Mũrango 3 — Gũũka kwa Mbeũ Ĩrĩa Yeranĩirwo
GSAM 57.1“Rĩrĩa ihinda rĩĩkĩire, Ngai atũmire Mũrũ wake, aciarĩtwo arĩ rungu rwa watho, nĩguo akũũre arĩa maarĩ rungu rwa watho, nĩguo tũtuuo ciana ciake.”1
GSAM 57.2“Ũrĩa ũhota kũmĩrĩria, kũringana na Ũhoro-ũrĩa-Mwega wakwa na mahunjio ma Jesũ Kristo, kũringana na kũguũrĩrio kwa ũhoro wa hitho, ũrĩa wahithĩtwo kuuma kĩambĩrĩria kĩa thĩ, no rĩu ũkĩoneka, na maandĩko ma anabii, kũringana na watho wa Ngai wa tene na tene, ũmenyithĩtwo ndũrĩrĩ ciothe nĩguo ciathikie nĩ ũtĩkio: kũrĩ Ngai ũrĩa we wiki ũrĩ ũũgĩ, gũtũĩke ũgoocĩ mũno na Jesũ Kristo nginya tene.”2
GSAM 57.3“Nĩndamenyithirio ũhoro wa hitho ĩyo na njĩra ya kũguũrĩrio; ta ũrĩa nandĩkire mbere na ciugo nini, ... ũrĩa ũtaamenyithirio ciana cia andũ mahinda-inĩ mangĩ, ta ũrĩa ũguũrĩtwo rĩu kũrĩ atũmwo na anabii ake arĩa atheru na Roho.... Niĩ, ũrĩa ndĩ mũnini gũkĩra arĩa anini mũno a andũ othe arĩa atheru, nĩheewetwo ũtugi ũyũ nĩguo hunjĩrie andũ a ndũrĩrĩ ũtonga wa Kristo ũrĩa ũtangĩthimĩka; na nĩguo andũ othe mamanye ũgwatanĩri wa hitho, ĩrĩa kuuma kĩambĩrĩria kĩa thĩ ĩhithĩtwo thĩinĩ wa Ngai, ũrĩa wombire indo ciothe na Jesũ Kristo.”3
GSAM 57.4Nĩkwĩrĩirwo atĩ Ũhoro-ũrĩa-Mwega nĩũhithĩtwo thĩinĩ wa Kĩrĩkanĩro kĩa Mbere; no thĩinĩ wa Kĩrĩkanĩro Kĩerũ nĩũguũrĩtwo. Ta ũrĩa mũndũ ũngĩ oigire, “Rĩrĩa Ayahudi maatiganire na Ngai, nĩmatiganĩire mũno maũndũ ma wĩra wa kĩrĩra. Wĩra ũcio nĩwambĩrĩirio nĩ Kristo mwene. Gĩcunjĩ o gĩothe kĩa wĩra ũcio gĩarĩ kĩonereria gĩake, na warĩ mũiyũru wa muoyo na ũthaka wa kĩroho. No Ayahudi makĩnina muoyo wa roho thĩinĩ wa ciĩko ciao, makĩambatara mĩtaratara mĩkuũ. Meehokire magongona na maathani macio mene, handũ ha kwĩhoka ũrĩa maarũngagĩria.”
GSAM 58Kũronania Ũtongoria wa Thĩ
GSAM 58.1“Rĩrĩa Ayahudi meeriragĩria gũũka kwa Mesiya, matiamenyaga wĩra wake. Matiarendaga kũhonokio kũrĩ mehia, no kũhonokio kũrĩ Aroma. Meeteragĩrĩra Mesiya oke arĩ mũtooria, aunange hinya wa mũhinyĩrĩrĩria, na atũũgĩrie Isiraeli ĩtuĩke ĩathaga thĩ yothe. Nĩ ũndũ ũcio njĩra nĩyathondekeirwo nĩguo marege Mũhonokia.”
GSAM 58.2“Andũ, thĩinĩ wa nduma na kũhinyĩrĩrio, na athamaki marĩ na nyota ya hinya, meeriragĩria gũũka kwa mũndũ ũrĩa ũngĩatoorire thũ ciao na acooke gũtua ũthamaki kũrĩ Isiraeli. Nĩmarorire ũrathi, no matiarĩ na ũmenyo wa roho. Nĩ ũndũ ũcio makĩrĩĩrĩria maandĩko marĩa maaguucagia kũnyamario kwa Kristo rĩrĩa rĩa mbere rĩa gũũka kwake, na makĩhũthĩra na njĩra ĩtarĩ yo maandĩko marĩa maaragia ũhoro wa riiri wa gũũka kwake kwa keerĩ. Kĩĩgo nĩkĩhithĩire maitho mao; makĩtaũra ũrathi kũringana na merirĩria mao ma wĩyendi.”
GSAM 58.3“Kwa mĩaka ĩrengĩte ngiri ĩmwe, Ayahudi nĩmetereire gũũka kwa Mũhonokia. Kũrĩ ũguũka ũcio nĩkuo maaigĩte mĩĩhoko yao ĩrĩa mĩnene. Thĩinĩ wa nyĩmbo na ũrathi, thĩinĩ wa wĩra wa hekarũ na mahooya ma nyũmba, nĩmatuĩkĩire rĩĩtwa rĩake. No rĩrĩa aagũkire, matiamenyire. Mwendwa wa igũrũ warĩ kũrĩo ta “mũriĩ ũrĩa ũrĩ thĩinĩ wa kĩanda kĩũmĩte”; ndaarĩ “na mũhianĩre kana ũthaka”; nao matiamuonire na ũthaka ũngĩatũmire mamwende. “Aagũkire kũrĩ andũ ake, nao andũ ake matiamwamũkĩrire.””4
GSAM 58Wa Rũciaro rwa Daudi
GSAM 58.4Rĩrĩa ihinda rĩrĩa Danieli aarathire rĩgĩũkĩrĩire, rĩrĩa “Mesiya Mũnene”—ũrĩa waitĩrĩirio maguta—aarĩ hakuhĩ kũoneka, Ayahudi no marĩhĩrĩirie, na tũrĩ na ũiguano atĩ nĩmarĩhĩrĩirie, ũũ: Mesiya kũringana na mwĩrĩ no nginya akorwo arĩ wa nyũmba na rũciaro rwa Daudi, nĩ ũndũ ũcio gũciarwo gwake no kũtuĩke thĩinĩ wa rũciaro ũrĩu; na kũringana na mĩtugo ya watho wa Ayahudi, no aitĩrĩrio maguta nĩguo ambĩrĩrie wĩra wake mbere ya andũ akĩrĩ na mĩaka mirongo itatũ; na angĩoneka arĩ ũrĩa waitĩrĩirio maguta arĩ na mĩaka icio, gũciarwo gwake no kuetuĩke mĩaka mirongo itatũ mbere ya gũthira kwa wiiki mirongo ĩtandatũ na kenda ya mĩaka, iria yarehaga gũũka kwa Mesiya.
GSAM 59Ũrathi wa Simeoni na Anna
GSAM 59.1Hĩndĩ ĩyo Isiraeli yothe yeeteragĩrĩra. Athomi a maandĩko arĩa maamũrĩire na ma wĩtĩkio nĩmaronagĩria gũciarwo kwa ũrĩa warĩ wa gũtuĩka Mũtongoria na Mũthamaki wao. Simeoni mũkũrũ na mũtugi nĩaguũrĩirio “nĩ Roho Mũtheru atĩ ndakoona gĩkuũ atanoona Kristo wa Mwathani.”5
GSAM 59.2Rĩrĩa Mũhonokia mũnini aarehwo hekarũ-inĩ, Simeoni nĩamenyire atĩ mwana ũyũ nĩwe ũrĩa waamenyithĩtwo—Kristo. “Nake akĩmũkuua na moko make, agathima Ngai, akiuga atĩ, Mwathani, rĩu nĩũrekereria ndungata yaku ĩthiĩ na thayũ, ta ũrĩa waathanire; nĩgũkorwo maitho makwa nĩmonete ũhonokio waku, ũrĩa waikĩte mbere ya andũ othe: nĩ ũtheri wa kũmũrĩkĩra andũ a ndũrĩrĩ, na riiri wa andũ aku Isiraeli....”
GSAM 59.3“Simeoni akĩmathima [Josefu na Maria], akĩĩra Maria nyina wa mwana atĩ, Rora, mwana ũyũ nĩwaigĩtwo nĩ ũndũ wa kũgwa na kũrũgama rĩngĩ kwa aingĩ thĩinĩ wa Isiraeli, na nĩ ũndũ wa kĩmenyithia kĩrĩa gĩkaarĩrio ũũru (na rũhiũ nĩrũgũcũmĩra roho yaku mwene), nĩguo meciria ma ngoro nyingĩ maonekere.”
