Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
24 / 31
24 / 31

Mũrango 21 — Guoko Gũrĩa Gũtongoragia Wĩra-inĩ

John Norton Loughborough

GSAM 322.1“Nĩngũkũhe ũmenyo na ngũkũrute njĩra ĩrĩa ũkwagĩrĩirwo nĩ gũthiĩ nayo.”1

GSAM 322.2Kũrĩ mũndũ ũrĩa wĩhokaga Mwathani, ũmenyereri wake nĩwonekaga hĩndĩ ciothe. No nĩkũgĩaga na mahinda ma kũmenya ũmenyereri ũcio na njĩra ya mwanya, ta rĩrĩa mũndũ ahonokio maũndũ mooru na maũndũ ma kũmũhũũra, marĩa monekaga na marĩa matonekaga, na rĩrĩa Ngai aheana mĩanya ya mwanya ya gũtambia ũhoro wake wa ma. Mũrango ũyũ ũkwaria ũhoro wa maũndũ macio.

GSAM 322Kĩoneki kĩa Mbere kũu Michigan

GSAM 322.3Mweri wa gatano, 1853, Mũthuri White na mũtumia wake nĩmathire gũcera Michigan. Rĩu nĩrĩo rĩarĩ ihinda rĩao rĩa mbere rĩa gũthiĩ ithũĩro rĩa Buffalo, N.Y. Thabatũ ya mũthia ya mweri wa gatano maarĩ Tyrone, na hau Mũtumia wa White akĩonio kĩoneki kĩa ikundi iria itiganĩte cia Amenyereri a Thabatũ bũrũri-inĩ ũcio, hamwe na maheano ma gũkaania ũhoro wa maũndũ marĩa mangĩamarũire. Mweri wa gatandatũ 2, arĩ Jackson, nĩandĩkire maratathi manene 8, akĩhũthũra maũndũ mamwe marĩa aonetio. Nĩaheire kĩandĩko kĩa kĩoneki kĩu kĩarĩ kĩandĩke na karamu ga gũcora, na kĩrĩkanĩro atĩ nĩngamwandĩkĩra kĩngĩ gĩthomagĩka wega na karamu na wino.

GSAM 322Mũtumia Wĩtigaga Atĩ Nĩ Mũtheru

GSAM 322.4Thĩinĩ wa maũndũ mangĩ marĩa aonetio, nĩkwahũthũrirwo ũhoro wa mũtumia wageragia gwĩingĩthia gatagatĩ-inĩ ka andũ aitũ. Nĩaugire atĩ mũtumia ũcio eetigaga atĩ nĩ mũtheru mũno. Mũtumia wa White ndarĩ akomanĩte nake o na rĩmwe, na ndamenyaga ũhoro wake tiga ũrĩa aheirwo kĩoneki-inĩ gĩkĩ. Ndaahũthũrire o mĩtugo ya mũtumia ũcio tu, no ningĩ nĩaugire atĩ rĩrĩa angaamũũkĩrwo, nĩangĩethondekire ũthiũ ta wa mũndũ mũtheru, oige atĩ, “Mwathani—nĩoĩ—ngoro—yakwa.” Nĩaugire atĩ mũtumia ũcio aarĩ wa gũthiĩ akĩrũrũũra bũrũri hamwe na mwanake, nayo mũthuuri wake, ũrĩa warĩ mũkũrũ, aikaraga mũciĩ akĩruta wĩra wa kũmahe indo cia gũthiĩ na mbere na mĩtugo yao mĩũru. Mũtumia wa White nĩaugire atĩ Mwathani nĩamwonetie atĩ, “o na gũtuĩka mũtumia ũcio etigaga atĩ nĩ mũtheru, we na mwanake ũcio nĩmarĩ na mahĩtia ma gũthũkia watho wa mũgwanja.” Ndĩ na kĩandĩko kĩa ũhoro ũcio mũhuko-inĩ wakwa, nĩndetereire ndĩ na kĩeha kĩa kuona ũrĩa maũndũ mangĩthiire.

GSAM 323Mũcemanio wa Vergennes, Mich.

GSAM 323.1Nĩtwagĩire na mĩcemanio kũu Jackson, Battle Creek, Bedford, na Hastings, na thuutha ũcio tũgĩũka Vergennes, gĩcigo-inĩ kĩa Kent, harĩa twacokire kũmenya atĩ nĩho mũtumia ũcio atũũraga. Twakinye harĩa twarĩ tũrĩ raare mweri wa gatandatũ 11, gũtigairie hanini Thabatũ ĩambĩrĩrie. Twarĩ tũgũikara mũciĩ wa Mũthuri wetagwo White, ũrĩa tene aarĩ mũhunjia wa kanitha wa Akristiano. Tondũ bũrũri ũcio nĩrĩo waarĩ ũcambĩrĩria gũtũũrwo, mĩcemanio iitũ nĩyathondekeirwo harĩa haarĩ na nyũmba nene ya kũiga magetha, ĩrĩa yarĩ yakĩtwo ihinda rĩu, yaarĩ mairo 3 mbere. Na mũtumia ũrĩa onekete kĩoneki-inĩ, o ta ũrĩa kwacokire kũmenyeka, atũũraga mairo mangĩ 2 gũkĩra handũ hau ha mũcemanio.

GSAM 323Ũira kũrĩ Mũtumia wa Kĩyo Kĩtarĩ na Ũũgĩ

GSAM 323.2Mweri wa gatandatũ 12, thaa 10:30 rũciinĩ, nĩtwacemanirie nyũmba-inĩ ĩyo ya kũiga magetha tũgĩe na mũcemanio. Mũtumia wa White aikarĩte mũthia wa kĩmotho wa gĩtĩyo kĩrĩa kĩarĩ kĩigĩrĩirwo ahunjia; niĩ ndaikarĩte hakuhĩ nake, Mũthuri Cornell aikarĩte hakuhĩ na niĩ, na Mũthuri White aarĩ mwena wa ũrĩo wa gĩtĩyo kĩu, akĩaria. Thuutha wa kwaria ta ndagĩka 15, mũkũrũ na mwanake magĩtoonya hamwe, magĩikara gĩtĩ-inĩ kĩa mbere kĩarĩ hakuhĩ na gĩtĩyo kĩu. Maarĩ hamwe na mũtumia mũraihu, mũnyinyi wa mwĩrĩ, wa rũũru rũirũ, ũrĩa waikarire hakuhĩ na mũrango. Mũthuri White aarĩkia ũhoro mũkuhĩ, Mũtumia wa White akĩrũgama, akĩambĩrĩria ciugo ciake na kwaria ũhoro wa ũmenyereri ũrĩa ahunjia maagĩrĩirwo nĩ kũgĩa naguo nĩguo matigathũkie wĩra ũrĩa maheirwo, akĩhũthĩra mũhari ũyũ: “Inyuĩ arĩa mũkuũaga indo cia Mwathani, tuĩkai atheru.” Nĩaugire atĩ ti mũbango wa Ngai kwĩta mũtumia arũrũũre bũrũri hamwe na mũndũ-mũrũme ũngĩ o wothe tiga mũthuuri wake. Mũthia-inĩ akĩuga o kĩrĩ ũhoro atĩ,

