Mũrango 26 — Wĩra Witũ wa Ũmĩceni Mabũrũri-inĩ Mangĩ
GSAM 403.1“Nĩkwandĩkĩtwo atĩ: Arĩa matiaheirwo kũhunjĩrwo ũhoro wake nĩmakamwona; na arĩa matiaiguire nĩmakamenya.”1
GSAM 403.2Wĩra witũ wa mbere wa ũmĩceni kũu nja ya United States waambĩrĩire mwaka wa 1874, rĩrĩa Mũthuri J. N. Andrews atũmĩtwo Switzerland, na akĩambĩrĩria wĩra kũu.
GSAM 403MŨGŨNDA WA EUROPE YA GATAGATĨ
GSAM 403.3Mabũrũri 8 nĩmarĩĩtĩkĩirwo wĩra-inĩ ũcio ihinda rĩu; nĩmo Switzerland, France, Italy, Turkey, Belgium, Spain, Portugal, na Greece, gĩĩko kĩrĩa kĩarĩ na andũ 140,000,000.
GSAM 403.4Nĩ wega gũtaarĩria haha maũndũ marĩa maatũmire andũ aitũ maingĩre wĩra wa ũmĩceni ũrĩa warĩ na mũgũnda mũnene mũno, ihinda rĩrĩa kanitha witũ warĩ na andũ anini.
GSAM 403Mũthuri Czechowski
GSAM 403.5Mwaka wa 1865, Mũthuri M. B. Czechowski, mũbea wa Katoliki wa Poland ũrĩa wagarũrĩtwo, na ũrĩa wamenyire ũhoro wa ma wa ihinda rĩrĩ, nĩendire andũ aciitu mamũtũme mũhunjia kũu Europe ya Gatagatĩ. Tondũ rĩĩa rĩtarĩ rĩhotiĩre ihinda rĩu, nĩambatire ũhoro wake kũrĩ Etereri a Mũthenya wa mbere wa kiumia a Boston, Mass., arĩa kumbĩ moonaga atĩ ndaarĩ na ũhoro o na hanini na andũ aciitu. No rĩrĩa rĩothe rĩarĩ, nĩmatuĩrĩire mbeca iria ciagĩrĩire, na makĩmũtũma kũrĩa aendaga kũhunjia.
GSAM 404Mamenyereri ma Thabatũ Switzerland
GSAM 404.1Mwaka wa 1866, nĩamenyithanĩirie ũhoro wa Thabatũ na Ndũmĩrĩri ya mũraika wa gatatũ kũu Tramelan, Switzerland, na wĩra ũcio ũgĩtũma kĩũngano kĩa Mamenyereri ma Thabatũ kĩumbwo. Thutha wa kahinda kanini, akĩmatiga agĩthiĩ kũhunjia ndũmĩrĩri kũu Hungary. Ndaarĩĩtie kĩũngano kĩa Tramelan ũhoro wa wĩra witũ wa America, no Albert Vuilleumier, ũmwe wa kĩũngano kĩu, nĩahotaga gũthoma Gĩthũngũ. Na hĩndĩ ĩmwe, atekwĩrĩgĩrĩra, nĩonire kĩbuku kĩa Gũtuĩria Gũũka gwa Kristo na Mũmenyithania wa Thabatũ. Ũndũ ũcio nĩwatũire kũandĩkanĩra gatagatĩ ka mabũrũri macio meerĩ.
GSAM 404Mũthuri Erzenberger Atũmĩtwo America
GSAM 404.2Mwaka wa 1869 James Erzenberger wa Tramelan nĩatũmĩtwo America nĩguo amenye rũthiomi rwa Gĩthũngũ na amenyere mũno morutani na mĩtugo ya Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja. Nĩakinyire Battle Creek mweri wa Gatandatu, mũthenya wa 18, na agĩikara America mwaka ũmwe na nuthu. Nĩoimire New York arĩ njĩra-inĩ ya gũcooka, Sept. 9, 1870. Mweri wa Gatandatu wa mwaka ũcio, Ademar Vuilleumier nĩathire bũrũri ũyũ, kũrĩa aikarire mĩaka ta ĩna. Rĩrĩa acookire bũrũri wake, nĩarũmĩrĩirwo nĩ Mũthuri Andrews. Nĩmakinyire Neuchatel Oct. 16, 1874.
GSAM 404.3Mwaka wa 1875, Mũthuri D. T. Bourdeau na nyũmba yake nĩmoimire America magĩthiĩ France, kũrĩa Komiti nĩyamatuĩire marute wĩra.
GSAM 404Ngathĩti ya Gĩfaransa Yambĩrĩirio
GSAM 404.4Mwaka ũrĩa warũmĩrĩire, mweri wa Mũgwanja wa 1876, nĩkwambĩrĩire kũu Basel, Switzerland, gũcabwa ngathĩti na rũthiomi rwa Gĩfaransa, ĩĩtwa Les Signes des Temps (Marũũri ma Mahinda). May 13, 1882, mĩaka ĩtandatũ ĩgĩkoroka, Mũthuri Haskell nĩoimire New York City na meri agĩthiĩ Europe. Rĩrĩa arĩ kũrĩa kũhunjia, nĩamaaragĩire ihinda rĩnene kana rĩnini Switzerland.
GSAM 405Mũthuri Whitney Athiĩ Basel—Kũua kwa Mũthuri Andrews
GSAM 405.1July 26, 1883, Mũthuri B. L. Whitney na nyũmba yake nĩmakinyire Basel, na we nĩatuĩrĩtwo nĩ Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe atongorie wĩra ũcio, nĩguo ateithie Mũthuri Andrews, ũrĩa ũgima wake warĩ ũgĩthira na ihenya. Thutha wa mĩeri mĩnini, mweri wa October wa mwaka ũcio, nĩakũire.
GSAM 405.2Mũthuri Andrews ndaarĩ na ciathimo cia mathukuru ma igũrũ na ciathimo cia makoliji rĩrĩa aarĩ mũnini, no nĩamenyire mũno, arĩ mũndũ ũrĩa thĩ ĩĩtaga wĩthomete kana wĩthondekete. Na kũrũmĩrĩra gũthoma, nĩamenyire Kilatini, Kĩngiriki na Kĩhibirania, na mĩaka ya nyuma rũthiomi rwa Gĩfaransa. Rũthiomi rwa Gĩfaransa nĩarũmenyire nĩguo rũmũteithie kũhingura na gũthiĩ na mbere na wĩra wa Gĩĩko kĩa Europe ya Gatagatĩ, kũrĩa aarutire wĩra mĩaka ĩtandatũ ya mũthia ya muoyo wake, akandĩkaga na agĩcaba Marũũri ma Mahinda ma Gĩfaransa, na agĩhunjaga na rũthiomi rũu. Nĩrĩrĩa aarĩ na wĩra ũcio gĩkuũ nĩkĩamũnyiitire.
GSAM 405Dr. Kellogg Europe-inĩ
GSAM 405.3Mwaka wa 1883, rĩrĩa kĩmera kĩarĩ kĩkĩra, Dr. J. H. Kellogg nĩathire Europe nĩguo acarie ũhoro wa ũgima wa mwĩrĩ. Nĩaikarire matukũ manini kũrĩ o wĩra ũmwe wa ũmĩceni witũ, na gũceera gwake nĩkwekĩrire arĩa maarĩ wĩra-inĩ ngoro mũno; na Mũthuri Andrews nĩathimĩrĩire mũno ũtaaro wake ũhoro wa wĩra wa Basel.
GSAM 405Mũthuri Butler Athiĩ Europe
GSAM 405.4Kũrĩ Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe kĩrĩa kĩacemanire October, 1883, nĩkwamatuĩirwo atĩ kĩbuku gĩcabwe England-inĩ o narua o ũrĩa kũngĩhoteka. Nĩ ũndũ wa itua rĩngĩ rĩrĩa rĩetĩkĩrĩtwo na kũhũra kura kũrĩ Kĩama kĩu Kĩnene, Athuri Geo. I. Butler, M. C. Wilcox, na A. C. Bourdeau nĩmathire kũteithia wĩra Europe na England. Mũthuri Butler nĩakinyire Glasgow, Scotland, Feb. 27, 1884. Gĩtumi kĩmwe kĩa gũceera kwa Mũthuri Butler mawĩra ma ũmĩceni gĩarĩ nĩguo amenye na maitho make mathĩna ma gũthiĩ na wĩra mabũrũri-inĩ ma kũu, na ũrĩa mangĩhootwo. We o na nĩaikarire ihinda rĩnene kana rĩnini Basel, na kũu mũgũnda-inĩ wa Europe ya Gatagatĩ. A. C. Bourdeau nĩathondekire wĩra gatagatĩ ka andũ a Gĩfaransa mĩkuru-inĩ ya irĩma cia Alps, gatagatĩ ka Waldenses; na M. C. Wilcox agĩtũmanĩrĩra wĩra wa gũcaba na gũthondeka kũu England, akĩikara nginya mweri wa mũthia wa 1886.
GSAM 406Nyũmba ya Gũcaba Mabuku Ĩakwo Basel
GSAM 406.1Mwaka wa 1884, nyũmba ya gũcaba mabuku, Imprimerie Polyglotte (riitwa rĩĩkĩrĩire gũcaba na tũthiomi twingĩ), nĩyakiire Basel. Mweri wa Gatatu wa 1885, H. W. Kellogg nĩaheirwo ũhoti nĩ Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe athiĩ Basel, agũre macini iria ciagĩrĩire nyũmba ya gũcaba. Ũcio nĩũrĩa aathondekire, na ũndũ ũcio wĩra wa gũcaba ũrĩ na macini ciothe nĩwaikĩrwo, wa Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja, kũu itũũra rĩa tene rĩa Basel.
GSAM 406.2Rĩrĩa Mũthuri Butler aarĩ gũceera Europe, kĩbuku kĩa Kĩnjĩrĩmani kĩĩtĩtwo Herold der Wahrheit (Mũmenyithania wa Ma) nĩkĩcabwe ofisini ya Basel. Mwaka ũcio o na kĩbuku kĩa Rũmania kĩĩtĩtwo Adevărulu Prezentu (Ũhoro wa Ma wa Ihinda Rĩrĩ) nĩkĩcabwe kũu. Na kĩngĩ kĩa Gĩitalia, kĩĩtĩtwo L’Ultimo Messagio (Ndũmĩrĩri cia Mũthia). Mabuku macio meerĩ magwetetwo mũthia maarĩ na mapajĩ 16 o mĩeri ĩtatũ. Kũrĩ Ngwatanĩro ya makanitha ya Switzerland, October, 1884, nĩkwamenyithĩirio atĩ mwaka ũcio nĩmacabire na magĩcunjĩrĩra mabuku macio mana kopi 146,000. Nginya 1895, rĩrĩa ofisi ya gũcaba (nĩ ũndũ wa kũnyamaarithia kũu Basel) yatuĩrwo kuuma itũũra rĩu ĩthiĩ Hamburg, Germany, nĩmacabire mabuku na tũbuku tũnini na tũthiomi ikũmi na kamwe; nĩcio Gĩfaransa, Kĩnjĩrĩmani, Gĩitalia, Rũmania, Gĩspania, Kĩbohemia, Rũsia, Gĩholandi, Gĩhũngaria, Gĩarmenia, Gĩtũruki, na Gĩtũruki-Kĩngiriki. Nĩ ũndũ ũcio, ta riitwa rĩayo rĩetĩkĩrĩtie, yaarĩ kĩũngano kĩa “gũcaba na tũthiomi twingĩ.”
GSAM 407Mũtumia wa White Athiĩ Europe
GSAM 407.1Sept. 3, 1885, Mũtumia wa White, mwana wake W. C. White, na nyũmba yake nĩmakinyire Basel. Nĩmaikarire mabũrũri ma tene mĩaka ĩmwe na nuthu, magĩĩcũrũrũkĩra mawĩra ma ũmĩceni marĩa maarĩ Gĩĩko kĩa Europe ya Gatagatĩ, kũrĩa nĩmarutire ũteithio ũrĩa wa bata mũno kũrĩ mawĩra macio onothe.
GSAM 407Ngwatanĩro ya makanitha ya Switzerland Ĩambĩrĩirio
GSAM 407.2Sept. 10, 1885, Ngwatanĩro ya makanitha ya Switzerland nĩyambĩrĩirio. Kũrĩ ripoti ĩrĩa yaheanĩtwo ihinda rĩu nĩkwamenyithĩirio atĩ ngwatanĩro ĩyo yarĩ na mũhunjia ũmwe ũrĩa wamũrĩtwo, arĩa maheirwo ruhusa 7, makanitha 10, na amemba 224. Nĩmarutire Gĩcunjĩ gĩa ikũmi mwaka ũrĩa wathire kĩrĩa gĩarĩ $1,645.11. Makĩria ma ũguo, nĩmaheanire mbeca iria ciarĩ $2,041.22 kũrĩ wĩra.
GSAM 407Mũthuri Waggoner Europe-inĩ
GSAM 407.3Mũtumia wa White, hamwe na W. C. White na nyũmba yake, nĩmacookire America mwaka wa 1887. Mwaka ũcio o, Mũthuri J. H. Waggoner nĩaetwo athondeke na wĩra wa Gĩĩko kĩa Europe ya Gatagatĩ. Nĩaikarire kĩĩko-inĩ kĩu mĩaka ĩrĩ na gũkĩra, agĩtũũra Basel ihinda rĩu. Nĩkũu itũũra rĩrĩa nĩakũire, April 20, 1889, ta ũrĩa kwarĩ kũmenyithĩirio mbere.
GSAM 407.4Ũgima wa Mũthuri Whitney wathirĩire, na kũua kwake kũrĩa kwarũmĩire (April 9, 1889), kwarĩ ũndũ ũngĩ wa kĩeha kĩnene kũrĩ wĩra ũyũ wa ũmĩceni.
GSAM 407Mũthuri Robinson Europe-inĩ
GSAM 407.5Mũthuri D. A. Robinson, ũrĩa aarĩ wĩra-inĩ England, nĩathuurĩtwo agaikare handũ ha Mũthuri Whitney. Nĩathondekire wĩra na ũgima kĩĩko-inĩ kĩu mĩaka ta ĩtandatũ, rĩrĩa, nĩ ũndũ wa kwĩtwa nĩ Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha, nĩathire India mwaka wa 1895. Kuuma gwake nĩgwatũmire gũthuurwo mũtongoria ũngĩ.
GSAM 408Mũthuri Holser Mũtongoria wa Gĩĩko
GSAM 408.1Mũthuri H. P. Holser nĩwe mũndũ ũrĩa waathurĩtwo wĩra-inĩ ũcio, na gũkĩrĩrĩria wĩra ũcio nĩathuurĩtwo atuĩke mũtongoria wa wĩra wothe wa Gĩĩko kĩa Europe ya Gatagatĩ. Kũu nĩathondekire wĩra atekũnoga na wega mũno nginya 1901, rĩrĩa o na we nĩateirwo nĩ kũnyamaarĩka kwa ndwara. Nĩakũire Canyon City, Colorado, Sept. 11, 1901.
GSAM 408.2O na gũtuĩka nĩ kwarĩ maũndũ macio moru, wĩra ũcio wa ũmĩceni nĩwakurire na wĩra ũgĩthiĩ na mbere, ta ũrĩa kwonagĩrĩire ripoti ĩrĩa yaheanĩtwo kũrĩ Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe mwaka wa 1895, ĩrĩa yaarĩĩte atĩ Ngwatanĩro ya makanitha ya Europe ya Gatagatĩ yarĩ na makanitha 19 na amemba 484, arĩa maheanire Gĩcunjĩ gĩa ikũmi mwaka ũrĩa wathire kĩrĩa gĩarĩ $4,378.18. Ihinda rĩu maarĩ na ahunjia 4 arĩa maamũrĩtwo na arĩa maheirwo ruhusa 5.