GSAM 59.4“Na haarĩ mũndũ mũka Anna, mũrathani, mwarĩ wa Fanueli, wa mbarĩ ya Aseri.... Nake agĩkinya o hĩndĩ ĩyo, o nake akĩgooca Mwathani, na akĩaria ũhoro wake kũrĩ arĩa othe meeteragĩrĩra ũkũũri thĩinĩ wa Jerusalemu.”6
GSAM 59Araika Magĩceerera Arĩithi
GSAM 59.5Mbere ya ũguo, ndũmĩrĩri ya gĩkeno ya gũciarwo kwa Mũhonokia nĩyahunjĩrĩtwo nĩ araika kũrĩ arĩithi arĩa maarĩ mĩgũnda-inĩ ya Bethlehemu. Kũrĩ matũ ma arĩithi marĩa maathikagĩra, araika nĩmaimire nyĩmbo cia gĩkeno:—
GSAM 60Andũ Oogĩ Magĩceerera Bethlehemu
GSAM 60.2Nĩgũcoka andũ oogĩ a irathĩro magĩũka, arĩa maonire “njata ĩgĩũka,” ta ũrĩa Balaamu aarathire. Magĩkũrũkia ũtongoria wayo, magĩkinya Jerusalemu, na makĩona ũbata wa kũũria ũhoro wa Mũthamaki ũrĩa ũciarĩtwo. Rĩrĩa maamenyithĩtwo atĩ Bethlehemu nĩho haatuĩke handũ ha gũciarwo kwa ũrĩa warĩ Mwendwa, magĩthiĩ na mbere; na magĩtongorio kuo nĩ njata ĩrĩa yonekire rĩngĩ, makĩtwarwo handũ ha ũnyinyi kũrĩa Mũhonokia aarĩ. Kuo magĩinamĩrĩra Mwana mũtheru, magĩmũhe iheo cia thahabu, na ũbani, na manemane, na magĩcooka njĩra-inĩ yao ndaihu ya kũcoka nyũmba.
GSAM 60Mũhonokia Arĩ na Mĩaka Ikũmi na Ĩĩrĩ
GSAM 60.3Kuuma ũnini nginya mĩaka ikũmi na ĩĩrĩ, nĩ marĩ maũndũ manini maandĩkĩtwo ma Kristo Mũhonokia, tiga ũkũrĩ wa ũmenyo na wa mwĩrĩ, na kũnyita watho wa aciari ake na gĩkeno. No rĩrĩa aarĩ na mĩaka ikũmi na ĩĩrĩ, agĩthiĩ na Josefu na Maria Jerusalemu kũrĩa kwa gĩathĩ kĩa o mwaka, akĩgegia athĩnjĩri-Ngai nĩ ũmenyo ũrĩa wonekaga thĩinĩ wa ciũria ciake, na macookio marĩa aaheanaga kũrĩ ciũria ciao iria ciarĩ hinya gũcokia. Kuuma hĩndĩ ĩyo nginya rĩrĩa aambĩrĩirie wĩra wa andũ, wĩra wa ũtharamara, ũrĩa warĩ wa ũnyinyi, nĩwamũtĩĩkĩirwo rĩrĩa aacookaga wĩra na Josefu, mũthuri wa Maria.
GSAM 60Wĩra wa Johana Mũbatithania
GSAM 60.4Mweri ĩtandatũ mbere ya Kristo kwambĩrĩria wĩra wake wa andũ, wĩra wake nĩwamenyithĩtwo nĩ Johana Mũbatithania. Andũ nĩmookire kũrĩ Johana marĩ ikundi nene mũno nĩguo mamũthikĩre na mabatithio nĩwe. Rĩrĩa “meeteragĩrĩra [meeteragĩrĩra gũũka kwa Mesiya] na andũ othe makĩrĩhĩrĩria [“makĩrĩhĩrĩria kana magĩkararania,” ũtaũri ũrĩ mwena-inĩ wa karatathi] ngoro-inĩ ciao ũhoro wa Johana, angĩkorwo nĩ Kristo kana ti we; Johana akĩmacookeria akiuga atĩ, Niĩ nĩndĩmũbatithagia na maaĩ; no ũrĩa ũrĩ na hinya kũnduta nĩagũũka, ũrĩa itaagĩrĩire kuohora mĩkwa ya iraatũ ciake: nĩagũmũbatithagia na Roho Mũtheru na mwaki; nĩwe ũrĩ na kĩhũũhũ gĩake guoko-inĩ, nake nĩagũtheragia kĩwanja gĩake wega, na akĩũngania ngano gĩkĩra-inĩ gĩake; no mahuti nĩakamacina na mwaki ũtangĩhoreka.”7
GSAM 61Jesũ Akĩbatithio
GSAM 61.1Rĩrĩa Johana aarĩ akĩheana kĩrĩra kĩa kũbatithio, akĩona Jesũ agĩũka kũrĩ we nĩguo abatithio, akiuga atĩ, “Rora Gatũrũme ka Ngai, karĩa gakuuaga mehia ma thĩ.... Na Johana akĩheana ũira akiuga atĩ, Nĩndonire Roho agĩikũrũka kuuma igũrũ ta ndutura, na agĩikara igũrũ rĩake. Na niĩ ndĩamũmenyaga; no ũrĩa wandũmire kũbatithia na maaĩ, nĩwe wambĩire atĩ, ũrĩa ũkaona Roho agĩikũrũka na agĩikara igũrũ rĩake, nĩwe ũbatithagia na Roho Mũtheru. Nĩĩonire, na ngĩheana ũira atĩ ũyũ nĩMũrũ wa Ngai.”8
GSAM 61Ijwi Rĩaigwo Kuuma Igũrũ
GSAM 61.2Ũhoro wa atĩ Kristo nĩwe Mesiya ndwonanĩirio nĩ kũũrũka kwa Roho Mũtheru tu, kuonekaga na mwĩrĩ ta ndutura, no nĩwonanĩirio o na nĩ ijwi rĩa kuuma igũrũ. Thĩinĩ wa Ũhoro wa Matayo tũraona atĩ, “Rĩrĩa Jesũ aabatithio, o rĩmwe akĩambata kuuma maaĩ-inĩ; na rora, igũrũ rĩgĩhingũrwo, nake akĩona Roho wa Ngai agĩikũrũka ta ndutura na agĩikara igũrũ rĩake; na rora ijwi rĩgĩũka kuuma igũrũ rĩgĩuga atĩ, ũyũ nĩ Mũrũ wakwa mwendwa, ũrĩa ngenagio mũno nĩwe.”9
GSAM 61.3O na gũtuĩka “Johana ndaaringire kĩmenyithia o na kĩmwe,” no rĩrĩa andũ maonire hinya mũnene ũrĩa waambatanaga na wĩra wa Kristo, nĩmakĩhotio kũuga atĩ, “Maũndũ mothe marĩa Johana aaugire ũhoro wa mũndũ ũyũ maarĩ ma.”10
GSAM 61Kristo Aitĩrĩrio Maguta Kũringana na Watho
GSAM 61.4Thĩinĩ wa ũhoro wa Luka wa kũbatithio na gũitĩrĩrio maguta nĩ Roho Mũtheru ta ndutura, tũraona atĩ, “Jesũ mwene aambĩrĩirie arĩ na mĩaka ta mirongo itatũ.”11
GSAM 62.1Thutha wa Mwathani witũ kwĩhinga kũrĩa mĩthenya mĩrongo ĩna, na kũgerio na hinya nĩ Mũcukani werũ-inĩ, kũrĩa kwarũmĩrĩire kũbatithio kwake o rĩmwe, nĩ “agĩkinya Nazareti, kũrĩa aakũrĩire; na ta ũrĩa aakoragwo akĩĩka, agĩthiĩ sinagogi-inĩ mũthenya wa Thabatũ, agĩũkĩra nĩguo asome.... Roho wa Mwathani arĩ igũrũ rĩakwa, nĩgũkorwo nĩanjitĩrĩirie maguta nĩguo hunjĩrie athĩĩni Ũhoro-ũrĩa-Mwega.... Nake agĩambĩrĩria kũmaĩra atĩ, Rĩu maandĩko maya nĩmakĩhingĩka matũ-inĩ manyu.”12
GSAM 62Ihinda NĩRĩhingĩkĩte
GSAM 62.2Mariko, rĩrĩa aandĩkaga ũhoro ũyũ, akiuga atĩ, “Ihinda nĩrĩhingĩkĩte, na ũthamaki wa Ngai nĩũrĩ hakuhĩ: mwĩrirei, na mwĩtĩkie Ũhoro-ũrĩa-Mwega.”13 Ihinda rĩrĩa rĩarathĩtwo nĩguo ũrĩa waitĩrĩirio maguta oneke nĩrĩakinyĩte. Gũitĩrĩrio maguta nĩ Roho Mũtheru nĩkwakĩire kũbatithio-inĩ kwake, nake rĩu aambĩrĩirie wĩra wake o ihinda-inĩ na o mũtugo-inĩ ũrĩa anabii atheru a tene maarathire.