GSAM 323.2“Mũtumia ũcio waikara hakuhĩ na mũrango ihinda inini ihĩtũku augaga atĩ Ngai nĩamwĩtĩte ahunjagie. Arũrũũraga na mwanake ũyũ waikara o rĩu hau mbere ya metha, nayo mũkũrũ ũyũ, mũthuuri wake—Ngai amũiguĩre tha!—arutaga wĩra mũritũ mũciĩ nĩguo aone indo iria mahũthagĩra gũthiĩ na mbere na waganu wao. Etigaga atĩ nĩ mũtheru mũno—atĩ nĩatheretio—no o na etige ũtheru ũguo wothe, Ngai nĩanyonetie atĩ we na mwanake ũyũ nĩmarĩ na mahĩtia ma gũthũkia watho wa mũgwanja.”

GSAM 324.1Andũ othe arĩa maarĩ hau nĩmooĩ atĩ Mũtumia wa White ndarĩ onete andũ acio o na rĩmwe nginya rĩrĩa maatoonyire nyũmba-inĩ ĩyo ya magetha. Ũrĩa aamatoorire na akĩhũthũra mĩtugo yao ũguo, nĩwagwatire meciiria ma arĩa maarĩ hau, ũkĩongerera wĩhoko wao na ũkĩratĩra wĩtĩkio wao kũrĩ cioneki.

GSAM 324Ciugo Iugĩtwo O ta Ũrĩa Ciarathĩtwo

GSAM 324.2Mũtumia wa White akĩheana ũira wake, andũ nĩmacuuthagĩrĩria Mũtumia wa Alcott, ũrĩa wakũũkagĩrwo, makĩenda kuona ũrĩa angĩamũkĩrire ciugo iria ciarĩ iroigwo, na ũrĩa angĩekire na oige. Korwo ndaarĩ na mahĩtia macio meekĩrwo, andũ nĩmangĩetereire arũgame agĩte ũhoro ũcio wothe. Na korwo nĩaarĩ na mahĩtia na agĩthũkĩte mũno, nĩangĩahotire gũkaana ũhoro ũcio wothe, o na aarĩ oĩ atĩ nĩ wa ma. No nĩekire o ũrĩa ũira waugire angĩekire angĩamũũkĩrwo. Akĩrũgama kahora, maitho mothe makamũrora, na akĩthondeka ũthiũ ta wa mũndũ mũtheru, akĩuga kahora atĩ, “Mwathani—nĩoĩ—ngoro—yakwa,” na agĩcooka gũikara thĩ atarĩ oigire kiugo kĩngĩ. Nĩaugire o ũrĩa ũira waugire angĩaugire, na akĩuga na njĩra o ĩyo.

GSAM 325Mahĩtia Metĩkĩrĩtwo

GSAM 325.1Nĩ ma, Ngai nĩooĩ ngoro ciao, nao nĩmooĩ atĩ nĩmaarĩ na mahĩtia marĩa meekĩrwo; nĩgũkorwo thuutha-inĩ mwanake ũcio nĩeerire Mũrũme Gardner, mũtũũri wa handũ o hau, ũrĩa wamũũririe na kĩyo ũhoro wa ũndũ ũcio atĩ, “Mũrũme Gardner, ũrĩa Mũtumia wa White augire ũhoro witũ warĩ wa ma mũno”; nayo mũtumia ũcio, thuutha wa kwĩra Mũtumia wa Wilson kũu Greenville, mwaka wa 1862, atĩ “ndangĩageria kwaria kiugo gĩa gũũkĩrĩra Mwarĩ wa Ithe witũ White, arĩa atike oneke akĩrũa na Ngai,” nĩetĩkĩrire atĩ ũhoro ũrĩa wonanio ũmũkoniĩ we na mwanake ũcio warĩ wa ma.

GSAM 325Gĩkundi kĩa Mũtũmwo

GSAM 325.2Ihinda rĩa mahuti kũgũa mwaka wa 1853, andũ anini arĩa matakenete kũu Michigan nĩmagwatanĩrire na makĩambĩrĩria gũcaba gazeti rĩetagwo Mũtũmwo wa Ũhoro wa Ma. Wĩra wa gazeti rĩu na arĩa maarĩtongoragia wonekaga ũrĩ wa gũtharia na gũthaahia marĩĩtwa ma andũ handũ ha gwaka. Maheeni maingĩ nĩmaigagwo maratathi-inĩ marĩo, makĩtũthĩĩnia wĩra-inĩ witũ wa ndũmĩrĩri; na tondũ rĩu nĩrĩo rĩarĩ ihinda ritũ rĩa mbere rĩa kũrũithĩrĩrio kũu kwerũ, nĩtweciiririe atĩ nĩ wĩra witũ kũgarũra ciugo ciao cia ũcengi. Gwĩka ũguo nĩkwahũthagĩra ihinda rĩrĩa rĩagĩrĩire kũhũthĩrwo gũthiithia na mbere ũhoro wa ma ũrĩa twehoketwo, na ũndũ ũcio ũkĩringana wega na mĩbango ya Shaitani, ũrĩa gũtarĩ na nganja nĩwe wambĩrĩirie ũkararia ũcio. Maũndũ magĩthiĩ na mbere ũguo nginya hwaĩ-inĩ wa mweri wa gatandatũ 20, 1855, rĩrĩa Mũthuri White na mũtumia wake, Mũthuri Cottrell, na niĩ twarĩ tũrĩkia mũcemanio kũu Oswego, N.Y. Mũndũ wetagwo Lillis nĩatũthĩĩnitie mũcemanio-inĩ witũ, atoonya na akĩgayĩra andũ maratathi macio ma ũcengi. Ningĩ kĩũria kĩa wĩra witũ thĩinĩ wa ũhoro ũcio kĩgĩcooka kũũkĩra. Magerio mothe ma mbere ma gũcookeria maheeni mao maaciarĩte o gũthondeka maheeni mangĩ.

