Mũrango 6 — Ndũmĩrĩri na Atũmwo
GSAM 108.1“Andĩka kĩoneki, ũgĩtũme kĩmenyeke wega ibao-inĩ, nĩguo ũrĩa ũgũthoma ahote gũtengʼera nakĩo. Nĩgũkorwo kĩoneki kĩrĩ ihinda rĩakĩo rĩrĩa rĩtuĩtwo; no mũthia-inĩ nĩkĩrĩaria, na gĩtirĩheenania. O na gĩngĩcererwo, gĩeterere; nĩgũkorwo ti-itherũ nĩgĩgũũka, gĩtigũikara gĩcereretwo.”1
GSAM 108.2“Na ngĩona mũraika ũngĩ agĩgũrũka gatagatĩ ka igũrũ, arĩ na Ũhoro Mwega wa tene na tene wa kũhunjĩria arĩa matũũraga thĩ, na kũrĩ o rũrĩrĩ, na o mũhĩrĩga, na o rũthiomi, na o andũ, akiuga na mũgambo mũnene atĩrĩ, Tigĩrai Ngai, na mũmũhe ũgooci; nĩgũkorwo thaa ya ciira wake nĩyakinya; na mũhooe ũrĩa wombire igũrũ, na thĩ, na iria, na ithima cia maaĩ.”2
GSAM 108.3Arĩa maheanaga kĩhunjio kĩa gũũka gwa Kristo moigaga atĩ “kĩoneki” kĩu, hamwe na ihinda rĩakĩo “rĩrĩa rĩtuĩtwo,” kĩrĩa mũnabii Habakuku aaririe ũhoro wakĩo, kĩarĩ hamwe na cioneki cia ũrathi wa Danieli na wa mũndũ ũrĩa waguũrĩirio maũndũ. Moimenyithanagia wega mĩcoro-inĩ yao ya ũrathi, nginya ũrĩa wathomaga ũtaũri wacio no ahote ma “gũtengʼera” na kũmenyithia andũ arĩa angĩ maũndũ macio.
GSAM 108Ndũmĩrĩri Ĩrĩ na Ihinda Rĩtuĩtwo
GSAM 108.4Kĩhunjio kĩa etereri a gũũka gwa Kristo gĩtiarĩ o ũhoro ũrĩa Paulo aamenyithirie arĩ mbere ya Felikisi, “Ũthingu, na kwĩgirĩrĩria, na ciira ũrĩa ũgũũka;” o na gĩtiarĩ o ciugo cia Martin Luther, aarĩkia gũtaũra Bibilia, rĩrĩa, ihinda inini mbere ya gũkua gwake, kuugĩtwo atĩ oigire atĩrĩ, “Nĩnjĩtĩkĩtie atĩ ciira ndũrĩ haraaya; ĩĩ, atĩ Mwathani we mwene ndagũikara atarĩ ho mĩaka ĩngĩ ĩrĩa ĩgũkĩra magana matatũ.” O na gĩtiarĩ ciugo cia John Wesley, rĩrĩa oigire atĩ “eeciragia atĩ ihinda rĩa mĩaka ngiri no rĩambĩrĩrie thuutha wa ta mĩaka igana rĩmwe.” Etereri a gũũka gwa Kristo moigaga atĩ nĩmaheanaga ndũmĩrĩri ĩrĩa yonanĩtio na kĩmenyithia thĩinĩ wa Kũguũrĩrio 14:6, 7, “Thaa ya ciira wake nĩyakinya,” na kwanĩrĩra kwa Kũguũrĩrio 10:6, “Gũtirĩ gũgũkorwo ihinda rĩngĩ.” Ũrathi ũcio ndũngĩahingĩirio nĩ kũmenyithia ũndũ ũrĩa “ũgũũka,” kana ũgũũka “thuutha wa mĩaka magana matatũ,” kana “thuutha wa mĩaka igana rĩmwe,” no nĩ ũndũ ũrĩ na ihinda rĩtuĩtwo, “nĩwakinya.” Ndũmĩrĩri o ta ĩyo, ĩrĩ na ihinda rĩtuĩtwo o ta ũrĩa ũrathi ũrĩa tweterete mbere wendaga, nĩyo etereri a gũũka gwa Kristo mahunjĩirie thĩ yothe.
GSAM 109Ciira Rĩrĩa Kristo Agooka
GSAM 109.1Ihinda rĩrĩa ndũmĩrĩri ĩno yambĩrĩirie kũmenyithanio, o kĩrĩndĩ kĩa Akristiano kĩetĩkĩtie atĩ ciira ũgaatuĩka hĩndĩ ya gũũka gwa Kristo gwa keerĩ. Nĩ ũndũ ũcio, andũ marĩ ũhoro-inĩ ũcio, makĩheana ndũmĩrĩri atĩ thaa ya ciira nĩyakinya, na makĩrĩ na wĩciria ũcio, no nginya mahunjie gũũka gwa Kristo gwa keerĩ. Na ma, ũrĩa waheire ndũmĩrĩri hinya, na ũkĩhũthũra ngoro cia andũ mũno, warĩ kũhunjia ihinda rĩtuĩtwo. Mbere moigaga atĩ mũthia wa thĩ ũgaakinyĩra ihinda rĩmwe thĩinĩ wa “mwaka wa Ayahudi” wa 1843, na atĩ ũcio warĩ ihinda rĩrĩa rĩarĩ gatagatĩ ka mũthenya wa 21 wa mweri wa 3, 1843, na mũthenya wa 21 wa mweri wa 3, 1844. Ihinda rĩu rĩathira, nĩtũmenyaga kuuma thĩinĩ wa Kwanĩrĩrũo gwa Ũtukũ Gatagatĩ ya mwaka wa 1844 atĩ mũthenya wene nĩwatuĩtwo wa kũrĩkia mahinda ma ũrathi. Ũcio warĩ mũthenya wa ikũmi wa mweri wa mũgwanja wa Ayahudi, ũrĩa waringanaga na mũthenya wa 22 wa mweri wa 10, 1844.
GSAM 109Gũtara Matukũ 2300
GSAM 109.2Mũthingi wa ihinda rĩu—1843—warĩ matukũ 2300 ma Danieli 8. Moigaga atĩ tondũ “matukũ” macio maaringaine na ũrathi ũrĩa nyamũ ciaathuurĩtwo nĩguo cionanie mothamaki, “matukũ” no nginya matũmĩrwo ta kĩmenyithia kĩa mĩaka, o ta ũrĩa Mwathani aataũrĩte ihinda rĩa kĩmenyithia, ũrĩa kuheanĩtwo thĩinĩ wa Ndari 14:34 na Ezekieli 4:5, 6; na atĩ ciumia mĩrongo mũgwanja—matukũ 490—cia Danieli 9 nĩcio caarĩ gĩcunjĩ kĩa mbere kĩa matukũ 2300, na atĩ mahinda macio meerĩ maambĩrĩirie hamwe. Ũndũ ũrĩa ũheanĩtwo thĩinĩ wa Danieli 9, ũrĩa wonanagia kwambĩrĩria kwa ciumia mĩrongo mũgwanja, warĩ “kuuma kwa watho wa gũcookia na gũaka Jerusalemu.” Watho ũcio waumĩrire mwaka wa mũgwanja wa Artaxerxes Longimanus, 457 mbere ya Kristo, o ta ũrĩa wandĩkĩtwo thĩinĩ wa Ezira 7.