GSAM 62Ũira Ũoneka wa Atĩ Kristo NĩMesiya
GSAM 62.3Wĩra wa Kristo nĩwaambatanire na kũringa ciama hĩndĩ ciothe, na kũrĩ andũ, o na angĩkorwo matiahotire kũmenya wega ngerekano na ciugo ciake, yaarĩ ũira ũoneka atĩ aarĩ Imanueli, kana atĩ “Ngai aarĩ hamwe nake.”14 Thĩinĩ wa ciama icio Kristo nĩaheaga thĩ ũira wa hinya wa Ngai thĩinĩ wake, na nĩaheaga kĩonereria kĩa mĩtugo ya Ngai na ũtugi wake. Rĩrĩa Filipo, thutha wa mĩaka ĩtatũ ya gũtũũra hamwe na Kristo na kuona ciama ciake nene, akiuga atĩ, “Mwathani, twonanie Ithe, na ũguo nĩkũtũigana.” Jesũ akĩmũcookeria atĩ, “Nĩndĩtũire na inyuĩ ihinda rĩaigana atĩa, na ndũkĩmenya, Filipo? ũrĩa wanyona niĩ nĩonete Ithe; rĩu ũkuuga atĩa atĩ, Twonanie Ithe? ... Ũtĩkĩre atĩ niĩ ndĩ thĩinĩ wa Ithe, na Ithe arĩ thĩinĩ wakwa; kana wĩtĩkie nĩ ũndũ wa wĩra ĩyo.”15
GSAM 63Johana Akĩhũũrana na Mĩhĩhĩrĩko
GSAM 63.1O na kũbatithio kwa Kristo, Johana nĩaonire Roho Mũtheru agĩikũrũka ta ũrĩa ũoneka, na nĩaiguire ijwi rĩa kuuma igũrũ rĩgĩĩta atĩ nĩMũrũ wa Ngai; na nĩwe mwene woigire atĩ aarĩ “Gatũrũme ka Ngai karĩa gakuuaga mehia ma thĩ,” no maũndũ makĩambĩrĩria kwĩka kĩngĩ kũna ũrĩa eeteragĩrĩra, nĩ ũndũ ũcio, arĩ njeera-inĩ ĩrĩa ĩrĩ na nduma, agĩthĩĩnĩka na agĩtangĩka meciria.
GSAM 63.2“Ta arutwo a Mũhonokia, Johana Mũbatithania ndamenyaga mũtugo wa ũthamaki wa Kristo. Eeteragĩrĩra Jesũ atue gĩthĩĩwa kĩa Daudi; no rĩrĩa ihinda rĩathiire, Mũhonokia ndacookire kwĩĩta ũthamaki, Johana agĩtangĩka na agĩthĩĩnĩka meciria.”16 “Akĩĩta arutwo ake eerĩ, [akĩmatũma] kũrĩ Jesũ, akiuga atĩ, Nĩwe ũrĩa wagĩrĩire gũũka, kana tũrorererie ũngĩ?” “Na hĩndĩ ĩyo Jesũ akĩhonya aingĩ arĩa maarĩ na mĩrimũ na ndwari nene, na mĩroho mĩũru; na aingĩ arĩa maarĩ aĩma akĩmahe kũona. Nake Jesũ akĩmacookeria atĩ, Thiĩi, mũĩre Johana maũndũ marĩa mũonete na mũigua.”17
GSAM 63.3Nĩkĩrĩ kĩĩhĩtĩire Ayahudi, kana o na arutwo, kũmenya wega maũndũ maingĩ marĩa Mũhonokia aaugire, nĩgũkorwo nĩmaambatĩire mũno wĩtĩkio atĩ rĩrĩa Mesiya agũũka nĩakoina icooki rĩa Aroma rĩrĩa rĩamaritũhagĩra mũno, na agũcokia ũthamaki wa Daudi narua, na athamake ta mũthamaki wa thĩ.
GSAM 63.4Jesũ aambĩrĩirie kũhunjia akiuga atĩ, “Mwĩrirei, nĩgũkorwo ũthamaki wa igũrũ nĩũrĩ hakuhĩ.”18 Rĩrĩa atũmwo ake ikũmi na eerĩ matũmĩtwo, maahunjirie ndũmĩrĩri ĩĩyo, “Ũthamaki wa igũrũ nĩũrĩ hakuhĩ.”19 Thutha-inĩ, rĩrĩa andũ mĩrongo mũgwanja matũmĩtwo, ndũmĩrĩri ĩkarĩ, “Ũthamaki wa Ngai nĩũkinyĩte hakuhĩ kũrĩ inyuĩ.”20
GSAM 64Andũ Makĩgega nĩ Wĩra wa Kristo
GSAM 64.1Ciugo cia magegania na maũndũ marĩa Kristo araagĩrire nĩmacookie andũ makiuga atĩ, “Gũtirĩ mũndũ ũrĩ waaria ta mũndũ ũyũ.”21 Na rĩrĩa ahonĩire mũndũ ũrĩa waĩma na ũrĩa watiahotaga kũaria, “Andũ othe makĩgega, makiuga atĩ, Githĩ ũyũ ti mũrũ wa Daudi?”22 Kana kwa ciugo ingĩ, Githĩ ũyũ ti mbeũ ya Daudi, Mũhonokia ũrĩa weranĩirwo? “Rĩrĩa aakinyire bũrũri wake, agĩĩrĩra andũ sinagogi-inĩ ciao, makĩgega mũno, makiuga atĩ, Mũndũ ũyũ oimĩte kũ na ũũgĩ ũyũ na ciama ici cia hinya? Githĩ ũyũ ti mũrũ wa mũtharamara? Githĩ nyina ndakwĩtagwo Maria? Na ariũ a nyina ti Jakubu, na Jose, na Simoni, na Juda?”23
GSAM 64.2Ta mwaka wa gatatũ wa wĩra wa Kristo, rĩrĩa aarĩ hekarũ-inĩ kũrĩ gĩathĩ kĩa kwamũrwo kwa hekarũ, Ayahudi magĩmũtharimania, makiuga atĩ, “Ũgũtũiga tũrĩ na nganja nginya rĩ? Angĩkorwo nĩwe Kristo, tũĩre wega.”24 Mwaka ũrĩa warĩ mbere, rĩrĩa aaringire kĩama kĩa hinya, akĩhe andũ ngiri ithano irio cia “mĩgate ĩtano ya cairi na thamaki igĩrĩ nini,” “akĩmenya atĩ nĩmarĩĩka mamũkuue na hinya mamũtue mũthamaki, [nĩ ũndũ ũcio] agĩthiĩ rĩngĩ kĩrĩma-inĩ.”25
GSAM 64Kristo Akĩruta Arutwo Ũhoro wa Gĩkuũ Gĩake
GSAM 64.3Rĩrĩa araagĩraga arutwo ake, Kristo nĩonire atĩ nĩ ũndũ wa bata kweheria meciria ma ũthamaki wa thĩ ũrĩa warĩ wa kũambĩrĩria narua, na kũmaamenyithia atĩ no akue na acooke muoyo, athiĩ na acooke agũũke. Nĩ ũndũ ũcio akĩmaaria atĩ, “Na angĩkorwo mũkaona Mũrũ wa Mũndũ akĩambata kũrĩa aarĩ mbere?”26 Thutha wa kũmaathĩĩria “matikaĩre mũndũ ũrĩa Jesũ nĩ Kristo,” tũraona atĩ: “Kuuma hĩndĩ ĩyo Jesũ aambĩrĩirie kũmenyithia arutwo ake atĩ no athiĩ Jerusalemu, anyamario maũndũ maingĩ nĩ athuuri, na athĩnjĩri-Ngai anene, na andĩki, na aũragwo, na acookio muoyo mũthenya wa gatatũ. Nake Petero akĩmũtwara keheri-inĩ, akĩambĩrĩria kũmũkaania, akiuga atĩ, Mwathani, tiga ũguo; ũndũ ũyũ ndũgakũkora.”27
GSAM 65.1Hĩndĩ ĩyo akĩmĩĩra atĩ haarĩ andũ arĩa maarĩ marĩ hamwe nao arĩa matikaakua o nginya rĩrĩa maakĩona Mũrũ wa Mũndũ akĩũka ũthamaki-inĩ wake.28 Thutha wa mĩthenya ta ĩnana, ũrathi ũyũ nĩwahingĩkire; na mũtũmwo Petero akĩĩta “kĩoneki” gĩa Kristo agũũka ũthamaki-inĩ wake kĩrĩ ũira wa gũũka kwa Kristo kwa keerĩ kũrĩa gũkũrĩ mbere.29
GSAM 65.2Hĩndĩ ĩngĩ rĩrĩa Kristo na arutwo ake maarĩ Galilaya, Jesũ akĩmaĩra atĩ, “Mũrũ wa Mũndũ nĩegũkunyanĩrwo aneanwo moko-inĩ ma andũ; nao nĩmakũmũũraga, na mũthenya wa gatatũ nĩagũcookerwo muoyo. Nao makĩigua kĩeha mũno.”30 No matiacookire kũmenya ũhoro wake, nĩgũkorwo o hĩndĩ ĩrĩa aageragia gwĩkĩra meciria-inĩ mao ũhoro ũrĩa wa ma na wa bata mũno wa gĩkuũ gĩake na kũriũka gwake, nĩmakararanagia ũhoro wa nũũ ũgatuĩka mũnene mũno thĩinĩ wa ũthamaki wa igũrũ.31
GSAM 65.3Hĩndĩ ĩngĩ Petero akĩĩra Jesũ atĩ, “Nĩtwarigĩte maũndũ mothe, na tũkũrũmĩrĩire; nĩkĩ tũkagĩa?” Jesũ akĩmaĩra atĩ, “Nĩkuĩ nĩndĩmũĩra, inyuĩ arĩa mũndũmĩrĩire, rĩrĩa maũndũ mothe magaatuĩka merũ, Mũrũ wa Mũndũ akaikara gĩthĩĩwa-inĩ gĩa riiri wake, inyuĩ nĩmũgaikara igĩthĩĩwa ikũmi na igĩrĩ, mũtuĩrie mbarĩ ikũmi na igĩrĩ cia Isiraeli.”32 No meciria ma ũthamaki ũrĩa waagĩrĩire kũmbĩrĩria narua nĩmarĩ mbere ngoro-inĩ ciao, na ta andũ othe, makĩambĩrĩria kũronania handũ ha igũrũ thĩinĩ wa ũthamaki.