GSAM 325Ũtaaro na Ũrathi

GSAM 325.3Mũcemanio-inĩ wa mahoya ũrĩa wagĩirwo hwaĩ ũcio nyũmba-inĩ ya John Place, itũũra-inĩ rĩa Oswego, Mũtumia wa White nĩaheirwo kĩoneki. Thĩinĩ wakĩo akĩonio atĩ tũngĩathiire na mbere na wĩra witũ wa kũhunjia ũhoro wa ma, tũtarĩ na mũbango na andũ ta acio a “Gĩkundi kĩa Mũtũmwo,” nĩmangĩambĩrĩirie kũrũa o ene kwa ene na gazeti rĩao rĩthire; na ũndũ ũcio wangĩahingire, nĩtũngĩakorire atĩ mũigana wa andũ aitũ nĩwongererekete maita meerĩ. Tũgĩĩtĩkia atĩ ũira ũyũ wumĩte kũrĩ Mwathani, nĩtwambĩrĩirie o rĩmwe kwĩka tũrũmĩrĩire ũira ũcio.

GSAM 326Gũthira kwa Gĩkundi na Gazeti rĩa Mũtũmwo

GSAM 326.1Wĩra wa ũhoro wa ma ũgĩthiĩ na mbere na ihenya, o hĩndĩ ĩyo “Gĩkundi kĩa Mũtũmwo” magĩkorwo na mathĩna o ene kwa ene. Thuutha wa ihinda inini gĩkundi kĩu gĩgĩhurunjũka, atongoria ao aingĩ magĩtigana na Thabatũ. Gazeti rĩao rĩgĩthira narua nĩ kũaga arĩa mangĩarĩteithirie, na ũrĩa warutĩte wĩra wa kũrĩthondeka kwa ihinda rĩmwe agĩcenjĩrĩria gũrutana thukuru; no tondũ ndaarĩ arĩĩrutire mbere gwĩathaga, agĩremwo biũ nĩ gwatha arutwo ake. Akĩgeria kũherithia mwanake ũmwe wa thukuru yake, agĩruta bathora ya kĩgũrũkĩra, ĩkĩrĩra no ĩkĩaga kũratha. Nĩguo ehere ũragwo nĩ kĩrĩndĩ, nĩabatarikire kũũra ũtukũ athiĩ Canada.

GSAM 326Ũrĩa Ũguo Wagwatire Wĩra wa Gũũka gwa Kristo

GSAM 326.2Ihinda-inĩ rĩu nĩ kwarĩ na ũiguano na ũmwe gatagatĩ ka andũ aitũ gũkĩra hĩndĩ o yothe ya mbere; na rĩrĩa magerio meekagwo ma gũtambia ndũmĩrĩri, njĩra nĩyahingũkaga mĩena yothe.

GSAM 326.3Thĩinĩ wa namba 10, ibuku rĩa 11, rĩa Gũtuĩria na Mũmenyithania, mweri wa mbere 14, 1858, mũthondeki wa gazeti, akĩaria ũhoro wa maciaro ma wĩra wa Mũtũmwo, nĩaugire atĩ: “Hĩndĩ ya gũkũũranĩra, rĩrĩa kwageragio gũtharia Gũtuĩria na Mũmenyithania, indo cia kanitha iria ciarĩ nyũmba-inĩ ya wĩra ciarĩ cia goro wa $700 tu. Kuuma hĩndĩ ĩyo nĩciongererekete nginya $5,000. Hĩndĩ ĩyo nĩ kwarĩ na andũ ta 1,000 maarĩhaga nĩguo maheagwo gazeti, rĩu nĩ 2,000, o tiga andũ aingĩ arĩa marĩheagwo o ‘tũhũ.’”

GSAM 326.4Tondũ rĩu twakinyĩte hĩndĩ ĩrĩa (1858) “Gĩkundi kĩa Mũtũmwo” gĩaathanĩire na gĩgĩhurunjũka, na gazeti rĩa Mũtũmwo rĩgĩthira, mĩigana ĩyo ya igũrũ ĩrĩ ũhoro mũnene. O ta ũrĩa mũigana wa arĩhi a Gũtuĩria na Mũmenyithania wĩongerereire maita meerĩ o kĩrĩ ũhoro, nĩguo mũigana wa etĩkia warĩ wongeerekete o na gũkĩra maita meerĩ. Ũguo nĩguo ũrathi ũrĩa waheanĩtwo na kanua ka Mũtumia wa White mweri wa gatandatũ, 1855, wahingire.

GSAM 327Mĩcemanio ya Hema Ĩtaarĩtwo Rĩa Mbere

GSAM 327.1Matukũ-inĩ ma mbere ma ndũmĩrĩri, mũtugo witũ warĩ wa gũcemania nyũmba-inĩ cia thukuru rĩrĩa hatangĩonekete handũ hega makĩria. Rĩmwe, tũrĩ nyũmba-inĩ ya mũthemba ũcio, kĩrĩndĩ kĩnene kĩa andũ gĩgĩcemania o nginya nyũmba igĩrĩ cia thukuru cia mũigana ũcio itingĩamatoonyirie. Nĩguo aiguuo nĩ othe, mwaria akĩrũgama ndirĩca-inĩ yaarĩ hingũre akĩarĩria arĩa maarĩ nyũmba na mũigana mũnene makĩria wa arĩa maikarĩte ngari-inĩ ciao cia mbarathi na nyeki-inĩ. Nĩ kuona kĩrĩndĩ gĩkĩ kĩnene kwatũmire gwĩcirio ũhoro wa gũgĩa na mĩcemanio ya hema.

GSAM 327Mũcemanio wa Hema wa Mbere kũu Battle Creek, Mich.