GSAM 110.1Atĩ ĩrĩo nĩrĩo rĩarĩ itariki rĩa ma rĩa kwambĩrĩria kwa ciumia mĩrongo mũgwanja kwonanirio nĩ ũndũ ũyũ: thuutha wa ciumia mĩrongo ĩtandatũ na kenda tu—mĩaka 483—kuuma 457 mbere ya Kristo, kana mwaka wa 27 thuutha wa Kristo, Kristo aabatithirio nĩ Johana, akĩambĩrĩria ũtungata wake, akiuga atĩrĩ, “Ihinda nĩrĩkinyanĩru,”3 na ũhoro ũngĩ. Kwambĩrĩria kwa ũtungata wa Kristo, mwaka wa 27 thuutha wa Kristo, gũcambwo gwake mũtharaba-inĩ thuutha wa mĩaka ĩtatũ na nuthu kuuma ihinda rĩu, “gatagatĩ [gĩcunjĩ-inĩ kĩa gatagatĩ] ka kiumia [kĩa mĩrongo mũgwanja],” kũrĩkia kwa wĩra wa mwanya gatagatĩ ka Ayahudi, mwaka wa 34 thuutha wa Kristo, na kũgarũrũka kwa Saũlũ na ihenya, ũrĩa warĩ mũtũmwo kũrĩ andũ a ndũrĩrĩ, nĩcio ciamenyithirie atĩ ciumia mĩrongo mũgwanja ciathirire ihinda-inĩ rĩu, na nĩ ũndũ ũcio atĩ ciambĩrĩirie 457 mbere ya Kristo. Maataarire ũhoro ũcio atĩrĩ: Ruta 457 kuuma 2300, na kũtigara 1843. Na tondũ mĩaka ĩyo 457 yarĩ mbere ya Kristo, mũthia wa matukũ 2300 ũgatũkinyia mũthia wa 1843.
GSAM 110Maũndũ Marĩa Aregani Meetĩkĩrĩte
GSAM 110.2Nĩkuugĩtwo na ma atĩ “maũndũ marĩa aregani a ũhoro wa ma meetĩkĩrĩte makĩũgitĩra nĩmo maheanaga ũira ũrĩ hinya makĩria.” Gũtirĩ o na ũmwe wa aregani a ndũmĩrĩri ya gũũka gwa Kristo watoonyirie atĩ ciira wa ũtuĩria wa andũ a Mwathani warĩ ũndũ wa gũkĩka mbere ya gũũka kwa Kristo; no meeciiragia ũhoro ũcio hamwe na etereri a gũũka gwa Kristo. Nĩguo tũmenyithie ũhoro ũyũ, tũgũcokia ciugo cia aregani eerĩ arĩa maarĩ igweta.
GSAM 110.3Mũkũrũ N. Colver, akĩhunjia kanitha-inĩ ga Marlboro Street, Boston, mwaka wa 1842, akĩregana na etereri a gũũka gwa Kristo, oigire atĩrĩ:—
GSAM 111.1“Angĩkorwo matukũ maya nĩ mĩaka, thĩ nĩĩgathira mwaka wa 1843; o kana ka gũthoma no kohote kuona ũguo; nĩgũkorwo angĩkorwo 490 ciathirire hĩndĩ ya gĩkuũ kĩa Kristo, matukũ 2300 mangĩathirire mwaka wa 1843; na no nginya thĩ ĩthire, tiga angĩkorwo no kuonanio atĩ kũrĩ ũndũ ũngĩ ũrĩa ũgũkĩka, na ndikuona ũrĩa ũguo kũngĩĩkwo.”
GSAM 111.2Mũrutani Mũnene Stuart, ta hĩndĩ ĩyo, oigire atĩrĩ:
GSAM 111.2“Nĩ ũndũ wa magegania atĩ ataũri arĩa aingĩ mũno mabũrũri-inĩ ma Agĩthũngũ na a Amerika, kwa mĩaka mĩingĩ, nĩmarĩ na mũtugo wa kuona matukũ marĩa maheanĩtwo thĩinĩ wa Danieli na Kũguũrĩrio ta maũndũ marĩa monanagia mĩaka, kana ta marũũri ma mĩaka. Nĩnjĩkoretwo na ũritũ wa kũmenya kũrĩa mũtugo ũyũ watũũrĩte na andũ aingĩ, o na no nguũge wa andũ hakuhĩ othe, woimĩrire.”
GSAM 111Ũira wa Mũrutani Mũnene Bush
GSAM 111.3Mũrutani Mũnene Bush oigire atĩrĩ: “Mũndũ o wothe ũrĩa ũrũaga na Mũkũrũ Miller ũhoro-inĩ wa ihinda, arũaga nake ũhoro-inĩ ũrĩa arĩ na hinya makĩria. Ihinda rĩake nĩ rĩrĩa rĩagĩrĩire; no nĩehĩtie ũhoro-inĩ wa ũndũ ũrĩa ũgũkĩka.” Bush eetĩkĩtie atĩ thĩ yothe nĩĩgũgarũrũka mbere ya gũũka kwa Kristo. Wĩciria wake warĩ atĩ ihinda rĩa mĩaka ngiri rĩambĩrĩrie mwaka wa 1844.
GSAM 111.4Ahunjia a wĩtĩkio wa gũũka gwa Kristo maarutanaga thĩinĩ wa ciugo ciao mbere ya andũ atĩ ũhoro wa thĩ kuuma tene wonanagia ndũrĩrĩ cia mabũrũri itũũrĩte o ũrĩa kwonanĩtio nĩ mũhianano wa Danieli 2, rĩrĩa ihiga rĩarĩ rĩhũũre mũhianano ũcio magũrũ-inĩ, na Ngai wa igũrũ aambe ũthamaki wake; o na thĩinĩ wa mũrango wa 7, rĩrĩa “ũthamaki na wathani na ũnene wa ũthamaki ũrĩa ũrĩ rungu rwa igũrũ rĩothe igaaneanwo kũrĩ andũ arĩa aamũre a Ũrĩa Ũrĩ Igũrũ Mũno.” O na nĩmaamanyithanagia atĩ marũũri—ma maũndũ ma ũũmbi, ma wathani wa mabũrũri, na ma mĩtugo ya andũ—maarĩ o marĩa Maandĩko maarathĩte atĩ nĩmakaoneka rĩrĩa Mwathani angĩkorwo arĩ hakuhĩ kũoneka.
GSAM 111Maũndũ ma Magegania Igũrũ
GSAM 111.5Mwathani nĩoigaga na kanua ka mũnabii Joeli atĩrĩ: “Nĩngoonania maũndũ ma magegania igũrũ na thĩ, thakame, na mwaki, na matugĩ ma ndogo. Rĩũa nĩrĩgũgarũrũka nduma, na mweri ũgarũrũke thakame, mbere ya mũthenya ũrĩa mũnene na wa kũmakania wa Mwathani gũkinya.”4 Etereri a gũũka gwa Kristo meetĩkĩtie na makarutana atĩ ũtheri ũrĩa ũonekaga igũrũ mwena wa gathigathini mahinda-inĩ ma magana ma mĩaka marĩa mahĩtũkĩte (ũrĩa wĩtagwo kaingĩ ũtheri wa gathigathini) nĩguo warĩ “mwaki na matugĩ ma ndogo” ũrĩa ũringaine na ũhoro wa mũnabii; na kũringana na ũhoro mwega makĩria ũrĩa ũngĩonekire kuuma maandĩko ma maũndũ ma tene (tũgweta Ibuku rĩa Ũmenyo wa Maũndũ Mothe rĩa Edinburg ta ũira), ũtheri ũcio ndũonekaga kaingĩ mbere ya ihinda rĩu.
GSAM 112.1Nĩ ũndũ ũcio, rĩrĩa ndũmĩrĩri ya gũũka kwa Mwathani na ihenya yathiĩaga nginya mĩena ya thĩ ĩrĩa ĩrĩ haraaya mũno, marũũri nĩmonanirio igũrũ, magĩhe ũhoro wa ma hinya na magĩkurura meciiria ma andũ.
GSAM 112.2Mũthenya wa 25 wa mweri wa 1, 1837, kwonekire ũtheri mũthaka mũno wa gathigathini ũhaanaine na mwaki, ũrĩa woonanaga ta waatwarire meciiria ma andũ aingĩ o kũrĩ ũrathi wa mũnabii Joeli ũkoniĩ maũndũ marĩa mangĩatanjirĩire mũthenya ũrĩa mũnene wa Mwathani. Ũhoro ũyũ wa gũtaarĩria ũrĩa kwahaanaine uumĩte thĩinĩ wa New York Commercial Advertiser ya mũthenya wa 22 wa mweri wa 10, 1839. Ũringaine biũ na ũrĩa mwandĩki eeonĩire na maitho arĩ Victor, kaũnti ya Ontario, N.Y.