GSAM 408WĨRA WA KĨNJĨRĨMANI NA RŨSIA
GSAM 408.3Mwaka wa 1870, J. H. Linderman, mũhunjia wa kanitha wa kũu hakuhĩ na Elberfeld, Prussia, hamwe na akena aakĩ 40, nĩambĩrĩirie kũmenyerera Thabatũ ya mũthenya wa mũgwanja kuuma kũthoma Bibilia, na matĩmenyaga kĩũngano kĩngĩ kĩa Akristo thĩ-inĩ kĩamenyeraga mũthenya ũcio ta Thabatũ. ũmenyo wa kĩũngano kĩu nĩwatuĩrĩirio andũ aciitu na njĩra ya magegania. Mũhooi wa ũteithio nĩakinyire nyũmba ya wĩra Basel mũthenya wa Thabatũ. Nyũmba ĩyo nĩyarĩ kũthoma somo rĩa Thukuru ya Thabatũ na Mabibilia mahingũrũkĩtie mbere yao. Ũndũ ũcio onire nĩwamũgucĩrĩrie ngoro, na ũkĩmũtũma orie ciũria.
GSAM 408Kĩũngano kĩa Elberfeld
GSAM 408.4Rĩrĩa aamenyire atĩ matiarĩ Ayahudi, no maarĩ Akristo marĩa maamenyeraga Thabatũ ya mũthenya wa mũgwanja, nĩaarĩtie ũhoro wa kĩũngano kĩu kĩa Elberfeld. Mũthuri Andrews nĩonire nĩ wega agacarie ũhoro ũcio; nĩ ũndũ ũcio, hamwe na Mũthuri Erzenberger, nĩathire Prussia mwambirĩria wa 1875, kũrĩa maonire kĩũngano kĩu o ta ũrĩa kwarĩ kwoigĩtwo. Mũthuri Erzenberger nĩaikarire ihinda agĩthondeka wĩra gĩĩko-inĩ kĩa Germany, na Jan. 8, 1876, andũ 8 nĩmabatithĩtwo Elberfeld, na ũcio ũkarĩo mũbatithio wa mbere wa Etereri a Mũthenya wa Mũgwanja Germany.
GSAM 409.1Ũhoro wa ma nĩwathondekire kĩĩra kũu Russia o na mwaka wa 1882, nĩ ũndũ wa mabuku marĩa maatũmĩtwo nĩ ariũ a Ithe witũ a Kĩnjĩrĩmani kũu America kũrĩ arata ao arĩa maatũũraga matũũra-inĩ ma Anjĩrĩmani kũu Russia.
GSAM 409Mũthuri Conradi Europe-inĩ
GSAM 409.2Mwaka wa 1885 Mũthuri L. R. Conradi nĩarĩkuire America agathiĩ Gĩĩko kĩa Europe ya Gatagatĩ, akĩthondeka wĩra gatagatĩ ka Anjĩrĩmani. June 28, 1886, nĩarĩkuire Basel agathiĩ Crimea, Russia. Kũu, hamwe na Mũthuri Perk, nĩmathire Berdebulat, kũrĩa aarĩ a Ithe witũ eerĩ nĩmabatithĩtwo na kanitha wa akena 19 nĩwambĩrĩirio; ũyũ nĩwo warĩ kanitha wa mbere wa Etereri a Mũthenya wa Mũgwanja kũu Russia.
GSAM 409Athuri Conradi na Perk Kũhingĩrwo Njera
GSAM 409.3O rĩmwe thutha wa ũcio, Athuri Conradi na Perk nĩmanyiitirwo nĩ ũndũ wa kũhunjia maũndũ marĩa marĩ mũgarũ na wĩtĩkio ũrĩa waigwo, na makĩhingĩrwo njera Perekop ciumia 5. Rĩrĩa aathithĩtwo (nĩ ũteithio wa mũtũmwo wa United States), Mũthuri Conradi nĩaceerire Russia ya Irathĩro, na agĩcooka Switzerland.
GSAM 409Wĩra Rũũĩ-inĩ rwa Volga, Russia
GSAM 409.4Nĩ mwaka ũcio o Mũthuri Laubhan aambĩrĩirie kũthondeka wĩra Russia, hakuhĩ na mũciĩ wake ũrĩ kũrĩa Rũũĩ rwa Volga. Mwaka wa 1880, Mũthuri Klein wa Kansas nĩanjĩrĩire wĩra kũu Rũsia rwa Anjĩrĩmani, na ũndũ ũcio ahunjia nĩmambĩrĩirio kũrĩa gĩĩko kĩu kĩa thĩĩna na kĩa magerio; na o na kũrĩ atĩ atĩkĩrĩri nĩmaingatĩtwo na makahingĩrwo njera, Mwathani nĩarathimire wĩra ũcio na njĩra ya bata mũno.
GSAM 409Ũthiĩ Mwega wa Ahunjia a Mabuku Germany
GSAM 409.5Mwaka wa 1888, ahunjia a kwendia mabuku nĩmambĩrĩirie wĩra Rheinish-Prussia, Württemberg, Baden, na Alsace. Ahunjia arĩa 8 kana 10, arĩa maarĩ na kĩyo na wĩhokeku, nĩmagaacĩrire mũno, na mwaka ũmwe makĩendia mabuku aya: Ũtũũra wa Kristo, 3,000; Kuuma Edeni nginya Edeni, 2,000; na tũbuku tũnini 12,000. Nĩ ũndũ wa wĩra ũyũ, hakuhĩ na kũrĩa gũothe kũrĩa mabuku maaendagio na magathomwo, andũ amwe, ũmwe kana makĩria, nĩmetĩkĩrire ũhoro wa ma.
GSAM 410Wĩra wa Ũmĩceni Wambĩrĩirio Hamburg
GSAM 410.1Mweri wa Gatano, 1889, wĩra wa ũmĩceni nĩwambĩrĩirio Hamburg, Germany, nĩ Mũthuri Conradi, na na rĩĩa rĩtarĩ rĩa kũraihu, thukuru ya kũmenyithia ahunjia nĩyambĩrĩirio. October ĩrĩa yacookire, Thukuru ya Thabatũ ya akena 28 nĩyambĩrĩirio. Nĩ mwaka ũcio Mũthuri Haskell nĩathire kũrĩa wĩra wa ũmĩceni, na kanitha wa akena 20 nĩwambĩrĩirio, na handũ ha kũigĩra mabuku nĩhathondekwo.
GSAM 410.2Mũthuri J. T. Boettcher nĩarĩ ihinda rĩu agĩthondeka wĩra wa Kĩnjĩrĩmani kũu Barmen. Ripoti nĩyaheanĩtwo kũrĩ Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe mwaka wa 1890, ĩkĩuga atĩ wĩra wa Kĩnjĩrĩmani na Rũsia warĩ na makanitha 9 marĩa maandĩkĩtwo, na akena othe 422, hamwe na Mamenyereri ma Thabatũ 75 matarĩ maandĩkĩtwo. April 7, mwaka ũcio o, andũ 12 angĩ nĩmabatithĩtwo, makĩambatanĩra kanitha ya Hamburg. Mweri wa December akena a kanitha ĩyo nĩmakinyire 40. Mbeca iria ciatoonyire kuuma kũendia mabuku handũ ha kũigĩra mabuku Hamburg, Holland, Russia, na matũũra mangĩ ma Germany, ciarĩ $5,000.
GSAM 410Ũthiĩ Mwega Europe-inĩ
GSAM 410.3Kahora kahora, no na ma, wĩra nĩwathire na mbere Gĩĩko kĩa Europe ya Gatagatĩ, ta ũrĩa kwonagĩrĩire ripoti ĩrĩa yaheanĩtwo kũrĩ Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe mwaka wa 1891. Ihinda rĩu kwarĩ na makanitha 5 Germany, na akena 140, arĩa 64 maarĩ a kanitha ya Hamburg. Gĩcunjĩ gĩa ikũmi kĩrĩa kĩaheanĩtwo gĩarĩ $1,000. Mabuku marĩa maendĩtwo marĩ meri-inĩ nĩ mũhunjia wa meri Hamburg maarĩ $500, no mabuku marĩa maendĩtwo nĩ ahunjia a kwendia mabuku mwaka ũcio, kĩĩko-inĩ gĩothe, maarĩ $6,000. Andũ 150 nĩmetĩkĩrire ũhoro wa ma Austria, na kũrĩ makanitha 13 marĩ na akena 400 Russia.
GSAM 411Mamenyereri ma Thabatũ 5 ma Russia Nĩmaingatwo
GSAM 411.1Mwaka ũcio (1891), akena 5 a kanitha ya Russia, mũtongoria arĩ ũmwe wao, nĩmanyiitirwo nĩ ũndũ wa kũhunjia maathani marĩa marĩ mũgarũ na kanitha ĩrĩa yatuĩtwo, na makĩĩrwo mĩaka 5 ya kũingatwo nginya Trans-Caucasus. Maarĩ matuĩrĩtwo mohwo hamwe na mĩnyororo, na makĩĩrwo mathiĩ magũrũ maili 500. Kũrĩ magerio macio, wĩtĩkio wao nĩwamateithire, na maarĩ na gĩkeno kũrĩ Mwathani. Mwaka ũcio kĩtũbuku kĩa gũthoma Bibilia nĩkĩthondekĩtwo na rũthiomi rwa Russia, kĩhunjagia mathĩĩna ma Kristo, kũrara kwa arĩa akuũ, nĩ mũthenya ũrĩkũ na nĩkĩ, na no tũmenye?
GSAM 411.2Rĩrĩa Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe kĩacemanire 1895, akena a Germany nĩmakinyire 368, na Gĩcunjĩ gĩa ikũmi mwaka ũrĩa wathire kĩarĩ $2,327.43.
GSAM 411Mamenyereri ma Thabatũ Mangĩ Russia-inĩ
GSAM 411.3Russia, o na kũrĩ atĩ andũ aingĩ nĩmathamĩire mabũrũri mangĩ, akena nĩmaingĩrĩire makinyĩte 467, arĩa maheanire Gĩcunjĩ gĩa ikũmi kĩrĩa gĩarĩ $841.60.
GSAM 411.4Kuuma kũrĩ ũhoro ũrĩa waheanĩtwo nĩ mwandĩki wa mawĩra ma ũmĩceni mabũrũri-inĩ mangĩ kũrĩ ũthomi wa kiumia kĩa mahooya wa 1896, nĩtũmenya atĩ
GSAM 411.4“kũrĩ gĩĩko kĩa Kĩnjĩrĩmani na Rũsia mwaka ũrĩa wathire, hinya wao wa andũ nĩwongerereire hakuhĩ na kũigana na keerĩ; akena wao makĩongerereka na andũ gũkĩra magana mana. Berlin, Germany, akena 60 nĩmaarĩ kũigua mawĩra ma Thabatũ marĩa maikaragwo. Gũakwo kwa kanitha-inĩ kĩa ũmĩceni Hamburg nĩkwamĩrĩrĩirie wĩra kũu. Munich, Bavaria, andũ aingĩ nĩmaarĩ kũrindĩrĩra batithio. Kũrĩ akena Leipsic, Königsberg, Magdeburg, Posen, Stuttgart, na matũũra mangĩ manene Germany. O na kũrĩ kĩũngano Rotterdam, Holland.”
GSAM 412.1“Russia, ahunjia a kwendia mabuku nĩmaheirwo maruhusa nĩ ũthamaki. Mabuku nĩmataũrĩtwo thiomi-inĩ cia Lettish na Esthonian. Ngathĩti ya Kĩnjĩrĩmani nĩyathamĩirio kuuma Basel nginya Hamburg, na ofisini ĩyo nĩmacabagĩra ũhoro wa ma na tũthiomi 14.”
GSAM 412Batithio Hungary-inĩ
GSAM 412.2Mwaka ũcio batithio ya mbere nĩyekĩkire kũu Hungary, na mũcemanio wa mbere wa Irio cia Mwathani nĩwekĩkire Bohemia. Wĩra wa ũmĩceni wa meri nĩwambĩrĩirio Galatz, Roumania, nĩguo ũteithie Rũũĩ rwa Danube na Iria Rĩrĩa Rĩirũ.
GSAM 412Gũhunjia Mabuku Germany
GSAM 412.3Kĩbuku Mũhunjia wa Wĩra wa Mũciĩ kĩa December, 1895, Mũthuri Spies nĩaarĩtie ũhoro wa wĩra wa gũhunjia mabuku kĩĩko-inĩ kĩa Kĩnjĩrĩmani atĩ,
GSAM 412.3“Arĩa matongoragia wĩra wa gũhunjia mabuku, rĩrĩa wambĩrĩirio kĩĩko-inĩ kĩĩ, matiatigire kũũtwara na mbere, o na gũtuĩrwo nĩ andũ amwe atongoria a gũcaba mabuku na andũ a mabuku kũu Leipsic atĩ ‘kũendia mabuku na kwandĩkithia marĩĩtwa ndũngĩgaacĩra.’”
GSAM 412.4“Mweri wa Kanana wa 1887 nĩmacabire Ũtũũra wa Kristo na rũthiomi rwa Kĩnjĩrĩmani ihinda rĩa mbere. Hakuhĩ na ihinda rĩrĩa kĩbuku kĩu gĩtĩtwo kĩarĩ tayari kũendio, mũcemanio wa ahunjia a kwendia mabuku nĩwekĩkire Basel; ũcio nĩwo warĩ mwambirĩria wa wĩra wa gũhunjia mabuku, ti Germany yoiki, no Europe yothe. Kĩbuku kĩĩ gĩcabĩtwo ihinda rĩa mũgwanja nĩkĩumire kũrĩ mũcabi na rũthiomi rwa Kĩnjĩrĩmani.”
GSAM 412.5“Kuuma Jan. 1, 1895, ahunjia a kwendia mabuku 12 angĩ nĩmoonjire kĩĩko-inĩ. June, 1895, ripoti nĩyonanirie atĩ kũendia mabuku nĩkwongererekete na 50 harĩ igana. Rĩu wĩra wa bata nĩũrĩ kũrĩ Mũmenyithania wa Ma, kĩbuku kĩitũ kĩa Kĩnjĩrĩmani. Makanitha amwe, o na gũtuĩka matirĩ manene mũno, nĩmoyaga kopi 50 nginya 200, magĩciendia. Na nĩmakoragwo na ciĩko cia gĩkeno mũno hamwe na arĩa magũraga. Kũrĩ ngathĩti Gũtuĩria na Mũmenyithania ya Feb. 18, 1896, Mũthuri Conradi nĩaarĩte atĩ, ‘Tũkũhingia 1895 tũrĩ na Mamenyereri ma Thabatũ 1,500 kĩĩko-inĩ kĩa Kĩnjĩrĩmani na Rũsia.’”
GSAM 413WĨRA WA ŨMĨCENI KŨRĨ ANDŨ A SCANDINAVIA
GSAM 413.1Wĩra wa ũmĩceni kũrĩ andũ a Scandinavia wambĩrĩirio nĩ Mũthuri John Matteson mwaka-inĩ wa 1877. Mũthenya wa 6 wa mweri wa gatandatũ agĩkinya Vejle, kũu Jyeland, Denmark. Rĩrĩa aathiire bũrũri ũcio, nĩ kwarĩ na andũ anini arĩa maambĩrĩirie kũmenyerera Thabatũ nĩ ũndũ wa gũthoma ngathĩti na tũbuku tũrĩa maatũmagĩrwo nĩ arata ao arĩa maarĩ Amerika.
GSAM 413.2Tũngĩrũmĩrĩra kwambĩrĩria kwa wĩra ũyũ, nĩ tũmenyaga atĩ mwaka-inĩ wa 1850, andũ ana arĩa maathamiire Amerika moimĩte Norway maambĩrĩirie kũmenyerera Thabatũ ya Mwathani. Maatũũraga Oakland, Wisconsin. Eerĩ a andũ acio maarĩ ithe na nyina wa Mũthuri O. A. Olsen. Mwaka-inĩ wa 1863 Mũthuri John Matteson akĩambĩrĩria kũmenyerera Thabatũ ya mũthenya wa mũgwanja. Aatũũraga Poysippi, Wisconsin. Mĩeri ĩtandatũ ĩrĩa yaarũmĩrĩire, nĩ ũndũ wa wĩra wake, andũ a Denmark na Norway ta 40 makĩamũkĩra morutani ma Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja. Mũhunjia wa mbere ũrĩa wĩrutagĩra na akĩgwatana nake ũtungata-inĩ aarĩ Mũthuri J. F. Hanson wa Minnesota.