GSAM 327.2Nĩ ũndũ ũcio, mweri wa gatano 22, 1854, Mũthuri James White na andũ angĩ magĩtua kĩama-inĩ atĩ kũhũthĩra hema nĩ ũndũ ũngĩahotekeire mĩcemanio-inĩ. Ihinda-inĩ rĩu, hema nene ciarĩ cia gũhũthĩrwo o hanini mĩena ĩngĩ tiga ya mĩario ya kũgegania andũ, kuonania nyamũ cia gĩthaka, na maũndũ ma mĩario ma mĩthemba ĩtiganĩte. Michigan nĩyo yarĩ bũrũri wa mbere ũrĩa Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja maageririe njĩra ĩyo ya kũruta wĩra. Mũcemanio wa hema wa mbere wambĩrĩirie Battle Creek, mweri wa gatandatũ 10, 1854. Ihinda-inĩ rĩrĩ, mũtugo ũyũ wa gũgĩa na mĩcemanio ihinda-inĩ rĩa ũrugarĩ nĩũkũrĩte mũno.

GSAM 327Mĩcemanio ya Kũraara Hema-inĩ Ĩtaarĩtwo

GSAM 327.3Mwaka wa 1868 gũgĩkĩrĩrio nginya ĩngĩ na ũcamba. Ũhoro wa gũgĩa na mĩcemanio ya kũraara hema-inĩ nĩweciiririo wega, na gũgĩtuo atĩ ĩno nĩnjĩra njega mũno ya kũhe andũ aitũ handũ ha gũikara rĩrĩa macemanĩte arĩ aingĩ mĩcemanio-inĩ mĩnene. Marĩ na hema nene ya ũhooya wa andũ othe na hema nini cia mĩciĩ, andũ nĩmangĩaikarire wega, na ũguo matukũ maingĩ mangĩahũthĩrirwo na ũhoti gũtaarana na kũhooya.

GSAM 328Mũcemanio wa Kũraara Hema-inĩ wa Mbere kũu Wright, Mich.

GSAM 328.1Mũcemanio wa kũraara hema-inĩ wa mbere wagĩirwo Wright, Mich., mweri wa kenda 1-7, 1868. Mĩcemanio ĩno mĩnene na ya bata ya andũ aitũ nĩĩkũrĩte o nginya mĩcemanio ya kũraara hema-inĩ ĩrĩ makĩria ma 50 ĩgagĩrwo o mwaka mĩena ĩtiganĩte ya wĩra. Mĩcemanio ĩno ya kũraara hema-inĩ ndĩgagĩrwo Amerika tu, no ningĩ nĩ ĩgagĩrwo Ulaya, Australia, New Zealand, na Afrika ya Gũthini.

GSAM 328.2Mũcemanio mũnene makĩria wa mũthemba ũyũ ũrĩa andũ aitũ maarĩ na naguo warĩ mwaka wa 1893, kũu Lansing, Mich. Mũcemanio-inĩ ũcio mũnene nĩ kwarĩ na andũ 3,400 maikarĩte hema-inĩ cia mĩciĩ iria ciarĩ makĩria ma 500. Gũakĩrwo kwa hema cia mĩthemba ĩtiganĩte kĩambĩ-inĩ kĩu kwahũthĩrĩte kĩhũũre kĩa hema kĩrĩ na ũraihu wa makĩria ma yadi 150,000.

GSAM 328Kũhonokio Ngerarĩrio-inĩ ya Ngari ya Mwaki

GSAM 328.3Mũthenya ũrĩa warũmĩrĩire gũtuo kwa ũhoro wa kũgũra hema iitũ ya mbere ya fiti 60 (mweri wa gatano 23, 1854), Mũthuri White na mũtumia wake, arĩa ihinda-inĩ rĩu maarĩ Jackson, Mich., maarĩ mambĩrĩrie rũgendo rwa gũthiĩ Wisconsin, harĩa maarĩ makaruta wĩra ihinda rĩmwe. Ihinda rĩa thuutha wa mũthenya tũrĩikarire nyũmba-inĩ ya D. R. Palmer, haarĩ hanini tu kuuma gĩtũũro-inĩ kĩa ngari ya mwaki. Maita maingĩ ihinda rĩu Mũthuri White nĩaaririe akĩuga atĩ, “Nĩngũigua ũndũ wa magegania ngoro-inĩ yakwa ũhoro wa kwambĩrĩria rũgendo rũrũ; no, Ellen, nĩtũrĩ na mũcemanio tũrĩkanĩire kũrĩa, na nĩtũkwagĩrĩirwo nĩ gũthiĩ. Korwo ndĩarĩ na mũcemanio tũrĩkanĩire, ndingĩathire ũtukũ wa ũmũthĩ.”

GSAM 328.4Ũtukũ ũgĩkinya, ihinda rĩa gũũka kwa ngari ya mwaki rĩgĩkũhĩrĩria, nĩtwahoyire. Othe monanaga ta matongoretio nĩ kũhoera Mũthuri White na mũtumia wake ũgitĩri rũgendo-inĩ rũrũ. Twarũgama, Mũthuri White nĩonirie wĩtĩkio wake atĩ Mwathani nĩangĩamamenyerire na akamagitĩra.

GSAM 328.5Thaa 8 nĩndathiire hamwe nao ngari-inĩ ya mwaki nĩguo mbateithie kuona itĩ na kũigĩrĩra mĩrigo yao. Tũgĩtoonya ngari ĩmwe yarĩ na itĩ cia mĩgongo mĩraihu, yaarĩ ĩtagwo matukũ-inĩ macio “ngari ya kũraarwo.” Mũtumia wa White akĩuga atĩ, “James, ndingĩikara ngari-inĩ ĩno, no nginya njume haha.” Nĩndamateithirie kuona gĩtĩ gatagatĩ ka ngari ĩrĩa yarũmĩrĩire. Mũtumia wa White akĩikara, mĩrigo yake ĩrĩ magũrũ-inĩ make, no akĩuga atĩ, “Ndirĩ na thayũ ngoro-inĩ ndĩ ngari-inĩ ya mwaki ĩno.” Ngaragamba ĩkĩhũũrwo, na ngĩmehera na ihenya, ngĩthiĩ narua gwa Cyrenius Smith kũraara kuo ũtukũ ũcio.