GSAM 112Ũtheri wa Gathigathini Ũhaanaine na Mwaki wa 1837
GSAM 112.3“Hwaĩ-inĩ wa mũthenya wa 25 wa mweri wa 1, 1837, kwarĩ na kuonania kwa kũgegania kwa maũndũ o macio [kwaria ũhoro wa ũtheri wa gathigathini] mĩena-inĩ ĩtarĩ ĩmwe ya bũrũri, o ta ũrĩa athomi aitũ hatirĩ nganja marĩririkana. Harĩa thĩ yahumbĩtwo nĩ ira, kĩrĩa kĩonekaga kĩarĩ kĩnene na kĩa ‘kũmakania’ na njĩra ĩrĩa ĩtonekĩte mbere. Handũ hamwe, hakuhĩ na kĩrĩma, andũ arĩa moonire maũndũ macio maatwĩrire atĩ maahaanaine na ‘makũmbĩ ma mwaki makĩhĩndũka makiuma igũrũ rĩa kĩrĩma,’ na kũrĩa kungĩ, kũringana na ũrĩa kwamenyekire, ira rĩrĩa rĩahumbĩte thĩ rĩaonekaga ta mwaki ũtukanĩtio na thakame, rĩrĩa igũrũ (o ta ũrĩa mũtũmwo oigaga), ‘igũrũ rĩkĩakana mwaki,’ haahaanaine mũno na ũrĩa ũrathi ũtaarĩirie mũthenya wa mũthia, nginya andũ aingĩ makĩgega; ciana iria cionaga ũguo nĩciamakire, igĩũria angĩkorwo ciira nĩguo waakinya; o na nyamũ nĩciainainaga na guoya mũnene ũonekaga.”
GSAM 113.1Ti Amerika kwiki maarũũri maya ma mũnabii Joeli moonanirio; no rĩrĩa ũrutani wa gũũka kwa Mwathani wamanyĩkaga Great Britain, kĩmenyithia o kĩu kĩonanirio igũrũ bũrũri-inĩ ũcio. New York Commercial Advertiser ya mũthenya wa 22 wa mweri wa 10, 1839, ĩcokagia ciugo ici kuuma magathĩti-inĩ ma London, ũhoro-inĩ wa ũndũ wa magegania ũrĩa wonĩkire bũrũri-inĩ ũcio ũtukũ wa mũthenya wa 3 wa mweri wa 9:—
GSAM 113Ũtheri wa Gathigathini wa 1839
GSAM 113.2“LONDON, MŨTHENYA WA 5 WA MWERI WA 9 [1839].—Gatagatĩ ka thaa inya ũtukũ wa mũthenya wa kana wa kiumia na thaa kenda rũciinĩ rũrĩa rũthirĩte, igũrũ kwonekire ũmwe wa maũndũ marĩa mathaka mũno ma maũndũ macio ma magegania, njata iria ciagũaga na ũtheri wa gathigathini, ũrĩa wonĩkire kwa mĩaka mĩingĩ ĩrĩa ĩthirĩte. Kĩmenyithia kĩa mbere kĩa ũndũ ũcio wa kũgegania kĩonekire hĩndĩ ya ndagĩka 10 mbere ya thaa inya, rĩrĩa ũtheri mũtune mũhũthũ, ũhaana ta mũhũmũ wa maaĩ, wahaicire kuuma mwena wa gathigathini wa nuthu ya igũrũ, na ũgĩtamba kahora nginya gatagatĩ ka igũrũ; na hingĩo wa thaa inya kana ndagĩka 15 thuutha wacio, igũrũ rĩothe, kuuma irathĩro nginya ithũĩro, rĩarĩ rĩtandaro rĩmwe inene rĩa ũtheri. Rĩahaanaine ta ũndũ wa kũmakania mũno, na o ta ũtheri ũrĩa ũumaga mwaki-inĩ mũnene wa kũmakania. Ũtheri ũcio wagarũragũrũkaga mũno; hĩndĩ ĩmwe waahaana ta waahũũkaga, na o rĩmwe ũgaacooka gũtuũgia na ũtheri mũnene mũno. Thĩinĩ waguo kwonekaga ndogo nyingi ĩkĩhĩndũka ĩgĩcooka ĩgĩhĩndũka, na mũndũ o wothe ũrĩa wonaga ũguo aahaana ta wetĩkĩtie atĩ kwarĩ ‘mwaki mũnene mũno ũrahinga indo.’
GSAM 113.3“Guoya thĩinĩ wa itũũra rĩu inene warĩ mũnene mũno; andũ ngiri nyingĩ maarĩrĩkaga magĩthiĩ mwena ũrĩa meeciiragia atĩ kwarĩ na ũũru ũcio wa kũmakania. Ciĩthondeko cia kũhoria mwaki cia ciikaro cia ahoragia-mwaki cia Baker Street, Farringdon Street, Watling Street, Waterloo Road, o na cia ciikaro cia mwena wa ithũĩro wa London—na ma, o gĩthondeko gĩothe kĩa kũhoria mwaki kĩa London—ciafungĩrwo mbarathi, igĩrĩngĩrĩria gũthiĩ kũrĩa kwarĩ kũrakĩcirio atĩ nĩ ‘handũ ha mwanangĩko,’ na hinya ũkĩrĩte wa hĩndĩ ciothe; igĩrũmĩrĩrwo nĩ ngaari cia mbarathi, athii a mbarathi, na ikundi nene cia andũ. Ciĩthondeko imwe ciathiire nginya High Gate na Halloway [ta mairo mana] mbere ya kũmenyeka atĩ nĩmahĩtĩtie. Maũndũ macio moonanire kwa mathaa makĩria ma meerĩ, na rũciinĩ rũgĩkuhĩrĩria, kĩrĩa kĩonekaga kĩgĩtuĩka gĩa ũnene wa kũgegania.
GSAM 114.1“Hĩndĩ ya thaa inyanya rũciinĩ, ũndũ ũcio wonanirie ũthaka mũnene mũno, ũrĩa warĩ mũritũ mũno gũtaarĩria. London yothe yaamũrĩkĩtwo ta mũthenya gatagatĩ, na rĩera rĩarĩ rĩtheru mũno. Nuthu ya igũrũ ya mwena wa gũthini, ihinda-inĩ rĩu rĩgetetwo, o na gũtarĩ matu, yarĩ nduma mũno; no njata, iria itaangĩatarĩkire, ciahenagia na ũthaka. Mwena ũrĩa ũngĩ wa igũrũ wonanagia ũhoro wa mwanya wa kũgegania no mũthaka mũno; warĩ mũtheru mũno, na ũtheri warĩ mũhenũku mũno; njata cia mwaki ciaacokanagĩrĩra itarĩ gũtigithĩria, ikĩgayana ũtheri-inĩ—ciaahaana ta ciathondekagĩra gatagatĩ ka igũrũ, na igĩtamba nginya igĩhaana ta ciatũrikaga. Ũndũ ũcio wahũthũraga ngoro ta rũheni. Njata nini nyingĩ mũno ciarutagĩka igũrũ rĩa handũ harĩa igũrũ na thĩ cionanaga ta ciagwatana, igĩũkĩrĩra thĩ na ihenya rĩnene nginya riitho hakuhĩ rĩtangĩahotire kũrũmĩrĩra njĩra yacio; o nacio ciaahaana ta ciatũrikaga, igĩhurunjia mũhũmũ mũtune mũno na mũrĩ nduma nuthu-inĩ yothe ya igũrũ. Rangi ciarĩ thaka mũno.