GSAM 65.4Nĩgũcoka nyina wa Jakubu na Johana, ciana cia Zebedayo, arĩ na merirĩria ma kĩĩgo, agĩũka akiũria Kristo atĩ ciana ciake iheagwo handũ hanene—ĩmwe guoko kwa ũrĩo na ĩngĩ guoko kwa ũmotho kĩa gĩthĩĩwa giake; kana, no ĩmwe itue mũtongoria wa ũthamaki, na ĩngĩ itue mũheani wa maũndũ ma thĩ. No Kristo akiuga wega atĩ, “Mũtiũĩ kĩrĩa mũrahooya.”33
GSAM 66Kũũka kwa Gĩkeno Jerusalemu
GSAM 66.1Handũ hakuhĩ na hĩndĩ ĩyo, nĩkwarĩ ũndũ mũnene na wa kũgegania wĩkĩkire. Nĩ kũcookerio muoyo kwa Lazaro kuuma mbĩrĩra-inĩ, ũrĩa waakuĩte mĩthenya ĩna. Kĩama kĩu kĩa hinya nĩkĩarahũrire na gĩkĩgegia andũ mũno, nginya Afarisai makĩmaka, nao hamwe na athĩnjĩri-Ngai makĩĩta kĩama narua; na thĩinĩ wa ciugo ciao makĩũria atĩ, “Tũkĩĩka atĩa? nĩgũkorwo mũndũ ũyũ nĩaringaga ciama nyingĩ. Tũngĩmũtiga o ũguo, andũ othe nĩmakamwĩtĩkia; na Aroma nĩmagũũka magatũtunya handũ haitũ na rũrĩrĩ rwitũ.”34 Rĩrĩa hinya wa Sathani wa kuuma thĩ warĩ ũkĩnyita arĩa marendaga kwananga Kristo, hinya wa kuuma igũrũ warĩ ũgĩtũma kĩrĩndĩ kĩmũtĩĩe, na gũhingia ũrĩa warathĩtwo ũhoro wake.
GSAM 66.2Rĩrĩa rĩa kĩndũ kĩrĩa gĩtariĩtwo, andũ nĩmarũgamĩte kĩrĩndĩ, ti kũona Jesũ wiki, no kũona na Lazaro, ũrĩa aacookerire muoyo. Rĩu kũrĩ o makĩoneka ta Jesũ nĩwe mũthamaki wao ũrĩa meetereire mĩaka mĩingĩ, na rĩrĩa makĩmũkora akĩũka Jerusalemu, aikarĩte mwana wa ndigiri, ciugo cia maandĩko nĩcianeneire meciria mao: “Tiga kũĩtigĩra, mwarĩ wa Sioni: rora, mũthamaki waku nĩagũũka, aikarĩte mwana wa ndigiri.”35 Kĩrĩndĩ kĩu kĩa andũ nĩkĩĩtire na mũruru mũnene wa gĩkeno, nginya Afarisai arĩa matiarĩ na ũtugi makĩnyamario mũno. Makĩĩrana atĩ, “Nĩmuona atĩ gũtirĩ ũndũ mũrahota? Rora, thĩ yothe nĩĩrũmĩrĩire we.”36 Rĩrĩa mamũũrire Kristo atigithie mĩĩtĩo ĩyo, akĩmacookeria atĩ, “Nĩndĩmũĩra, angĩkorwo aya mangĩkira, mahiga nĩmangĩanĩrĩra o rĩmwe.”37 Mwathani nĩaarĩire ũhoro wa hĩndĩ ĩyo atĩ, “Ĩtani,” na angĩkorwo andũ matiahingĩire ciugo ciake, nĩakahĩtĩra mahiga ma njĩra ijwi, nao makĩĩta; nĩgũkorwo ciugo ciake no ihĩngĩke.
GSAM 66Kristo Nĩagathii na Acooke Rĩngĩ
GSAM 66.3Mũhonokia witũ ndaarĩ na wendi wa gũtũma arutwo metĩkĩre atĩ nĩagakua na ariũke tu, no nĩendaga o na kũmaruta atĩ ũthamaki ndũgooka o nginya athiĩ na acooke rĩngĩ. Akĩaria ũhoro wa kuambwo gwake mũtharaba-inĩ, oigire atĩrĩ, “Na niĩ, ndanengererwo igũrũ kuuma thĩ, nĩngũgũcĩrĩria andũ othe kũrĩ niĩ. Oigire ũguo akĩonania nĩ gĩkuũ kĩrĩkũ ekũkua. Andũ makĩmũcookeria atĩrĩ, Nĩtũiguĩte kuuma Watho-inĩ atĩ Kristo atũũraga tene na tene; ũrĩa ũroiga atĩ Mũrũ wa Mũndũ no nginya enengererwo igũrũ nĩ atĩa? Mũrũ ũyũ wa Mũndũ nĩũ?”38
GSAM 67.1Nĩguo arutwo matigĩrĩrĩke makĩria atĩ no nginya athiĩ na acooke rĩngĩ mbere ya ũthamaki wake kũrũgamĩrĩrio thĩ, oigire atĩrĩ, “Ciana ciakwa nini, ndĩ hamwe na inyuĩ kahinda kanini kangĩ. Nĩmũkaanjaria; na o ta ũrĩa ndeerire Ayahudi atĩ, Kũrĩa ndĩrathiĩ mũtiangĩhota gũũka, no ũguo ndĩramwĩra rĩu.... Simoni Petero akĩmwĩra atĩrĩ, Mwathani, ũrathiĩ kũ? Jesũ akĩmũcookeria atĩrĩ, Kũrĩa ndĩrathiĩ ndũrĩhota kũnũmĩrĩra rĩu, no nĩũkaanũmĩrĩra thutha-inĩ.”39 Agĩcooka agĩũmĩrĩria ngoro ciao ciarĩ na kĩeha na kĩrĩrĩrĩ na ciugo ici: “Ngoro cianyu itikanĩrĩke: mwĩtĩkagie Ngai, na mwĩtĩkagie o na niĩ. Nyũmba-inĩ ya Baba harĩa ha gũikara nĩ haingĩ; gũngĩkorwo gũtiarĩ ũguo, nĩngamwĩrire. Ndĩrathiĩ kũmũthondekera handũ. Na ndathiĩ na ndĩmũthondekere handũ, nĩngũcooka rĩngĩ ndĩmũoe mũũke kũrĩ niĩ; nĩguo kũrĩa ndĩ, o na inyuĩ mũkoragwo kuo.”40
GSAM 67Ngerekano ya Mũndũ wa Rũciaro rwa Ũthamaki
GSAM 67.2Rĩngĩ, Mũhonokia nĩageririe kũrũngĩrĩria meciiria mao ma mahĩtia atĩ ũthamaki wendaga kuoneka o hĩndĩ ĩyo, akĩhũthĩra ngerekano ĩno, ihinda rĩrĩa we na arutwo maambataga magĩthiĩ Jerusalemu: “Mũndũ ũmwe wa rũciaro rwa ũthamaki nĩathiire bũrũri wa kũraya, nĩguo akaheo ũthamaki, na acooke. Agĩĩta ndungata ciake ikũmi, agĩcihe paũndi ikũmi, na agĩciĩra atĩrĩ, Hũthĩrai mbeca ici na ũndũ wa wonjoria nginya ngũũke.... Na rĩrĩ, rĩrĩa aacookire, thuutha wa kũheo ũthamaki, agĩatha ndungata icio aaheete mbeca iĩtwo imũũkĩre, nĩguo amenye o mũndũ onjorithĩtie na akĩona ũrĩo ũigana atĩa.”41 Thĩinĩ wa ngerekano ĩno, Mwathani nĩwe mũndũ ũcio wa rũciaro rwa ũthamaki. No nginya athiĩ bũrũri wa kũraya, kũrĩ Ithe, na aheo ũthamaki kũu, mbere ya gũcooka gũthamaka.