GSAM 329.1Ta thaa 10, tũgĩgega mũno othe twaigua Mũthuri White, ũrĩa tweciiragia nĩathĩĩte mũno njĩra ya gũthiĩ Chicago, akĩhũũra mũrango nĩguo ahingũrĩrwo. Nĩaugire atĩ ngari ya mwaki nĩyumĩte njĩra-inĩ yayo mairo 3 ithũĩro rĩa Jackson; na atĩ gĩcunjĩ kĩnene kĩa ngari ya mwaki, hamwe na mũtambo wayo wa gũgũcĩrĩria, nĩkĩarĩ gĩtharĩkĩte biũ; no o na andũ amwe nĩmoragĩtwo, we na Mũtumia wa White nĩmahonokete matarĩ na mĩhũũro. Akĩona mbarathi na ngari narua, na hamwe na Abram Dodge, magĩthiĩ gũcaria Mũtumia wa White. Mũthuri nĩamũkuĩte moko-inĩ make handũ hanene, akĩgerera gĩthaka kĩrĩ ũigu na rũnyenye na akĩrũga karũũĩ kanini, nginya handũ hegitĩre haarĩ haraĩhu na harĩa haarĩ ngerarĩrio.

GSAM 329.2Rũciinĩ tene mũthenya ũrĩa warũmĩrĩire, nĩndathiire na Mũrũme Dodge kuona ngari ya mwaki ĩyo yatharĩkĩte. Harĩa barabara yarũganĩte na njĩra ya ngari ya mwaki ĩĩthĩĩte na mwena, ndegwa yarĩ ĩkomete ĩhurũke o njĩra-inĩ ya ngari ya mwaki. Mũtambo wa gũgũcĩrĩria ngari ya mwaki ndwarĩ na kĩndũ kĩa kũruta ng'ombe njĩra-inĩ, na ũguo wagũtha nyamũ ĩyo ũgĩikio na mwena wa kĩmotho, ũkiuma njĩra-inĩ. Rĩrĩa mũtambo wambire gũtha thĩ, ngari ya mĩrigo, ĩrĩa yarĩ na ithandũkũ rĩa mabuku ma Mũthuri White, ĩgĩthũkĩra ĩkiuma biũ njĩra-inĩ na ndĩathũkire; na hĩndĩ o ĩyo ngari ya andũ ĩrĩa yarĩ mũthia wa ngari ya mwaki ĩgĩkũũrũka kuuma kũrĩ iria ingĩ, hatarĩ mũndũ wayĩkũũrire, na ĩkĩrũgama na kahora njĩra-inĩ. Mũtambo wa gũgũcĩrĩria na ngari ya kuũa maaĩ na ngũ igĩthiĩ na mbere thĩ itarĩ njĩra-inĩ, ta mĩgogo ya gũthima 6 kana 8, rĩrĩa mũtambo wagũthire gĩtina kĩa mũgandi kĩarĩ na ũgari wa ta fiti 3. Hinya wa ngari ya mwaki warĩ mũnene o nginya mũtambo ũgĩgarũrwo na ũkĩũngama magũrũ igũrũ, na gĩcunjĩ kĩa thuutha kĩa ngari ya maaĩ na ngũ gĩgĩzungũka gĩgĩthinga njĩra ya ngari ya mwaki. Gĩcunjĩ kĩnene kĩa ngari ya mwaki, kĩgĩthiĩ na hinya wakĩo wothe, kĩgĩgũtha mũtambo ũcio watharĩkĩte, ũguo gũgĩgĩa gũgũthana kwa keerĩ. Ngari ya mbere ya gũgũtha mũtambo yarĩ ya kũtwara mĩrigo na ihenya, nayo ĩgĩtharũrwo ĩgĩtuĩka tũcunjĩ twa ngũ twa gũkĩria mwaki. Yo hamwe na iria yarĩ ĩkuĩte igĩtuĩka kĩrũndo kĩa mahuti maigarĩirwo na makĩrigiicĩria ngari ĩrĩa ya maaĩ na ngũ. Ĩrĩa yarũmĩrĩire yarĩ ngari ya gĩcunjĩ kĩa keerĩ, yarĩ na andũ 18, na ũmwe wao nĩoragirwo na acio angĩ othe makĩhũũrĩka, amwe mũno na angĩ hanini. Ngari ĩno nĩyatũranĩirio icunjĩ igĩrĩ nĩ ngari ya kũraarwo ĩgĩtoonya thĩinĩ wayo. Gĩcunjĩ kĩa mbere kĩa ngari ya kũraarwo gĩgĩtharũrwo, na gĩtĩ kĩrĩa Mũtumia wa White ataiguaga atĩ no aikare gĩgĩtharĩka biũ.

GSAM 330Ũira wa Kũhonokio nĩ Ngai

GSAM 330.1Tũkĩroraga ngari ya mwaki ĩrĩa yatharĩkĩte, na thuutha ũcio ngari ĩrĩa Mũthuri White na mũtumia wake maarĩ thĩinĩ wayo hĩndĩ ya ngerarĩrio, ĩrũgamĩte na kahora ĩiki, ta mĩgogo ya gũthima 15 kuuma kũrĩ iria ciatharĩkĩte, nĩtwaiguire ngoro-inĩ ciitũ tũngĩuga atĩ Ngai nĩaiguaga mahoya; na nũũ ũũĩ kana nĩatũmĩte mũraika wake akũũre ngari ĩyo nĩguo ndungata ciake ihonoke itarĩ na mĩhũũro? Gĩthugũthia gĩkĩ nĩkĩagwatire meciiria maitũ makĩria rĩrĩa mũrutĩ wa wĩra wa kũrũgamia ngari ya mwaki augire atĩ tiwe wakũũrire, na ningĩ atĩ gũtirĩ mũndũ warĩ gĩtĩyo-inĩ kĩa gũtoonya hĩndĩ ĩyo, na atĩ we na arutĩ a wĩra othe a ngari ya mwaki matiamenyaga ũrĩa ũndũ ũcio wekĩkire. Na ũndũ ũrĩa wamageririe o na makĩria nĩ atĩ kĩng'ong'ona gĩa gũgwatania na kĩhĩĩro kĩa kĩgera itiarĩ thũngũke, na kĩhĩĩro kĩu hamwe na mũnyororo wakĩo kĩarĩ gĩkomete gĩtĩyo-inĩ kĩa ngari ĩrĩa yatharĩkĩte, ta kĩigĩtwo hau nĩ guoko kũrĩ na ũmenyereri.

