Kĩmenyithĩtwo nĩ Mũndũ Ũngĩ
GSAM 183.1Ta mĩeri ĩtatũ thuutha wa ihinda rĩrĩa aaremirwo nĩ kũririkana Kĩoneki gĩake, nĩaiguire Kĩoneki kĩmenyithĩtwo nĩ mũndũ ũngĩ arĩ kanyũmba-inĩ karĩa kaariganĩtie na harĩa mũcemanio warĩ. Mũcemanio ũcio waĩkĩtwo nyũmba ya mũndũ kũrĩa aarĩ. Nĩmaamũhooririe aingire mũcemanio-inĩ, no akĩrega. Akiuga atĩ Kĩoneki kĩu nĩkĩĩgĩrĩire o ta kĩrĩa aĩkĩtwo, o ta ũrĩa andũ eerĩ mangĩmenyithia ũhoro ũmwe. Na nĩ ũndũ ũcio nĩkwamenyekire kĩrĩa aĩkĩtwo no atanĩĩkaga kũmenyithia. Rĩrĩa aacokire kũona mũndũ ũcio thuutha, akiuga, “Ũcio nĩwe mũndũ ũrĩa Mwathani ahũthĩrĩte, ũrĩa aĩkĩire mũrigo ũcio.”
GSAM 183Gũconoka na Kĩeha Kĩnene
GSAM 183.2Mũthenya wa ikũmi wa mweri wa mũgwanja, kũrĩ ũhoro wa Ayahudi (mweri wa ikũmi, mũthenya wa 22, mwaka wa 1844), nĩũkinyire mũthia. Nĩũkoretie andũ ngiri na ngiri arĩa maarĩrĩgĩrĩire mũthenya ũcio nĩguo mũbango wa mĩĩhoko yao ũhinge. Matiahaarĩirie ũndũ o na ũmwe wa gũkũ thĩ thuutha wa mũthenya ũcio. Matiaigĩte o na meciiria ma “angĩkorwo ũndũ ũcio ndũkũkinya,” no nĩmambĩrĩire maũndũ mao ma thĩ ta arĩa maarĩrĩgĩrĩire mũthenya ũcio ũringane na mũthia wa mĩthenya yao ya mwĩrĩ. Nĩmaataarĩirie na makĩhooya arĩa marĩ na ũũru mathepe rũthĩĩna rũkũũka, na aingĩ ao nĩmetigĩrire atĩ ndũmĩrĩri ĩyo no ĩkorwo ya ma. Nĩmaatha na makĩhooya hamwe na andũ a nyũmba yao, na makĩĩra arĩa matanaheire ngoro ciao kũrĩ Ngai atĩ, ‘Tigai na thayũ.’ Kũuga kwa mũhuro, nĩmaatiganĩte na maũndũ mothe ma thĩ, marĩ na ũritũ wa ngoro wothe wa mũndũ ũrĩa wĩona ta nĩarĩ hakuhĩ kũrũgama mbere ya Mũtuĩri wa thĩ yothe. Nĩ ũndũ ũcio, marĩ na wĩrirĩria mũnene mũno, nĩmaũnganĩire handũ hao ha kũhooya, makĩrĩgĩrĩra rĩrĩa rĩothe kũigua “mũgambo wa mũraika mũnene na coro wa Ngai,” na kũona igũrũ rĩakĩrĩirwo nĩ riiri wa Mũthamaki wao ũrĩa warĩ gũũka.
GSAM 184.1Ihinda nĩrĩatambire gũthiĩ na mũhũgũrũko, na rĩrĩa riua rĩathire kũrĩa rĩũgũrũkaga, mũthenya wa ikũmi wa mweri wa mũgwanja wa Ayahudi nĩũgĩrĩire. Mĩruru ya ũtukũ nĩĩambĩrĩire rĩngĩ kũhumbĩra thĩ na kĩeha; no hamwe na nduma ĩyo nĩkwambĩrĩire kĩeha kĩa ngoro cia etereri a gũũka gwa Kristo, kĩa mũthemba ũrĩa ũhotaga kũringanĩrio tu na kĩeha kĩa atũmwo a Mwathani witũ rĩrĩa maatambaga na kĩeha mũthenya wa kũrũgamĩrĩra kũrĩa maikaraga, ũtukũ ũrĩa warũmĩrĩire kũambwo na gũthikwo kwa ũrĩa kahinda kanini mbere ĩyo maatwarĩte na ũhootani kũingĩra Jerusalemu ta Mũthamaki wao.