GSAM 114.2“Hĩndĩ ya nuthu thuutha wa thaa inyanya, kĩrĩa kĩonekaga kĩagarũrũkire gĩgĩtuĩka nduma; na nduma ĩyo yaharagana, ĩgĩonania mũkũnga mũtheri harĩa igũrũ rĩrĩ rũgongo-inĩ o igũrũ rĩitũ, na ũgĩthiũrũrũka mũhaka wa nduma ĩrĩa yahumbĩte mwena wa gũthini wa bũrũri. Kahinda kanini thuutha ũcio, matugĩ ma ũtheri ũhaana ta betha magĩtamba makiuma ho. Maongererekire na njĩra ya kũgegania, magĩtukanĩra na mũhũmũ mũtune mũno ũrĩa wathondekagwo o hĩndĩ ĩyo; na maarĩkia gũtũũga nginya igũrũ mũno, kĩrĩa kĩonekaga kĩarĩ gĩkĩrĩte ũrĩa mũndũ o wothe angĩeeciria. Njata ciaũkĩrĩraga mĩena yothe, igĩthiĩ na mbere nginya thaa ikũmi, rĩrĩa maũndũ mothe maathirire.”
GSAM 114Maũndũ ma Magegania Marĩa Moonanaga Rĩũa-inĩ
GSAM 114.3Rĩrĩa ahunjia arĩa maarĩ muoyo maamenyithanagia ũhoro wa ma wa gũũka kwa Mwathani, maũndũ ma magegania maingĩ na ma mĩthemba mĩingĩ moonanaga igũrũ mĩena-inĩ ĩtarĩ ĩmwe ya thĩ. Maanini ma maandĩko maitũ nĩmagũtũhe o kamweke ga kuonania ũrĩa rĩũa rĩaonekire Norwich, England, mweri wa 12, 1843. Ũndũ ũngĩ ũhaanaine nĩ ũcio waonekire New Haven, Conn., mũthenya wa 9 wa mweri wa 9, 1844, mathaa meerĩ mbere na thuutha wa mũthenya gatagatĩ, na wonĩkire nĩ andũ ngiri nyingĩ.
GSAM 115Ũrĩa Rĩũa Rĩaonekire na Magegania
GSAM 115.1Mũhĩtĩ ũcio mũnini wa thĩinĩ ũonanagia rĩũa. Warĩ na rangi ya icungwa ĩrĩ ũtheri mũhũthũ. Mwena wa nja wa mĩhĩtĩ ĩyo ĩĩrĩ, ĩrĩa yarĩ mĩatũkanĩro ĩtarĩ ĩigana kuuma rĩũa-inĩ na ĩkĩrĩthiũrũrũkĩria, woonekaga ũrĩ na rangi o ĩyo; no mwena wa thĩinĩ wa mĩhĩtĩ ĩyo warĩ na rangi ya thahabu ĩrĩ hinya mũno, igũrũ thĩinĩ wa mĩhĩtĩ ĩyo rĩkooneka rĩrĩ na rangi ya tĩri ĩrĩ nduma, na mĩhĩtĩ ĩrĩa ĩtatũ mĩnene ĩrĩa yahĩtũkagĩra rĩũa-inĩ na rungu rĩarĩo yoonekaga ĩrĩ ya ũtheri mũhenũku wa mwanya.
GSAM 115.2Ũhoro-inĩ wa ũndũ ũcio waonekire England, tũthomaga atĩrĩ thĩinĩ wa marũa maumĩte kũrĩ E. Lloyd, London, mũthenya wa 3 wa mweri wa 1, 1844:—
GSAM 115.3“Nĩkũrĩ ‘kĩmenyithia rĩũa-inĩ’ kĩa magegania kĩrĩa kĩonĩkire nĩ andũ arĩa anene a Norwich na bũrũri ũrĩa ũthiũrũrũkĩirie itũũra rĩu, kĩa mũthemba ũrĩa ũtonĩkire o na rĩmwe England mbere. Kĩonĩkire mweri wa 12 ũrĩa wathirĩte, ta thaa 6 mũthenya gatagatĩ, na gĩgĩtũũra kwa mathaa meerĩ. Kĩamakanirie atũũri mũno. Kĩonĩkire kahinda kanini mbere ya ariũ a Ithe witũ Winter, Burgess, na Routon kwambĩrĩria wĩra wao wa ũmĩceni itũũra-inĩ rĩu. Kĩahaana ta kĩathondekire njĩra ya ũhoro wa ma, nginya magĩkorwo na maũndũ ma kũgaacĩra kũu.”
GSAM 116.1Ũhoro wa ũndũ ũcio ũrĩa waonekire New Haven, Conn., ũheanĩtwo thĩinĩ wa Kwanĩrĩrũo gwa Ũtukũ Gatagatĩ ya mũthenya wa 10 wa mweri wa 10, 1844, na waarutĩtwo thĩinĩ wa New Haven Palladium ya mũthenya wa 10 wa mweri wa 9, 1844. Thĩinĩ wa ũhoro ũcio wa Kwanĩrĩrũo, mũharĩrĩria oigaga atĩrĩ, “Gũtirĩ mũthomeri wa maũndũ ma ũũmbi ũrahota gũtaarĩria kĩrĩa kĩatumire ũndũ ũyũ na njĩra ĩrĩa we mwene ekũigania nayo.”
GSAM 116.2Ũhoro wa kĩrĩa kĩonekire hamwe na rĩũa kũu New Haven, Conn., mũthenya wa 9 wa mweri wa 9, 1844, o nĩwacabĩtwo thĩinĩ wa Hartford Courant ya mũthenya wa 12 wa mweri wa 9, 1844, na ũthomagwo atĩrĩ:—
GSAM 116.3“Mĩhĩtĩ ĩrĩa yathiũrũrũkĩirie rĩũa mũthenya wa mbere wa kiumia, mũthenya wa 9 wa mweri wa 9, 1844, mathaa meerĩ mbere na thuutha wa mũthenya gatagatĩ, ĩhaana ta yonĩkire nĩ atũũri aitũ aingĩ marĩ na wendo mũnene wa kũmĩrora, na ĩgatũma makorwo na wendo wa gũtuĩria na gũthoma makĩria ũhoro-inĩ wa maũndũ ma mũthemba o ũcio na kĩrĩa gĩmatũmaga.
GSAM 116.4“Mũhĩtĩ ũyũ wa ũtheri warĩ wa magegania nĩ ũndũ wa ihinda rĩrĩa watũũrire, na ũgaheana mĩanya mĩega ya kũũtuĩria. Ta mũthenya gatagatĩ warĩ na mĩhĩtĩ ĩĩrĩ mĩiganu makĩria, ũmwe ũrĩ na ũgari wa ta digirii mĩrongo ĩna na ithano, ũthiũrũrũkĩirie rĩũa rĩrĩ gatagatĩ kawo, na ũrĩa ũngĩ ũrĩ na ũgari wa ta digirii mĩrongo mũgwanja na igĩrĩ, ũrĩ na gatagatĩ kawo harĩa igũrũ rĩrĩ o igũrũ rĩitũ, rĩrĩa mũrĩngo waguo wa nja wahĩtũkagĩra rĩũa-inĩ. Mũhĩtĩ ũrĩa mũnini warĩ hamwe na mũhĩtĩ mũraihu ũrĩ na mũhari mũnene, na ũtarĩ mũraihu mũno gũkĩra ũgari waguo. Mwena ũrĩa ũngĩ, o harĩa haang'ethanĩire na rĩũa biũ, na digirii 36 mwena wa gathigathini kuuma harĩa igũrũ rĩrĩ o igũrũ rĩitũ, mũhĩtĩ ũcio mũnene watemanagio nĩ mĩhĩtĩ ĩngĩ ĩĩrĩ ĩrĩ na ũgari wa kuuma mwena nginya ũrĩa ũngĩ ũhaanaine hakuhĩ kana ũiganĩte biũ, ĩgĩtũma kĩrũũri gĩtheri kĩonekera harĩa yatemananagia, o ta ũrĩa kũngĩagĩrĩire kũoneka rĩrĩa ũtheri wa mĩhĩtĩ ĩtatũ mĩtheri wacemanĩrĩra. Mũhĩtĩ ũrĩa wathiũrũrũkĩirie rĩũa wonanagia rangi cia mũkũnga, kaingĩ ĩrĩ na ũtheri na ũthaka mũnene. Mĩhĩtĩ ĩrĩa ĩngĩ yarĩ mĩerũ, na ũtheri wayo ũrĩ mũnini makĩria, tondũ yarĩ haraaya makĩria na rĩũa. No icunjĩ nini cia mĩhĩtĩ, irĩ na rangi cia ũtheri ũgayĩkĩte [cia mũkũnga], cioonekaga mahinda matarĩ mamwe, mwena wa irathĩro na wa ithũĩro.... Kũigana kũu kwa mũthondekere no nginya gũringane na watho ũmwe ũrĩa ũtongoragia gũthondeka kwa mĩhĩtĩ ya ũtheri; no mũthemba wa watho ũcio ndũrĩ wamenyeka biũ.... Gũtirĩ kũonekĩtwo ũritũ mũnene wa gũtaarĩria gũthondeka kwa mũhĩtĩ ũrĩa ũthiũrũrũkĩirie rĩũa, tondũ kĩrĩa gĩũtũmaga nĩgĩhaanaine hanini na kĩrĩa gĩtũmaga mũkũnga ũthondeke; no gũtaarĩria kĩrĩa gĩtũmaga mũhĩtĩ ũrĩa mũrĩngo waguo wa nja ũhĩtũkagĩra gatagatĩ ka rĩũa kũonekĩtwo kũrĩ na ũritũ makĩria.”
