Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
21 / 31
21 / 31

Mũrango 18 — Ũmenyereri wa Ngai Wĩra-inĩ wa Gũcaba Mabuku

John Norton Loughborough

GSAM 281.1“Nĩtũkamanya, tũngĩthiĩ na mbere kũmenya Mwathani; gũthiĩ kwake nĩgũhaarĩirio ta rũciinĩ.”1

GSAM 281.2Gũkinya mweri wa gatandatu, 1849, wĩra wa Mũthuri White na mũtumia wake hamwe na Mũthuri Bates warutagwo o matũũra-inĩ ma New England. Ihinda rĩu, Clarissa Bonfoey, wa Middletown, Conn., nĩangĩire mũciĩ wa Mũthuri White. Hatarĩ hĩndĩ ndai, nyina nĩakua, akamũtigĩra indo ciothe cia kũrũgamĩrĩra mũciĩ mũnini. Nĩ ũndũ ũyũ Mũthuri White nĩahotire gũtũma mũciĩ wake ũkĩambĩrĩria rĩngĩ; na agĩĩka ũguo gĩcunjĩ-inĩ kĩa nyũmba ya Belden, kũu Rocky Hill, Conn.

GSAM 281Kwambĩrĩria kwa Wĩtĩkio wa Kwaranĩria na Maroho wa Rĩu

GSAM 281.3Mweri wa gatatu mũthenya wa 24, 1849, mũcemanio wa andũ othe nĩwarutirwo Topsham, Maine. Thabatũ ĩyo, Mũtumia White nĩakĩonwo kĩoneki; ũhoro wakĩo warĩ wa bata mũno. No hihi tũngĩtaũkĩrwo nĩ kĩoneki kĩu wega makĩria tũngĩambĩrĩria gwĩciria ũrĩa maũndũ maatariĩ ihinda rĩu.

GSAM 281.4Mũthia-inĩ wa mweri wa gatatu wa 1848, kũu Hydesville, Wayne Co., N.Y., nĩkwambĩrĩire “mĩgambo ya hitho”, kana kĩrĩa gĩacokire gĩkĩĩtwo “kũhũũra kwa maroho.” Kĩĩkĩrĩire mbere nyũmba ya mũciĩ wa Fox. Mũthia-inĩ wa kĩmera kĩa riũa, mũciĩ ũcio nĩwathire Rochester, N.Y.; kũu Corinthian Hall, maũndũ macio nĩmarutirwo mbere ya andũ, na airĩtu acio magĩtuĩrio wega mũno nĩ ciama cia atumia na athuri arĩa maathuurĩtwo kuuma kũrĩ andũ a gĩtĩo makĩria a itũũra rĩu. O na gũtuĩka andũ aingĩ makĩonaga kũhũũra kũu kũrĩ ũheenania kana ũthami wa moko, o na arĩa meetĩkagia maũndũ na ihenya mũno nĩ hanini mũno meciragia atĩ ũndũ ũcio nĩũgakũra mũno.

GSAM 282Ũrathi Wegiĩ Wĩtĩkio wa Kwaranĩria na Maroho

GSAM 282.1Kĩoneki kĩrĩa tũmenyithĩtwo mbere gĩaheire Mũtumia White kũona atĩ kũhũũra kũrĩa kwarĩ kwa hitho kũu Rochester na handũ hangĩ kwarĩ hinya wa Satani, na atĩ maũndũ macio makaarĩ maingĩ mũno; na atĩ makaahumbĩrwo nguo ya dini, nĩguo matũme arĩa maheenetio meyone marĩ na ũgitĩri mũnene makĩria, na magucie meciria ma andũ a Ngai, angĩhoteka, kũrĩ maũndũ macio, na matũme magĩe na nganja igũrũ rĩa ũrutani wa Roho waamũre.

GSAM 282.2Nĩ andũ anini, kana gũtirĩ mũndũ, marĩa marĩ mũthenya ũcio maamenyaga na kĩndũ kĩnini atĩ wĩtĩkio wa kwaranĩria na maroho no ũhanyuke thĩ yothe ta ũrĩa warathĩtwo, kana atĩ no ũĩtĩkĩre kũtuĩka dini, ĩrĩ na makanitha na ahunjia arĩa maathondeketio mũbango.

GSAM 282Ũrathi Ũkĩhingio

GSAM 282.3Kũhingio kwa ũrathi kũrĩ kũrĩa kwĩ mũthenya rĩrĩa tũgũcaria athingi a mũbango ũcio, arĩa maandĩkĩtwo makĩgĩa 10,000,000 o kũu United States. Ũhoro wa nguo yao ya dini ya rĩu, nĩtũheanaga ũyũ ũrĩa warutirwo Gũtuĩria na Mũmenyithania, Washington, D.C., mweri wa ikũmi na ũmwe mũthenya wa 12, 1903:—

GSAM 282.4“Mũcemanio wa rĩu wa Kĩama kĩnene kĩa arĩa maamĩrĩire wĩtĩkio wa kwaranĩria na maroho, ũrĩa warutirwo kũu itũũra rĩĩrĩ, nĩũkĩirwo mũtugo mwerũ. Nĩmaathondekire mũtaratara wa ‘kũingĩrĩria’ ahunjia kana atongoria wĩra-inĩ, na kĩama kĩa andũ athingi a wĩtĩkio wa kwaranĩria na maroho nĩkĩamũrĩtwo ta ‘kanitha.’ Ũũ nĩũkooneka rĩrĩa ũgũcaria gĩcunjĩ kĩrĩa gĩkĩrĩ kũu mũtugoinĩ mwerũ:—

GSAM 282.5“‘Mũhunjia kana mũtongoria ndarĩaikaragwo gũkĩrĩra kanitha kana kĩama, atarĩ mbere kũingĩrĩrio wĩra-inĩ nĩ ũrĩa waamenyekanire kuuma matukũ ma mbere ma ũhoro wa dini ta wĩra wa kũingĩrĩria mũhunjia. Gũtirĩ mũndũ ũhota gũtwarwo mbere nĩguo aingĩrĩrio ũhunjia atanetwo gũtuĩka mũrĩithi wa kanitha kana kĩama, kana akĩigwo mũhunjia wa ũmĩceni nĩ Kĩama kĩa arĩa maamĩrĩire wĩtĩkio wa kwaranĩria na maroho kĩa bũrũri, kĩandĩkĩtwo ta kĩama kĩa dini bũrũri-inĩ ũrĩa kĩrĩ, kana nĩ Kĩama kĩa arĩa maamĩrĩire wĩtĩkio wa kwaranĩria na maroho kĩa United States of America. Andũ othe arĩa marũgamĩrĩria wĩra wa mũhunjia kana wa ũmĩceni no mũhaka makorwo maikarĩte mĩaka ĩtatũ kana makĩria marĩ na ũtugi wothe na kanitha kana kĩama kĩa arĩa maamĩrĩire wĩtĩkio wa kwaranĩria na maroho, na mĩaka ĩĩrĩ kana makĩria marĩ mũhunjia ũrĩa wĩtĩkĩrĩtwo, ũrĩa ũrĩ na rũgĩrĩro rwa bũrũri kana Kĩama Kĩnene ta mũrutani wa kũgerio. Ahunjia arĩa maikaragwo kũrĩa kũrĩ hanini na mwaka ũmwe wa kalenda matirĩ na kĩhooto kĩa kũingĩrĩrio.’”

GSAM 283Mũthuri White Kũu Oswego, N.Y.