GSAM 413Ibuku rĩa Mbere Gũcabwo na Gĩdenmarki-Gĩnorwegi
GSAM 413.3Mwaka-inĩ wa 1866, Mũthuri John Matteson akĩũria atongoria a nyũmba ya Gũtuĩria na Mũmenyithania kana no macabe mabuku manini na tũbuku na rũthiomi rwa andũ a Scandinavia nĩguo mahũthĩre. Akĩĩrwo atĩ kwaga mbeca nyũmba-inĩ ĩyo nĩkuo kwagirĩirie gũĩka ũguo; no nĩ kwarĩ na andũ a bũrũri wake kũu Wisconsin na Minnesota arĩa mendaga mũno ũhoro wa ma ũcabwo na rũthiomi rwao rwa nyina, nginya o na gũtuĩka matiarĩ itonga na maarĩ mũigana ũtarĩ mũkinyu wa 50, makĩũngania $1,000 cia mbeca na makĩamũnengera nĩ ũndũ ũcio. Mũthuri Matteson agĩũka Battle Creek arĩ na mbeca icio na maandĩko maingĩ marĩa maathondeketwo wega, akĩũria rĩngĩ acabiirwo mabuku. Tondũ nĩ ehaarĩirie gũcokia maũndũ marĩa maamũgirĩirie mbere, kĩrĩa eendaga gĩkĩĩtĩkĩrĩtio, na mũthenya wa 18 wa mweri wa gatatũ, 1867, akĩambĩrĩria gũthomera Mũthuri J. N. Andrews na niĩ maandĩko make marĩa ehaarĩirie ibuku rĩake, Liv og Død (Muoyo na Gĩkuũ); hĩndĩ ĩyo twarĩ a kĩama gĩa gũcaba mabuku. Ũguo nĩ kuuga atĩ aatwĩraga na Gĩthũngũ kĩrĩa maandĩko make moigaga na Gĩdenmarki-Gĩnorwegi.
GSAM 414Mũthuri Matteson Atuĩka Mũcabi wa Mabuku
GSAM 414.1Hĩndĩ ĩyo gũtiarĩ mũcabi ũngĩatiganĩire wĩra wake nĩguo amũpangĩre ndemwa cia gũcaba, nĩ ũndũ ũcio agĩthaitha etĩkĩrĩrio kwĩruta gũcipanga we mwene. Agĩthiĩ na mbere na wĩra ũyũ nginya akĩgĩa na mabuku manini na tũbuku tũcabĩtwo na rũthiomi rwake, makĩgĩa na maratathi ta 1,000.
GSAM 414.2Arĩ na njĩra ĩno njerũ ya kũhunjĩria ũhoro wa ma kũrĩ andũ ake, akĩiumĩra arĩ na ũcamba mwerũ, akĩũngania mĩcemanio mabũrũri-inĩ matiganĩte ma Amerika. Kuuma ihinda rĩu wĩra ũgĩthiĩ na mbere na ihenya mũno kũrĩ andũ a Scandinavia.
GSAM 414Gathĩti ka Mbere ka Rũthiomi rwa Bũrũri Ũngĩ
GSAM 414.3Wĩra kũrĩ andũ a Denmark na Norway nĩ waakũrĩte nginya gũkĩbatwo gathĩti ka o mweri karĩa andũ a mabũrũri macio mangĩonire morutani na ũcamba thĩinĩ wako na rũthiomi rwao. Nĩ ũndũ ũcio, mũthenya wa 1 wa mweri wa mbere, 1872, nyũmba ya Gũtuĩria na Mũmenyithania ĩkĩruta gathĩti ka Gĩdenmarki ka o mweri, karĩ na maratathi 24, getagwo Advent Tidende (Ũhoro wa Gũũka gwa Kristo). Mwaka ũrĩa waarũmĩrĩire maratathi ma gathĩti gaka makĩongererwo nginya 32. Nĩko kaarĩ gathĩti ka mbere gũrutwo nĩ Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja na rũthiomi rwa bũrũri ũngĩ.
GSAM 414.4Mwaka-inĩ wa 1874, o na etĩkia arĩa maaragia Gĩswidi nĩ mendaga mũno kũmenya ũhoro ũyũ, nginya gathĩti ka o mweri karĩ na maratathi 16 kagĩambĩrĩrio na rũthiomi rũu, getagwo Mũmenyithania wa Gĩswidi.
GSAM 414.5Hĩndĩ ĩrĩa Mũthuri Matteson aambĩrĩirie wĩra wa ũmĩceni kũrĩ andũ a Scandinavia mabũrũri-inĩ mao ma tene (mweri wa gatandatũ, 1877), ngathĩti 266 cia Tidende ciatũmagwo o mweri kuuma Amerika itwarwo Denmark, na 60 itwarwo Norway. Nĩ ũndũ wa gũthoma ngathĩti ici, andũ amwe nĩ maamenyereraga Thabatũ kũu Scandinavia. Nĩ ũndũ wa wĩra wake wa mwaka ũmwe kũu Denmark, ikundi cia etĩkia igĩthondekwo kũndũ gũingĩ gũtiganĩte.
GSAM 415Nyũmba ya Gũcaba Mabuku kũu Norway
GSAM 415.1Thuutha wa ũguo Mũthuri Matteson agĩthiĩ Norway, kũrĩa mũthenya wa 7 wa mweri wa gatandatũ, 1879, aathondekire kanitha ũrĩ na andũ 38, nĩ ũndũ wa wĩra wake kũu Christiana. Mũthuri J. P. Jasperson, oimĩte Amerika, akĩgwatana nake ũtungata-inĩ ta hĩndĩ ĩyo. O mwaka ũcio kĩama kĩa gũcaba mabuku gĩkĩthondekwo Norway, na kĩũkĩ gĩkĩgũrwo Christiana gĩa nyũmba ya gũcaba mabuku, nyũmba ya mĩcemanio ya kanitha, na nyũmba cia gũtũũra, gũkĩhũthĩrwo $14,580. Kwa ihinda rĩmwe, gathĩti getagwo Marũũri ma Mahinda karutagwo o kiumia nyũmba-inĩ ya Christiana, ngathĩti ciako irĩ cia mũigana mũnini.
GSAM 415.2Kwambĩrĩria-inĩ kwa ihinda rĩa mahuti kũgũa rĩa mwaka wa 1880, Mũthuri Matteson agĩũka Amerika gũcaria ũteithio wa kwagĩria wĩra wa Scandinavia. Agĩthiĩ mũcemanio-inĩ wa Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe wa mwaka ũcio, na agĩcooka Yuropa mweri wa kana, 1881, arĩ na ũcamba mũingĩ. Thuutha mũnini wa gũcooka gwake, mashini ya gũcaba ĩrĩ na silinda ĩkĩgũrwo na ĩkĩigwo nyũmba-inĩ ya Christiana.
GSAM 415Ngathĩti cia Ũgima wa Mwĩrĩ na Gĩdenmarki na Gĩswidi
GSAM 415.3O na ihenya makĩambĩrĩria gũcaba gathĩti ka ũgima wa mwĩrĩ na Gĩdenmarki, getagwo Gathĩti ka Ũgima wa Mwĩrĩ. Mwaka-inĩ wa 1883 akĩruta gathĩti kangĩ ta kau na Gĩswidi, na gathĩti ka ũndũ wa Ngai getagwo Mũmenyithania wa Ũhoro wa Ma. Mwaka-inĩ wa 1884 maarĩ na indo cia nyũmba ya gũcaba cia thogora wa $2,563. Mwaka-inĩ ũcio, ngathĩti 115,000 nĩ ciacabĩtwo na igĩgaywo, o hamwe na tũbuku tũingĩ twa ngiri nyingĩ, na mabuku mamwe.
GSAM 415Mũthuri Haskell kũu Scandinavia
GSAM 415.4Wĩra mabũrũri-inĩ ma Scandinavia nĩ waateithĩkire mũno nĩ gũcera kwa Mũthuri Haskell mwaka-inĩ wa 1882, na mwaka-inĩ wa 1884 makĩteithĩka mũno nĩ wĩra wa Athuri George I. Butler, B. L. Whitney, A. B. Oyen, na E. G. Olsen.
GSAM 416Mũtumia wa White Ateithia Scandinavia Mũno
GSAM 416.1Mwaka-inĩ wa 1885, Mũtumia wa E. G. White, na mũrũwe, W. C. White, magĩcera Scandinavia, na gũcera kũu gũgĩteithia wĩra wa kũu mũno mũno. Amwe nĩ maatuĩte na meciiria atĩ athĩni a bũrũri ũcio matiangĩahotire kũruta icunjĩ cia ikũmi, na atĩ kũgeria kwendia mabuku mũciĩ o mũciĩ kwarĩ kwa tũhũ. Ũira ũrĩa warutirwo nĩ Mũtumia wa White waakinire hĩndĩ ĩrĩa yagĩrĩire, na andũ makĩwamũkĩra wega, o ta ũrĩa kwonekire na macokio mao ma ciugo ici, “Maũndũ mothe marĩa Mwathani oigĩte nĩ tũrĩmekaga, na tũrĩmwathĩkagĩra.” Ihinda-inĩ rĩa gũcera kũu, wĩra wa Scandinavia ũkĩgarũrũka biũ, makĩria nĩ ũndũ wa wĩra wa Mũtumia wa White ũrĩa aarutaga ate na gũchoka.
GSAM 416Nyũmba Njerũ ya Gũcaba Mabuku Ĩakwo Norway
GSAM 416.2Mwaka-inĩ wa 1886 Athuri O. A. Olsen na N. Clausen magĩcera mabũrũri ma Scandinavia, na N. Clausen agĩikara kuo ihinda iraaya. Mwaka-inĩ wa 1885 nyũmba njerũ ya gũcaba mabuku nĩ yaakirwo Christiana, na mwaka-inĩ ũrĩa waathirire mũthenya wa 1 wa mweri wa kenda, 1886, nyũmba ĩyo ĩkoonire $5,386.68 kuuma kwendia mabuku na tũbuku tu, nayo mbeca ĩrĩa yaamũkĩrirwo nĩ ũndũ wa kũrĩhĩra ngathĩti ciathiiaga na mbere gũtũmwo yarĩ $3,146.03.
GSAM 416Makanitha 25 kũu Scandinavia
GSAM 416.3Ũhoro ũrĩa warutirwo kũrĩ Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe mwaka-inĩ wa 1889 woigire atĩ wĩra wa Scandinavia warĩ na makanitha 25, marĩ na andũ 926, arĩa maarutire gĩcunjĩ gĩa ikũmi kĩa $2,548.75; o na nĩ kwarĩ na ahunjia 6, andũ 4 arĩa metĩkĩrĩtio kũhunjia, na ahunjia a kwendia mabuku 52. Mabuku marĩa mendirio Norway na Sweden mĩeri-inĩ ĩtatũ maarutire $2,161.26.
GSAM 416Thukuru kũu Christiana
GSAM 416.4Hĩndĩ ĩyo thukuru nĩ yarutaga wĩra Christiana, ĩrĩ na arutwo 50. Mwaka-inĩ wa 1891 Athuri O. A. Olsen na E. J. Waggoner magĩtongoria gĩthomo kĩa Bibilia kũu Christiana, kĩrĩa gĩaathĩirwo nĩ arutwo 100. Gĩthomo-inĩ kĩu nĩ kwarutirwo morutani ma kũiganĩra ma wĩra wa kũhunjia ũkendagia mabuku.
GSAM 417Makanitha 40 kũu Scandinavia Mwaka-inĩ wa 1895
GSAM 417.1Thuutha wa mĩaka ĩtandatũ, mwaka-inĩ wa 1895, nĩ tũona ũhoro ũrĩa warutirwo nĩ Mũthuri D. A. Robinson, ũrĩa hĩndĩ ĩyo aarĩ mũrũgamĩrĩri wa gĩcunjĩ kĩa wĩra wa mabũrũri mangĩ. Ũhoro ũcio ũronania ũkũrũ wa wĩra ihinda-inĩ rĩu wega mũno, nĩ ũndũ ũcio tũkũwandĩka ta ũũ: “Scandinavia ĩrĩ na makanitha 40, na andũ 1,458. Gĩcunjĩ gĩa ikũmi kĩa mwaka ũcio kĩarĩ $5,585.55. Nĩ kũrĩ ahunjia 15 arĩa maigĩrĩirwo moko, andũ 11 arĩa metĩkĩrĩtio kũhunjia, na mabuku marĩa mendirio mwaka-inĩ ũcio maarutire $40,000. Mbeca ici nyingĩ ciarũmĩrĩire makĩria kĩyo kĩa ahunjia a kwendia mabuku; o na ũguo nĩ bũrũri-inĩ ũrĩa, mwaka-inĩ wa 1885, endia a mabuku, o na ahunjia a wĩtĩkio witũ, moigaga na hinya atĩ kwendia mabuku mũciĩ o mũciĩ gũtiangĩahotire gwĩkĩka.
GSAM 417Ngwatanĩro Ithatũ cia Makanitha ma Scandinavia
GSAM 417.2Wĩra-inĩ wa Scandinavia nĩ kũrĩ rĩu ngwatanĩro ithatũ cia makanitha, na matukũ marĩa ciathondekirwo nĩ maya: Denmark, mũthenya wa 30 wa mweri wa gatano, 1880; Sweden, mũthenya wa 12 wa mweri wa gatatũ, 1882; Norway, mũthenya wa 10 wa mweri wa gatandatũ, 1887. Mũthuri John Matteson, ũrĩa waambĩrĩirie wĩra wa ũmĩceni wa Scandinavia na akĩtongoria wĩra ũcio kuuma mbere na ũgaacĩru mũingĩ, na ũrĩa weerutĩire mũno na akĩĩruta magongona nĩguo andũ acio mathiĩ na mbere, agĩgwatwo nĩ mũrimũ ũcio wa kũũragana wa gĩhũũta, na agĩkua El Monte, Cal., mũthenya wa 30 wa mweri wa gatatũ, 1896, arĩ na mĩaka 61.
GSAM 417WĨRA WA ŨMĨCENI WA BRITAIN
GSAM 417.3William Ings, ũrĩa waciarĩirwo Hampshire, Ũingereza, no aarĩ ta Mũamerika meciiria-inĩ na gĩthomo-inĩ, tondũ nĩ aatũũrĩte mabũrũri-inĩ magwatanĩte ma Amerika kuuma ũnini wake, aakinyire Southampton oimĩte Basel, Switzerland, mũthenya wa 23 wa mweri wa gatano, 1878. Hĩndĩ ĩyo aikarire ihinda inini, ciumia igĩrĩ tu, agĩcooka rĩngĩ gĩcunjĩ kĩnene kĩa Yuropa kwa ihinda inini. No thuutha mũnini agĩthiĩ rĩngĩ Southampton, kũrĩa thuutha wa mĩeri ĩna ya wĩra wa mũciĩ o mũciĩ, akĩgayaga tũbuku na akĩrutaga wĩra wa ũmĩceni ũrĩa wonanaga, aarutire ũhoro atĩ andũ 10 nĩ maamenyereraga Thabatũ. Mũthenya wa 30 wa mweri wa ikũmi na ĩĩrĩ wa mwaka ũcio, niĩ na mũtumia wakwa tũgĩkinya Southampton, kũrĩa twagwatanire na Mũthuri Ings wĩra-inĩ, tũkĩũngania mĩcemanio ihinda-inĩ rĩa heho kũu Shirley Hall, na nyũmba-inĩ ĩrĩa twapangĩte. Ihinda-inĩ rĩa riũa rĩa mwaka wa 1879, tũgĩũngania mĩcemanio ya hema kũu Southampton. Hĩndĩ ĩyo na handũ hau Mwarĩ Maud Sisley (rĩu nĩ Mũtumia wa Boyd) akĩĩgwatania na wĩra, akĩrutaga ithomo cia Bibilia na wĩra wa mũciĩ o mũciĩ. Nĩ ũndũ wa kĩyo gĩkĩ, andũ arĩa angĩ makĩamũkĩra ũhoro wa ma. Ihinda-inĩ rĩa heho rĩrĩa rĩaarũmĩrĩire tũgĩũngania mĩcemanio nyũmba-inĩ ya kũngana ĩrĩa yarĩ Ravenswood Villa, nyũmba ĩrĩa twatũũraga na tũkĩigaga mabuku maitũ thĩinĩ wayo.
GSAM 418Mũcemanio wa Hema kũu Ũingereza
GSAM 418.1Ihinda-inĩ rĩa riũa rĩa mwaka wa 1880, Mũthuri Andrews, o na gũtuĩka ndaarĩ na hinya wa mwĩrĩ, agĩũka oimĩte Switzerland gũteithia mũcemanio-inĩ wa hema kũu Romsey, kũrĩa andũ angĩ maamũkĩrire ndũmĩrĩri.