GSAM 117Maũndũ ma Gũtangĩka Marĩa Maahingirie Ũrathi wa Maandĩko
GSAM 117.1Ũhoro wa ũrĩa maũndũ macio ma gũtangĩka marĩa monirwo matu-inĩ maahũthĩrirwo kũu England na America, tũgũũmenya twathoma ibuku rĩa Ũgũrũkĩrio wa Mathayo 24, rĩandĩkĩtwo nĩ Sylvester Bliss na rĩgacabwo Boston mwaka wa 1843. Thutha wa kũheana ciugo cia ngano imwe iria ciandĩkĩtwo haha igũrũ, oigire atĩ:—
GSAM 117.2“Nĩ ũndũ ũcio, ‘miarĩro mĩnene’ na ‘maũndũ ma kũũgĩrĩria’ marĩa maanĩkĩrĩirwo Maandĩko-inĩ ma ma, moneka ta mahingĩte mothe, hamwe na marĩa Mũhonokia oigire nĩmarĩ mbere ya gũũka kwake.
GSAM 117.3“Ta ũrĩa mĩtĩ kũruta mathangũ kũmenyithagia hĩndĩ ya riũa, ũguo no ũguo, rĩrĩa miarĩro ĩno yothe ĩgĩkĩa, Akrĩsto nĩmarĩ na kũmenya atĩ gũũka kwa Kristo nĩ kũkuhĩrĩirie, o na kũrĩ mĩrango-inĩ. Ti atĩ nĩmetĩkĩrĩtio kũmenya tu, no Mũhonokia witũ nĩamaathĩte mamenye.”5
GSAM 117ATŨMWO
GSAM 117.4Rĩrĩa tũmenyithĩirie maũndũ manene ma Ndũmĩrĩri ya Gũũka gwa Kristo gwa Keerĩ, ũrĩa yaambĩrĩirie kũhunjio, no ũndũ wa kũmenya andũ amwe arĩa maatũire na wĩra mũnene thĩinĩ wa kũhunjia Ndũmĩrĩri ĩyo. Twaheete mbere marĩĩtwa ma ahunjia aingi arĩa maarĩ amwe a ahunjia arĩa maarĩ na iheo nyingĩ makĩria hĩndĩ ĩyo kũu mabũrũri ma kũngĩ, arĩa maanĩrĩire mbu ĩyo. Rĩrĩa tũmenyithagia amwe arĩa maatungatĩte mbere kũu America, arĩa Mwathani aaigĩrĩire mũrigo wa wĩra ũcio, nĩ gũgũtũma tuone makĩria atĩ guoko kwa Mwathani nĩ kwarĩ thĩinĩ wa wĩra ũcio wa gũhunjia.
GSAM 118William Miller
GSAM 118.1Tũgũcooka tũmenyere kĩgero kĩa William Miller, ũrĩa warĩ mũnene wĩra-inĩ wa etereri a gũũka gwa Kristo kũu United States, nginya atĩ kũrĩ aingi wĩra ũcio wa gũhunjia nĩwamanyĩkaga na rĩĩtwa rĩa “Wĩra wa Miller.”
GSAM 118.2William Miller aciarĩirwo Pittsfield, Mass., mweri wa February, 1782. Akĩrĩ mũnini, nĩkwonagwo thĩinĩ wake ũmenyo na hinya wa meciiria wa kũrutha. Myaka mĩhianĩte ĩgĩĩkĩra, maũndũ macio makĩmenyeka mũno kũrĩ andũ othe arĩa maatũire hamwe nake. Aarĩ na mwĩrĩ wa hinya, meciiria marĩa maakoragwo nake mwene, na mĩtugo mĩega ĩtaarĩ na kahĩtia. Aathomete thukuru ya gĩcigo kĩao mĩaka mĩnini tu, andũ aingĩ makĩĩtĩkĩra atĩ ũmenyo wake nĩwakĩrĩte wa arutani arĩa maatũmagwo kaingĩ.
GSAM 118.3Mũthuri Miller aahikire mwaka wa 1802, agĩikara Poultney, Vt. Andũ arĩa aatũire nao kuuma rĩrĩa aathiiire Poultney, na arĩa aabataraga gũcookeria ngaatho mũno nĩ ũndũ wa ũteithio wao maũndũ-inĩ ma thĩ, maarĩ na mathangĩkĩrĩria ma gũtĩkĩria na meciria ma deism. Matiarĩ andũ a mĩtugo mĩũru; tondũ wa kĩrĩra, maarĩ andũ a kũigĩrĩra, andũ a kũrĩrĩra na a kũheana ũtugi. No maareganĩire Bibilia ta mũigo wa ma ma kĩrĩra, na makĩgeria kũheana ũhoro wa kũrega kwao na maandĩko ma Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen, na angĩ. Mũthuri Miller nĩathomire maandĩko macio wega mũno, agĩcooka akĩĩtĩkĩra atĩ nĩ deist. Nĩwe mwene oigire atĩ maisha ma deism makĩarĩire mĩaka ikũmi na ĩĩrĩ, makĩambĩrĩria mwakani wa 1804.
GSAM 118.4Rĩrĩa aheetwo kĩraha kĩa captain, aingĩrire mbũtũ ya ita mwaka wa 1810. Rĩrĩa aacokire kuuma ita-inĩ, aathiiirie mũciĩ wake Low Hampton, N.Y., nĩguo atũũre arĩ mũrĩmi mwaka wa 1812. Arĩ mũrĩmi, aarĩ na ihinda rĩingĩ rĩa kũthoma. Nĩamenyire atĩ meciria make ma deism matiamũheire kĩĩrĩgĩrĩro kĩa gĩkeno kĩrĩa kĩrĩ thutha wa muoyo ũyũ. Thutha wa mbĩrĩra, maũndũ mothe maarĩ nduma na kĩeha. Gũtuĩka ciugo ciake mwene:
GSAM 118.4“Gũthira biũ kwarĩ wĩciirio wa heho na wa kũinainia mũndũ, na kũrĩgĩrĩrwo nĩ ciira kwarĩ gũthirĩka kũrĩa andũ othe. Igũrũ rĩarĩ ta gĩcango igũrũ rĩa mũtwe wakwa, na thĩ ta kĩgera thĩinĩ wa magũrũ makwa. Tene na tene!—warĩ ũndũ ũrĩkũ? Na gũkua!—nĩkĩ gũkũarĩ? O ũrĩa ndaaciiragia makĩria, noguo ndaatiganaga makĩria na kũhota kuonania atĩ meciiria makwa maarĩ ma ma. O ũrĩa ndeciiragia makĩria, noguo maũndũ marĩa ndaatuĩte maahurunjũkaga makĩria. Nĩngerete kũriga kũciaragia meciria, no meciria makwa matiahotekire kũriganĩrĩria. Nĩndarĩ na kĩeha mũno, no ndiaamenyaga gĩtũmi kĩakyo... Thutha wa ihinda inini, mũtugo wa Mũhonokia ũkĩnyita meciria makwa na hinya. Nĩkoneka atĩ no kũgĩe mũndũ mwega na wa tha ũrĩa we mwene angĩrĩhĩra mahĩtia maitũ, nĩguo atũhonokie kũherithio nĩ ũndũ wa mehia. Rĩrĩa rĩu nĩndamenyire ũrĩa mũndũ ta ũcio angĩkorwo mwega, na ndaaciiragia atĩ no njĩtĩkĩre moko-inĩ make na ndĩmũtĩkĩre ũiguĩrĩri wake.”