GSAM 283.1Nĩ ũndũ wĩra wa gũcaba mabuku warĩ Oswego, N.Y., Mũthuri White nĩathamire kuuma Connecticut agĩthiĩ gũtũũra kũu ihinda rĩa kũgũa kwa mathangũ mwaka wa 1849, na kũu mwaka ũcio, mweri wa ikũmi na ũmwe mũthenya wa 3, nĩharutirwo ngwatanĩro ya andũ athingi. Ũhoro wa wĩra wao wakĩrĩire ũguo, Mũtumia White auga:—

GSAM 283.2“Hĩndĩ ĩyo nĩtwatuĩire atĩ twagĩrĩirwo nĩ kũruta wĩra bũrũri wa New York. Mũthuri wakwa nĩaiguaga arĩ na mũrigo wa kũandĩka na gũcaba. Nĩtwakodeshire nyũmba Oswego, tũgĩkomba indo cia nyũmba kuuma kũrĩ ariũ a ithe witũ, na tũkĩambĩrĩria gũtũũra kũu. Kũu Mũthuri wakwa nĩandĩkaga, agacaba, na akahunjia. Nĩkwarĩ na bata ehumbe indo cia mbaara ihinda rĩothe, nĩgũkorwo rĩmwe na rĩmwe no ahũrane na etereri a gũũka gwa Kristo arĩa maĩtaga atĩ nĩ arĩa maamĩrĩire gũũka gwa Kristo, arĩa maathingataga mahĩtia, maarutaga ũhoro wa ihinda rĩtuĩtwo, na magacaria gũtũma andũ aingĩ o ũrĩa mangĩhota mathũũre wĩtĩkio witũ.”2

GSAM 283Gũtuĩria Gũũka gwa Kristo gwa Keerĩ Gũkĩcabo

GSAM 283.3Ihinda rĩa kũgũa kwa mathangũ mwaka wa 1850, nĩkwonire atĩ nĩ wega gũthondeka ũgarũrũku ũngĩ; nĩ ũndũ ũcio Mũthuri White nĩathire Paris, Maine, kũrĩa ibuku rĩa mbere rĩa Gũtuĩria Gũũka gwa Kristo gwa Keerĩ na Mũmenyithania wa Thabatũ rĩcambĩrĩire gũcaborwo rĩĩrĩ na namba ikũmi na ithatũ, rĩcaborwo maita meerĩ o mweri, na rĩkĩrĩ na mapejia manane marĩ na ngũrani igĩrĩ, na ipeji rĩrĩa rĩcabitwo rĩkĩgerwo inchi 7 1/8 na inchi 10 1/4. Rĩĩandĩko rĩa mbere rĩarĩ na mũthenya wa mweri wa ikũmi na ũmwe ũrĩa warũmĩrĩire, na rĩĩandĩko rĩa mũthia rĩarĩ rĩa mweri wa gatandatu mũthenya wa 9, 1851.

GSAM 284.1Ũnene wa ibuku rĩĩrĩ wakĩrĩire Ũhoro wa Ma wa Ihinda Rĩrĩ warĩ kĩgerio kĩa wega kĩa ũhanyukio wa ma, kwongerereka kwa arutwo wĩra-inĩ wa Ndũmĩrĩri, na kwongerereka kwa arĩa maũteithagia wĩra. Tondũ ibuku rĩĩrĩ rĩarĩ rĩa tũhũ, nĩkwarĩ kũrĩrĩrwo atĩ athingu a Ndũmĩrĩri nĩmakaarĩteithia gũcaba rĩo, na nĩmakĩĩka ũguo. O na gũtuĩka athingu o na aingĩ warĩ andũ a ciĩkaro cia gatagatĩ, nĩmaateithire o ta ũrĩa Mwathani aamaraathimĩte, makĩĩka kũringana na hinya wao nĩguo matindĩkĩrie ngari ya ma mbere.

GSAM 284J. N. Andrews Akĩambĩrĩria Gũhunjia

GSAM 284.2Hĩndĩ ĩyo J. N. Andrews, ũrĩa watũũraga Paris, Maine, nĩakĩambĩrĩria wĩra wake wa mbere wa kũhunjia ta mũhunjia wa ũhoro wa Ngai na mwandĩki wa maũndũ ma dini. Gũtuĩria kwa mweri wa gatano, 1851, kwarĩ na ciandĩko rĩmwe rĩa mapejia marĩ makĩria ma ithano rĩhaana na Ndũmĩrĩri cia araika arĩa atatũ. Mwandĩki nĩakĩhũthĩrĩirie ũrathi wa nyamũ ĩrĩ na amahembe meerĩ ya Kũguũrĩrio 13 kũrĩ United States, agĩtuĩria kũringana na ũrathi ũcio wiki atĩ kũtũma Mũthenya wa mbere wa kiumia ũtuĩke Thabatũ nĩgũtuĩka kĩrĩa gĩa kũhingĩrĩria gĩa gũtũma kanitha na bũrũri mathondeke ũrũmwe bũrũri-inĩ ũyũ. Ũhoro wake wothe wetiirĩire ũrathi wiki, tondũ ihinda rĩu gũtirĩ ũndũ wonanagia na hinya atĩ maũndũ nĩmathiĩ mwena ũcio; ciugo cia hinya makĩria cia kũũteithia nĩ ciandĩko cia Dr. Durbin kuuma Mũhunjia wa Ukristo na Rũgano, iria ciugaga:—

GSAM 284.3“Rĩrĩa Ukristo ũgũtuĩka muoyo wa mũtĩĩo na wa roho wa bũrũri, bũrũri no mũhaka ũgerere harĩ acirithia awo ũgirĩrĩrie kũvunja Thabatũ ĩamũre harĩ mothũ, ta njĩra ya kwĩgitĩra.”

GSAM 285Kũendia Mĩgũnda Nĩguo Gũteithie Wĩra

GSAM 285.1Nĩ hĩndĩ ĩyo andũ ta Hiram Edson, wa New York, na Cyrenius Smith, wa Jackson, Mich., maatũmĩtwo kũendia mĩgũnda yao, o mũndũ mũgũnda wake ũgĩa na gĩtĩo gĩa $3,500, na magĩkodesha mĩgũnda ya kũrĩa o ene, nĩguo magĩe na indo cia kũteithia mĩbango ĩrĩa yothe ĩngĩambĩrĩria rĩrĩa wĩra wa Ndũmĩrĩri ũgũthiĩ na mbere.

GSAM 285Wĩra wa Gũcaba Ũkĩhamio Saratoga

GSAM 285.2Mwaka wa 1851, Mũthuri White nĩaamire kuuma Paris, Maine, agathiĩ Saratoga Springs, N.Y., na kũu rĩngĩ, na indo cia nyũmba cia gũkombwo, nĩakĩambĩrĩria gũtũũra mũciĩ, na agĩcaba gĩcunjĩ kĩa keerĩ kĩa Gũtuĩria Gũũka gwa Kristo. Rĩĩandĩko rĩa mbere rĩarĩ na mũthenya wa mweri wa kanana mũthenya wa 5 wa mwaka ũcio. Gĩcunjĩ gĩĩkĩ kĩarĩ na namba ikũmi na inya, na gĩkĩcaborwo maita meerĩ o mweri. Rĩĩandĩko rĩa mũthia rĩacaborwo mweri wa gatatu mũthenya wa 23, 1852. Rĩĩtwa rĩa ibuku rĩgĩcokire rĩgĩturwo hanini kuuma Gũtuĩria Gũũka gwa Kristo gwa Keerĩ, ta rĩrĩa rĩarĩ Vol. 1, rĩgĩtuĩka Gũtuĩria Gũũka gwa Kristo na Mũmenyithania wa Thabatũ, rĩĩtwa rĩrĩa rĩgũikara rĩrĩ nacio gĩcunjĩ-inĩ kĩa 82. Ĩbuku rĩgĩa na ngũrani ithatũ, mapejia manane, na ipeji rĩrĩa rĩcabitwo rĩkĩgerwo inchi 8 1/4 na inchi 11 3/4.