GSAM 418.2Mũthenya wa 11 wa mweri wa mbere, 1880, kĩama kĩa tũbuku gĩkĩthondekwo. Andũ a kĩama kĩu nĩ mendaga mũno wĩra ũyũ, na maandĩko maingĩ makĩgaywo.
GSAM 418.3Mũthenya wa 8 wa mweri wa keerĩ, 1880, ũbatithio witũ wa mbere ũgĩĩkwo, na andũ 6 magĩbatithio. Nginya mũthenya wa 2 wa mweri wa mũgwanja, 1881, andũ 29 nĩ maabatithĩtio na njĩra ya gũtobokio maaĩ-inĩ kũu Southampton.
GSAM 418Aruti a Wĩra Mongerereka kũu Ũingereza
GSAM 418.4Nĩ ũndũ wa itua rĩa Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe kĩrĩa kĩaacemanirie ihinda-inĩ rĩa mahuti kũgũa mwaka wa 1881, Mũthuri A. A. John na mũtumia wake, Geo. R. Drew, na Mwarĩ Jennie Thayer magĩthiĩ Ũingereza, na makĩĩgwatania na wĩra wa ũmĩceni wa kũu. Mwaka-inĩ wa 1882, Mũthuri Haskell agĩcera wĩra wa Yuropa, na agĩikara matukũ maingĩ na aruti a wĩra wa ũmĩceni kũu Ũingereza, akĩmateithia mũno na mataaro na ũtongoria.
GSAM 418.5Mweri wa gatatũ, 1882, gĩcunjĩ kĩa kwongera gĩa Britain kĩrĩ na maratathi meerĩ gĩkĩambĩrĩria gũcabwo kĩa kwongerwo gathĩti-inĩ ka Marũũri ma Mahinda, na gĩkĩgwatanĩrio na ngathĩti 1,000 cia Marũũri ma Mahinda iria ciatũmagwo kuuma Amerika. Ici ciarutagwo wĩra wa ũmĩceni kũu Britain Nene. Ũhoro wa wĩra wa mũthenya wa 1 wa mweri wa ikũmi, 1883, ũronania atĩ hĩndĩ ĩyo nĩ kwarĩ na Amenyereri a Thabatũ 100. Icunjĩ cia ikũmi iria ciarutĩtwo kuuma kwambĩrĩria kwa wĩra wa ũmĩceni ciarĩ $2,078.71.
GSAM 419Wĩra wa Ũmĩceni na Merikebu
GSAM 419.1Nĩ ũndũ wa ũtugi wa amenyereri a merikebu, Mũthuri Ings akĩĩtĩkĩrĩrio gũtũma mĩrigo ya tũbuku na ngathĩti hatarĩ kũrĩha, itwarwo kũndũ 80 kũrĩa kũnene kwa gũkinyĩra merikebu cia “Peninsular and Oriental Steam Ship Company,” kũu Afrika ya Kũthini, Indies cia Irathĩro na cia Ithũĩro, Amerika ya Gatagatĩ, na Bay Islands. Nĩ ũndũ wa maandĩko macio maatũmirwo, andũ a gĩcigĩrĩra kĩa Demarara makĩambĩrĩria kwĩrirĩria ũhoro wa ma. Ũhoro ũyũ twawamũkĩrire na njĩra ya marũa moimĩte gĩcigĩrĩra-inĩ kĩu.
GSAM 419“Ũhoro wa Thabatũ wa Tene” Rĩigwo Nyũmba-inĩ cia Mabuku cia Ũingereza
GSAM 419.2O na ibuku rĩa Mũthuri Andrews rĩa Ũhoro wa Thabatũ wa Tene nĩ rĩigĩtwo nyũmba-inĩ 60 cia mabuku cia andũ othe na cia gũthomerwo hatarĩ kũrĩha kũndũ guothe Britain Nene, na mabuku macio nĩ marĩ kuo o na rĩu, makĩheaga ũhoro ũcio kũrĩ arĩa mendaga gũthoma.
GSAM 419.3Mwaka-inĩ wa 1884 Mũthuri Butler agĩcera Ũingereza, arĩ hamwe na aruti a wĩra angĩ a gĩcunjĩ kĩu. Athuri S. H. Lane na Robert Andrews moimire Boston na merikebu magĩthiĩ kũgwatanĩra na wĩra wa ũmĩceni wa Britain Nene mũthenya wa 9 wa mweri wa gatano, 1885. Gũcera kwa Mũtumia wa White Ũingereza kwongerire aruti a wĩra hinya na ũcamba. Mũtumia wa White na mũrũwe maikarire kuo ciumia nini mbere ya gũcooka Amerika kuuma wĩra-inĩ wa Yuropa.
GSAM 419“Ũhoro wa Ma wa Ihinda Rĩrĩ” Kaambĩrĩrio
GSAM 419.4Kwambĩrĩria-inĩ kwa mwaka wa 1884, thuutha mũnini wa Mũthuri Butler gũkinya Ũingereza, gũgĩtũũrwo itua rĩa kwambĩrĩria Grimsby gathĩti ka maratathi 8 gakarutagwo maita meerĩ o mweri, getagwo Ũhoro wa Ma wa Ihinda Rĩrĩ, M. C. Wilcox arĩ mũthondeki wa maandĩko mako. Gathĩti o gaka nĩko karĩ gũcabwo rĩu London, Ũingereza, o kiumia, karĩ na maratathi 16, na ngathĩti ta 18,000 igĩrutwo o kiumia.
GSAM 420.1Mwaka-inĩ wa 1889, Mũthuri Holser aarutire ũhoro atĩ wĩra wa ũmĩceni wa Britain warĩ na makanitha 8, marĩ na Amenyereri a Thabatũ 200, na andũ 65 a acio maarĩ London. Gĩcunjĩ gĩa ikũmi kĩa mwaka ũrĩa warĩ ũthirĩte kĩarĩ $1,244.58. Nĩ kwarĩ na ahunjia eerĩ arĩa maigĩrĩirwo moko, andũ eerĩ arĩa metĩkĩrĩtio kũhunjia, amĩceni eerĩ a merikebu, na aruti a wĩra wa Bibilia 7. Ta hĩndĩ ĩyo nĩyo Athuri Wm. Hutchinson na Francis Hope maatoonyire wĩra-inĩ wa ũmĩceni wa Ũingereza.
GSAM 420Pacific Press kũu London
GSAM 420.2Mwaka-inĩ wa 1890, kĩama kĩa gũcaba mabuku kĩa Pacific Press, kĩa Oakland, California, gĩgĩthondeka rũhonge rwa nyũmba yakĩo kũu 48 Paternoster Row, London, na nyũmba ya gũcaba mabuku kũu 451 Holloway Road, London, N. Mabuku marĩa mendirio nyũmba-inĩ ĩyo mwaka wa mbere, na thogora cia kwendia na mũigana mũnene, maarutire $9,556.89.
GSAM 420.3Mweri wa keerĩ, 1895, Mũthuri Robinson aarutire ũhoro ũyũ:
GSAM 420.3“Britain Nene nĩ kũrĩ makanitha 11, andũ 363 a makanitha, ahunjia 5, na mũndũ ũmwe ũrĩa wĩtĩkĩrĩtio kũhunjia. Gĩcunjĩ gĩa ikũmi kĩa mwaka ũrĩa ũthirĩte kĩarĩ $5,077.20, kana tũkĩkĩgaya kwa andũ othe, $13.98 kwa o mũndũ wa kanitha. Indo cia nyũmba ya gũcaba mabuku rĩu nĩ cia International Tract Society, Limited, kĩama gĩa Ũingereza, na nĩkĩo gĩcimenyereraga.”
GSAM 420.4Mweri wa ikũmi na ĩĩrĩ, 1895, mwandĩki wa wĩra wa ũmĩceni wa mabũrũri mangĩ aarutire ũhoro atĩ Britain Nene yarĩ na andũ 560 a makanitha. Icunjĩ cia ikũmi nĩ ciongererekete na $1,000 mwaka-inĩ ũcio. Hĩndĩ ĩyo, ikundi 8 nĩ ciacemanagia mũthenya wa Thabatũ kũndũ gũtiganĩte London.
GSAM 420.5Ũguo nĩguo wĩra wa ũmĩceni wa gĩcunjĩ kĩu waathiire na mbere, hĩndĩ imwe kanini mũno o ta gũtirĩ mũndũ ũngĩonire. Mbeũ itimeraga ihenya rĩrĩa rĩmwe mĩthemba-inĩ yothe ya tĩĩri. Kũndũ kũmwe cimeraga kahora, no ũkũrũ wacio ũgatuĩka wa kwĩhokeka na wa hinya makĩria. Ũguo noguo kũrĩ ũhoro wa ma wa ndũmĩrĩri ya gatatũ ũthamaki-inĩ ũyũ. Mbeũ yaguo nĩ yahandĩtwo, ĩkĩgĩa na mĩri, na ĩgĩkũra kahora nginya rĩu ĩkinyĩte mũigana mũnene tũkĩgerekania na mbere.
GSAM 421WĨRA WA ŨMĨCENI WA AUSTRALASIA
GSAM 421.1Mũthenya wa 10 wa mweri wa gatano, 1885, Athuri S. N. Haskell, J. O. Corliss na mũciĩ wake, M. C. Israel na mũciĩ wake, Wm. E. Arnold, na Henry Scott moimire San Francisco na merikebu gũthiĩ kwambĩrĩria wĩra wa ũmĩceni kũu Australia. Mĩaka 11 mbere ya ihinda rĩu, mwaka-inĩ wa 1874, mũcemanio-inĩ ũrĩa waarutirwo Battle Creek, Mũtumia wa White oigire atĩ mabũrũri maingĩ nĩ makarĩamũkĩra ũhoro wa ma, na atĩ nĩ oonĩte mashini cia gũcaba ikĩruta wĩra, na mabuku na ngathĩti igĩcabwo mabũrũri-inĩ matiganĩte. Rĩrĩa ooririo oige mabũrũri marĩa moigagwo, agĩcokia atĩ Australia nĩrĩo rĩtwa rĩa bũrũri tu aarĩ ũhoti wa kũririkana.
GSAM 421Mũgambo wa Bibilia Ũgĩcooka
GSAM 421.2Nĩ ũndũ wa wĩra wa kĩyo na wa ũgaacĩru wa Mũthuri Haskell na arĩa maarĩ nake, ndũmĩrĩri ĩgĩthiĩ na mbere na ihenya mũno nginya gũgĩonwo atĩ no mũhaka gathĩti gacabwo Australia. Nĩ ũndũ ũcio mĩbango ya gũcaba ĩgĩthondekwo, na mũthenya wa 1 wa mweri wa mbere, 1886, gathĩti ka o mweri karĩ na maratathi 16 kagĩrutwo Melbourne, getagwo Mũgambo wa Bibilia Ũgĩcooka na Marũũri ma Mahinda. Riuma rĩa mbere rĩacabirwo ngathĩti 6,000, no marĩa maarũmĩrĩire macabĩrwo ngathĩti 3,000 tu.
GSAM 421Kanitha wa Mbere Ũthondekwo Australia
GSAM 421.3Mũthenya wa mbere wa kiumia, mũthenya wa 10 wa mweri wa kana, 1886, kanitha wa mbere wa Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja kũu Australia ũgĩthondekwo. Nĩ kwarĩ na andũ 18 arĩa maekĩrĩte kĩrĩkanĩro kĩrore kĩao, na angĩ 7 makĩũria metĩkĩrĩrio gũtoonya na njĩra ya ũbatithio. Acio maabatithirio Thabatũ ĩrĩa yaarũmĩrĩire, na o Thabatũ kwa ciumia nyingĩ andũ makĩongerereka, nginya kanitha ũkĩgĩa na andũ 55. Nginya mweri wa gatano, 1886, andũ arĩa maiyandĩkĩthĩtie othe maarĩ 90. O na arĩa angĩ ta 35 nĩ maamenyereraga Thabatũ kũndũ kũngĩ.
GSAM 421.4Nyũmba-inĩ ya gũcaba mabuku nĩ kwarĩ na mashini igĩrĩ njega cia gũcaba na injini, ciothe irĩhe na irĩ cia Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja a bũrũri ũcio ũrĩ kũraihu mũno—ta maithinga 7,000 kuuma nyũmba-inĩ iitũ nene ĩrĩa ĩrĩ Oakland, Cal.
GSAM 422.1Mwaka-inĩ wa 1886 ndũmĩrĩri ĩgĩkinya New Zealand. Ũhoro kuuma wĩra-inĩ wa Australia ũroiga atĩ nĩ kwarĩ na Amenyereri a Thabatũ 50 kũu New Zealand. Mbeca ĩrĩa yaamũkĩrirwo nyũmba-inĩ ya gũcaba kuuma kwendia mabuku yarĩ $700. O na hamwe na ũguo, ahunjia a kwendia mabuku nĩ mendĩtie mabuku 400 ma Mbaara Nene kũu New Zealand, na mabuku 1,000 ma Meciiria Igũrũ rĩa Danieli kũu Australia.
GSAM 422Nyũmba ya Wĩra wa Gũcaba Mabuku Australia
GSAM 422.2Kuuma kũrĩ ũhoro ũrĩa warutirwo mũthenya wa 19 wa mweri wa 7, 1889, nĩtũronaga maũndũ maya: Nyũmba ya wĩra wa gũcaba mabuku nĩyarĩkĩtio gwakwo Melbourne, na thĩinĩ wayo nĩ kĩumba kĩa gũthaithaiya Ngai kĩrĩa kĩngĩhũthĩrwo nĩ kanitha.
GSAM 422Wĩra Wambĩrĩrio Tasmania
GSAM 422.3Ngwatanĩro ya makanitha nĩyathondekirwo Australia na ĩngĩ New Zealand, nao Athuri Israel na Steed magĩtwarithia wĩra Tasmania. Kũu Tasmania, makanitha 3 nĩmathondeketwo, marĩ na andũ 136 othe hamwe. O na ningĩ nĩ kũrĩ amenyereri a Thabatũ arĩa matuĩkanĩte, arĩa matarĩ matũmĩtwo hamwe.
GSAM 422.4Gĩcunjĩ gĩa ikũmi kĩa mwaka ũcio kũrĩ wĩra wa Australia kĩarĩ $9,371. Nĩ kwarĩ ahunjia a kwendia mabuku 15 kũu, nao mendirie mabuku ma thogora wa $19,500.
GSAM 422.5Rũgendo-inĩ rwake rwa keerĩ rwa gũthiũrũrũka thĩ yothe, Mũthuri Haskell nĩacookire gũcera Australia, agĩthiĩ mũcemanio-inĩ wa ngwatanĩro yao ũrĩa wakoretwo mweri wa 8, 1889. Nĩamateithirie na njĩra nyingĩ, na ũteithio ũcio ũkĩkenagĩrwo mũno nĩ gĩkundi kĩu kĩrĩa kĩarĩ kĩathondekwo o ihinda-inĩ rĩu. Aruti a wĩra a kũndũ gũtiganĩte kuuma Amerika nĩmacereire Australia hĩndĩ na hĩndĩ nĩ ũndũ wa wĩra ũcio ũmwe mũnene—gwaka na kũhe wĩra wa Ngai hinya.
GSAM 422Mũtumia White Australia
GSAM 422.6Ihinda-inĩ rĩa mathangũ kũgũa mwaka wa 1891, Mũtumia E. G. White, mũriũ wake W. C. White, Mũthuri Geo. B. Starr, na andũ angĩ nĩmoimire California magĩthiĩ Australia. Maakinyire kũu mweri wa 12—gatagatĩ ka ihinda rĩa riũa kũu gĩcunjĩ-inĩ kĩu kĩnene kĩa thĩ. O na gũtuĩka Mũtumia White aarĩ na ũremi wa mwĩrĩ ũrĩa wamũnyamaragia mĩaka 9 ĩrĩa aikarire bũrũri ũcio, ũira wake nĩwateithirie mũno gũtũma wĩra ũrũmĩrĩre wega roho na mũtugo wa Ndũmĩrĩri ya mũraika wa gatatũ. Ihinda-inĩ rĩrĩa maarĩ Australia, Mũthuri J. O. Corliss nĩacookire gũtuĩka ũmwe wa aruti a wĩra gũkũ, nao W. A. Colcord na andũ angĩ magĩingĩra wĩra-inĩ marĩ ahunjia, arutani, na mawĩra mangĩ.