GSAM 119Kũgarũrũka kwa William Miller
GSAM 119.1Aacookire agĩuga atĩ:
GSAM 119.1“Nĩndoonire atĩ Bibilia nĩyonanagia Mũhonokia o ũrĩa ndabataraga, na ngĩgĩa na kĩrigiicano nĩ ũrĩa ibuku rĩtaahuhũkĩirio nĩ Ngai rĩngĩonania maũndũ maagĩrĩire biũ mabataro ma thĩ ĩrĩa yagũĩte mehia-inĩ. Nĩndatĩkĩte nĩguo ndĩtĩkĩre atĩ Maandĩko nĩ ũguũrĩrio wa Ngai. Makĩgĩa gĩkeno gĩakwa; na thĩinĩ wa Jesũ nĩndoonire mũrata... Bibilia ĩkĩgĩa kĩĩrĩgĩrĩro kĩa gĩthomo gĩakwa, na no njĩĩka ma atĩ nĩndayithomete na gĩkeno kĩnene. Nĩndoonire atĩ ndiarĩ ndeerwo o na nuthu ya ũhoro ũcio. Nĩndekĩrĩirwo nĩ kũmenya nĩkĩ ndiaonire ũnene na riiri wayo mbere, na nĩndagũcũũrĩrĩra atĩ nĩngĩĩregete rĩrĩa rĩothe.”
GSAM 119.2Ũrĩa William Miller aathomete Bibilia nĩ ũyũ ũrĩa we mwene aathondekete:
GSAM 119.2“Nĩndatuĩte kũreka meciria makwa ma mbere, ngacooke ndĩgerekanie maandĩko na maandĩko wega biũ, na ndĩathome na mũbango wa kũrĩa kũrĩa. Rĩrĩa ndaonaga ũhoro ũrĩa ũkĩnyamaria, nĩndaukagĩrĩria na maandĩko mangĩ marĩa marĩ na ũhoro ũcio; na, ndĩteithĩtwo nĩ Cruden, ndaathomaga maandĩko mothe marĩa kũrĩ na ciugo cia bata marĩa meekanagia na ũhoro ũrĩa ũkĩnyamaria... Ũguo nĩguo ndaathomete Bibilia, rĩrĩa ndaayambĩrĩire kũithoma, mĩaka ĩĩrĩ, na ngĩĩtĩkia biũ atĩ Bibilia nĩyo yĩtaaragĩria ũhoro wayo yo nyene.
GSAM 120.1“Rĩrĩa ndaathomaga ũguo, nĩndathimĩte atĩ kana ũrathi ũrĩa wĩkĩrĩire mbere nĩ mũhoto wa kũmenya ũrĩa ũrathi ũrĩa ũtariĩkĩrĩire nĩũkĩhĩtĩka, meciria ma andũ ma gũtũũra kwa Kristo kwa roho—mĩaka 1000 ya wathani wa thĩ mbere ya mũico wa thĩ, na kũcoka kwa Ayahudi—matiaheagwo kĩrĩra nĩ ciugo cia Ngai... Nĩndoonire kĩrĩa kĩarĩ kĩa kwĩhoka Maandĩko-inĩ: Jesũ Kristo nĩagacooka aikũrũke thĩ ĩno, agĩũka thĩinĩ wa matu, arĩ na riiri wothe wa Ithe.
GSAM 120.2“Nĩndakenererwo nĩ gũthoma Maandĩko, kĩndũ kĩrĩa mbere ndiaamenyaga atĩ no gĩkũrehe gĩkeno. Nĩndayambĩrĩire gũathoma ndĩtarĩ na kĩrĩgĩrĩro kĩa kũona ihinda rĩa gũũka kwa Mũhonokia, na kĩambĩrĩria ndaahotaga gwĩtĩkia mũthia ũrĩa ndaakinyĩte na thĩna mũnene; no ũira ũcio ũkĩnyita na hinya atĩ ndiaahotaga kũrega ũhoro wa meciria makwa. Nĩndathimĩte hakuhĩ na mũthia wa maũndũ makwa, na ngĩambĩrĩria kũrindĩra, kũmenyerera, na kũhoera gũũka kwa Mũhonokia.”
GSAM 120.3Aacookire agĩuga atĩ:
GSAM 120.3“Nĩndĩtĩkĩrĩire; na rĩu wĩra wa kũhunjia ũhoro ũyũ, nĩguo thĩ yothe ĩtĩkĩre na ĩĩhaarĩrie gũtũnga Mũciiri na Mũhikania rĩrĩa agooka, ũkĩandĩka meciria makwa. Ndigũgũkĩa kũheana ũhoro wa mathĩna marĩa ndaahĩtĩte mĩaka mĩingĩ. Nĩkũgĩa atĩ thutha wa mĩaka ĩngĩ, Roho wa Ngai, hinya wa ma, na ũiguĩrĩri wa ngoro cia andũ, nĩmaanyiitire ngĩoya mũtharaba wakwa na ngĩhunjie maũndũ macio kũrĩ thĩ ĩrĩa ĩrĩ kũgua na kũthirĩka.”
GSAM 120.4Mũthuri Miller, ta arĩa angĩ maatumĩtwo nĩ Ndũmĩrĩri ĩno mabũrũri-inĩ mangĩ, mbere nĩaciiragia atĩ nĩagathondeka kĩraha gĩake na kũandĩka na kũmenyithia thĩinĩ wa mabuku ma andũ na tũbuku. Nĩambĩrĩirie kũmenyithia meciria make thĩinĩ wa Telegraph ya Vermont, gĩtandĩko kĩa Baptisti kĩandĩkagwo Brandon, Vt. Ũyũ warĩ mwaka wa 1831. Nĩambĩrĩirie kũuga ũhoro ũyũ mbere ya andũ mwaka wa 1832. Nĩoigire ũhoro wa mũcemanio ũcio atĩ, “Mwathani nĩaitĩrĩirie kĩũngano kĩu ũtugi wake, na aingi makĩtĩkĩra nĩguo mehonokio ngoro.”
GSAM 121.1Mwaka wa 1836, maheaniro make makĩandĩkwo thĩinĩ wa mabuku amwe ma andũ ma ihinda rĩu. Hĩndĩ ya heho ya 1837-38, maheaniro make makĩcabwo kabuku-inĩ. Mwaka wa 1838, kabuku ka keerĩ ka mapeji 204 nĩkĩandĩkirwo, na thĩinĩ wa kabuku kau Mũthuri Miller oigire atĩ hinya wa Ottoman no ũthirĩke mwaka wa 1839 kana 1840. Maheaniro make ma mbere matũũrĩire kũrĩ mĩciĩ mĩnene maarĩ mwaka wa 1836. Rĩrĩa rĩu nĩaahunjire mĩciĩ ya Randolph, Lowell, Groton, na Lynn, Mass.