GSAM 285.3Nĩgũkooneka kuumana na kwongerereka kwa ũnene wa ibuku rĩĩrĩ, rĩrĩa rĩarĩ na no rĩrĩ ibuku rĩa kanitha, atĩ ũgarũrũku o wothe warehire wega, ũkĩonania ũgaacĩru ũrĩa wagĩrĩire, na ũkĩheana ũira ũrĩ mũtheri atĩ wĩra wa mũraika wa gatatũ “nĩwokĩte gũikara.”

GSAM 285Gũcaba Kũu Rochester—Kũgũra Gĩcabo kĩa Moko

GSAM 285.4Mũthenya wa 6 mweri wa gatano, 1852, rĩĩandĩko rĩa mbere rĩa gĩcunjĩ kĩa 3 kĩa Gũtuĩria Gũũka gwa Kristo na Mũmenyithania wa Thabatũ nĩrĩcaborwo Rochester, N.Y., na rĩgĩcaborwo na gĩcabo hamwe na ndemwa cia gũcaba iria ciarĩ cia Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja. Hiram Edson nĩaheire indo cia kũgũra gĩcabo kĩa moko kĩa Washington, hamwe na ndemwa cia gũcaba na indo cia kũthondeka biro. Nĩagĩĩkĩirwo nĩgũtũma ahewo mbeca rĩrĩa magongona maakoragwo kuuma kũrĩ athingu a ma. Gĩcabo kĩa moko gĩcio nĩgĩcengereire biro ya Gũtuĩria na Mũmenyithania kũu Battle Creek, Mich., nginya gĩgĩcinwo nĩ mwaki mweri wa ikũmi na ĩĩrĩ, mũthenya wa 30, 1902. Ihinda rĩu gĩaĩkĩtwo ta gĩcabo kĩa kũgeria kĩarĩ kĩa mbere mũno biro-inĩ. Namba 12, Vol. 3, mweri wa ikũmi mũthenya wa 14, 1852, nĩkwarĩ na ũhoro atĩ gĩtĩo kĩa kũthondeka biro na gĩcabo kĩĩ na indo caarĩ $652.93, na mbeca iria ciarĩ ciamũkĩrĩtwo nĩ ũndũ ũcio gũkinya mũthenya ũcio ciarĩ $655.84. Kũrĩ ũyũ namba ikũmi na igĩrĩ cia ibuku, mabuku 2,000 ma namba ĩmwe na ĩmwe nĩmarutirwo na magĩheanwo tũhũ.

GSAM 286Mũrutani wa Anake na Airĩtu Ũkĩambĩrĩrio

GSAM 286.1Mweri wa kanana, gũcaba kwa Mũrutani wa Anake na Airĩtu nĩkwambĩrĩire biro ya Gũtuĩria na Mũmenyithania, rĩarĩ rĩa mweri. Rĩu nĩrĩa o kiumia, na o namba ĩrĩ na ũhoro wa gũthoma ũigananĩte na maita mana ma ũrĩa yarĩ naguo ihinda rĩu.

GSAM 286Uriah Smith Akĩngĩra Biro-inĩ

GSAM 286.2Mwaka wa 1853 Mũthuri Uriah Smith nĩakĩambĩrĩria wĩra wake biro ya Gũtuĩria na Mũmenyithania, kũrĩa aambĩrĩire wĩra wa gĩtĩo kwa nuthu ya mĩaka igana. Mwaka ũcio (1853), nĩrĩa rĩa mbere rĩaandĩkĩtwo Gũtuĩria na Mũmenyithania atĩ arĩa maendaga no magũre mabuku maitũ makĩrĩha o mbeca iria ciahũthĩrĩtwo kũmacaba. Kũrĩ arĩa angĩ othe, ciandĩko ciarĩ tũhũ, tondũ mbeca iria ciaagaga nĩciarĩhagwo na magongona ma andũ a ngoro njega na ya kũheana. Mwaka wa 1854 nĩkwarĩ ũmenyithĩtwo atĩ gĩtĩo kĩa Gũtuĩria rĩrĩa rĩcabagwo maita meerĩ o mweri nĩ $1.00 kwa mwaka. Mwaka ũcio ũmwe, mũcemanio wa hema warĩ Macomb County, Michigan, mweri wa mũgwanja, nĩkwarĩ kũgerio kũendia mabuku maitũ. Mũcemanio ũcio-inĩ, mabuku marĩa ga $50 nĩmarĩendĩtwo. Mũthuri White, agũcokia ũhoro wa kũgerio ũyũ, auga, na Gũtuĩria: “Ũũ nĩũonania atĩ mabuku maitũ no maendio.”

GSAM 286Kũhooya Kĩgĩna kĩa $500 kĩa Tũbuku

GSAM 286.3Gũtuĩria kwa mweri wa ikũmi mũthenya wa 12 na kwa mweri wa ikũmi na ĩĩrĩ mũthenya wa 24, 1854, kwarĩ kũhooywo kĩgĩna kĩa $500 kĩa tũbuku nĩguo biro ĩhe ahunjia tũbuku cia kũheana tũhũ marĩ hamwe na wĩra wao, na ningĩ kũrĩ “kĩgĩna kĩa $500 kĩa gũteithia biro, nĩguo Gũtuĩria gĩcaborwo o kiumia, handũ ha gũtiga gũcaborwo kiumia kĩmwe rĩmwe na rĩmwe nĩ ũndũ wa kwaga mbeca.”

GSAM 287J. P. Kellogg na Henry Lyon Makĩendia Mĩgũnda Yao

GSAM 287.1Nĩ hĩndĩ ĩyo J. P. Kellogg, wa Tyrone, na Henry Lyon, ũrĩa watũũraga hakuhĩ na Plymouth, Mich., nĩmaendire mĩgũnda yao, o mũndũ ĩgĩa na gĩtĩo gĩa $3,500, nĩguo matũũre na indo cia gũtũma wĩra ũthiĩ na mbere; na ũguo nĩho athingu acio eerĩ angĩ a Michigan maakĩrĩire mbere ihinda rĩa bata, marĩ na mbeca ciarĩ ho na ngoro cia kũheana, magĩteithia kũrĩa ũteithio warĩ na bata mũno. Ũrĩa wa mbere nĩakĩambĩrĩria kũthondeka ngũgĩ Jackson, Mich., nao ũrĩa wa keerĩ nĩathire Battle Creek, agĩruta wĩra wa bundi wa mbaũ nĩguo ahe mũciĩ wake kĩĩgĩĩko.

GSAM 287Mabuku na Mĩandĩko Yitũ Yothe Kĩa $3.00

GSAM 287.2Mũthia wa gĩcunjĩ kĩa 6, mweri wa gatandatu, 1855, mũndũ nĩahotaga kũgũra Gũtuĩria na Mũrutani kwa mwaka ũmwe, hamwe na mũhianĩro wothe wa mabuku manini, tũbuku, na ibuku rĩa nyimbo, ta rĩrĩa rĩakoretwo rĩkitũmĩrĩwo ihinda rĩu—mabuku manini na tũbuku 26 ciothe—kĩa $3.00. Gĩtĩo kĩa Mũrutani gĩathondeketwo kĩa centi 25 kwa namba ikũmi na igĩrĩ.