GSAM 423Mũthuri Olsen Australia
GSAM 423.1Hĩndĩ ĩrĩa Mũthuri O. A. Olsen aarĩ mũtongoria wa Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe, nĩacereire ciikaro ciitũ ciothe cia bata kũndũ guothe bũrũri-inĩ. Ũndũ ũyũ nĩwabataraga ngendo ndaaya—rũgendo rwa gũthiũrũrũka thĩ yothe. Aathiire rũgendo rũu nĩguo amenye wega mabataro mao na ũrĩa mawĩra ma ũmĩceni ma kũndũ gũtiganĩte maatariĩ, nĩguo ehare kũmatungatĩra hatarĩ gũthũũrania. Nĩ rũgendo-inĩ rũu, mwaka wa 1893, aikarire Australia ciumia nyingĩ.
GSAM 423Ngwatanĩro Nene ya Makanitha ya Australasia
GSAM 423.2Ihinda-inĩ rĩu Ngwatanĩro Nene ya Makanitha ya Australasia nĩyathondekirwo, ĩgĩtũma hamwe ngwatanĩro cia makanitha cia Australia na New Zealand, na mawĩra ma ũmĩceni ma Australia. Ngwatanĩro ĩno ĩcemanagia rĩmwe o mĩaka 2, na ĩtongoragio na mũbango wa ngwatanĩro nene cia makanitha iria irĩ mabũrũri-inĩ mangĩ. Mwaka-inĩ wa 1893, ahunjia a kwendia mabuku anini arĩa maarĩ kũndũ gũkũ nĩmendirie mabuku 5,000 ma riuma rĩa Mĩtambo ya Gũkinya kũrĩ Kristo, na riuma rĩa keerĩ rĩa mabuku 5,000 o rĩngĩ rĩgĩcabwo. Ihinda-inĩ rĩa riũa rĩa 1894-95, nĩmaamũkĩrire maũmbi ma mabuku 4,000 marĩa andũ meeyandĩkithagia kũmagũra, thĩinĩ wa mĩeri 4.
GSAM 423Mũthuri Prescott Australia
GSAM 423.3Mwaka wa 1895 Mũthuri W. W. Prescott, Mwandĩki wa Gĩthomo wa kanitha witũ, nĩaikarire mĩeri ĩingĩ ngwatanĩro-inĩ ĩno, akĩrutĩra gĩcunjĩ kĩĩ kĩa wĩra ihinda inene na meciiria maingĩ. Ihinda-inĩ rĩu nĩatongoririe mũcemanio wa kũrutana ũhoro wa gĩthomo, naguo ũkĩmateithia mũno.
GSAM 424.1Ũhoro wa wĩra wa mwaka ũrĩa warutirwo kũrĩ Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe nĩwarutirwo nĩ Mũthuri W. C. White, naguo ũrĩ atĩrĩ:
GSAM 424.1“Ngwatanĩro Nene ya Makanitha ya Australia ĩrĩ na makanitha 17 na andũ 1074, arĩa maarutire gĩcunjĩ gĩa ikũmi kĩa $9,810.10 mwaka ũrĩa wahĩtũkĩte. Ngwatanĩro ĩno ĩrĩ na ahunjia 12 arĩa maigĩrĩirwo moko, 2 arĩa maheetwo rũhũtha rwa kũhunjia, aruti a wĩra wa Bibilia 3, na ahunjia a kwendia mabuku 50, arĩa mendirie mabuku ma thogora wa $28,731.11 mwaka-inĩ ũcio. Mwaka-inĩ ũcio bũrũri ũrĩa watwaragwo nĩ ageni wa New South Wales, ũrĩ na makanitha 6 na andũ 321, nĩwatiganĩirio na Ngwatanĩro ya Makanitha ya Australia, ũgĩĩtwo Ngwatanĩro ya Makanitha ya New South Wales.”
GSAM 424WĨRA WA ŨMĨCENI AFRIKA YA GŨTHINI
GSAM 424.2Mũcemanio-inĩ wa Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe ũrĩa wakoretwo Battle Creek mwaka wa 1886, nĩ kwarĩ ũhoro wa kwambĩrĩria wĩra wa ũmĩceni Afrika ya Gũthini. Thuutha wa kwĩtĩkĩranio kwambĩrĩria wĩra ũcio, kwambĩrĩria kwa ihinda rĩa riũa mwaka wa 1887 nĩ kwerutirwo kĩyo gũthondeka wĩra bũrũri-inĩ ũcio wa kũraihu, kũrĩa andũ anini arĩa maambĩrĩirie kũmenyerera Thabatũ metithagia aruti a wĩra.
GSAM 424Athuri Boyd na Robinson Afrika ya Gũthini
GSAM 424.3Nĩ ũndũ wa ũhoro ũcio, mũthenya wa 11 wa mweri wa 5, Mũthuri C. L. Boyd na nyũmba yake, Mũthuri D. A. Robinson na mũtumia wake, hamwe na aruti a wĩra angĩ, nĩmathiire na marikabu kuuma itũũra-inĩ rĩa New York magĩthiĩ Afrika, mahĩtũkĩire Liverpool na London. Thuutha wa mĩaka 3, mũcemanio-inĩ wa Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe, Mũthuri P. W. B. Wessels nĩaugire atĩ rĩrĩa aruti a wĩra aya maakinyire Afrika, nĩ kwarĩ andũ ta 40 arĩa maamenyereraga Thabatũ ya watho wa kana, nĩ ũndũ wa gũthoma maandĩko makoniĩ ũhoro ũcio na kwĩruta Maandĩko Matheru.
GSAM 424.4Athuri Robinson na Boyd nĩmaambĩrĩirie wĩra wa ũmĩceni Cape Town, na kuuma kũu ũgĩtamba werekeire mwena wa gathigũrũ na irathĩro nginya Kimberley, kũrĩa mahiga ma goro ma daimondi meenjagwo, ta mairo 800 kuuma kũu.
GSAM 424.5Nginyagia mwaka wa 1889, nĩ kwarĩ o ahunjia 2, mũhunjia 1 ũheetwo rũhũtha, makanitha 4 na andũ 80; aya maarutire gĩcunjĩ gĩa ikũmi kĩa $2,798.36. Mwaka-inĩ ũcio Mũthuri Ira J. Hankins wa Amerika nĩarutire wĩra Cape Town ũgĩciara maciaro mega. Mũthuri Druillard na mũtumia wake nĩmokire kuuma Nebraska nĩguo matũũrane na aruti a wĩra a kũu, na magayanĩre wĩra mũritũ na mathĩna marĩa makoraga arĩa metĩtwo kwambĩrĩria wĩra kũndũ kũerũ. Wĩra wa mũtumia wa Druillard warĩ makĩria nyũmba-inĩ ya kũiga mabuku, o we egwatĩtwo ũtongoria wa gĩcunjĩ kĩu kĩa wĩra; nake Mũthuri Druillard akaruta wĩra wa ũmĩceni wa kũndũ guothe. Mwaka-inĩ ũcio, marikabu-inĩ iria ciakoraga igĩũka handũ hau ha kũrũgamĩrĩra marikabu, nĩendirie mabuku ma thogora wa $750.
GSAM 425Mũthuri Haskell Afrika
GSAM 425.1Nĩ mweri wa 8 wa mwaka ũcio Mũthuri Haskell aakinyire Cape Town. Mĩeri 5 nĩyahũthĩirwo wega gũcera na kũrutithania wĩra na ikundi itiganĩte cia Afrika ya Gũthini. Gũcera gũkũ nĩkwaheire wĩra hinya na kũũtũma ũthiĩ na mbere, na ngoro yake o nayo ĩgĩũmbũrũkio nĩ ũndũ wa kuona maciaro ma wĩra wake. Ũhoro wa gĩthomo nĩwambĩrĩirie kwendeka, nginya arutwo 12 a kuuma Afrika magĩũka Amerika gũthoma thukuru-inĩ cia kanitha witũ.
GSAM 425.2Ihinda-inĩ rĩu wĩra wa kũhunjia na kwendia mabuku nĩwamũkĩrire ũmenyereri ũrĩa wagĩrĩire. Mũcemanio wa kũrutana ũhoro wa wĩra ũyũ nĩwakoretwo Cape Town, ũgĩtongorio nĩ Mũthuri E. M. Morrison, naguo ũgĩhe gĩcunjĩ kĩĩ kĩa bata kĩa ndũmĩrĩri muoyo na hinya mwerũ. O thuutha wa ũrutani ũrĩa warutirwo mũcemanio-inĩ ũcio, ahunjia a kwendia mabuku 13 nĩmendirie na magĩkinyĩria andũ mabuku ma thogora wa $5,621.28 thĩinĩ wa mĩeri 6. Na ma, maũmbi ma kũgũra mabuku maarĩ maingĩ mũno nginya magĩkĩria nyũmba ya wĩra ya London, nĩ ũndũ mabuku matingĩathondekirwo na ihenya rĩa kũigana mabataro mao.
GSAM 425.3Mwaka wa 1892, Mũthuri A. T. Robinson nĩatũũranire na aruti a wĩra Afrika ya Gũthini. Hĩndĩ ĩyo wĩra nĩwakũrĩte nginya nyũmba njerũ ya kũiga mabuku ĩgĩbatarwo nĩguo ĩtuĩke ithenya rĩa ĩrĩa ya tene. Nĩ ũndũ ũcio nyũmba njerũ nĩyakirwo ĩrĩ nene ya kũigana gũkorwo na handũ ha mĩcemanio ya kanitha.
GSAM 426Nyũmba ya Thukuru Nene Afrika
GSAM 426.1Wĩra nĩwathiĩte na mbere atĩrĩ mũtambo thuutha wa ũrĩa ũngĩ, nginya nyũmba ya thukuru nene ĩgĩakwo Claremont, mwena wa nja wa Cape Town, na thogora wa $35,000. Ũteithio ũrĩa tu mekũũragia kũrĩ ariũ a Ithe witũ a Amerika warĩ kũmatũmĩra kĩrĩndĩ kĩa arutani arĩa mangĩahotire kũrutana gĩthomo kĩa thukuru nene, nao ene magĩĩrĩĩra kũrĩha mahũthĩro mothe. Ũũmbi ũyũ ũgĩĩtĩkĩrwo, nayo thukuru ĩgĩhingũrwo mũthenya wa 1 wa mweri wa 2, 1893.
GSAM 426Ngwatanĩro ya Makanitha ya Afrika ya Gũthini
GSAM 426.2Ngwatanĩro ya Makanitha ya Afrika ya Gũthini nĩyathondekirwo mwaka wa 1892. Mũcemanio-inĩ wa Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe mwaka wa 1893, nĩyeetĩkĩrirwo na njĩra ya gũcuura ĩtuĩke gĩcunjĩ kĩa Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe. Hĩndĩ ĩyo yarĩ na makanitha 5 na andũ 138, arĩa maarutire gĩcunjĩ gĩa ikũmi kĩa $34,077.32 mwaka ũrĩa wahĩtũkĩte. Mũcemanio-inĩ ũcio, Ngwatanĩro ya Makanitha ya Afrika ya Gũthini yarũgamĩrĩirwo nĩ Peter Wessels, ũrĩa waheire Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe kĩheo kĩa $16,000 na ngoro njega. Mbeca ici ciarĩ nyingĩ gũkĩra iria Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe kĩahũthĩire kwambĩrĩria wĩra Afrika ya Gũthini. O na makĩria ma kĩheo gĩĩ, we na mũrũ wa nyina ũmwe nĩmaheanire $40,000 cia kwambĩrĩria wĩra wa kũheana dawa hatarĩ kũrĩhĩria itũũra-inĩ rĩa Chicago.
GSAM 426.3Mũcemanio-inĩ wa Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe mwaka wa 1895, Mwandĩki wa Wĩra wa Ũmĩceni Mabũrũri-inĩ Mangĩ nĩaugire ũũ ũhoro-inĩ wa wĩra wa Afrika:
GSAM 426.3“Ngwatanĩro ya makanitha ya Afrika ya Gũthini ĩrĩ o na mĩaka 2 kuuma ĩthondekwo, no ihinda-inĩ rĩu Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe nĩgĩtũmĩte aruti a wĩra 12 kũu. 2 ao nĩmathiĩte nginya thĩinĩ wa bũrũri marĩ amĩceni arĩa meemenyagĩrĩra mabataro mao, nao arĩa angĩ magĩingĩra mawĩra-inĩ ma icunjĩ itiganĩte. Ngwatanĩro ĩyo ĩrĩ na thukuru ĩrĩa ĩthiĩte wega na mbere, nyũmba ya ciana cia ndigwa, na nyũmba ya kũhonania ĩrĩa ĩraakwo. Ndari cia andũ ikũonania atĩ arĩa marĩ thĩinĩ wayo nĩ 184.”
GSAM 426Magathĩti Marĩa Macabagwo Afrika ya Gũthini
GSAM 426.4Ũhoro wa wĩyathi wa wĩtĩkio Afrika ya Gũthini nĩũkĩrĩtie andũ aitũ mĩeri-inĩ minini ĩrĩa mĩhĩtũku gũcaba magathĩti 2, rĩmwe na rũthiomi rwa Holland, rĩĩtagwo De Wachter (Mũmenyereri); na rĩrĩa rĩngĩ na Gĩthũngũ, rĩĩtagwo The South African Sentinel and Gospel Echo (Mũmenyereri wa Afrika ya Gũthini na Mũgambo Ũcookaga wa Ũhoro Ũrĩa Mwega). Rĩrĩ rĩa keerĩ rĩgayagwo marĩ 4,000.
GSAM 427Ngwatanĩro Nene ya Makanitha ya Afrika ya Gũthini
GSAM 427.1Mweri wa 1, 1903, Ngwatanĩro Nene ya Makanitha ya Afrika ya Gũthini nĩyathondekirwo. Yarĩ na ngwatanĩro cia makanitha cia Cape Colony na Natal-Transvaal, na mawĩra ma ũmĩceni ma Basutoland na Matabeleland marĩa maarĩ thĩ ya ũtongoria wa Ngwatanĩro Nene ya Makanitha. Ngwatanĩro-inĩ ĩyo nĩ kũrĩ makanitha 15 mathondeketwo wega marĩ na andũ 595, ikundi 9 iria itarĩ ciathondekwo wega cia andũ 90, na amenyereri a Thabatũ 30 arĩa meikarĩire kũraihu na arĩa angĩ,—othe hamwe nĩ 715, arĩa maarutire gĩcunjĩ gĩa ikũmi kĩa $7,850. Nĩ kwarĩ aruti a wĩra 39, na 21 ao nĩmarĩhagwo nĩ ngwatanĩro cia makanitha iria itiganĩte.
GSAM 427WĨRA WA POLYNESIA
GSAM 427.2Mwaka wa 1876, Mũthuri James White na mwandĩki wa ibuku rĩĩ nĩmatũmire ibuku rĩa magathĩti ma Marũũri ma Mahinda na tũbuku tũngĩ, hamwe na marũa, Gĩcigĩrĩra-inĩ kĩa Pitcairn. Maandĩko maya nĩmaigĩirwo marikabu-inĩ ĩrĩa yathiũrũrũkaga Cape Horn ĩgĩthiĩ New York. Nĩtwerĩirwo na ma atĩ marikabu ĩyo nĩĩkarũgama Pitcairn, na mũrigo ũcio ũheeanwo kũu. Gũtirĩ mũndũ twamenyaga gĩcigĩrĩra-inĩ kĩu, na gũtirĩ ũndũ twakĩmenyagĩra, tiga ũhoro wakĩo atĩ andũ arĩa maatũũraga ho maarĩ andũ meheanĩte kũrĩ Ngai na mamũtĩĩaga. Magathĩti macio maatũmirwo hatarĩ kũmenya ũrĩa ũndũ ũgũthiĩ.