GSAM 121.2Nginya mwaka wa 1840, Mũthuri Miller nĩwe warĩ hakuhĩ mwene kũhunjia mbere ya andũ ũhoro wa gũũka kwa Kristo kũrĩ hakuhĩ. Mwaka ũcio, na rĩrĩa rĩmwe, andũ magana makĩĩngĩra hamwe nake gũhunjia Ndũmĩrĩri. Kĩrĩa gĩatũmire ũgarũrũku ũcio mũnene nĩgĩgũgwetwo gĩcunjĩ-inĩ kĩrĩa kĩrũmĩrĩire. Hĩndĩ ya heho ya 1839-40, Mũthuri Miller nĩaheanire maheaniro kũu Exeter, N.H. Kũu nĩkuo aacemanirie na Mũthuri J. V. Himes, ũrĩa rĩrĩa rĩu aatĩkĩire wĩtĩkio ũyũ, na kuuma rĩrĩa rĩu agĩĩkĩra hamwe na Mũthuri Miller ta mũandĩki na mũhunjia wa Ndũmĩrĩri ya Gũũka gwa Kristo gwa keerĩ.
GSAM 121Joshua V. Himes
GSAM 121.3Ũhoro wa mũruti wĩra ũyũ wa kwĩheana thĩinĩ wa wĩra ũyũ mũnene wa gũhunjia, tũtirĩ na ũhoro mwega kũgĩa tũũheane ciugo cia mũandĩki wake wa maũndũ ma muoyo, ũrĩa waugire atĩ:—
GSAM 121.4“Joshua V. Himes aciarĩirwo Wickford, R.I., May 19, 1805. Ithe aarĩ ũĩkaine mũno arĩ mwonjorithia wa West Indies, na aarĩ mũndũ wa kanitha wa St. Paul’s Episcopal kũu Wickford, na aarĩ wa bata mũno thĩinĩ waguo. Nyina aarĩ na mũtugo mwega, na aarĩ na wendo wa Mũhonokia, ũrĩa aaitĩrĩirie matũ-inĩ ma mũriũ wake marĩa meehaarĩirie kũigua.
GSAM 121.5“Ithe aarĩ amatuĩte kũrutithia mwana wake Joshua nĩguo agĩe mũhunjia wa kanitha ũrĩa we mwene aarĩ wa, no maũndũ makĩmũkĩria. Ngai aarĩ na wĩra ũngĩ wa mwana ũcio, na aarĩ kũgĩa maũndũ makĩhũthĩrĩria njĩra ya gũtũma wĩra ũcio wĩke. Mwaka wa 1817, ithe nĩatũmire mũrigo wa goro mũno ũrĩ moko-inĩ ma Kabiteni Carter, Alexander Stewart arĩ mũruti wa mũrigo. Andũ aya makĩoneka matĩĩkĩrĩtwo, na rĩrĩa maakinyire gĩcukĩro-inĩ kĩmwe kĩa meri kũu West Indies, makĩendia meri na mũrigo wothe, makĩũra. Kĩgero kĩu nĩkĩahindĩire mĩbango yothe ya mbere ya muoyo wa Joshua, ũrĩa warĩ wa kũtũmwo Brown University kũu Providence, R.I. Rĩrĩa rĩu, mweri wa April 1821, nĩatwarĩtwo New Bedford, Mass., agĩtwarĩrwo William Knights nĩguo arutwo wĩra wa ũbaci wa indo cia mbaũ.
GSAM 122.1“Rĩrĩa aakire mũciĩ wake mwerũ, nĩaingĩire wĩra ũrĩa aheetwo na ngoro yothe, akĩtuĩra gũgĩa mũnene thĩinĩ wa wĩra wake. No rĩrĩa rĩmwe nĩamenyire atĩ maũndũ ma kĩrĩra marĩa maamũthimĩrĩire matiamũkenagia mũno. Nĩoigire atĩ, ‘Mũnene wakwa aarĩ Unitarian, na nĩandwarire kanitha-inĩ wake. Rev. Orville Dewey aarĩ mũhunjia. We aarĩ acookete kuuma wĩtĩkio wa ma mbere. Kurutithio gwakwa nĩ Bishop Griswold na Rev. William Burge, mũtongoria wa St. Paul’s, Wickford, hamwe na kũigua Dr. Crocker wa St. John’s, kũu Providence, R.I., nĩkwatũmire ndige kũhota gwĩtĩkia ũrĩa Mr. Dewey aaregaga ũrutani wa Kristo na atũmwo ake, o na akĩaria na ũhoti mũnene.’”
GSAM 122.2“Tondũ kũu New Bedford kwa rĩrĩa rĩu kwatarĩ na kanitha wa Episcopal, nĩatuĩte kũthiĩ kanitha-inĩ wa Kikristo wa Mbere [ti Disciples] na thutha agĩtuĩka mũndũ wa kĩama kĩu. Nĩoigire atĩ, ‘Haha nĩku ndonire Bibilia ĩhingũrĩtwo na ũhoti wa kũciiria, na nĩndatumire maũndũ macio meerĩ maambĩrĩra.’ Kanitha ũcio warĩ thĩinĩ wa ũtongoria wa Rev. Moses Howe. Rev. Mr. Clough nĩabatithĩire Joshua V. Himes Feb. 2, 1823. Arĩ na ngoro ĩrĩ na mwaki wa ũrata nĩ ũndũ wa Mũtongoria wake, nĩambĩrĩirie rĩu, arĩ na mĩaka ikũmi na inyanya, kũheana ũhoro wa mũtharaba na kũringĩrĩria andũ meirire mehia mao. Nĩoigire ũhoro wake atĩ:—
GSAM 122.3“‘Rĩrĩa rĩmwe nĩndatuĩte mũringĩrĩria andũ, na ngĩhewo kĩraha gĩa kũrũgamĩrĩra kĩheo gĩakwa... Nĩndarĩkirie gĩthomo kĩa wĩra wakwa wega, na ngĩkumio. No mĩaka ithano kana ĩtandatũ nĩndaarĩ mũtũũrĩrĩ wa kũruta wĩra wa kũrĩa kũrĩa, na ũguo ngĩkora mĩthenya ĩmwe kana ĩĩrĩ na thikũ nĩguo ndĩthome na ngĩtũme wĩra wa ũmĩceni kũu kũrĩa kũtarĩ ũteithio, na maciaro mao ngĩmamĩhe mũhunjia wakwa.’”
GSAM 123.1“Mwaka wa 1825 nĩatuĩkĩtwo mũhunjia wa ũmĩceni wa Ngwatanĩro ya makanitha ma Kikristo mwena wa gũthini wa Massachusetts. Mũthuri Himes nĩoigire atĩ, ‘Kũtarĩ na mũbango kana njĩra ya kũteithia ahunjia a ũmĩceni, nĩ ũndũ ũcio nĩndatuĩte kũingĩra wĩra wa biashara nĩguo ndĩĩteithie, na ngĩhunjie ũrĩa ndĩhotaga.’
GSAM 123.2“Mwaka wa 1828 nĩaarigire New Bedford, ti arĩ na kĩĩguĩrĩro kana kũrega hinya, no arĩ na gĩtũmi kĩa kũgaacĩra, agĩthiĩ Plymouth, kũrĩa aahunjire ciugo cia Ngai thukuru-inĩ, nyũmba-inĩ ciarĩ ciathondekĩtwo, na kũrĩa guothe angĩkorwo na andũ a kũmũigua. Mwaka wa 1829 nĩathondekete wĩra ũcio Fall River nginya mwaka wa 1830, rĩrĩa aathiiire Boston arĩ mũhunjia wa makanitha ma Kikristo ma Mbere na ma Keerĩ; na kũu nĩaikarire mĩaka 33. Mwaka wa 1839 nĩatuĩkire Mwetereri wa gũũka gwa Kristo, ta ũrĩa Mũthuri William Miller wa kĩmenyithia aahunjagia. Aingĩrire wĩra ũyũ mwerũ na gĩkeno gĩothe kĩrĩa aarĩ nakĩo, na ũhunjia wake warĩ na mwaki na hinya. Mwaka wa 1840, nĩambĩrĩirie kũcaba Marũũri ma Mahinda, akĩrũgamĩrĩra mũbango ũrĩa aathire ngoro yake yothe. Mbia ciake ciothe, wĩra wake wothe, na hinya wake wothe nĩwatwarĩtwo kĩama-inĩ kĩa mũbango ũcio, na andũ ngiri nyingĩ makĩgarũrũka.”