GSAM 287Biro ya Gũtuĩria Ĩetwo Michigan

GSAM 287.3Mweri wa kana, 1855, Mũthuri White na mũtumia wake nĩmacokire gũthii Michigan, magĩtũma mĩcemanio kũndũ kũingĩ. Mũthenya wa 28 na wa 29 wa mweri ũcio, ngwatanĩro nĩyambĩrĩire Battle Creek, na hĩndĩ ya ngwatanĩro ĩyo athingu a Battle Creek magĩtuĩra kwĩta Mũthuri White arehe biro ya Gũtuĩria kuuma Rochester kũu Battle Creek. Dan Palmer, Cyrenius Smith, J. P. Kellogg, na Henry Lyon nĩmaigire kũheana $300 o mũndũ, matirĩ na riba, magĩtũma igĩa $1200, nĩguo magũre mũgũnda na maake nyũmba ya gũcaba. Nĩ ũndũ ũcio magĩgũra mũgũnda koine-inĩ ya mwena wa gũthini na irathĩro harĩa njĩra cia West Main na Washington ciagomanĩrĩire, magĩcaka hau nyũmba ya mbaũ ya magorofa meerĩ, ĩrĩ na ũraihu wa futi 20 na 30, na mĩtĩ ya futi 20.

GSAM 288Kanitha Kĩa Mbere Kũu Battle Creek

GSAM 288.1Ihinda rĩu rĩa mwaka, kanitha kĩa mbere kĩa Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja kĩa Battle Creek nĩkĩakĩtwo, kĩrĩ na ũraihu wa futi 18 na 24. Nyũmba ĩno ya nyone, ĩgĩkĩrĩtwo na mabao kuuma thĩ gũkinya igũrũ, na ĩgĩkĩrĩrwo na mĩtĩ ya kũmĩrĩrĩria, nĩyarũgamĩte hakuhĩ na koine ya mwena wa gathigathini na ithũĩro harĩa njĩra cia Van Buren na Cass ciagomanĩrĩire.

GSAM 288Kũrĩ Nyũmba Yitũ ya Mbere ya Gũcaba

GSAM 288.2Rĩĩandĩko rĩa mbere rĩa Gũtuĩria rĩacaborwo Battle Creek biro-inĩ ya Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja, rĩrĩ na mũthenya wa mweri wa ikũmi na ĩĩrĩ mũthenya wa 4, 1855. Gĩtĩo kĩa ibuku nĩgĩathondeketwo kĩa $1.00 kwa gĩcunjĩ kĩa namba 26; no magongona nĩmarĩrĩrĩtwo nĩguo ibuku rĩheanwo tũhũ kũrĩ athĩni arĩa maagĩrĩire gũteithio. Kuuma hĩndĩ ĩyo, Athuri Waggoner na Cottrell nĩmaarĩ aheani a ciandĩko hĩndĩ ciothe kũrĩ mapejia ma Gũtuĩria Gũũka gwa Kristo.

GSAM 288.3Gũtuĩria kwa mweri wa ikũmi na ĩĩrĩ mũthenya wa 18, 1855, kĩama kĩa gũcaba nĩkĩheanire ũhoro ũrĩa no ũigũke ta wa magegania kũrĩ arĩa marĩ wĩra-inĩ wa biro rĩu. Nĩkwarĩ gũkĩandĩkwa ũguũ: “Tũtirĩ kũona nĩkĩ kĩrĩa kĩtũmaga arĩa marĩ wĩra-inĩ wa biro matikĩamũkĩra kĩĩgĩĩko kĩa kũrĩhwo nĩ ũndũ wa wĩra wao. Mwandĩki nĩamũkĩraga nuthu ĩmwe ya kĩrĩa no ahote kũgũrĩrwo kũrĩa kungĩ.” Nĩ kwega kũmenyithia atĩ mũcara wa ndũire wa ihinda rĩu warĩ ũtari nuthu ya ũrĩa ũrĩ rĩu, na atĩ nuthu ya mũcara wa ihinda rĩu ndyakĩraga gĩcunjĩ kĩa gatatũ kana gĩa kana kĩa mũcara ũrĩa biro ĩrĩhaga wĩra ta ũcio rĩu. Arĩa maarĩ wĩra-inĩ wa biro ihinda rĩu nĩmaheanire gĩcunjĩ kĩa nuthu kĩa gĩtĩo kĩa wĩra wao, nĩguo ũhoro wa ma wa ihinda rĩrĩ ũcaborwo.

GSAM 288Kũhooya Gĩcabo gĩa Hinya na Injini

GSAM 288.4Gũtuĩria kwa mweri wa gatatu mũthenya wa 19, 1857, nĩrĩa rĩa mbere rĩaheanirwo ciugo atĩ gĩcabo gĩa hinya na injini nĩciarĩ cia bata na nĩciagĩrĩire kũgũrwo nĩguo gũcaborwo mabuku, tũbuku, na mabuku manene. Ta ũrĩa wamenyithĩtwo mweri wa kana mũthenya wa 2, nĩkwatuĩtwo kũgũra gĩcabo kĩa hinya kĩa Adams, na andũ mũgwanja makĩehĩta kũheana $100 o mũndũ nĩguo kĩgũrwo. Ciandĩko cia kũrũmĩrĩra nĩciheanire ũhoro atĩ thogora wa gĩcabo na injini ũngĩarĩ ta $2,500, na mbeca iria andũ meehĩtĩte kũheana nĩciakinyĩte $1,700.

GSAM 289.1Ciandĩko kĩa Mũthuri White Gũtuĩria kwa mweri wa kanana mũthenya wa 13, 1857, kĩrĩ na ciugo ici cia kũhamũrĩria: “Biro yetũ ndĩrĩ na thiirĩ. Kũrĩ kĩgĩna kĩa mabuku kĩa andũ othe kĩa $1,426, rĩu kĩĩkĩtwo mabuku-inĩ. Gĩcabo kĩa hinya kĩĩ kĩa rĩu nĩgĩtũmaga wĩra, na nĩgĩtũmaga wega mũno, na kĩĩra nĩkĩa wega atĩ hĩndĩ ĩnini gĩkaambĩrĩria gũtũma na hinya wa ndogo ya maĩ marĩa marathũka, na kĩrĩhwo gĩothe. Wĩra witũ wa hema nĩũrĩ na ũteithio mwega mũno gũkĩra wa mbere.”

GSAM 289Ripoti ya mbere ya kwendia mabuku

GSAM 289.229/10/1857, nĩkwamenyithirio thĩinĩ wa Gũtuĩria na Mũmenyithania atĩ kwendia mabuku kwa myaka 2 ĩrĩa yathire kwarĩ $1,287.91; ĩyo yarĩ ripoti ya mbere ya mũhĩrĩga ũyũ yakĩndĩkwo nginya hĩndĩ ĩyo. Yaarĩ kĩmenyithia kĩa gũthiĩ mbere kwa wĩra, na nĩyo yaarĩ kĩndo kĩa kũhe mũtima, tondũ yaarĩonania atĩ ma marĩ kũongerereka hinya, na “ta mĩtaro ya ũtheri ĩgĩthiũrũrũka thĩ yothe.”

GSAM 289Nyũmba ya Gũtuĩria na Mũmenyithania nĩ handũ ha kũigĩra mbeca

GSAM 289.3Thĩinĩ wa Gũtuĩria na Mũmenyithania kwa 13/08/1858, nĩho andũ aitũ maaheirwo rĩa mbere rĩciiria rĩa gũtua nyũmba ĩyo handũ ha kũigĩra mbeca iria ciatigara. Andũ arĩa maarĩ na mbeca itarĩ na wĩra wa na rĩu maahotaga kũigĩra nyũmba ĩcio, magacookerio mbeca ciao hĩndĩ o yothe ĩrĩa mangĩacibatara, na ũguo nyũmba ĩgĩtungata na mbeca icio. Rĩrĩa rĩciiria rĩu rĩarũmĩrĩirwo, nĩrĩongereire wĩra hinya wa mbeca makĩria.