GSAM 68.1Akĩcookeria kĩũria kĩa arutwo atĩrĩ, “Kĩmenyithia kĩa gũũka gwaku na kĩa mũthia wa thĩ gĩgaatuĩka kĩĩ?”42 Mũhonokia nĩamatarĩire maũndũ marĩa mendaga gũthiĩ na mbere gwĩkĩka, o nginya thĩna ũrĩa mũnene wendaga gũũkĩra kanitha ũthire, na ciama cia kũmenyithia irĩa ciendaga kuoneka. Ciama icio cioneka, nĩmangĩamenyire atĩ gũũka gwake kũrĩ hakuhĩ, o mĩrango-inĩ, na atĩ rũciaro rũrĩa rwacĩonire rũtingĩathirire atarooka.43
GSAM 68Gũtigwo nĩ Arutwo Othe
GSAM 68.2No o na gũtuĩka Kristo nĩarutĩte atũmwo maũndũ maingĩ igũrũ rĩa gĩkuũ gĩake na gũcũũrĩrio gwake, matiigana gũtaũkĩrwo nĩ ũhoro wa ma ũrĩa aamaarutĩte igũrũ rĩa gũtuĩrwo gwake ciira na kuambwo gwake mũtharaba-inĩ. Mataũkĩirwo hanini mũno nĩ ũhoro ũcio wa ma, o nginya rĩrĩa magerio mookire, mwĩhoko wao ũgĩkua, nao othe “makĩmũtiga makĩũra.”44 O na Petero, Petero ũrĩa watũũraga na kĩyo, ũrĩa woigire na ũũmĩrĩru atĩ o na andũ othe mamũtiga, we ndangĩamũtigire, thutha wa mathaa manini tu nĩakaanaga Mwathani wake, akĩĩhĩta atĩ ndamenyete mũndũ ũcio. Matiataũkĩirwo nĩ ciugo cia Mwathani atĩ nĩagariũka kuuma kũrĩ arĩa akuũ mũthenya wa gatatũ thutha wa kuambwo gwake mũtharaba-inĩ, o nginya makĩũrania na makĩĩciria gatagatĩ kao “kũriũka kuuma kũrĩ arĩa akuũ nĩ kuuga atĩa.”45 Ti-itherũ maarĩ na wĩtĩkio mũnini mũno o nginya thuutha wa gĩkuũ gĩake, na mwĩrĩ wake kũigwo mbĩrĩra-inĩ ĩrĩa njerũ ya Jusufu, makĩĩhaarĩria kũmũhaka maguta ma mũbani. Mwĩhoko ũthiĩte, ũthikĩtwo hamwe na Kristo mbĩrĩra-inĩ, ũcio warĩ mũthenya wa Thabatũ ũrĩkũ kũrĩ arutwo! Ngoro ciao ciarĩ na kĩeha na gũconoka, na gũtirĩ Mũhonokia wa tha na kĩeha kĩa kũmaiguĩra, ũrĩa ũtũũro wake waiyũrĩtwo nĩ ciĩko cia ũtugi na tha, hakuhĩ na o wa kũmahooreria na kũmaũmĩrĩria. Maatigĩtwo na kĩeha kĩnene atĩa!
GSAM 69Maũndũ ma Kũgegania Rũciinĩ rwa Kũriũka
GSAM 69.1Rũciinĩ rwa mũthenya wa mbere wa kiumia nĩrũkĩte! Nĩ maũndũ megaana atĩa igũrũ na thĩ! Mũraika ũrĩ na hinya nĩaikũrũka kuuma mĩciĩ ĩrĩa ya riiri agooka mbĩrĩra-inĩ ya Jusufu, na ndũmĩrĩri ĩrĩa ĩraatha Mũrũ wa Ngai ariũke. “Na rĩrĩ, gũgĩkorwo na gĩthingithia kĩnene kĩa thĩ, tondũ mũraika wa Mwathani nĩaikũrũkire kuuma igũrũ, agĩũka agĩgaragaria ihiga akĩrĩeheria mũrango-inĩ, na akĩrĩikarĩra. Ũthiũ wake watariĩ ta rũheni, na nguo ciake ciarĩ njerũ ta ira: na tondũ wa kũmũtigĩra, arangĩri makĩinaina, makĩhana ta andũ akuũ.”46 “Mĩĩrĩ mĩingĩ ya andũ arĩa aamũre arĩa maarĩ makomete ĩkĩriũka, na thuutha wa kũriũka gwake makiuma mbĩrĩra-inĩ, magĩtoonya itũũra rĩrĩa itheru, makĩoneka nĩ andũ aingĩ.”47 Ĩcĩrĩria ageni ta acio Jerusalemu, mĩrango-inĩ ya arata ao, marĩ na ndũmĩrĩri atĩ Kristo ũrĩa waambĩtwo mũtharaba-inĩ nĩariũkĩte kuuma kũrĩ arĩa akuũ, na atĩ o nao nĩmacooketio muoyo nĩ hinya wake, nĩguo matuĩke aira a kũriũka gwake. Nĩ ũndũ wa gũciarũka warĩ gatagatĩ ka arutwo na atumia arĩa aamũre, magĩteng'era kũ na kũ kũheana ũhoro ũrĩa mwega atĩrĩ, “Nĩariũkĩte kuuma kũrĩ arĩa akuũ, tondũ nĩtũmuonete na tũkaaria nake!”
GSAM 69Jesũ Nĩathiĩte na Magũrũ Gĩcagi-inĩ
GSAM 69.2“Na rĩrĩ, arĩa eerĩ ao magĩthiĩ o mũthenya ũcio gĩcagi-inĩ gĩetagwo Emau, kĩarĩ hakuhi fũrongi mĩrongo ĩtandatũ [mairo mũgwanja na nuthu] kuuma Jerusalemu. Nao makaragia hamwe maũndũ macio mothe maarĩ mekĩkĩte. Na rĩrĩa maaragia na makĩũrania, Jesũ we mwene agĩkuhĩrĩria, agĩthiĩ nao. No maitho mao nĩmagirĩrĩirio nĩguo matikamũmenye. Akĩmooria atĩrĩ, Mũrĩ mũkiaranagĩria maũndũ marĩkũ mũgĩthiĩ na njĩra, na mũkarĩ na kĩeha? Na ũmwe wao, ũrĩa wetagwo Kileopa, akĩmũcookeria atĩrĩ, We wiki nowe mũgeni Jerusalemu, ũrĩa ũtoĩ maũndũ marĩa mekĩkĩte kuo matukũ maya? Akĩmooria atĩrĩ, Maũndũ marĩkũ? Makĩmwĩra atĩrĩ, Maũndũ ma Jesũ wa Nazarethi, ũrĩa warĩ mũrathi ũrĩ na hinya wa ciĩko na wa ciugo mbere ya Ngai na mbere ya andũ othe: na ũrĩa athĩnjĩri-Ngai arĩa anene na aathani aitũ maamũneanire atuĩrwo ciira wa gĩkuũ, na makĩmwamba mũtharaba-inĩ. No ithuĩ nĩtwĩhokete atĩ we nĩwe ũngĩacookereirie Isiraeli wĩyathi: na o na maũndũ macio mothe, ũmũthĩ nĩ mũthenya wa gatatũ kuuma maũndũ macio mekĩke. Ĩĩ, na atumia amwe a gĩkundi giitũ nĩmatũmageganĩtie, arĩa mathiĩte mbĩrĩra-inĩ rũciinĩ tene; na rĩrĩa matoonire mwĩrĩ wake, magĩũka makiuga atĩ nĩmoonete o na kĩoneki kĩa araika, arĩa maamĩrire atĩ nĩ mũgima. Na andũ amwe arĩa twarĩ nao magĩthiĩ mbĩrĩra-inĩ, na magĩkora ũguo o atumia moigĩte: no we matiamuonire.