GSAM 330.2Gũkinya hwaĩ-inĩ wa mũthenya wa 24, mahuti maarĩ marutĩtwo njĩra-inĩ o nginya ngari cia mwaki igĩcooka gũthiĩ o ta ũrĩa ciarĩ ciĩmenyereirie, na Mũthuri na Mũtumia wa White magĩcooka gũtoonya ngari-inĩ na magĩkinya na thayũ mũcemanio-inĩ ũrĩa maarĩ marĩkanĩire kũu Wisconsin.

GSAM 330Akararia Makũũkĩrwo

GSAM 330.3Gũtirĩ maũndũ mothe maathiiaga na kahora kũrĩ Isiraeli ya tene. Nĩmaarĩ na thũ cia nja iria ciageragia gũgiria ũthiĩ wao wa mbere o nginya. “Kĩrĩndĩ kĩa andũ atiganĩte” na arĩa matĩyamũrĩire Ngai thĩinĩ wa kĩambĩ maarĩ indo ciĩhaarĩrie, iria Shaitani aageragia kũhũthĩra gũcembia gũtakena, ngũĩ, kũnung'ũnika, na ũremi. Ũrĩa guoko kwa Ngai kwa kũmahe ũgaacĩrĩru kwarĩ hamwe na arĩa mamwĩhokaga, na ũrĩa maahotaga magerio-inĩ mao, nĩwarĩ ũira atĩ andũ acio nĩmahetwo wega maitho-inĩ make—atĩ guoko kwa Mwathani nĩkwamatongoragia.

GSAM 331.1Na nĩ ũguo o kwarĩ kwambĩrĩria-inĩ na ũthiĩ-inĩ wa mbere wa ndũmĩrĩri ya mũraika wa gatatũ; ũthiĩ wayo wa mbere ti tondũ maũndũ ma ma marĩa maaheanagwo maarĩ ma kũkenia ngoro ya mũndũ o ũrĩa ĩciarĩtwo. Handũ ha ũguo, ũhoro wa ma ũrĩa ũrĩ gatagatĩ ka ndũmĩrĩri—Thabatũ ya Mwathani—nĩũkararanaga na maũndũ ma kwĩyenda na ma thĩ, ũgĩtigania arĩa maũathĩkĩraga na wĩra wa thĩ matukũ meerĩ o kiumia. Wĩra wa ũhoro wa ma wa ihinda rĩrĩ nĩũgĩĩte na thũ cia nja, iria itaarĩ irĩ na kwaga hinya kana gweterera magerio-inĩ ma gũtharia wĩra. Ũhoro wao nĩũngĩarĩrio na ciugo cia mwandĩki wa Thaburi, “Korwo Mwathani ndaarĩ hamwe na ithuĩ, Isiraeli aroiga ũguo rĩu; korwo Mwathani ndaarĩ hamwe na ithuĩ, rĩrĩa andũ maatũũkĩrĩire, hĩndĩ ĩyo nĩmangatũmerire tũrĩ muoyo, rĩrĩa marakara mao maatũakanĩire.”2

GSAM 331.2Andũ a kwĩyenda na a gũtakena gatagatĩ-inĩ gaitũ nĩmokĩte mahinda na mahinda, makĩheana ũhoro wa maũndũ manene marĩa mangĩekĩkire mĩbango yao yahingio; no ta ũtheri wa kũhehenja andũ, ũtheri wao nĩũrĩ hĩndĩ nene ũhorere. Hĩndĩ o ĩyo, wĩra wa ũhoro wa ma wa ihinda rĩrĩ nĩũthiĩte na mbere na ma na ũkirũmĩrĩrana gũthiũrũrũka thĩ yothe, ũkĩongerereka kwĩhaanda na hinya o hĩndĩ wakĩra nginya ĩngĩ ya gũthiĩ na mbere.

GSAM 331Athuri Stephenson na Hall

GSAM 331.3Rĩĩma rĩa 1855, Athuri Stephenson na Hall nĩmageririe kũrera ũgomi thĩinĩ wa bũrũri wa Wisconsin. Andũ arĩa matongoretie nĩmamenyaga wega atĩ nĩmarendaga kũgeria ciugo ciothe ingĩ cia wĩtĩkio witũ na ndũmĩrĩri yao ya Hinda Rĩgũũka, na nĩmarendaga muno atĩ Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja marutwo ndũmĩrĩri ya kũrindĩrĩria arĩa marĩ na mehia thutha wa Gũũka gwa Kristo gwa keerĩ.

GSAM 331Ũrathi wa ũhoro wao

GSAM 331.4Mweri wa 11, mũthenya wa 20, 1855, Mũtumia wa White nĩonirwo kĩoneki kĩa mĩthiĩre yao, hamwe na ũrathi wa ũrĩa gũgaathira, na ciugo ici: “Nĩmũciiria atĩ, mũndũ mũnyoroku, no ũhote kũgiria wĩra wa Ngai? Mũndũ mũnyoroku, kũhutia kũmwe kwa kĩara gĩake no gũgũtũma ũgwe thĩ. Nĩagũtiga mũthenya mũnini.”

GSAM 332.1Arĩa matũkararagia nĩmoigĩte atĩ kĩoneki gĩkĩ nĩkĩoigire atĩ andũ aya nĩmagakua narua, na tondũ nĩmaikarire mĩaka mingĩ, kĩoneki kĩyo gĩtirĩ kĩagĩrĩire. Gũtirĩ ũhoro kĩoneki-inĩ ũkoniĩ gũkua kwao. Nĩmaonirwo marĩ andũ marendaga kũgiria wĩra wa ndũmĩrĩri ya mũraika wa gatatũ. O na gũtuĩka nĩmareirwo ũrĩa Ngai angĩhota kũmagiria na mwanya mũnini, nĩkwongerirwo atĩ, “Nĩagũtiga mũthenya mũnini.” Nĩmarĩkire atĩa? Handũ ha kũhootana mbaara-inĩ yao ta ũrĩa meciragia, nĩmaonekaga ta maatigirwo makĩgeragia kũmenya njĩra yao nduma-inĩ. Ciumia nini thutha wa haha, nĩmatiganire biũ na Thabatũ, na makĩrũgamĩrĩra kũmĩhũũra. Nĩmeerĩgĩrĩire kũumba kĩama kĩa Hinda Rĩgũũka, o ene marĩ atongoria. Handũ ha kũhootana ũguo, kũtigana na Thabatũ nĩkwamathirĩirie ũhoti wao kũrĩ andũ aitu. Nĩguo, na mĩthiĩre yao mwene, nĩmahĩtithirie gĩtĩmi kĩrĩa marĩĩtĩkĩire kũhota. Andũ aitu makiuga atĩ, “Nĩmaheirwo nĩ Ngai ihinda rĩnini.”