GSAM 289.4Kũambĩrĩria hĩndĩ ĩyo nginya rĩu (1905), gũtirĩ mũndũ o na ũmwe ũrĩa wateire o na dora ĩmwe ya mbeca iria aakombithirie nyũmba ciitũ cia gũcaba mabuku, kana akaaga kũheo mbeca ciake rĩrĩa aaciitirie. Andũ arĩa marĩ a kĩhooto na meciiragia wega nĩmonaga atĩ nyũmba ciitũ cia gũcaba mabuku nĩ handũ harĩ na ũgitĩri makĩria ha kũigĩra mbeca ciao iria ciatigara gũkĩra mabanki, marĩa maagaga kũhota kũrĩha madeni mao rĩngĩ na rĩngĩ. Mabanki marĩ na wĩtĩkio wa thĩ, no nyũmba ciitũ cia gũcaba mabuku ciarĩ na hinya wa kanitha wothe wa kũmacungĩra.

GSAM 290Kĩama kĩa Gũcaba Mabuku kĩa Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja nĩkĩambĩrĩirio

GSAM 290.1Kĩama kĩa Gũcaba Mabuku kĩa Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja nĩkĩambĩrĩirio mweri wa gatano 3, 1861, na andũ magĩtũmĩrwo marũa ma kũmahoya magũre icunjĩ cia mbeca cia kĩama, gĩcunjĩ kĩmwe kĩgũrĩtio $10. Thutha wa matukũ ikũmi na ane, nĩkwamenyithĩtwo atĩ andũ nĩmeetĩkĩrĩte kũgũra icunjĩ cia mbeca cia $4,080.

GSAM 290.2Kũambĩrĩria mweri wa gatandatũ 11 wa mwaka ũcio, Gũtuĩria na Mũmenyithania nĩwarutagwo nĩ Kĩama kĩa Gũcaba Mabuku kĩa Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja. Nyũmba ya mbere ĩrĩa yaakirwo nĩ kĩama yaarĩ kona ya mwena wa mũhuro na irathĩro ya Main na Washington, handũ harĩa nyũmba ya mbaũ ya tene yathamio ĩgĩtwarwo kũrĩa kũrĩ Kalamazoo Street. Nyũmba ĩyo yaarĩ na mĩrimo ĩĩrĩ, thingo njũmu cia maturubarĩ, na yaarĩ na mũcoro wa mũtharaba wa Kĩgiriki, ĩĩrorete mwena wa rũgongo, Main Street. Mũigĩrĩre wa irathĩro na ithũĩro warĩ buti 44, na wa rũgongo na mũhuro buti 72.

GSAM 290Mabuku ma mbere macabiirwo na thiomi ingĩ

GSAM 290.3Ndũmĩrĩri nĩyathiiaga mbere ikinya kwa ikinya, na o ikinya rĩa gũthiĩ mbere na hinya nĩrĩatũmaga wĩra ũgĩe na hinya na ũrũmu. Hĩndĩ ĩyo, nyũmba yetũ ya gũcaba mabuku nĩyarutire tũbuku tũtano twa thiomi cia kũraya, tũtatũ twa Danish-Norwegian na tũrĩĩrĩ twa French; ũguo nĩguo kwambĩrĩire gũcaba mabuku ma mabũrũri mangĩ.

GSAM 290.4Na mũigana wa andũ a kanitha ũkĩongerereka o hĩndĩ yothe, mbeca nacio nĩciaingĩhaga o hanini hanini. Ũguo nĩũkũonania ripoti ĩrĩa ĩrĩ Gũtuĩria na Mũmenyithania kwa mweri wa gatano 16, 1863, kũrĩa mwandĩki wa kĩama aheanire ũhoro wa mbeca ciothe iria ciamũkĩrĩtwo ta ũũ:

GSAM 290
Ciamũkĩrĩtwo nĩ ũndũ wa icunjĩ na magongona kũrĩ Kĩama nginya rĩu$10,374.13;
ciamũkĩrĩtwo kũrĩ nyũmba ya Rochester700.00;
ciamũkĩrĩtwo nĩ ũndũ wa indo ingĩ300.00;
ciamũkĩrĩtwo kũrĩ mbeca cia mabuku1,355.00;
ciamũkĩrĩtwo nĩ ũndũ wa gĩcaba kĩa hinya na injini2,500.00;
ciothe hamwe$15,229.13.

GSAM 291.1Mwandĩki ũcio agĩcoka akĩuga atĩ:

GSAM 291.1“Na gũtua gĩtĩo kĩa kĩhooto kũrĩ indo cia kĩama, thogora wacio nĩwatuirwo atĩ ndũrĩ thĩ wa $20,000, na nĩ hakuhĩ $5,000 makĩria ma mbeca iria arata a wĩra ũyũ maarutĩte. Ũyũ nĩ ũhoro mwega wa ũrũngĩrĩru na wĩhokeku wa Mũrũ wa Ithe witũ White na arĩa maatungataga nake thĩinĩ wa nyũmba ya Gũtuĩria na Mũmenyithania. “E. S. Walker, Mwandĩki.”

GSAM 291Gũcokerio kwa Gũtuĩria na Mũmenyithania kũrĩ Kĩama

GSAM 291.2Wĩra wa gũcaba mabuku ũgĩkinya maciaro-inĩ maya nĩ ũhoti wa magongona na mathĩna ma Mũthuri White, mbeca iria ciarutire ciarĩ ta ciake; tondũ uumithio ũcio warĩ maciaro ma kwĩnyihia kwake, ũũgĩ wake wa wonjoria, na ũtongoria wake wa kũmenyerera. No ndarĩhoyire nĩguo ciake, kana gĩcunjĩ kĩao, agĩcokia ciothe kũrĩ kanitha na gĩkeno; na makĩria ma ũguo, rĩrĩa kĩama gĩgĩtua atĩ nĩkĩmũhe $6 kwa wiki nĩ ũndũ wa wĩra ũrĩa aatungatire, we aamũkĩrire $4 tu kwa wiki.

GSAM 291Karatasi kũrĩ Mwena wa Pacific

GSAM 291.3Thĩinĩ wa Gũtuĩria na Mũmenyithania kwa mweri wa kana 21, 1874, haarĩ na kĩandĩko gĩa Mũthuri White, kĩrĩa kĩuga ũhoro wa wĩra mwena wa Pacific atĩ nĩgũgũũka kũhoyeka gũtũrĩrĩrio karatasi ya wiki ĩgĩtungata maũndũ ma wĩra mwena ũcio. Hĩndĩ ĩnini thutha wa ũguo, njĩra nĩyakingũrĩrwo ya kũgũra mũigana mũnini wa ndemwa cia gũcaba na indo kũrĩ Oakland, na mweri wa gatandatũ gũkĩambĩrĩria kĩandĩko kĩa maita merĩ kwa mweri, kĩĩtagwo Marũũri ma Mahinda.

GSAM 291Kũũngania mbeca

GSAM 291.4Thutha wa gũcaba namba ĩtandatũ cia Marũũri, Mũthuri White agĩcoka mwena wa irathĩro, akĩhoya Ngwatanĩro ya makanitha ya California ĩthondeke ũhoro wa kũrutithia karatasi ĩyo. Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe, 15/08/1874, nĩkwaheanĩirwo rĩciiria rĩa kũhoya arĩa a irathĩro moonganie $6,000 ya kũgũra gĩcaba, injini na ndemwa cia gũcaba cia nyũmba ya Marũũri, arĩa a mwena wa Pacific mangĩũngania $4,000 ya kũgũra handũ na gũaka nyũmba ya wĩra.