GSAM 70.1“Hĩndĩ ĩyo akĩmeera atĩrĩ, Inyuĩ arĩa matarĩ ũũgĩ, na arĩa macererwo nĩ ngoro kũĩtĩkia maũndũ mothe marĩa arathi maaririe: githĩ Kristo ndaabataraga kũnyamario na maũndũ maya, na agĩe riiri wake? Na akĩambĩrĩria na Musa na arathi othe, akĩmataũrĩra maũndũ marĩa maamwaragia thĩinĩ wa Maandĩko mothe.”48 Rĩrĩa endaga kũrĩa irio hamwe nao, akĩenyũranga mũgate na agĩcookia ngaatho, “na maitho mao makĩhingũka, makĩmũmenya.... Nao makĩĩrana atĩrĩ, Githĩ ngoro ciitũ itiaakanaga thĩinĩ witũ, rĩrĩa aaragia na ithuĩ njĩra-inĩ, na rĩrĩa aatũhingũrĩraga Maandĩko?”49
GSAM 70.2Rĩu, mũthia-inĩ, thuutha wa gũtaũrĩrwo ũhoro ũcio wega mũno, arutwo nĩmangĩhota kuona atĩ wĩra wa Mũhonokia warĩ na gĩkuũ na kũriũka. No ũhoro wa ũthamaki wake makawona atĩa?
GSAM 70.2“Nĩamoonirie na maũndũ maingĩ matarĩ nganja atĩ nĩ mũgima thuutha wa kũnyamario gwake, akĩonekaga nĩo matukũ mĩrongo ĩna, na akĩaragia ũhoro wa maũndũ ma ũthamaki wa Ngai; na, arĩ mũcemanio-inĩ hamwe nao, akĩmaatha matikoime Jerusalemu, no meterere kĩĩranĩro kĩrĩa kĩa Ithe, kĩrĩa, oigire atĩrĩ, mũiguĩte kuuma kũrĩ niĩ. Tondũ Johana ti-itherũ nĩabatithĩtie na maaĩ; no inyuĩ nĩmũkabatithio na Roho Mũtheru thutha wa matukũ matigana maingĩ.
GSAM 71Nĩũgũcookia Ũthamaki Rĩu?
GSAM 71.1“Nĩ ũndũ ũcio, rĩrĩa maacemanĩrĩirie hamwe, makĩmũũria makiuga atĩrĩ, Mwathani, nĩũgũcookia ũthamaki kũrĩ Isiraeli ihinda rĩrĩ? [o ta kuuga atĩ, Nĩtũrutĩtwo atĩ warĩ na bata wa kuambwo mũtharaba-inĩ na kũriũka kuuma kũrĩ arĩa akuũ, o ta ũrĩa Maandĩko moigĩte; no githĩ ndũgũcookia ũthamaki rĩu?] Nake akĩmeera atĩrĩ, Ti wanyu kũmenya mahinda kana matukũ marĩa Baba eekĩĩte ũndoria-inĩ wake mwene. No nĩmũkaheo hinya, Roho Mũtheru aakinyire kũrĩ inyuĩ: na nĩmũgatuĩka aira akwa Jerusalemu, na Judea guothe, na Samaria, o nginya mũthia wa thĩ. Na aarĩkia kwaria maũndũ macio, akĩoywo igũrũ makĩmuonaga; na itu rĩkĩmũhithĩra maitho-inĩ mao. Nao makĩrora igũrũ matarathũka rĩrĩa aambataga, andũ eerĩ magĩrũgama hakuhĩ nao, mehumbĩte nguo njerũ; nao makiuga atĩrĩ, Inyuĩ andũ a Galili, mũrũgamĩte haha mũkirora igũrũ nĩkĩ? Jesũ ũyũ o, ũrĩa woetio kuuma kũrĩ inyuĩ agathiĩ igũrũ, nĩagacooka o na njĩra ĩrĩa mũmuonete agĩthiĩ igũrũ.”50
GSAM 71Jesũ Nĩagũtũũra Igũrũ Nginya Ihinda rĩa Gũcookia Maũndũ Mothe
GSAM 71.2Rĩu Mũhonokia aamatigĩte, na ti-itherũ nĩmaamuonete “akĩambata agĩcooka kũrĩa aarĩ o mbere,” nĩmaarĩ na ũtigĩrĩri atĩ Roho Mũtheru nĩakamaruta ũhoro wa ihinda rĩrĩa ũthamaki ũgooka. Nĩ ũndũ ũcio Petero, thuutha wa kũamũkĩra Roho, akĩruta andũ oigire atĩrĩ, “Nĩagatũma Jesũ Kristo, ũrĩa wahunjĩirio kũrĩ inyuĩ o mbere: ũrĩa no nginya igũrũ rĩmũnyiite nginya mahinda ma gũcookia maũndũ mothe, marĩa Ngai aaririe na tũnua twa arathi ake othe aamũre kuuma kwambĩrĩria kwa thĩ.”51
GSAM 71.3Roho Mũtheru nĩaheire mũtũmwo Petero o na ũhoro wa ma wa thĩ icio ithatũ: Ya mbere, ĩrĩa yarĩ mbere ya Mũiyũro, ĩrĩa yathũkirwo na maaĩ; ya keerĩ, thĩ ĩno ya rĩu ĩrĩa ĩigĩirwo mwaki, mwaki ũrĩa ũigĩtwo thĩinĩ wa thĩ, o ta ũrĩa Revised Version yandĩkĩte, mwaki ũrĩa ũgaatuĩka wa kũniina, wa kũanangia na wa kũthũkia andũ arĩa matetĩkĩtie Ngai; ya gatatũ, thĩ ĩrĩa njerũ, “kũrĩa ũthingu ũtũũraga;” kana, ta ũrĩa andũ amwe mataũraga, “kũrĩa andũ arĩa athingu magaatũũra.”52
GSAM 72.1Mũtũmwo Paũlũ nĩataũrire ũhoro wa kũriũka kwa andũ a Ngai, na wa andũ ake othe aamũre gũcenjio kuuma kũrĩ arĩa makuaga matuĩke arĩa matagakua, “kahinda ga gũthũkana rĩitho, karumbeta ka mũthia gakihuhwo.” Nĩeerire Akorintho atĩ rĩu Kristo arĩ gĩtĩ-inĩ kĩa ũthamaki kĩa Ithe, na nĩagũikara ho nginya thũ ciake ciothe ikenyererwo thĩ ya ũndoria wake. Ũguo nĩ kuuga atĩ, nginya Ithe amũhe ũthamaki moko-inĩ make, ũthamaki wake, ta ũrĩa kwarathĩtwo thĩinĩ wa Danieli 7:13, 14; Thaburi 2:8, 9. Kũrĩ kanitha wa Thesalonike, nĩataũrire gũũka kwa Kristo na kũriũka ta mwĩhoko wao wa wiki, na atĩ maũndũ macio nĩmo maarĩ na ũhooreria wa ma rĩrĩa arĩa mendete maatiganĩtio nao nĩ guoko kwa gĩkuũ.53
GSAM 72Ihinda rĩa Gũcooka kwa Mwathani Rĩtamenyeke
GSAM 72.2O nginya hĩndĩ ĩyo, kanitha ndwarĩ na ũmenyo ũtigĩrĩru wa ihinda rĩrĩa Mwathani angĩacookire. Rĩrĩa mũtũmwo oigire marũa-inĩ make ma mbere kũrĩ Athesalonike atĩrĩ, “Ithuĩ arĩa tũrĩ muoyo na tũtigĩte nĩtũkoetio igũrũ,” ariũ a Ithe witũ mataũkĩirwo atĩ aarĩ na wendi wa kuuga atĩ Kristo nĩagooka amwe ao magĩrĩ muoyo. Marũa-inĩ make ma keerĩ, nĩarũngĩrĩirie mataũrĩre mao ma mahĩtia ma marũa make, na akĩmeera atĩ “mũthenya ũcio ndũgooka, tiga rĩrĩa gũtiganĩra wĩtĩkio kũrĩambĩrĩria, na mũndũ ũrĩa wa mehia aguũrĩrio, mũrũ wa kũniinwo; ũrĩa ũreganaga na Ngai na akĩĩnengereria igũrũ rĩa o kĩndũ gĩothe gĩĩtagwo Ngai, kana kĩrĩa gĩthaithagwo.”54