GSAM 332Mũthia wa kĩeha wa mũtũũrĩre

GSAM 332.2Kũrĩa kũgĩa na mũthia wa andũ acio eerĩ, nĩ wega gũtũma ciugo imwe ciuga ũhoro wa mũthia wao wa kĩeha, ciugo ciarĩkire kũrutwo nĩ ariũ a ithe wao, arĩa maatĩkĩraga Hinda Rĩgũũka na maikaraga nao thutha wa kũtigana na Thabatũ. Mĩaka mĩrongo ĩtatũ na mĩgwanja ĩrĩ mbere, Mũndũ Hall nĩaambire kũgaya kĩĩro (nĩ ũndũ wa kũnyoruwo kwa mũtwe), nĩ ũndũ wa kũũrwo nĩ indo nyingĩ nĩ ũndũ wa maheeni ma andũ angĩ. Nĩaikaraga na mũtikio atĩ angĩthiĩ nja, mwĩrĩ wake nĩũgathambuka na ũikare thĩ. Nĩ mũndũ ũtarĩ na ũũru, no, ta ũrĩa kwagĩrĩire, mĩaka ĩyo yothe nĩatũire atarĩ na ũhoti wa wĩra wa kũhunjia o na kĩrĩa kĩngĩ.3

GSAM 332.3Mũthuri Stephenson nĩakũire mĩaka ikũmi na itandatũ ĩrĩ hakuhĩ. Mĩaka ĩno mĩingĩ mbere ya gũkua, nĩarĩ mũndũ ũtarĩ na ũgima wa kĩĩro (mũgaya), no ndarĩ mũũru kũrĩ andũ. Atarĩgĩte ũguo, na ũhoti ũrĩa eciiragia nĩahotire na ũrĩa wa gũtiga watho, nĩatiganire na mũtumia wake mwene, mũtumia ũrĩa gũtaarĩ mũndũ wamũthitangĩte atĩ arĩ na mĩtugo mĩũru, (ndangĩahotire gũtigana nake na watho tiga nĩ ũndũ wa kũhũthĩra mũrũgamĩrĩri wa ciira ũtarĩ mwĩhokeku), na akĩhikira mũtumia ũngĩ warĩ mũnini muno kũrĩ mũtumia wake wa mbere. Gĩĩko gĩkĩ gĩarĩ kũagarara mĩtugo mĩega mũno, nginya atĩ ariũ a ithe ake a Hinda Rĩgũũka makĩregana na mĩthiĩre yake, na matiamwĩtĩkĩririe kũhunjia kwao rĩngĩ.

GSAM 333.1Ciugo cia ariũ a ithe wao ciuga ũhoro wa mĩthenya ya mũthia ya andũ aya nĩ ciuga tha nyingĩ; no nĩ maũndũ ma ma, marĩa maheanĩtwo hatarĩ rũmena kana kĩmenyano. Na ũguo, tũtiga athomi aitu matue ciira wao wega ũhoro wa ũrĩa ũira ũgĩrĩire mwĩrĩ.

GSAM 333Mũthuri J. H. Waggoner nĩetĩkĩra Ndũmĩrĩri

GSAM 333.2Mwaka wa 1852, Mũthuri J. H. Waggoner, ũrĩa watongoragia ngathĩti ya gĩcigo thĩinĩ wa Wisconsin, nĩetĩkĩrire Ũhoro wa ma wa ihinda rĩrĩ, na mwaka ũrĩa warũmĩrĩire akĩĩheana biũ kũrĩ wĩra wa kũhunjia. Mwaka wa 1857 nĩandĩkire tũbuku twĩrĩ twa bata muno, o kamwe karĩ na marũa ta magana meerĩ. Ka mbere karĩ na rĩĩtwa Gĩtũmi na Mĩthiĩre ya Wĩtĩkio wa Roho wa Mũthenya wa Ũmũthĩ, na ka keerĩ karĩ na rĩĩtwa Kũkanĩrĩra Kĩrĩra kĩa Hinda Rĩgũũka. Ka mbere gatarĩ kĩheo tu gĩa kũhonokia andũ aingĩ arĩa mangĩagũire mũtego-inĩ ũcio wa Satani, no na kĩrathimo kĩa Ngai, nĩkahingũrire maitho ma andũ aingĩ arĩa matiamenyaga ũrĩa mangĩtua maũndũ maya ma mũthenya ũyũ.

GSAM 333.3Kũkanĩrĩra kwake Kĩrĩra kĩa Hinda Rĩgũũka nĩ kũguũrĩra kũnene na kũgĩa kũothe kũrĩa ciugo cia kũrindĩrĩria arĩa me na mehia thutha wa Gũũka gwa Kristo gwa keerĩ nĩ cia maheeni. Nĩ kũkanĩrĩra kĩrĩra kĩu biũ, nginya gũtirĩ mũndũ wagũcookerie, na o na gũtirĩ ũgerio wa kũgũcookeria tũrĩ twona. Ibuku rĩĩ nĩrĩheanaga na njĩra ĩtheru na ĩnyoru ũrĩa Kristo arĩ mũthĩnjĩri Ngai gĩtĩ-inĩ kĩa Ithe (ũthĩnjĩri Ngai wake wa Melchisedeki) thĩinĩ wa ihinda rĩrĩ, na handũ harĩa agaatũũra gĩtĩ-inĩ gĩake kĩa ũthamaki wake wa tene na tene ũrĩa ũgooka; gĩtĩ kĩo gĩtirĩ na ũthĩnjĩri Ngai wa kũrũgamĩrĩra andũ gatagatĩ kao na Ngai.