GSAM 292.1Mũthuri George I. Butler, hĩndĩ ĩyo arĩ mũndũ wa Kĩama kĩa Kĩama Kĩnene, nĩathiire mũcemanio wa kũraara hema-inĩ kũrĩ Yountville, Cal., na akĩheana rĩciiria rĩu kũrĩ arĩa a kũu. Mweri wa ikũmi 11, 1874, magĩcokia mwĩtĩkio ũcio magĩĩtĩkĩra kũheana $19,414 cia mbeca cia gĩcuma.

GSAM 292Pacific Press nĩyambĩrĩirio

GSAM 292.202/02/1875, Mũthuri James White na mũtumia wake, marĩ hamwe na Mũthuri J. H. Waggoner na aruti a wĩra angĩ arĩa marĩ na ũhoti, nĩmakinyire Oakland. 12/02/1875, mũcemanio wa mwanya wa Ngwatanĩro ya makanitha ya California nĩwetirwo nĩguo wĩcirĩrie handũ ha gũaka nyũmba ya wĩra wa Marũũri ma Mahinda. Thutha wa kũmenyerera ũhoro, nĩgwatuirwo atĩ ithaka iria irĩ mwena wa ithũĩro wa Castro St., gatagatĩ ka Sts. cia 11 na 12, igũrwo. Mũthenya ũcio Mũthuri White na John Morrison magĩgũra ithaka icio, magĩĩkĩra marĩĩtwa mao kũrĩ kĩandĩko kĩa ũhoti, marĩ na wĩtĩkanio atĩ rĩrĩa Kĩama gĩkaambĩrĩrio, nĩmagakĩnengera gĩcunjĩ kĩa mũgũnda kĩrĩa gĩgaatuuo atĩ nĩ kĩbatarĩtio nĩ ũndũ wa wĩra wa kĩama, hamwe na kĩandĩko kĩa ũhoti wakĩo.

GSAM 292.3Mweri wa kana 1, 1875, Kĩama kĩa Gũcaba Mabuku kĩa Pacific kĩa Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja nĩkĩambĩrĩirio Oakland, na mbeca cia icunjĩ cia kĩama igĩtuuo $28,000. Gĩcunjĩ kĩa gatagatĩ kĩa ithaka cia Castro St. nĩgĩheanĩrwo kĩama ta ũrĩa gwathondekire, na nyũmba nĩyakeirwo o rĩu nĩ O. B. Jones wa Battle Creek, Mich.; mũcoro na mũthimo wayo warĩ ta wa nyũmba ĩrĩa yakĩtwo Battle Creek, no ĩyo ya Oakland yakĩtwo na mbaũ, handũ ha maturubarĩ. Rĩrĩa nyũmba ĩyo yathondekire gũtũũra, Marũũri ma Mahinda nĩmathamĩirio nyũmba-inĩ yao njerũ Njumaa, 27/08/1875.

GSAM 293Gũthiĩ Mountain View

GSAM 293.1Thĩinĩ wa nyũmba ĩyo, gũcaba karatasi na mabuku nĩkwathiĩire na ũhoro mwega nginya 1904, rĩrĩa maathondekire kũruta indo cia gũcaba kũrĩa kũrĩ bũrũri. Gĩtũmi kĩa gũthama ũguo nĩkĩheanĩtwo nĩ mũtongoria wa Pacific Press na ciugo ici:

GSAM 293.1“Kwa miaka mĩingĩ, arĩa matongoragia Kĩama kĩa Pacific Press nĩmamenyete atĩ mũgũnda ũrĩa nyũmba yao ya gũcaba ĩtũũraga nĩ wa goro mũno, na handũ hacio nĩ hanini mũno, gatagatĩ ka itũũra rĩnene thĩinĩ wa handũ ha mĩtũũrĩre, nĩ ũndũ wa wĩra wa gũcaba; na nĩ ũũgĩ kũrĩ njĩra nyingĩ gũcaria handũ ha bũrũri kũrĩa mĩgũnda ĩtarĩ ya goro mũno, kũrĩa andũ a wĩra mangĩgĩa na nyumba handũ ha ũgima, marĩ na handũ ha mĩgũnda mĩnini, mĩtĩ ya maciaro na rũgongo rwa kũheana mwĩhũko; na kũrĩa njĩra cia gũtũma indo ciagĩrĩire. Handũ ta ũguo nĩhamenyanĩtwo na hagũrwo kũrĩ itũũra rĩa Mountain View, kũrĩ Santa Clara County, maili mirongo ĩtatũ na kenda mwena wa mũhuro wa San Francisco, handũ harĩa haũnganĩrĩire maũndũ maingi ma itũũra na mĩgũnda ya bũrũri ĩrĩ na ũgima.”

GSAM 293Gũcaba nĩkwambĩrĩirio mabũrũri-inĩ ma kũraya

GSAM 293.2Kũonania gũtamba kwa ũhoro wa ma, nĩtũmenyete atĩ kwambĩrĩria mwaka wa 1875 nginya 1878, wĩra wa gũcaba nĩwambĩrĩirio Basel, Switzerland, na Christiana, Norway.

GSAM 293.3Mũthenya wa kĩmera wa 1875, ripoti nĩyheanĩtwo thĩinĩ wa Gũtuĩria ya kũndia mabuku kũrĩ nyũmba ya Gũtuĩria na Mũmenyithania yo nyene, kwa myaka mũgwanja, kwambĩrĩria 1868 nginya 1875, ciarĩ $85,644.54, ciarĩ hakuhĩ maita matandatũ ma iria cia myaka mĩgwanja ĩrĩa yathire; na kũndia kũrĩ nyũmba ciothe inya (Michigan, California, Switzerland, na Norway), kwa myaka ĩtatũ kwambĩrĩria 1875 nginya 1878, kwarĩ $98,163.73.

GSAM 293.4Thĩinĩ wa Gũtuĩria kwa 17/10/1878, nĩkwamenyithĩtwo atĩ mabuku mothe, tũbuku na tũkaratasi twacabiirwo nĩ nyũmba ya Gũtuĩria mbere ya 1864 nĩtwahĩtĩte mapaji 50,058,000. Kwambĩrĩria 1864 nginya 1878, mapaji maarĩ 158,130,951, kana ciothe mapaji 208,188,951.

GSAM 294Mũrutani wa Anake na Airĩtu nĩwatuĩka wa wiki o wiki

GSAM 294.1Nginya mweri wa mbere 1, 1879, Mũrutani wa Anake na Airĩtu nĩwarutagwo mweri o mweri, no hĩndĩ ĩyo, rĩrĩa wambĩrĩire mwaka wake wa mĩrongo ĩĩrĩ na mũgwanja, nĩwarutwo wiki o wiki; na ũguo wĩra wake nĩwongererekire maita mana.

GSAM 294Kĩrĩa Mũthuri White aheanire kũrĩ Kĩama

GSAM 294.2Thĩinĩ wa Gũtuĩria na Mũmenyithania kwa mweri wa mbere 23, 1879, kũrĩ ciugo iria Mũthuri White aaugire ũhoro wa ũrĩa aagwatanĩte na wĩra ũyũ, na nĩkwagĩrĩire kũciingĩrĩria haha tondũ nĩciheaga ũtheri makĩria kũrĩ magongona ma wĩra wa gũcaba mabuku. Ciugo ici nĩciandĩkĩtwo ta ũũ:

GSAM 294.3“Rĩrĩa, mwaka wa 1861, Kĩama kĩa Gũcaba Mabuku gĩambĩrĩirio Battle Creek, Mich., tũheanire rĩandĩko rĩa marĩĩtwa ma andũ arĩa maarĩhaga nĩguo matũmĩrwo ngathĩti na ũhoti wa gũcaba rĩngĩ mabuku maitũ mothe (ĩrĩa yaamũkĩire thutha atĩ yarĩ ya goro wa $10,000) kĩama-inĩ, tũtigĩire tũrĩ na goro wa $1,000 tu; na tũgĩthiĩ na mbere na wĩra witũ ta andĩki anene a ngathĩti, atongoria na ahunjia, tũkĩheo $6 kwa wiki.