GSAM 427Gũcera Pitcairn
GSAM 427.3Tũtiiguire ũhoro o na ũmwe kuuma kũrĩ andũ acio kana ũhoro wa maandĩko maitũ nginya Mũthuri John I. Tay aacereire gĩcigĩrĩra kĩu mwaka wa 1886, thuutha wa mĩaka 10. Hĩndĩ ĩyo nĩtwamenyire atĩ nĩ ũndũ wa gũthoma ibuku rĩa Marũũri ma Mahinda na tũbuku tũrĩa tũngĩ, andũ a gĩcigĩrĩra gĩothe ihinda rĩmwe maarĩ hakuhĩ gũtua itua rĩa gũcenjia mũthenya wao wa gũthaithaiya kuuma Mũthenya wa mbere wa kiumia nginya mũthenya wa mũgwanja, na kũmenyerera Thabatũ ya Mwathani. O na kũrĩ ũguo, matingĩkire ũguo nginya rĩrĩa Mũthuri Tay aamacereire. Kwa ihinda iraihu nĩekũrũragwo mũno nĩ ngoro gũcera gĩcigĩrĩra kĩu, no gũtirĩ mũndũ aamenyaga kũu, o na kana amenye atĩ ũhoro wa ma nĩwambĩrĩirie gũkũrũra ngoro ciao.
GSAM 428.1Thuutha wa gũcooka Amerika, nĩathaithire mũno atĩ marikabu ĩakwo ĩrĩa ĩngĩatwaraga amĩceni kuuma gĩcigĩrĩra kĩmwe nginya kĩrĩa kĩngĩ iria-inĩ inene rĩa Pacific. Nĩathiire mũcemanio-inĩ wa Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe ũrĩa wakoretwo mwaka wa 1889, ũhoro ũyũ ũrĩ guo warĩ mbere mũno meciiria-inĩ make, na kũu agĩthaitha nĩ ũndũ wa icigĩrĩra cia Polynesia. Mũcemanio, wonire ũndũ ũcio ũrĩ na bata, nĩwetĩkĩranire na gũcuura gũcokanĩrĩria $12,000 cia iheo cia gwaka kana kũgũra marikabu ya kũruta wĩra gatagatĩ ka icigĩrĩra cia iria inene rĩa Pacific.
GSAM 428Gwakwo kwa Pitcairn
GSAM 428.2Kũringana na itua rĩu, marikabu Pitcairn nĩyakirwo ihinda-inĩ rĩa riũa mwaka wa 1890 hakuhĩ na Benicia, ta mairo 30 kuuma Oakland, California, na thogora wa $12,035.22. Thĩinĩ wa icunjĩ 3 cia icunjĩ 4 cia mwaka, mbeca ici nĩciacokanĩrĩirio na igĩheeanwo nĩ thukuru cia Thabatũ nĩ ũndũ wa wĩra ũyũ tu, na gũtirĩ kĩheo kĩngĩ kĩrĩ kĩaheanirwo na gĩkeno na ngoro yothe gũkĩra gĩkĩ. Marikabu ĩyo nĩyaamũrirwo Ngai Oakland, California, mũthenya wa 25 wa mweri wa 9, 1890. Andũ ta 1,500 nĩmacemanĩirie marikabu-inĩ na handũ ha gũkorwo nĩ marikabu nĩguo mone mũtugo ũcio wa kũamũra marikabu.
GSAM 428Rũgendo rwa Mbere rwa Pitcairn
GSAM 428.3Marikabu ĩyo nĩyambĩrĩirie rũgendo rwayo rwa mbere kuuma San Francisco mũthenya wa 20 wa mweri wa 10, ĩgĩthiĩ kũndũ kũrĩa kũraihu gwa wĩra wayo. Arĩa maarĩ thĩinĩ wayo marĩ amĩceni nĩ Mũthuri E. H. Gates na mũtumia wake, Mũthuri A. J. Read na mũtumia wake, John I. Tay na mũtumia wake, hamwe na aruti a wĩra wa marikabu arĩa maarĩ o nao amĩceni, matongoretio nĩ Mũtongoria Marsh. Marikabu ĩyo yathiire mbere Gĩcigĩrĩra-inĩ kĩa Pitcairn, mairo 4,000 mwena wa gũthini kuuma San Francisco, na ĩgĩkinya kũu mũthenya wa 25 wa mweri wa 11. Hĩndĩ ĩrĩa marikabu ĩyo yoimire gĩcigĩrĩra-inĩ kĩu, mũthenya wa 17 wa mweri wa 12, andũ agima 82 nĩmabatithĩtio na magĩtũmwo hamwe matuĩke kanitha wa Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja. Marikabu ĩyo ĩgĩthiĩ ikundi-inĩ cia icigĩrĩra cia Society, Hervey, Samoa, Friendly na Fiji, ĩgĩtigĩra andũ arĩa maaragia Gĩthũngũ mabuku ma wĩtĩkio na tũbuku twa ũgima wa mwĩrĩ na kwĩgirĩrĩria. Thĩinĩ wa mĩeri 8, nginya mweri wa 9, 1891, amĩceni nĩmendirie mabuku ma thogora wa $1,900, o na makĩgaya maandĩko maingĩ hatarĩ kũrĩhĩria.
GSAM 429.1Amĩceni nĩmaigĩirwo atĩrĩ: Mũthuri Read Tahiti; Mũthuri Gates agĩtigwo Pitcairn nĩguo arĩkĩrie wĩra ũrĩa wambĩrĩirio kũu; nake Mũthuri Tay agĩthuura kũruta wĩra gĩcigĩrĩra-inĩ kĩa Fiji. Gathĩti-inĩ rĩa Gũtuĩria na Mũmenyithania rĩa mũthenya wa 14 wa mweri wa 4, 1904, Mũthuri Fulton ekuuga ũũ ũhoro-inĩ wa wĩra wa Fiji: “Rĩu nĩ kũrĩ amenyereri a Thabatũ makĩria ma 150 kũndũ gũkũ kwa wĩra wa ũmĩceni.” Kuuma Fiji, marikabu ĩgĩthiĩ Auckland, New Zealand, nĩguo ĩthondekwo harĩa haabataraga na ĩongerwo maũndũ marĩa maabataraga, na o na nĩguo ĩamũkĩre mabuku mangĩ.
GSAM 429Gĩkuũ kĩa Amĩceni
GSAM 429.2Thuutha wa gũkorwo nja mwaka 1, mĩeri 11, na matukũ 18, Pitcairn nĩyacookire San Francisco, na ĩgĩkinya kũu mũthenya wa 9 wa mweri wa 10, 1892. Ihinda-inĩ rĩĩ Mũtongoria Marsh nĩakuĩte, na agĩthikwo gĩcigĩrĩra-inĩ kĩa New Zealand. Mũthuri Tay nĩagwatirwo nĩ mũrimũ wa nimonia, na ndahonire. O na we nĩakuire na thayũ, agĩthikwo bũrũri-inĩ wa kũraihu wa Fiji; na atĩrĩ muoyo wa andũ 2 a goro ũgĩrutwo o na ihenya nĩ ũndũ wa Wĩra wa Ũmĩceni wa Polynesia.
GSAM 429.3Amĩceni arĩa maaikarĩtio gĩcigĩrĩra-inĩ kĩa Tahiti, kũu Papaete, nĩmakenire nĩ kuona maciaro ma wĩra wao hakuhĩ o rĩmwe. Ihinda-inĩ rĩĩ nĩmahotire gũtũma kũrĩ bũrũri wao ũhoro wa kũũmbũrũkia, atĩ andũ 40 nĩmacooketio kũrĩ Ngai na magĩtũmwo hamwe matuĩke kanitha wa Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja.
GSAM 429Rũgendo rwa Keerĩ rwa Pitcairn
GSAM 429.4Marikabu ĩyo nĩyoimire San Francisco rũgendo-inĩ rwayo rwa keerĩ mũthenya wa 17 wa mweri wa 1, 1893, ĩrĩ na amĩceni aya: B. J. Cady na mũtumia wake, J. M. Cole na mũtumia wake, E. C. Chapman na mũtumia wake, na M. G. Kellogg, M.D. Mwarĩ Hattie Andre wa Ohio nĩathiire nao atuĩke mũrutani wa Gĩcigĩrĩra kĩa Pitcairn. Ihinda-inĩ rĩa mathangũ kũgũa mwaka wa 1893, Mũthuri Cady nĩahingũrire thukuru Raiatea, kĩmwe kĩa icigĩrĩra cia Society, na arutwo 60. Mũthia-inĩ wa ihinda rĩa mbere rĩa gĩthomo, mũigana wa arutwo nĩwongererekete nginya 105. Kwambĩrĩria kwa ihinda rĩa keerĩ rĩa gĩthomo, nĩ kwarĩ arutwo 120 thukuru.
GSAM 430Rũgendo rwa Gatatũ rwa Pitcairn
GSAM 430.1Rũgendo rwa gatatũ rwa marikabu ĩyo rwakoretwo 1893-94. Amĩceni a rũgendo rũu maarĩ G. O. Wellman na mũtumia wake na Lillian White, othe a kuuma Michigan, arĩa mathondekeirwo gũthiĩ Raiatea, kũrĩa mangĩateithirie Mũthuri Cady wĩra-inĩ wake. Mũthuri Stringer na mũtumia wake nĩmathiire marĩ amĩceni arĩa meemenyagĩrĩra mabataro mao. Nĩmaikarire Rurutu. Raratonga (kũrĩa andũ maamenyereraga Mũthenya wa Mũgwanja handũ ha Mũthenya wa mbere wa kiumia), Dagĩtarĩ Caldwell na mũtumia wake nĩmaaigĩirwo; nake Mũthuri Buckner na mũtumia wake, a kuuma California, magĩtigwo Pitcairn. Ihinda-inĩ rĩrĩa aikarire na andũ aya, mawĩra maingĩ merũ ma ũũmbi nĩmaambĩrĩirio, namo maateithĩtie andũ a kũu na njĩra nyingĩ. Mbere ya maũndũ mothe, nĩ gwakirwo gĩthĩi kĩa kũhũthĩra rũhuho gũthĩa mbembe iria rĩu ikũhandwo gĩcigĩrĩra-inĩ kĩu; na hinya wa rũhuho ũcio o ũmwe nĩũtũmaga mĩcini mĩnini ĩrute wĩra, ũndũ ũrĩa ũtũmĩte mawĩra mangĩ ma ũũmbi mambĩrĩrio marĩa andũ a gĩcigĩrĩra kĩu matoĩ tene.
GSAM 430Rũgendo rwa Kana rwa Pitcairn
GSAM 430.2Mũthenya wa 15 wa mweri wa 12, 1895, Mwandĩki wa Wĩra wa Ũmĩceni Mabũrũri-inĩ Mangĩ nĩaugire atĩ:—
GSAM 430.3“Rĩu Pitcairn ĩrĩ handũ ha kũrũgamĩrĩra marikabu thuutha wa gũcooka rũgendo-inĩ rwayo rwa kana.... Wĩra nĩwambĩrĩirio ikundi-inĩ 9 cia icigĩrĩra itiganĩte, nao aruti a wĩra aya nĩo marutaga wĩra kũu:—
GSAM 430.4“Gĩcigĩrĩra-inĩ kĩa Pitcairn, arutani, E. S. Butz na mũtumia wake, na Hattie Andre. Gĩcigĩrĩra-inĩ kĩa Norfolk, amĩceni amwe arĩa meemenyagĩrĩra mabataro mao, arĩa mokire kuuma Australia, nĩmarutaga wĩra gũkũ. Icigĩrĩra-inĩ cia Society, mũhunjia, B. J. Cady; amĩceni a ũgima wa mwĩrĩ, Mũthuri R. A. Prickett na mũtumia wake. Raratonga, amĩceni a ũgima wa mwĩrĩ, Dagĩtarĩ J. E. Caldwell na mũtumia wake, Airĩtu Lillian White na Maude Young; arutani, G. O. Wellman na mũtumia wake, Mũthuri J. D. Rice na mũtumia wake. Fiji, Mũthuri J. M. Cole na mũtumia wake. Icigĩrĩra-inĩ cia Friendly, Mũthuri E. Hilliard na mũtumia wake. Rurutu, Mũthuri Stringer na mũtumia wake, amĩceni arĩa meemenyagĩrĩra mabataro mao. Hawaii, Mũthuri E. H. Gates na mũtumia wake; arutani, H. H. Brand na mũtumia wake. Samoa, Dagĩtarĩ F. E. Braucht na mũtumia wake. Mũthuri D. A. Owen na mũriũ wake na mũirĩtu wake, amĩceni arĩa meemenyagĩrĩra mabataro mao.
GSAM 431.1“Pitcairn nĩyendĩtie na ĩgaheana maandĩko maingĩ hatarĩ kũrĩhĩria ngendo-inĩ ciayo 4. Nĩ ũndũ ũcio, amenyereri a Thabatũ nĩmonetwo kũndũ kũingĩ. Makanitha nĩmathondeketwo Gĩcigĩrĩra-inĩ kĩa Pitcairn, Norfolk, na Tahiti.”
GSAM 431Pitcairn Ĩkendio
GSAM 431.2Tondũ rĩu nĩ kũrĩ njĩra cia gũkinya gĩcigo kĩa Polynesia iria itiarĩ kuo rĩrĩa marikabu yathondekirwo, marikabu ĩyo nĩyendio, na njĩra ingĩ igĩtũmĩrwo gũthiithia wĩra na mbere. Mũthuri E. H. Gates nĩwe rĩu mũrũgamĩrĩri wa gĩcigo kĩa Polynesia, na nĩaheanaga ũhoro wa ũthiĩ wa na mbere thĩinĩ wa ikundi iria itiganĩte.
GSAM 431INDIES CIA ITHŨĨRO
GSAM 431.3Kĩmera-inĩ kĩa heho kĩa 1889, Mũthuri Wm. Arnold, wa Amerika, akĩambĩrĩria wĩra wa kwendia mabuku kũu Indies cia Ithũĩro. Akĩruta wĩra ũcio nĩahotire kuũngania marĩĩtwa na itũũro cia andũ 1,200, iria ciatũmirwo Kĩama kĩa Tũbuku kĩa Mabũrũri Mothe nĩguo gĩcitũmĩre wĩra-inĩ wa ũmĩceni. Nĩ ũndũ wa kwandĩkĩrania marũa na gũtũma maandĩko ma gũthoma itũũro-inĩ icio, andũ makĩambĩrĩria kwenda kũmenya ũhoro wa ma, na ũguo njĩra ĩkĩhingũrwo ya kũhunja Ũhoro ũrĩa Mwega na njĩra ya kũhunjia Kiugo.
GSAM 431.4Akĩĩtĩkĩra wĩtio wa aruti a wĩra wa ũhunjia, Mũthuri D. A. Ball nĩathiire Barbados na handũ hangĩ mweri wa ikũmi na ũmwe, 1890, akarute wĩra. Andũ amwe nĩmetĩkirie ũhoro wa ma nĩ ũndũ wa wĩra wake. Mwaka wa 1892, Mũthuri Patterson, kuuma California, nĩathiire icigĩrĩra-inĩ akĩendia ibuku Gũthoma Bibilia na agĩcokia maciaro mega. Mwaka wa 1893, B. B. Newman akiuma Florida agĩthiĩ Jamaica kũrũgamĩrĩra wĩra wa kwendia mabuku hĩndĩ ĩrĩa Mũthuri Arnold ataarĩ ho. Mũthuri Evans na Mũthuri Hackett nao nĩmathiire Indies mwaka ũcio kũruta wĩra thĩinĩ wa rũhonge rũu. Mweri wa gatano, Mũthuri Haysmer na mũtumia wake magĩkinya gĩcigo-inĩ gĩkĩ makarute wĩra o ta ũrĩa njĩra ĩngĩhingũkire. Kahinda kanini thutha ũcio, Mũthuri Arnold agĩcooka, rĩu akĩendia mabuku ma ũhoro wa ũgima wa mwĩrĩ. Gũkinya mweri wa mũgwanja, 1895, mabuku ma mũthemba ũcio nĩmendio Jamaica yonyene ma thogora wa $8,200, na mabuku ma wĩtĩkio ma thogora wa $7,654, mothe hamwe $15,854. Kũgaywo kwa maandĩko maingĩ ũguo nĩgwateithirie mũno kũhaanda kanitha ũrĩ na mũbango mwega wa andũ 75 kũu Kingston, na kũhingũra njĩra cia wĩra wa ũhunjia handũ hangĩ ha gĩcigĩrĩra kĩu.