GSAM 72Gũtiganĩra Wĩtĩkio
GSAM 72.3Na o na hĩndĩ ĩyo kanitha watigĩtwo agĩtangĩtanga nduma-inĩ ũhoro-inĩ wa ihinda rĩa gũũka gwa Kristo gwa keerĩ. Ariũ a Ithe witũ nĩmaarutĩtwo atĩ nĩgũgakorwo na gũtiganĩra wĩtĩkio; no kĩũria kĩarĩ atĩ nĩgũgũtũũra ihinda rĩigana atĩa. Thutha-inĩ mũcookio nĩwaheirwo Johana rĩrĩa aarĩ kĩoneki-inĩ gĩcigĩrĩra-inĩ kĩa Patimo, na marũũri marĩa marĩ mĩrango-inĩ ya ikũmi na ĩĩrĩ na ya ikũmi na ĩtatũ ya Ũguũrĩrio, “ihinda, mahinda, na nuthu ya ihinda,” “mĩeri mĩrongo ĩna na ĩĩrĩ,” na “matukũ magana ikũmi na meerĩ na mĩrongo ĩtandatũ” (mĩaka); no ũndũ ũrĩa ũngĩamenyithirie kwambĩrĩria kwa ihinda rĩu inene ndwarĩ wekĩkĩte. Nĩ ũndũ ũcio kanitha warĩ o na mwĩhoko, ũkĩeterera gũũka kwa Kristo, ũtaamenya na ũtigĩrĩru ihinda rĩrĩa akaoneka; tondũ ihinda rĩu rĩa thĩna rĩathira, kanitha wa “Matigari” ũngĩatigariirwo nĩ kahinda kanini ga kũrũa na gũtooria.55
GSAM 73.1Maandĩko ma Kĩrĩkanĩro Kĩerũ makĩkinya mũthia, ũhoro wa gũũka gwa Kristo gwa keerĩ nĩũigĩtwo mbere iitũ ũrĩ mũtheri. Hakuhi mũhari ũmwe wa mĩhari o mĩrongo ĩtatũ nĩũrĩ na ũndũ ũrĩa ũgweta gũũka gwa Mwathani witũ Jesũ Kristo gwa keerĩ. Igũrũ rĩa ũhoro ũcio, na mũikarĩre wa kanitha ũhoro-inĩ wa mwĩhoko ũcio mahinda-inĩ marĩa mahĩtũkĩte nginya matukũ maya, Robert Patterson, D.D., nĩarĩtie ũũ gathĩti-inĩ getagwo Interior, thĩ ya kĩongo “Mwĩhoko Ũrĩa Ũrathimĩtwo”:—
GSAM 73Mĩaka Ngiri Ĩmwe ya Thĩ Ĩno—Patterson
GSAM 73.2“Rĩrĩa Mwathani witũ aatigire kanitha wake thĩ agĩthiĩ kũrĩ Ithe, nĩawũtigire ũrĩ na kĩeha. Arutwo ake magana matano nĩmathiũrũrũkĩirio nĩ thĩ yothe ya thũ ciake, iria ciarĩ ithondeketwo ndini-inĩ na thirikari-inĩ irĩa ciarũaga na Kristo nĩ ũmwe wa arĩa maarĩ na ũũgĩ mũnene makĩria, ũrĩa warĩ mũiyũru wa rũthũũro rũrĩ ũrũrũ mũno, na ũrĩa warutĩtwo nĩ ũmenyeru wa mahinda maingĩ njĩra iria ciarĩ na hinya makĩria cia kũniina. Mwathani nĩamenyaga ũgwati ũrĩa twarĩ naguo; na ndaarahũthirie ũhoro wayo maario-inĩ make ma mũthia, o na ndeeranĩire atĩ rũthũũro rwa thĩ na thĩna wa kanitha nĩigathira kana igatuĩka nini. No nĩeeranĩire atĩ we mwene nĩagacooka ahehenje thũ ciake, na atĩ nĩagatũnyiita nginya mũthenya ũcio mũrathime. ‘Thĩ nĩĩmũthũũire. Thĩinĩ wa thĩ nĩmũgakorwo na thĩna. Nĩmũkarĩra na mũcakaye, no thĩ nĩĩgakenaga. Nĩmũgakorwo na kĩeha, no kĩeha kĩanyu nĩgĩgacookio gĩkeno.... Nĩ ũndũ ũcio rĩu mũrĩ na kĩeha, no nĩngũmũona rĩngĩ, na ngoro cianyu nĩigakenaga, na gũtirĩ mũndũ ũrĩmũtunya gĩkeno kĩanyu. Ndathiĩ, nĩngũcooka rĩngĩ, ndĩmũoe mũũke kũrĩ niĩ, nĩguo kũrĩa ndĩ, o na inyuĩ mũkoragwo kuo.’
GSAM 74.1“Ũcio nĩguo warĩ mwĩhoko ũrĩa ũrathimĩtwo wa gũcooka gwake we mwene, ũrĩa aahooreririe naguo kanitha wake ihinda rĩrĩa we mwene aathiire. Ihinda-inĩ rĩothe rĩa gũkorwo atarĩ haha, oigire atĩ no nginya tũnyamarĩke; na no ũguo gũtuĩkĩte. Angĩkorwo nĩtũgakorwo na ihinda rĩa thayũ wa maũndũ ma thĩ hĩndĩ ĩrĩa atarĩ haha, kana kanitha wake akũhonokio kuuma kũrĩ mĩtharĩkĩro ya thĩ, kana nĩgũgakorwo na ihinda rĩa ũtheru rĩrĩa nyeki ĩrĩa njũũru ĩtangĩakurire gatagatĩ ka ngano, kana rĩrĩa agooka nĩakaamũkĩrwo na gĩkeno nĩ andũ a thĩ ĩiyũrĩtwo nĩ riiri wa Mwathani, kana o na ahote gũkora wĩtĩkio thĩ, ũcio ũkaatuĩka ũndũ wa kũmũgegania mũno ũrĩa ataarĩ eterete. Jesũ ndaarĩ oĩ ũhoro wa mĩaka ĩno ngiri ĩmwe. Tũroiga atĩ ndaarĩ oĩ ũhoro wayo, tondũ ndaatũheire ũhoro wayo; na we oigaga atĩrĩ, ‘Nĩndamwĩtĩte arata, tondũ maũndũ mothe marĩa njiguĩte kuuma kũrĩ Baba nĩndamũmenyithĩtie.’ No thĩinĩ wa maario make mothe na ngerekano ciake gũtirĩ o na kanini ka ũndũ ũkwonania atĩ twagĩrĩirwo nĩ kwĩhoka ihinda rĩa thayũ kana rĩa riiri mbere ya gũũka gwake. O na atũmwo matarĩ oĩ ũhoro wa mĩaka ngiri ĩmwe ĩtarĩ Kristo. Ihinda-inĩ rĩa mĩaka magana matatu thuutha wa gũthiĩ kwa Mwathani witũ, mwĩhoko ũrĩa ũrathimĩtwo wa kanitha warĩ mwĩhoko wa gũcooka gwake.
GSAM 74.2“No rĩrĩa, thĩinĩ wa gũthiĩ na mbere kwa gũtiganĩra wĩtĩkio kũrĩa kwarathĩtwo, mũhiki wa Kristo aambĩrĩirie kwĩhooreria na ũrata wa athamaki a thĩ hĩndĩ ĩrĩa ataarĩ hamwe na Kristo, nĩweehirie maitho make igũrũ rĩa mwena wa irathĩro o ũrĩa gwangĩetererwo, na akĩmeheria ũhoro-inĩ wa gũcooka kwa Mwathani wake, ũrĩa ũngĩaniinire ũnene wake wa maũndũ ma thĩ. Rĩrĩa Arũngĩrĩria a kanitha meekĩrire karumbeta ka Ũhoro-ũrĩa-Mwega tũnua-inĩ twao ... irooto cia mĩaka ngiri ĩmwe ĩtarĩ Kristo ikĩeherio o rĩmwe, ... na kanitha ũkĩambĩrĩria rĩngĩ kweterera gũũka kwa Mwathani gũthũkia mũregi-Kristo.... Marũa-inĩ mao, mahunjia-inĩ mao na kwatura wĩtĩkio kwao, Arũngĩrĩria a kanitha nĩmahunjirie mwĩhoko wao wa gũũka kwa Kristo mbere ya mĩaka ngiri ĩmwe.