GSAM 294.4“Mwaka wa 1866, rĩrĩa tũcokire nyũmba ya Gũtuĩria thutha wa mũrimũ mũnene, nĩtũonire atongoria makĩrĩhaga gĩcunjĩ kĩa ikũmi kũrĩ ngiri nyingĩ, na mbeca cia kĩama ikĩnyiha nginya $32,000;3 No thĩinĩ wa myaka ĩna, na tha ya Ngai, madeni makĩrĩhwo, mbeca cia kĩama ikĩambata nginya $75,000, na ithuĩ [kĩama] tũgĩa na $5,000 mabanki-inĩ.”

GSAM 294Ũrĩa nyũmba ya gũcaba mabuku yarĩ mwaka wa 1880

GSAM 294.5Thĩinĩ wa Gũtuĩria na Mũmenyithania kwa mweri wa mbere 15, 1880, Mũthuri Butler auga atĩ:

GSAM 294.6“Nyũmba ĩitũ ya gũcaba mabuku (Battle Creek) nĩyongererekire rĩu nĩ ũndũ wa gũaka gĩcunjĩ kĩa gatagatĩ gatagatĩ ka nyũmba igĩrĩ cia mwena wa irathĩro, na ũguo ĩgĩongerera ũhoti na ũrĩa wĩra wothe ũrĩ. Kũrĩ indo cia electrotyping na stereotyping cia gũthondeka mabati ma gũcaba, na cia kuoheera mabuku na ũndũ mwega mũno. Na ma, nĩkwamenyithĩtwo nĩ arĩa magĩrĩire kũmenya atĩ nĩnyũmba ya gũcaba ĩrĩa ĩthondeketwo wega na ĩkĩrĩte gũkĩra ingĩ thĩinĩ wa Michigan.”

GSAM 295.1O na kũongerereka ũyũ, mbere ya ihinda rĩa ũrugarĩ gũthira, nĩkwagĩrĩire gũaka nyũmba ĩngĩ mwena wa mũhuro wa nyũmba nene, ya gũtũũra gĩcunjĩ kĩa gĩcaba. Mĩcaba ĩtano ya hinya ya kĩama nĩyathamĩirio kũu. Gĩcaba gĩmwe kĩa cio nĩkĩarĩ kĩnene gũkĩra ciothe cia mbere iria ciatũmĩtwo nyũmba-inĩ. Gĩcaba kĩngĩ kĩa mũthimo na mũcoro ũcio nĩkĩarĩkĩtwo o rĩu nyũmba-inĩ ya Marũũri ma Mahinda, Oakland, Cal.

GSAM 295.2Thĩinĩ wa Gũtuĩria na Mũmenyithania kwa mweri wa gatano 17, 1881, akĩuga ũhoro wa ũgima wa wĩra wa gũcaba kũrĩ nyũmba nene ya Battle Creek, Mũthuri White auga atĩ:

GSAM 295.3“Kũruta mũigana wa madeni ma Kĩama kĩa Gũcaba Mabuku kũrĩ gĩthimo kĩa kĩhooto kĩa indo, nĩgũtiga indo cia mũgũnda na cia mũndũ itarĩ thĩ wa $105,000. Kũrĩ icio, andũ itũ othe nĩmaneanire na icunjĩ, magongona na igai, ciothe $34,432.17; na arume na atumia anini arĩa ehokeku, maheanĩire muoyo wao wothe kũrĩ wĩra, makĩongerera [itarĩ magongona, no nĩ ũndũ wa kwĩnyihia na kũmenyerera] $70,567.83.”

GSAM 295Wĩra wa ahunjia a kwendia mabuku nĩwambĩrĩirio

GSAM 295.4Kũambĩrĩria mwaka wa 1881, andũ itũ nĩmagerire njĩra njerũ, magĩingĩra wĩra wa ahunjia a kwendia mabuku nĩguo mabuku maitũ magũrwo. Tondũ gũtirĩ ripoti cia kĩhooto iria ahunjia acio maheanaga kũrĩ kũndia kwao nginya mwaka wa 1884, ripoti yetũ ya hĩndĩ ĩyo nĩyathondeketwo kuuma kũrĩ kũndia kwarĩkĩire nyũmba inya cia gũcaba. Kũringana na ciimo ciao, kũndia kwa myaka ĩtano kwarĩ $221,248.69. Rĩrĩa ũhoti wa wĩra ũgĩtamba kuuma kũrĩ itua ciitũ cia ũhunjia kũu gatagatĩ ka Europa na mabũrũri ma Scandinavia, ũbataro wa mabuku ma ndũrĩrĩ cia kũraya nĩwongererekire.

GSAM 296Kũndia mabuku kwa myaka ikũmi

GSAM 296.1Kwambĩrĩria 1884 nginya 1894, hĩndĩ ya myaka ikũmi, mabuku maitũ manene marĩa moheetwo nĩmendirio mũno nĩ ahunjia a kwendia mabuku. Kũndia kwao hĩndĩ ĩyo kwarĩ $4,031,391.26. Hĩndĩ ĩyo wĩra witũ nĩwatambũrũkire makĩria nĩ ũndũ wa kwambĩrĩria nyũmba cia gũcaba mabuku Australia; Tahiti, Icigĩrĩra cia Pacific; Helsingfors, Finland; Hamburg, Germany; na handũ hangĩ. Kũndia kwa ahunjia mwaka wa 1895, o na kũu mwaka ũcio mahinda maarĩ maritũ, kwarĩ ta ũrĩa kwarĩkĩtwo $357,467.23, na ũguo mbeca ciothe, hamwe na cia kwendia iria tũgwetete mbere, igĩtuĩka $4,816,773.73.

GSAM 296Kũndia kwa myaka mĩrongo itano $11,000,000

GSAM 296.2Nĩguo tũmenye mbeca ciothe cia kũndia kwambĩrĩria 1854 nginya mweri wa mbere 1, 1896, no nĩtũgĩrĩire kũongerera ciimo cia kũndia mabuku ma thogora, tũbuku, tũkaratasi na mĩcoro, ta ũrĩa nyũmba ciothe cia gũcaba ciarĩkĩire miaka ikũmi ĩyo; ciothe ciarĩ $3,458,278.23; na ũguo gĩtũmĩire kũndia mabuku kwa kanitha kwa myaka 22 gũtuĩka $8,275,051.96. Gũtua ũhoro ũyũ kwa njira ingĩ: kũndia kwa myaka mĩrongo ĩtatũ (1854 nginya 1884) kwarĩ $424,915.24, na myaka ikũmi na ĩĩrĩ ĩrĩa yathire, nginya mweri wa mbere 1, 1896, kwarĩ $7,850,136.72. O na gũtuĩka mũigana wa ahunjia a kwendia mabuku nĩ ũnyihĩte kwa myaka ĩnana ĩrĩa yathire, nĩgũtua na gĩtĩo kĩa kĩhooto atĩ kwambĩrĩria 1854 nginya rĩu (1905), mabuku ma Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja marĩa magũrĩtwo nĩmakĩria ma $11,000,000.