GSAM 432Trinidad
GSAM 432.1Wĩra wa haha wambĩrĩirio na njĩra ĩhaanaine na ĩrĩa ya Jamaica. Mwaka wa 1889, Mũthuri F. B. Grant na mũtumia wake nĩmetirwo magacere gĩcigĩrĩra kĩu nĩguo mamanyithanie maandĩko ma kanitha witũ, na kahinda kanini thutha ũcio Mũthuri Flowers na mũtumia wake nao makĩmarũmĩrĩra metĩtwo makarute wĩra o ta ũrĩa njĩra ĩngĩhingũkire. Nĩmonire maciaro mega, nginya Mũthuri Flowers akĩnyiitwo nĩ mũrimũ wa mwaki, ũrĩa watũmire akua mũthenya wa 29 wa mweri wa gatandatũ, 1894. Mũthuri E. W. Webster nĩathuurirwo oe ithenya rĩake, na akĩambata marikabu kuuma New York mweri wa kanana, 1895.
GSAM 432.2Mwaka wa 1896 aruti a wĩra kũu Indies cia Ithũĩro maarĩ ta ũũ: Kũu Jamaica, Mũthuri A. J. Haysmer na W. W. Eastman, na endia a mabuku amwe maarĩ Icigĩrĩra-inĩ cia Bahama. Kũu Antilles Nini maarĩ Mũthuri E. Van Deusen na mũtumia wake, hamwe na C. F. Parmlee na mũtumia wake marĩ aruti a wĩra wa Bibilia, na Mũthuri Bean na Mũthuri Hackett marĩ endia a mabuku. Kũu Trinidad maarĩ Mũthuri E. W. Webster na mũtumia wake, hamwe na Mwarĩ Stella Colvin arĩ mũmĩceni wa kũhonia arũaru. Maciaro maarĩ aũ: amenyereri a Thabatũ 110 kũu Jamaica, na amenyereri a Thabatũ 50 kũu Trinidad, arĩa maũnganĩte kũrigiicĩria Couva; kanitha ũmwe kũu Barbados, na gĩkundi kĩmwe kũu Antigua, Antilles Nini.
GSAM 432AMERIKA YA GATAGATĨ
GSAM 432.3Mũthuri F. J. Hutchins na mũtumia wake moimire Amerika kũthiĩ Icigĩrĩra cia Bay mũthenya wa 16 wa mweri wa ikũmi na ũmwe, 1891. Ihinda rĩu nĩkwarĩ andũ ta 20, makĩria mũno kũu Ruatan, arĩa maamenyagĩrĩra Thabatũ ya rĩathani rĩa kana kũringana na maathani ikũmi, na kwambĩrĩria nĩ maandĩko arĩa maatũmĩtwo na njĩra ya marũa maamatũmire mamenya ũhoro ũyũ wa ma. Thutha wa mĩaka 3, mwaka wa 1894, W. A. Miller na mũtumia wake moimire California magĩthiĩ Bonacca, kũrĩa maanyiitanire na wĩra wa gĩthomo marĩ arutani thukuru-inĩ ĩrĩa yahingũrĩtwo mũthenya wa 4 wa mweri wa mũgwanja, 1894, nyũmba-inĩ ya thukuru ĩrĩa yaakĩtwo nĩ Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja. Mũigana wa gatagatĩ wa arutwo arĩa mookaga thĩinĩ wa gĩcunjĩ kĩa mbere kĩa gĩthomo warĩ 34. Mwaka wa 1895 thukuru nĩyoigirwo atĩ nĩĩhotaga kwĩmenyerera, tondũ mũigana wa arutwo nĩwongererekete nginya 45.
GSAM 433.1Mũcemanio-inĩ wa Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe ũrĩa warĩ mwaka wa 1895, Mũthuri Hutchins aaheire ũhoro atĩ icigĩrĩra-inĩ nĩ kwarĩ andũ 100 arĩa maathĩkagĩra Ndũmĩrĩri, na o na agĩtaarĩria atĩ nyũmba 2 cia mĩcemanio nĩciakĩtwo na ciarĩ cia Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja. Tondũ tĩĩri warĩ mũnini na nĩ ũndũ ũcio ũrĩ wa bata mũno wa kũrĩma, nyũmba ĩmwe ya icio cia kũhoera yaakĩtwo igũrũ rĩa maaĩ. Nyũmba icio igĩrĩ na nyũmba ya thukuru ciandĩkirwo Kĩama kĩa Ũtonga kĩa Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe. Thogora wa indo cia Kĩama Kĩnene gĩcigĩrĩra-inĩ kĩu wagereranĩtio kũrĩ $1,789.60. Thogora wa mabuku arĩa mendetio gũkinya mwaka wa 1895 warĩ $2,243.
GSAM 433Marikabu Nini ya Amerika ya Gatagatĩ
GSAM 433.2Rĩrĩa Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe kĩamenyithirio ũhoro wa ũhũthũ na ũteithio ũrĩa ũngĩgĩĩtwo nĩ kũgĩa na marikabu nini ĩngĩtwaraga amĩceni kuuma gĩcigĩrĩra kĩmwe nginya kĩngĩ, nĩkĩatuire atĩ marikabu ya ũguo ĩthondekwo nĩ ũndũ wa wĩra gatagatĩ ka Icigĩrĩra cia Bay, na thogora wayo ndũgakĩre $3,000.
GSAM 433.3Mwaka wa 1896, nĩ kwarĩ aruti a wĩra 4 oiki kũu Amerika ya Gatagatĩ: Mũthuri F. J. Hutchins na mũtumia wake, na Mũthuri J. A. Morrow na mũtumia wake kũu Honduras ya Spain. Kũu Belize, itũũra rĩnene rĩa Honduras ya Ũingereza, nĩ kwarĩ gĩkundi kĩa etĩkia arĩa maamenyagĩrĩra mũthenya wa mũgwanja kũringana na rĩathani rĩa kana. Gĩcunjĩ kĩnene kĩa wĩra wa gĩcigo gĩkĩ nĩkĩrutĩtwo icigĩrĩra-inĩ cia iria rĩa Caribbean. Haha nĩhendĩtio mabuku ma thogora wa ngiri nyingĩ cia ndora, na andũ 60 maarĩ na gĩkeno thĩinĩ wa ũhoro wa ma wa Ndũmĩrĩri ya mũraika wa gatatũ.
GSAM 434Gĩkuũ kĩa Mũthuri Hutchins
GSAM 434.1Mũthuri F. J. Hutchins aarutire wĩra na wĩhokeku na kĩyo kĩnene ta mĩaka 12 gĩcigo-inĩ kĩa Amerika ya Gatagatĩ. Mũthia-inĩ ũhoti wake wa gũkirĩrĩria ũgĩthira, na agĩkuĩra mũrimũ. Rĩu nĩahurũkĩte toro-inĩ, akĩeterera kwĩtwo nĩ Mwathi—kwĩtwo kũrĩa gũkĩarahũra arĩa ehokeku.
GSAM 434AMERIKA YA GŨTHINI
GSAM 434.2Nĩ na njĩra ya maandĩko macabe mawoni ma Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja maamenyithirio rĩa mbere Amerika ya Gũthini. Mweri wa ikũmi, 1891, Athuri Snyder, Stauffer, na Nowlin makĩambĩrĩria wĩra wao marĩ endia a mabuku kũu Argentina. Mwaka wa 1893, kũringana na itua rĩa Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe, Mũthuri F. H. Westphal, wa Illinois, mũhunjia Mũnjamanĩ, agĩnyiitana na wĩra wa ũmĩceni gĩcigo-inĩ gĩkĩ, na mwaka wa 1894, Frank Kelley, wa California, agĩthiĩ Mabũrũri-inĩ Magwatanĩte ma Colombia arĩ mũmĩceni wĩĩmenyereraga. Thutha wa mĩeri mĩnini, aruti a wĩra angĩ makĩmarũmĩrĩra, na ũguo ũmĩceni ũyũ mwerũ ũkĩambĩrĩrio. Mwaka wa 1896 ũhoro ũyũ nĩwaheanirwo ũkoniĩ wĩra wa gĩcigo gĩkĩ: Chile ĩrĩ na mũhunjia 1, Mũthuri G. H. Baber, ũrĩa wakinyire mũthenya wa 19 wa mweri wa ikũmi, 1895; na endia a mabuku 2, F. W. Richards na F. H. Davis. Argentina nayo ĩrĩ na ahunjia 2, F. H. Westphal na Jean Vuilleumier; na endia a mabuku 2, O. Oppegard na C. A. Nowlin. O na kũrĩ acio, nĩ kũrĩ aruti a wĩra wa Bibilia 4, Lucy Post, Mũthuri Snyder na mũtumia wake, na John McCarthy. Brazil ĩrĩ na ahunjia 2, Mũthuri W. H. Thurston na H. F. Graf; na endia a mabuku 3, A. B. Stauffer, J. F. na J. A. Berger. Guiana ya Ũingereza ĩrĩ na ahunjia 2, Mũthuri W. G. Kneeland na Mũthuri P. Giddings; na amĩceni a kũhonia arũaru 2, Ndagĩtarĩ B. J. Fercoit na mũtumia wake.
GSAM 435.1Gũkinya mwaka wa 1896, mabuku ma thogora wa ndora 1,000 nĩmendio kũu Chile, na amenyereri a Thabatũ 30 nĩmetĩkirie Thabatũ na ũhoro wa ma ũrĩa ũnyiitanĩte nayo nĩ ũndũ wa gũthoma maandĩko arĩa maagũrĩte kuuma kũrĩ endia a mabuku. Kũu Brazil na Argentina mabuku ma thogora wa ndora 10,000 nĩmendio; na kĩrĩa kĩarĩ kĩega makĩria, nĩ kwarĩ andũ 100 arĩa maamenyagĩrĩra Thabatũ. Kanitha 1 na Thukuru cia Thabatũ 5 nĩciabangĩtwo. Kũu Argentina nĩ kwarĩ makanitha 3 marĩ na mũbango, kũu Buenos Ayres, Crespo, na San Cristobal. O na nĩ kwarĩ kanitha 1 ũrĩ na mũbango kũu Guiana ya Ũingereza, na amenyereri a Thabatũ 50, ũguo gũgĩtuĩka na Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja 150 othe hamwe kũu Amerika ya Gũthini.
GSAM 435KĨAMA KĨA ŨMĨCENI KĨA GŨTHINI
GSAM 435.2Tũngĩaria na ũndũ ũrĩa wagĩrĩire, kĩama gĩkĩ gĩtingĩĩtwo kĩa mabũrũri mangĩ, o na gũtuĩka nĩkĩrĩ na wĩra wa kũhunjĩria andũ a kũndũ kũngĩ (Aafrika) thĩinĩ wa bũrũri witũ. Nĩtwagĩrĩirwo nĩ gũcookia ngaatho nyingĩ nĩ ũndũ wa wĩra wa kĩyo ũtarĩ gũtigĩrĩria wa Mũthuri J. E. White, ũrĩa ũrĩ na kĩrathimo kĩa Ngai, nĩ ũndũ wa maciaro arĩa magĩĩtwo nginya rĩu.
GSAM 435.3Kĩmera-inĩ kĩa heho kĩa 1893, rĩrĩa ndaarutaga wĩra ndĩ mũtongoria wa Ngwatanĩro ya makanitha ya Illinois, Mũthuri White ookire kũrĩ niĩ arĩ na mũrigo mũritũ wa meciiria nĩ ũndũ wa andũ airũ a Mabũrũri ma Gũthini. Tondũ aatũũraga Chicago wikĩ nini, nĩoohire aheo mweke wa kũrutanĩra andũ airũ arĩa maatũũraga itũũra-inĩ rĩu wĩra. Wĩtio wake wetĩkĩrirwo na gĩkeno kĩnene, na ti-itherũ nĩ ho wĩra wake wa gũteithia andũ aya a thĩĩna wambĩrĩirie.
GSAM 435Marikabu ya Ndogo ya Mũthuri White ya Wĩra wa Ũmĩceni
GSAM 435.4Kuuma hĩndĩ ĩyo aahooyaga na akĩbanga maũndũ nĩ ũndũ wa gĩcigo kĩa Gũthini. O akĩrũmbũiya maũndũ, mĩbango yake ĩgĩkũra, mũthia-inĩ ĩgĩkinya gũthondekwo kwa marikabu ya ndogo hakuhĩ na iria rĩa Michigan, ĩrĩa yetagwo Njata ya Rũciinĩ. Arĩ na ‘Betheli’ ĩno yaringĩringĩtaga maaĩ-inĩ, agĩthiĩ Chicago, na kuuma kuo agĩharũrũka njũũĩ cia Illinois na Mississippi, agĩkinya Vicksburg, Mississippi, mũthenya wa 10 wa mweri wa mbere, 1895. Haha, arĩ hamwe na arũgami a wĩra anini, akĩambĩrĩria wĩra wake handũ hataarutanĩtwo wĩra ũcio mbere.
GSAM 436Wĩra wa Kĩama kĩa Ũmĩceni kĩa Gũthini
GSAM 436.1Nĩtũgũcokia ciugo kuuma ũhoro-inĩ ũrĩa waheanirwo nĩ Mũthuri White kũrĩ Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe, mũthenya wa 9 wa mweri wa kana, 1903, ũrĩa ũheanaga maciaro ma wĩra, na ũkĩonania mũikarĩre wa wĩra wa ũmĩceni wa Gũthini ihinda-inĩ rĩu:—
GSAM 436.2“Kĩama giitũ nĩkĩhaandĩte thukuru 5 kũu Mississippi na rĩu nĩgĩcio gĩcirũgamĩrĩire.... Thukuru ici irĩ Vicksburg, Yazoo City, Columbus, na Jackson.... Aruti aitũ a wĩra nĩmathiithĩtie wĩra na mbere o na kũu Nashville, Memphis, na Edgefield Junction, kũu Tennessee, na kũu Louisville na Bowling Green, kũu Kentucky.
GSAM 436Aruti a Wĩra kũu Gũthini
GSAM 436.3“Ihinda rĩĩrĩ nĩ kũrĩ aruti a wĩra 27 thĩinĩ wa honge itiganĩte cia Kĩama. Ahunjia 5 arĩa maigĩrĩirwo moko nĩmarerĩtwo thĩinĩ wa wĩra wa Kĩama kĩa Ũmĩceni kĩa Gũthini.... Arutani a thukuru 13 nĩmathondeketio na njĩra itiganĩte nĩguo mahote wĩra wao.... Mwanake ũmwe nĩarathomithagio nĩ Kĩama atuĩke ndagĩtarĩ, kũu Meharry Medical College, ĩrĩa ĩrĩ Nashville, na ũngĩ nĩarateithio thĩinĩ wa gĩthomo gĩake o thukuru-inĩ ĩyo.... Aruti a wĩra ega a Bibilia amwe nĩmarerĩtwo. Arutani amwe nao nĩmaratuĩka aruti a wĩra arĩ ũũgĩ thĩinĩ wa rũhonge rũrũ.
GSAM 436Marikabu ya Ndogo ‘Njata ya Rũciinĩ’
GSAM 436.4“Njata ya Rũciinĩ nĩ kĩndũ gĩakwa mwene, ĩthondekĩtwo na mbeca ciakwa mwene. O na makĩria ma ũguo, mbeca ciothe cia gũthiithia marikabu ĩno nĩcirĩhĩtwo kuuma kũrĩ indo iria ndonaga niĩ mwene. Nĩngũga o na atĩ mbeca cia gũtũũra thĩinĩ wa marikabu o hĩndĩ nĩ niĩ ndacirutaga. Kaingĩ gĩkundi kĩarĩ na aruti a wĩra kuuma 10 nginya 18.... O na mĩcaara ya aruti othe a wĩra arĩa maingatĩtwo nĩ Kĩama kwa mĩaka ndĩrutagwo kuuma iheo-inĩ cia andũ, no kuuma kũrĩ indo iria ndonaga niĩ mwene.
GSAM 437Ũrĩa Mbeca Cionekire cia Wĩra wa Ũmĩceni wa Gũthini
GSAM 437.1“Kiũria nĩkĩngĩũrio, ‘Mbeca ici mwacionire ha?’ Mwathi nĩwe watũheire cio. Tũbuku tũmwe nĩtũracabirwo. Ka mbere karĩ Ibuku rĩa Mbere rĩa Gũthoma Ũhoro ũrĩa Mwega, rĩrĩa ryambĩrĩirie kũbangwo rĩrĩ rĩa gũtũmĩrwo gũthomithia andũ airũ. Nĩkwetereragwo kwendio kwa mabuku ngiri nini, no gũtũgegania nĩmakinyĩte hakuhĩ na mabuku 1,000,000.