GSAM 123Wĩra wa Hamwe wa Miller na Himes
GSAM 123.3Kuuma 1840 nginya mweri wa kĩanda wa 1844, wĩra wa Athuri Miller na Himes nĩwathondekagwo hamwe mũno, makĩthiĩ mũciĩ-inĩ o mũciĩ, hĩndĩ ya riũa na hema rĩa mũnene, na hĩndĩ ya heho makanitha-inĩ na nyũmba-inĩ cia andũ. Hinya wa mwĩrĩ wa Mũthuri Himes nĩwamũingĩire nginya aahĩtĩire mwaka wa mĩaka mirongo kenda na ĩĩrĩ. Hinya wa meciria make warĩ mũnene nginya mũico. Mwaka wa 1894, Sept. 28, nĩaheete ũhunjia wa kũnyita mũtima kũrĩ kĩama kĩa Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja kĩrĩ na andũ gũkĩra 3000, kũu mũcemanio-inĩ wa hema Lansing, Michigan. Nĩonekire akĩaria na kĩyo na hinya wa mĩaka ya tene. Ũyũ warĩ ũndũ wa gũtangĩka mũno kũrĩ mũndũ ũrĩa aarĩ ahĩtĩtie mĩeri ĩtatũ thĩinĩ wa mwaka wake wa 91 wa muoyo, na arĩ mũrũaru wa mũrimũ ũtangĩahonio, ũrĩa wamũũragire mwaka ũrĩa warũmĩrĩire.
GSAM 124.1Athuri Miller na Himes maarĩ, ta kũuga atĩ, “mbere-inĩ mũno wa mbaara” ya wĩra wa gũhunjia gũũka gwa Kristo kũu America, na maarĩ andũ eerĩ tu gatagatĩ ka andũ magana arĩa maatũire nao kũhunjia ũhoro wa gũũka kwa Kristo. Kĩmenyithia kĩao kĩnene kĩarĩ gĩtũmi kĩa kũrũgamĩra na ũthingu wa ma. Andũ aya maarĩ mũno thĩinĩ wa kĩrĩra kĩa andũ arĩa thĩ ĩĩta “andũ maĩthondekete ene,” arĩa maathondekete na kũnyitana na maũndũ ma hinya ma muoyo, makĩmenya kũtuĩra ũhoro wa mũbango na kĩrĩa kĩa ma, ti kũrũmĩrĩra nĩ ũndũ wa ũtũire. Maarĩ ta arĩa Mũthuri Miller oigire nĩmamanyaga Ndũmĩrĩri kuuma makanitha-inĩ, “arĩa maarĩ a kĩrĩra mũno, a kwĩheana, na arĩa marĩ muoyo.” Ũhoro ũyũ nĩwathimĩtwo nĩ ahunjia a makanitha matiganĩte, arĩa moigire thutha wa Etereri kũma kũna nao, “Ũcio [ũrutani] nĩũrutĩte andũ arĩa ega mũno thĩinĩ wa rũũru rwitũ.”
GSAM 124Ahunjia Angĩ a Etereri Arĩa Maarĩ Mamenyagwo Mũno
GSAM 124.2No gĩkeno gĩgĩa kũuga marĩĩtwa ma andũ amwe arĩa maatũire na wĩra mũnene hamwe na Athuri Miller na Himes wĩra-inĩ wa gũhunjia wa hĩndĩ ĩyo ya mbere. Wa mbere kũrĩa kũrĩa nĩ Charles Fitch wa Cleveland, Ohio, ũrĩa mwaka wa 1842 aahotire meciria ma gũtũma kũgĩe mĩcoro ya kũmenyithia kĩoneki kĩa Daniel na Kũguũrĩrio. Mũtiirĩro wa meciria macio nĩwarĩ Habakkuk 2:2, 3. Charles Fitch nĩakuire Oct. 10, 1844.
GSAM 124.3Dr. Josiah Litch wa Philadelphia, ũrĩa, ta ũrĩa tũkuona gĩcunjĩ-inĩ kĩrĩa kĩrũmĩrĩire, Mwathani aamutumire kũhunjia ma, na rĩrĩa maakĩĩkĩrĩra nĩmatumire gũkura na kũnyitana gwa kũgũũrĩrwo kũrĩ Ndũmĩrĩri ya Gũũka gwa Kristo gwa Keerĩ.
GSAM 124.4Elon Galusha wa Lockport, N.Y., mũhunjia wa Baptisti ũrĩa wamanyikĩte, ũrĩa maandĩko make na ũhunjia wake wa gũũka kwa Mwathani kũrĩ hakuhĩ watumire kĩama kĩu kĩhũũgĩrĩrwo mũno.
GSAM 125.1E. R. Pinney wa Seneca Falls, N.Y., mũhunjia ũngĩ wa kanitha wa Baptisti wa kwĩheana, ũrĩa ũhunjia na maandĩko make maarĩ hinya thĩinĩ wa wĩra. Nĩahotire kũĩtwo “munyu wa thĩ.”
GSAM 125.2Geo. Storrs wa New York City, ũrĩa mbere ya gũtĩkĩra mũbango wa gũũka kwa Kristo aarĩ mũhunjia wa kũamũra andũ. Maandĩko make nĩmaheete hinya mũnene wa kũtũma andũ maheane ene na indo ciao kũrĩ wĩra; na maũndũ macio maakĩoneka mũno ciumia cia mũico cia matukũ 2300. Nĩwe, thutha wa Gũconoka, waarehire kũrĩ Etereri na kũrĩ thĩ yothe maheaniro make matandatu ma ũrĩa mũndũ ariĩ, mũikarĩre wa arĩa akuũ, na iherithia rĩrĩa rĩgooka.
GSAM 125.3Mũthuri Stockman wa Portland, Maine, aarĩ mũtũũrĩrĩ ũngĩ wa kwĩheana thĩinĩ wa kũamũra kwa William Miller kũu mũciĩ ũcio. Nĩakuire ciumia nini mbere ya mũico wa mwaka wa Ayahudi wa 1843, rĩrĩa Etereri maarĩ kũrindĩra na kũrĩgĩrĩra atĩ Mwathani nĩagooka ihinda rĩu.6
GSAM 125.4Kwarĩ na andũ angĩ a mamenyagwo mũno arĩa, nĩ ũndũ wa kũbarika kwa handũ, tũgũcooka tũmacukĩire tu, ta N. N. Whiting, ũrĩa wataũrire Kĩrĩkanĩro Kĩerũ na Gĩthũngũ, ũtaũri ũrĩa ũĩkaine ta Whiting’s Translation; S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; George, Wesley, na Edwin Burnham (aana a Ithe amwe atatũ), othe arĩa maarĩ athondeki a wĩra thĩinĩ wa Ndũmĩrĩri.
Notes
- Habakuku 2:2, 3. ↩
- Kũguũrĩrio 14:6, 7. ↩
- Mariko 1:14, 15, ↩
- Joeli 2:30, 31. ↩
- Ũgũrũkĩrio wa Mathayo 24, pp. 49-60. S. Bliss, Boston, Mass., 1843. ↩
- Nĩũhota kũona na mbere, ta ũrĩa kwandĩkĩtwo Maandĩko ma Mbere, p. 17, nĩkĩ Athuri Fitch na Stockman maarĩ na gũkena kũmenya kĩrĩa kĩathire thutha wa kũrara kwao. ↩