GSAM 296Gũcaba na thiomi ta mĩrongo ĩna

GSAM 296.3Ũthiĩ wa Ndũmĩrĩri ĩrĩa ĩrĩ kĩandĩko nĩũoneka rĩrĩa tũmenyete atĩ nĩkwambĩrĩirio gũcaba na thiomi nene ta mĩrongo ĩna, ta Kĩarabu, rũthiomi rwa Armenia, rũthiomi rwa Basuto, rũthiomi rwa Bohemia, Kibulgaria, Kibangla kũu India, Kĩcaina, rũthiomi rwa Denmark, Gĩthungũ, rũthiomi rwa Estonia, rũthiomi rwa Finland, Kĩbaranja, rũthiomi rwa Fiji, Kigiriki, Kĩnjeremani, Kiholanzi, Kihungari, rũthiomi rwa Hawaii, Kĩtaliano, rũthiomi rwa Iceland, Kĩnjabani, rũthiomi rũrĩa rwetagwo Kaffir, rũthiomi rwa Latvia, rũthiomi rũrĩa rwetagwo Lavonian, rũthiomi rwa Maori, Kipolandi, Kireno, Kiromania, Kĩracia, rũthiomi rwa Serbia, Kihispania, Kiswidi, rũthiomi rwa Tahiti, rũthiomi rwa Tonga, rũthiomi rwa Wales, na ingĩ. Mabũrũri na ndũrĩrĩ icio ciothe kũrĩ ahunjia a wĩra arĩa marĩ na hinya, magĩtwara mbere ũhoro wa ma wa ndũmĩrĩri ya gatatũ.

GSAM 297.1Mabuku, tũbuku na tũkaratasi twacabiirwo na thiomi icio nĩmakĩria 1,187. Kũgũra kĩbuku kĩmwe kĩa o kĩmwe, hamwe na ngathĩti 87 cia kanitha4 na thiomi icio kwa mwaka ũmwe, nĩkwagĩrĩire ta $340.

GSAM 297Handũ ha nyũmba mĩrongo ĩĩrĩ cia gũcaba

GSAM 297.2Nyũmba mĩrongo ĩĩrĩ cia gũcaba cia Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja nĩirĩ handũ haũ: Avondale, Australia; Battle Creek, Mich. (2); Basel, Switzerland; Christiana, Norway; Copenhagen, Denmark; Cape Town, South Africa; Calcutta, India; College View, Nebraska; Hamburg, Germany; Helsingfors, Finland; London, England; Melbourne, Australia; Montreal, Canada; Nashville, Tennessee; Oakland, California; South Lancaster, Massachusetts; Stockholm, Sweden; Tocubaya, Mexico; Washington, D.C. Makĩria ma nyũmba icio cia gũcaba, andũ itũ nĩmagũcaba ngathĩti na tũkaratasi Hong Kong, China; Tokio, Japan; Cairo, Egypt; Amerika ya Mũhuro; na Icigĩrĩra cia Fiji.

GSAM 297Gũruta kĩtũbuku kĩa mbere

GSAM 297.3Kwa kahinda kanini, nĩtũcoke thutha tũrore indo iria andũ a mbere a wĩra ũyũ maarutagĩra wĩra. Kĩmera wa 1853, rĩrĩa kĩbuku kĩa mbere kĩacabiirwo gĩcaba-inĩ kĩa Washington—“Handũ harĩa haamũre”—thutha wa gĩkundi kĩa atumia a kanitha kũunja na gũcookerania macunjĩ ma ibuku nĩguo matumwo, mwandĩki nĩwamatũrire irima na mũkuha; na thutha wa kũmaikĩra ikũnĩkĩro, Uriah Smith nĩwamatinirie na rũbaũ rũrũngĩrĩru na kahiũ kanini kanooretwo. Ũguo nĩwagĩrĩire tondũ gũtirĩ macini ma kĩhooto ma gũtũma gĩcunjĩ kĩu kĩa wĩra.

GSAM 298.1Mwaka wa 1861 ũtarĩ kũraya, mabuku mothe ma kanitha nĩmacabiirwo gĩcaba-inĩ kĩmwe kĩa Adams, kĩgĩtwarĩrĩrio nĩ injini ya hinya wa 2 hp. Rĩu, kũrĩ nyũmba cia gũcaba ciothe, kũrĩ mĩcaba ya hinya wa mwaki ĩkĩria mĩrongo ĩna, ĩgĩcaba o hĩndĩ Ũhoro wa ma wa ihinda rĩrĩ. Nyũmba icio irĩ na andũ a wĩra makĩria ma magana matano nĩguo marute wĩra, na ahunjia a kwendia mabuku magana nĩmarĩ mũgũnda-inĩ makĩndia mabuku kũrĩ andũ.

GSAM 298.2Mwaka wa 1862, mĩtĩrĩrĩ yothe ya mabuku marĩa marutĩtwo nĩ Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja nĩyahotaga kũgũrwo na $7.50; mwaka wa 1904, ta ũrĩa kwonanĩtwo, nĩkwagĩrĩire $340 kũgũra mĩtĩrĩrĩ yothe. Ti ũhoti wa mũndũ wothe ũrĩa wathondekete maũndũ macio.

GSAM 298.3Gũkĩra kwa wĩra wa gũcaba gatagatĩ ka Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja, ta ũrĩa kwarathĩtwo mwaka wa 1848, nĩkwarĩ ta gũthiĩ kwa riũa, “Rĩgĩthiĩ na mbere kũgĩa na ũrugarĩ makĩria—rĩgĩtũma mĩreũ yarĩo”—“Rĩthiĩ na mbere na rũgendo rwarĩo ta riũa, no rĩtithũaga o na rĩ.”

GSAM 298Thiĩ na wĩtĩkio — Ũira wa Mũthuri Stone

GSAM 298.4Kĩyo na kwĩrutanĩria kwa arĩa matambĩrĩire wĩra wa ndũmĩrĩri ya mũraika wa gatatũ nĩkwonekanĩte wega thĩinĩ wa Gũtuĩria na Mũmenyithania kwa 05/02/1884, nĩ Mũthuri Albert Stone, ũmwe wa athaami a wĩra ũyũ, ũrĩa watũũrire nginya agĩkinya myaka mĩrongo kenda:

GSAM 298.5“Ũhoro wa tene wa wĩra ũyũ warĩ wa matukũ ma maũndũ manini, na indo ciatũmĩtwo nĩciarĩ ta itarĩ na ũhoti wa wĩra. No arume na atumia a wĩtĩkio nĩmamanyaga kwambĩrĩria atĩ guoko kwa hinya kwa Mwathani kwarĩ thĩinĩ wa wĩra ũyũ. Nĩmamanyaga atĩ hĩndĩ ĩrĩa yatũĩkĩtwo ya kũega Zayuni nĩyakinya, na atĩ Mwathani nĩaheete guoko gwake kũgũcokia andũ ake. Nĩmarĩonaga atĩ Mwathani nĩarĩi kĩongoini, na atĩ Marikabu ya Ũhoro Mwega, ĩrĩa yakuĩte kanitha wa matigari hamwe na indo ciake cia ũhoro wa ma ũrĩa ũcoketio, wĩtĩkio ũrĩa ũgeretwo, na wendo mũkinyanĩru, nĩĩgakinya gĩcukĩro-inĩ ĩrĩ wega.”

Notes

  1. Hosea 6:3. ↩
  2. Mĩandĩko ya Maũndũ ma Ellen G. White, p. 128. ↩
  3. $3,000 thĩ wa mbeca cia icunjĩ iria ciarĩhĩtwo hamwe na magongona. ↩
  4. (Rora marĩĩtwa ma ngathĩti icio 87 thĩinĩ wa Ibuku rĩa Mwaka rĩa Kĩama Kĩnene rĩa 1904.) ↩

Note

Back