GSAM 437.2“Maitũ [Mũtumia E. G. White] nĩatũteithirie na ibuku Kristo Mũhonokia Witũ, rĩrĩa mabuku 300,000 kana 400,000 mendetio. Mabuku 200,000 kana 300,000 ma Ng’ano Irĩa Njega Mũno nĩmendio. Nĩkũgereranĩtio atĩ mabuku ma Mũthamaki Ũrĩa Ũrooka arĩa magayanĩtio nĩ maingĩ a kũigana gũthondeka itugĩ rĩrĩ na ũraihu wa mairo 4. Na mĩgawo ya mbeca iria tũheagwo kuuma kwendio kwa mabuku macio, o na tũgĩthiithia mĩbango mĩingĩ ĩngĩ na mĩthemba ya wĩra, nĩtũthondekire Njata ya Rũciinĩ.”
GSAM 437MABŨRŨRI-INĨ MAINGĨ
GSAM 437Mexico
GSAM 437.3Wĩra witũ bũrũri-inĩ ũyũ wambĩrĩirie mwaka wa 1894, na kũhaandwo kwa gĩikaro kĩa ũmĩceni wa kũhonia arũaru kũu Guadalajara. Mwaka wa 1896 gĩkundi kĩa aruti a wĩra kĩamenyithirio ũũ: Mũthuri D. T. Jones na mũtumia wake, arĩa maarũgamĩrĩire wĩra wa ũmĩceni. Arutani maarĩ Ora A. Osborne, Mũtumia wa A. Cooper, Kate Ross, na mũteithia wa bũrũri ũcio. Amĩceni a kũhonia arũaru maarĩ Ndagĩtarĩ J. A. Neal, A. Cooper, Mũtumia wa A. J. Rice, Mũtumia wa Bartlett, na Mũtumia Rachel Flowers. Arũaru 40 o mũthenya nĩmookaga gĩikaro-inĩ kĩa ũmĩceni gũteithio, na arutwo 40 magĩthiĩ thukuru-inĩ ya ũmĩceni. Ihinda rĩu gĩikaro kĩerũ kĩa ũhonokio wa mwĩrĩ nĩkĩaakagwo, na thogora wakĩo warĩ $12,000.
GSAM 437Afrika ya Gatagatĩ
GSAM 437.4Mwaka wa 1893 wĩra wa Ndũmĩrĩri ya mũraika wa gatatũ nĩwathiĩte na mbere nginya Komiti ya Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe ĩkĩona atĩ nĩkwagĩrĩire gũtaarĩria gũhaandwo kwa gĩikaro kĩa ũmĩceni Afrika ya Gatagatĩ. Nĩ ũndũ ũcio itua rĩgĩtuwo, ‘Atĩ rĩrĩa rĩothe kũngĩhoteka gĩikaro kĩa ũmĩceni gĩhingũrwo kũu Matabeleland.’ Kũringana na itua rĩrĩ, gĩkundi kĩa Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja, mwaka wa 1894, gĩgĩtoonya bũrũri-inĩ ũcio na gĩgĩthuura mũgũnda wa ekari 12,000. Mũcemanio-inĩ wa 1895, Mũthuri C. B. Tripp na mũtumia wake, W. H. Anderson na mũtumia wake, na Ndagĩtarĩ A. S. Carmichael magĩthuurwo marĩ amĩceni a gĩcigo gĩkĩ kĩa kũraihu. O hĩndĩ ĩyo makĩambĩrĩria kwĩhaarĩria rũgendo rũu rũraihu, na thutha wa rũgendo rwega rwa marikabu magĩkinya kũrĩa maathiĩte mũthenya wa 26 wa mweri wa mũgwanja, 1895.
GSAM 438Rũtere rwa Iria rwa Thahabu
GSAM 438.1Kwa mĩaka ĩrĩa mĩingĩ, kĩrĩro kĩa gũtaarĩrio ũteithio ta kĩrĩa kĩa Makedonia nĩgĩkinyagĩra Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja kuuma Rũtere rwa Iria rwa Ithũĩro wa Afrika. Andũ nĩmaambĩrĩirie kwenda kũmenya ũhoro wa ma nĩ ũndũ wa gũthoma maandĩko ma Mwetereri wa gũũka gwa Kristo, no ũteithio ndwatũmirwo nginya mwaka wa 1894 kana hakuhĩ na mwaka ũcio. Hĩndĩ ĩyo Mũthuri Sanford na Mũthuri Rudolph magĩĩtwo nĩ Komiti ya Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe makarute wĩra ũrĩa wetererete kwa ihinda iraaya. Magĩtoonya gĩcigo-inĩ kĩu na kĩyo na ũcamba. No kahinda kanini thutha ũcio, Mũthuri Sanford akĩnyiitwo nĩ mũrimũ wa mwaki, ũrĩa warĩ mũingĩ kũu nginya bũrũri ũcio ũkĩĩtwo ‘mbĩrĩra ya mũthũngũ.’ Mũrimũ ũcio wamũnyiitire maita 3, na nĩguo arokoke, agĩkorwo no nginya acooke Amerika. Angĩ nĩmaatũmirwo Rũtere rwa Iria rwa Ithũĩro, nao maarĩ Mũthuri D. U. Hale, Geo. F. Kerr na mũtumia wake, na G. P. Riggs. No ũcio wa mũthia aagotirio hinya nĩ mũrimũ nginya andũ magĩthira mwĩhoko wa kuona atũũra muoyo, na agĩũrĩra Ũingereza akĩĩhoka atĩ gũcenjia mũtugo wa rĩera kũngĩmũteithirie; ũndũ-inĩ ũyũ we na arata ake nĩmaaconokire, tondũ hinya wake wathiire ũkĩnyiha hanini hanini, na mũthia-inĩ agĩkua, na nĩ kuo aathikirwo. O na we nĩetererete gũũka kwa Mũheani wa Muoyo.
GSAM 438India
GSAM 438.2Mũthenya wa 12 wa mweri wa mbere, 1890, Mũthuri Haskell aambatire marikabu kuuma Port Durban, rũtere-inĩ rwa iria rwa gũthini na irathĩro rwa Afrika, agĩthiĩ Calcutta, India, China, na Japan. Mbere ya ihinda rĩrĩ, Percy T. Magan, mwandĩki wake, nĩanyiitanĩte nake. Gĩtũmi kĩa rũgendo rũrũ rwa India kĩarĩ ‘gũtuĩria’ nĩguo mone ũhoro ũngĩmatũmire mahote kũheana mĩtaratara na mataaro rĩrĩa wĩra wa ũmĩceni ũngĩambĩrĩirio na kĩyo nĩ Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja gĩcigo-inĩ kĩu. Marĩ na meciiria ma kũhaanda gĩikaro kĩa ũmĩceni India, Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe, mwaka wa 1893, kĩgĩtaarĩria atĩ Wm. Lenker athiĩ bũrũri-inĩ ũcio arĩ mwendia wa mabuku. Akĩrũmĩrĩra mataaro macio, agĩthiĩ India na akĩambĩrĩria kũmenyithania maandĩko ma Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja. Thutha-inĩ, Mũthuri Lenker aaheire ũhoro atĩ we na andũ angĩ 4, gũkinya mwaka wa 1896, nĩmaendĩtĩtie mabuku handũ hatiganĩte ha India, na nĩmendĩtie maandĩko ma thogora wa $10,000. Akĩenda kuonania ũkwenda wa gũthoma ũrĩa warehirwo nĩ mabuku arĩa mendetio, nĩoigire o na atĩ rĩrĩa eendiaga mabuku hakuhĩ na Madras, rũtere-inĩ rwa iria rwa ithũĩro rwa India, ‘mũhunjia wa bũrũri ũcio aathiire na magũrũ mairo 60 nĩguo agũre ibuku Meciiria Ũhoro-inĩ wa Danieli na Ũguũrĩrio.’
GSAM 439Georgia Burrus kũu India
GSAM 439.1Mwaka wa 1895 Mwarĩ Georgia Burrus oimire California agĩthiĩ India. Akinya kuo o hĩndĩ ĩyo akĩambĩrĩria gũthoma rũthiomi rwa Bengali, na kahinda kanini thutha ũcio agĩtoonya wĩra-inĩ wa ũmĩceni. Gũkinya mwaka wa 1896 andũ amwe nĩmaambĩrĩirie kũmenyerera Thabatũ ya Mwathi nĩ ũndũ wa gũtũũrania na aruti aitũ a wĩra.
GSAM 439.2Aruti a wĩra gĩcigo-inĩ kĩu mwaka wa 1896 maarĩ Mũthuri D. A. Robinson na mũtumia wake. Mwarĩ May Taylor na Mwarĩ Georgia Burrus maarĩ aruti a wĩra wa Bibilia. Mũthuri Lenker na Mũthuri Masters maarĩ endia a mabuku. Nyũmba ĩagĩrĩire nĩyonekete ĩtuĩke mũciĩ wa ũmĩceni, na nĩ kwarĩ gũtũmĩtwo wĩtio bũrũri-inĩ witũ wa kwĩtia ndagĩtarĩ, arũgamĩrĩri a arũaru, na ũteithio ũngĩ nĩguo mahote maũndũ arĩa maamarindagĩrĩria. Mũthuri Brown, na angĩ, nĩmetĩkĩrire wĩtio ũcio. We na Mũthuri D. A. Robinson eerĩ makuĩrire Karmatar, Bengal, India, mũthia wa mweri wa ikũmi na ĩĩrĩ, 1899.
GSAM 439Hawaii, Icigĩrĩra cia Sandwich
GSAM 439.3Mwaka wa 1884, Mũthuri La Rue na Henry Scott mathiire Hawaii marĩ amĩceni, makĩĩrĩhĩra na mbeca ciao ene. Maambĩrĩirie wĩra wao na gũkora andũ o ũmwe ũmwe na kwendia mabuku. Ũndũ ũyũ nĩwatũmire andũ gĩcigĩrĩra-inĩ gĩu magĩa na ũkwenda mũnene wa kũmenya ũhoro nginya Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe, mweri wa ikũmi na ũmwe, 1885, gĩgĩtua atĩ Mũthuri Wm. Healy athiĩ Hawaii kĩmera kĩrĩa kĩarũmĩrĩire akarute wĩra, na atĩ Ngwatanĩro ya makanitha ya California ĩhooywo ĩtwarithanie hema nĩ ũndũ wa wĩra ũcio. Marĩ na indo icio Mũthuri Healy na arĩa maarĩ gĩcigĩrĩra-inĩ gĩu mbere magĩtongoria Mũcemanio wa hema kĩmera-inĩ kĩa riũa kĩa 1886. Nĩ ũndũ wa wĩra ũcio andũ amwe magĩĩtĩkĩra Ndũmĩrĩri. Mũthuri La Rue aatũũrire Honolulu nginya mwaka wa 1889, rĩrĩa aambatire marikabu agĩthiĩ Hong Kong, China.
GSAM 440Wĩra Gatagatĩ ka Andũ a China kũu Hawaii
GSAM 440.1Wĩra mũnini wa ũhunjia nĩguo warutĩirwo gĩcigĩrĩra kĩu nginya Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe gĩgĩcemania mweri wa gatatũ, 1895, rĩrĩa itua rĩatuirwo atĩ ‘Mũthuri Gates na mũtumia wake, hamwe na Mũthuri Brand na mũtumia wake marĩ arutani a andũ a China, mathiĩ Honolulu makarute wĩra wa ũmĩceni.’ Wĩra wa gũthomithia wambĩrĩirio o hĩndĩ ĩyo, na Mũthuri Gates, o na gũtuĩka ũgima wake wa mwĩrĩ warĩ mũnini, agĩka ũrĩa onahotire gũthiithia wĩra na mbere. Ndagĩtarĩ na arũgamĩrĩri a arũaru makĩrũmĩrĩra amĩceni kahinda kanini thutha ũcio, na wĩra wa rũhonge rũu rwa Ndũmĩrĩri ũgĩambĩrĩrio wega.
GSAM 440Ũhoro Mũkuhĩ wa Wĩra wa Ũmĩceni, mũthenya wa 1 wa mweri wa mbere, 1903
GSAM 440.2Ũhoro ũrĩa waheanirwo nĩ Mwandĩki wa Ũmĩceni wa Mabũrũri Mangĩ, mũthenya wa 31 wa mweri wa ikũmi na ĩĩrĩ, 1902, ũronania wĩra wa Ndũmĩrĩri ũrĩa ũrarutwo nja ya Amerika ũũ:—
GSAM 440.3Ngwatanĩro Nene ya makanitha ya Australia, ĩrĩa ĩthondekĩtwo nĩ Ngwatanĩro cia makanitha cia Victoria, New South Wales, New Zealand, Queensland, Australia ya Gũthini, Tasmania, na Australia ya Ithũĩro.
GSAM 440.4Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha kĩa Europa, kĩrĩa kĩthondekĩtwo nĩ Ngwatanĩro Nene ya makanitha ya Njamanĩ, Njamanĩ ya Ithũĩro, Njamanĩ ya Irathĩro, Njamanĩ ya Gũthini, Holland na Belgium ĩrĩa yaria Flemish, Austria-Hungary, na Mabũrũri ma Balkan, Switzerland ĩrĩa yaria Kĩnjamanĩ, Russia ya Gũthini, Russia ya Gathigathini, na Russia ya Gatagatĩ.
GSAM 440.5Ngwatanĩro Nene ya makanitha ya Scandinavia, ĩrĩa ĩrĩ na Denmark, Norway, Sweden, Finland, na Iceland.
GSAM 441.1Ngwatanĩro Nene ya makanitha ya Britain, ĩrĩa ĩnyiitanĩtie Ũingereza ya Gathigathini, Ũingereza ya Gũthini, Ireland, Scotland, na Wales.
GSAM 441.2Ngwatanĩro Nene ya makanitha ya Ũfaransa na mabũrũri ma Kilatini, ĩrĩa ĩrĩ na Switzerland ĩrĩa yaria Kĩfaransa, Ũfaransa, na Italia.
GSAM 441.3Wĩra wa Ũmĩceni wa Irathĩro, ũrĩa ũrĩ na Misiri, Suriata, na Uturuki.
GSAM 441.4Ngwatanĩro Nene ya makanitha ya Afrika ya Gũthini, ĩrĩa ĩrĩ na Bũrũri Ũrĩa Watongagĩrwo wa Cape, Natal-Transvaal, Basutoland, na Matabeleland.
GSAM 441.5Gũkũ na kũu: Bermuda, Brazil, Guiana ya Ũingereza na ĩrĩa ya Ũholanzi, Amerika ya Gatagatĩ (Gũthini), China, Fiji, India, Jamaica, Japan, Antilles Nini, Mexico, Nyassaland, Pitcairn, Porto Rico, River Plate, Raratonga, Samoa, Icigĩrĩra cia Society, Sumatra, Tonga, Trinidad, Rũtere rwa Iria rwa Ithũĩro (Amerika ya Gũthini), na Rũtere rwa Iria rwa Ithũĩro (Afrika).
GSAM 441.6Mũigana wa aruti a wĩra arĩa marĩ wĩra-inĩ thĩinĩ wa icigo ici itiganĩte, hamwe na ahunjia, arĩa meetĩkĩrĩtio kũhunja, aruti a wĩra wa Bibilia, aruti a wĩra wa kwendia mabuku na endia a mabuku, nĩ 754.
GSAM 441Handũ ha Bata ha Kwambĩrĩria Wĩra Hahaandwo
GSAM 441.7Kuuma maũhoro-inĩ maya makuhi makoniĩ wĩra witũ wa ũmĩceni, nĩtũngĩuga ta ũrĩa Mwandĩki wa Ũmĩceni wa Mabũrũri Mangĩ oigire mwaka wa 1896:
GSAM 441.7“Tondũ rĩu Ndũmĩrĩri nĩĩkinyĩte handũ haha ha bata ha kwambĩrĩria wĩra hakuhĩ kĩra gĩcigo gĩa thĩ, Ngai, na hinya wake ũtarĩ mũthia, nĩangĩhota kũhingia wĩra mũnene na ũrĩ hinya ihinda-inĩ inini mũno. Nĩagakuhĩhia wĩra wake thĩinĩ wa ũthingu.”
Notes
- Aroma 15:21. ↩