GSAM 74.3“Kĩama kĩa Westminster nĩgĩkĩrĩkĩtie kwatura wĩtĩkio gwakĩo na ciugo cia kwonania wĩtĩkio wao kũrĩ gũũka kwa Mwathani gwa keerĩ, na ciugo iria ciataũra na ũkinyanĩru wĩtĩkio wa arĩa metĩkĩtie atĩ Kristo nĩagooka mbere ya mĩaka ngiri ĩmwe. Nĩmaanĩrĩire na ciugo ici cia ũritũ: ‘O ta ũrĩa Kristo endaga tũtigĩrĩrĩke atĩ nĩgũgakorwo na mũthenya wa ciira, nĩguo andũ othe magirĩrĩrio kwĩhĩhia, na o na arĩa metigĩrĩte Ngai mahoorerio makĩria mathĩna-inĩ mao, no ũguo endaga mũthenya ũcio ũtamenyeke nĩ andũ, nĩguo meeherie wĩhoke wothe wa mwĩrĩ, na matũũre meiguĩte, tondũ matioĩ nĩ ithaa rĩrĩkũ Mwathani agooka: na matũũre mehaarĩirie kuuga atĩrĩ, Ũka, Mwathani Jesũ: na ũũke na ihenya!’56
GSAM 75.1“Maagu maitũ arĩa maarũngĩrĩirie kanitha nĩmaũmĩrĩirie ngoro ciao na kweterera gũũka kwa Mwathani, na makĩũmĩrĩriania na mũgambo ũyũ, ‘Rũgamai handũ ha mbaara! Tondũ nĩarooka na mbũtũ nene cia ũteithio,’ meciiria marĩa rĩu mahũthĩrĩtwo rwĩmbo-inĩ rwa gũcokereria wĩtĩkio rũmenyeke mũno, no maamenyeke nĩ Andũ a Kĩĩranĩro arĩa a tene a Scotland.
GSAM 75.2“No kahinda gatiganene thutha-inĩ, gũtiganĩra wĩtĩkio gwa keerĩ gũkĩambĩrĩria gatagatĩ ka makanitha marĩa maarũngĩrĩirio. Scotland kwetĩtwo Ũrũmĩrĩri wa Harĩa ha Gatagatĩ; England, Ũrũmĩrĩri wa Arius, na mahinda ma hakuhĩ makĩria, Ũrũmĩrĩri wa Kanitha Ĩtĩkĩrĩtie Meciiria Maingĩ; na America gũkiĩta Wĩtĩkio wa Ũmwe wa Ngai; na Germany, Wĩhoke wa Meciiria ma Mũndũ. Na ũndũ wa gũtua meciiria ma mũndũ mũtuĩ wa ciira, na ũrori witũ wa mahinda maya ũrĩa mũnini mũno ũtuĩke ũira, na gũkaana atĩ kũrĩ ũndũ ũngĩhota kwĩkĩka tiga na njĩra ya mawatho ma maũndũ marĩa maumbĩtwo marĩa moonetwo, wĩtĩkio ũcio ũgĩcũũrĩria Jesũ ũkamũtua mũrutani wa Kĩyahudi, ũrĩa watongoretie mahinda make hanini, no ũtaarĩ oĩ o na hanini ũhoro wa ũmenyo wa ũtuĩria wa mahinda maya. Nĩ ũndũ ũcio, meciiria ma mũndũ ta ũcio gũcooka kuuma thĩ ĩrĩa ĩtoonekaga gũthamaka thĩ, makĩigwo hamwe na ngano cia Ahibirania.
GSAM 75Daniel Whitby Ũhoro-inĩ wa Mĩaka Ngiri Ĩmwe
GSAM 75.3“Ciĩranĩro cia gũũka gwake gwa keerĩ na gũthamaka thĩ nĩciataũrĩtwo kuuga tu gũtamba kwa Ũhoro-ũrĩa-Mwega wake, na gĩcunjĩ kĩnene kĩa thĩ gwĩtĩkĩra Ũkristiano ihinda rĩa mĩaka ngiri ĩmwe, kana, ta ũrĩa andũ amwe meeciiragia, mĩaka 360,000; ihinda rĩrĩa andũ mangĩathiire na mbere na ũũgĩ wa ũtũũro ũthondekete, na makagĩa na thayũ na ũtonga ũrĩa ũtaarĩ warĩho o na rĩmwe. Na mũthia-inĩ wa ihinda rĩu inene mũno, rĩrĩa meciiria ma mũndũ wa o hĩndĩ matangĩahotire kũrĩkinyĩra, no gũgĩe na gũthingithĩka kũnene kwa maũndũ marĩa maumbĩtwo, na kungĩoigirwo atĩ Mwathani nĩagooka ahehenje thĩ, na eete andũ othe ciira-inĩ. Meciiria maya nĩmataũrĩirwo wega na makĩmenyithanĩtio nĩ mũtaũri wa Maandĩko Mũingereza wetagwo Whitby [Daniel Whitby nĩakuire mũaka wa 1726], ũrĩa marũa make marĩa maacabirwo monanagia atĩ aarĩ mũrũmĩrĩri wa Arius, no mataũrĩro make ma Maandĩko nĩmendekete nĩ andũ arĩa maarĩ ta we, na mĩaka ĩyo ngiri ĩmwe yake ya ngano nĩyaamũkĩirwo na gĩkeno nĩ andũ aingĩ arĩa maheagwo mbeca cia kũmatũũria na arata a makanitha ma thirikari a Europe, arĩa maarũmĩrĩire wĩtĩkio ũrĩa mũtũũre, tondũ nĩyameeranĩire ihinda inene rĩa kũamũkĩra icunjĩ cia ikũmi na gĩtĩĩo. Na ũndũ wa hinya wao, nĩyarehirwo America, kũrĩa yaahũthĩrirwo o rĩmwe ta kĩndũ gĩa kũhũthĩra ciugo-inĩ iria njiganĩru cia kũhurunjia andũ na ciugo-inĩ cia mũthia cia maario.”
GSAM 76.1Ũguo nĩguo meciiria maarĩ mĩena-inĩ ĩtarĩ ĩmwe ya thĩ, tũgĩkuhĩrĩria ihinda rĩrĩa Mwathani aatũmire mũkaana ũrĩa wa ũritũ wa gũũka gwake, o na kũrĩ “mĩrango-inĩ.”
Notes
- Galatia 4:4, 5. ↩
- Roma 16:25-27. ↩
- Efeso 3:3-9. ↩
- Mwendwa wa Mahinda, mĩ. 29, 30-34. ↩
- Luka 2:26. ↩
- Luka 2:28-38. ↩
- Luka 3:15-17. ↩
- Johana 1:29-34. ↩
- Matayo 3:16, 17. ↩
- Johana 10:41. ↩
- Luka 3:23. ↩
- Luka 4:16-21. ↩
- Mariko 1:15. ↩
- Atũmwo 10:38; Johana 3:2. ↩
- Johana 14:8-11. ↩
- Mwendwa wa Mahinda, r. 215. ↩
- Luka 7:19-22; Matayo 11:4. ↩
- Matayo 4:17. ↩
- Matayo 10:7. ↩
- Luka 10:9. ↩
- Johana 7:46. ↩
- Matayo 12:23. ↩
- Matayo 13:54, 55. ↩
- Johana 10:24. ↩
- Johana 6:15. ↩
- Johana 6:62. ↩
- Matayo 16:20-22; Mariko 9:31. ↩
- Matayo 16:28; Luka 9:27. ↩
- Petero wa Keerĩ 1:16-19. ↩
- Matayo 17:22, 23. ↩
- Matayo 18:1; Mariko 9:33, 34. ↩
- Matayo 19:27, 28; Luka 22:28-30. ↩
- Matayo 20:20-24. ↩
- Johana 11:47, 48. ↩
- Johana 12:15. ↩
- Johana 12:19. ↩
- Luka 19:40. ↩
- Johana 12:32-34. ↩
- Johana 13:33-36. ↩
- Johana 14:1-3. ↩
- Luka 19:11-15. ↩
- Mathayo 24:3. ↩
- Mathayo 24: Luka 21; Mariko 13. ↩
- Mariko 14:50. ↩
- Mariko 9:10. ↩
- Mathayo 28:2-4. ↩
- Mathayo 27:52, 53. ↩
- Luka 24:13-27. ↩
- Luka 24:31, 32. ↩
- Atũmwo 1:6-11. ↩
- Atũmwo 3:20, 21. ↩
- 2 Petero 3:5-13. ↩
- 1 Athesalonike 4:13-18. ↩
- 2 Athesalonike 2:3, 4. ↩
- Ũguũrĩrio 12:17. ↩
- Kwatura Wĩtĩkio, Mũrango 33, gĩcunjĩ 3. ↩