GSAM 334.1Thutha wa ihinda rĩngĩ, Mũthuri Waggoner nĩandĩkire kabuku ga gatatũ ka ũgima ta tũrĩa twa mbere, karĩ na rĩĩtwa Ũiguithanio Ũtheri-inĩ wa Meciria na Ũguũrĩri. Ta mwaka wa 1884, nĩgacookirwo na gũkĩrĩrĩrio, gagĩtuĩka ibuku rĩa marũa ta magana mana. Nĩ ibuku rĩa kũhunjia ũhoro ũyũ na njĩra ĩtheru na ĩnyoru, ta rĩĩtwa rĩrĩo rĩigaga.

GSAM 334.2Kuuma hĩndĩ ĩyo nĩanyiitanire mũno na wĩra wa gũcaba mabuku, arĩ mwandĩki na mũtũngania wa ciugo. Nĩaenderire na wĩra wake wa kũhunjia, na mĩaka yake ya mũthia nĩaikarete Europa.

GSAM 334.3Mweri wa 4, mũthenya wa 17, 1889, nĩakũire rĩmwe Baseli, Switzerland, thutha wa kũmara ibuku rĩake rĩa mũthia, Kuuma Edeni nginya Edeni. Mũthenya wa 16 nĩakoretie wĩra wa kwandĩka mũthenya wothe, na akĩandĩka ibuku-inĩ rĩake rĩa o mũthenya atĩ, “Nĩndĩkoretie wĩra mũritũ mũthenya wothe.” Kũringana na ũhoro ũrĩa ariũ a Ithe witũ a Europa maandĩkire ũhoro wake, maũndũ maya nĩmoonekire:—

GSAM 334.4“Rũciinĩ rwa mũthenya wa 17, ta saa ikũmi na ĩmwe na nuthu, nĩagũire akĩkua kĩĩko-inĩ gĩake, hatarĩ kĩmenyithia kĩa mbere, nĩ ũndũ wa ngoro gũtiga kũruta wĩra. Nĩarĩ akoragwo nĩ wĩra mũingĩ mũno wa kũmara gũcaba ibuku rĩake rĩa rũthiomi rwa Kiingereza, na nĩarĩ na mũciĩri wa kũambĩrĩria kũthiĩ London mũthenya wa Kiumia ũrĩa wakurire, akĩhunjia hamwe na wĩra ũrĩa warĩ kuo, mbere ya kũcooka Amerika rĩĩma rĩa mwaka ũcio.”

GSAM 334.5Kuuma 1854, Mũthuri Waggoner nĩaikaraga arĩ mbere ya andũ akĩrũĩrĩra ma, handũ ha kũhunjia na mabuku-inĩ. Rĩrĩa akũire, nĩarĩ na mĩaka ta mĩrongo ĩtandatũ na kenda. Nĩathikĩtwo Baseli mweri wa 4, mũthenya wa 20. Ũguo nĩguo mũndũ ũngĩ wa ahandĩki a mbere a ndũmĩrĩri agũire arĩ handũ hake ha wĩra.

GSAM 334Kũhonio na wĩtĩkio

GSAM 334.6Kĩambĩrĩria-inĩ kĩa rĩĩma rĩa 1858, Mũtumia wa White nĩarĩ mũrũaru mũno mĩthenya ĩngĩ, akĩigwo gĩthambĩ-inĩ arĩ mũnyoroku ta ũtarĩ na hinya. Ũtukũ ũmwe, hakuhĩ na gatagatĩ ka ũtukũ, nĩagũire kĩĩro; andũ a nyũmba makĩgeria njĩra ciothe marĩa maamenyaga kũmũcookerera ũmenyere, no matiahotire. Nĩaikarire ũguo kwa ihinda rĩrĩa rĩarĩ makĩria ma nuthu ya saa, Mũthuri Andrews na niĩ tũkĩĩtwa na ihenya nĩ Mũthuri White tũthiĩ kũhooya. Nĩ ũndũ wa mahooya ma hinya marĩa maahooyirwo hakuhĩ na gĩthambĩ gĩake, Mwathani nĩamũcookerire ũmenyere na tha, na akĩmũcookeria ũgima wake wa kawaida. Rĩrĩa aarĩ aheaga Ngai ngaatho, nĩatwarĩtwo kĩoneki-inĩ, arĩ agwetete gĩthambĩ-inĩ. Maũndũ mangĩ maonirwo kĩoneki-inĩ kĩĩ nĩmatũũrĩtwo kũrĩ Ũira kũrĩ Kanitha, Namba 5.

GSAM 335Ũmenyithia wa mwĩrĩ wa magegania

GSAM 335.1Kĩoneki kĩĩ gĩarĩ hamwe na ũmenyithia wa mwĩrĩ wa magegania, na nĩtwendaga kũkĩmenyithia na bata. Mũthuri White na niĩ twarĩtũũrĩte mwena ũmwe wa gĩthambĩ, na Mũthuri Andrews mwena ũngĩ. Moko make nĩmahingagĩrwo gĩthũri-inĩ gĩake kana makĩnyitwo na moko makĩenda na mĩthiĩre yake ya kawaida na ya gĩkeno kũrĩ maũndũ marĩa aarĩ kuona. Gĩcunjĩ gĩa igũrũ kĩa mwĩrĩ wake nĩkĩambatĩtio kuuma gĩthambĩ-inĩ, nginya gũkorwo kũrĩ na mwanya wa inchi ta 8 kana 9 gatagatĩ ka ciande ciake na mũto. Na ciugo ingĩ, mwĩrĩ kuuma kĩuno-inĩ kwenda igũrũ nĩgwĩkĩrwo mũringo wa ta digirĩ 30. Nĩaikarire ũguo ihinda rĩothe rĩa kĩoneki, rĩarĩ nuthu ya saa. Gũtirĩ mũndũ ũngĩhota kwĩkĩra mũringi ũcio na ũrĩa wa kawaida, atarĩ kũgĩtĩrĩrĩrio nĩ moko, na akĩĩka ũguo ihinda rĩrĩ. Kũu nako kwarĩ kĩmenyithia atĩ hinya ũngĩ, ũrĩa atangĩahotire kũwatha, nĩwarĩ hamwe na kĩoneki kĩĩ.

GSAM 335Ũrathi ũngĩ

GSAM 335.2Mweri wa 10, mũthenya wa mbere, 1858, kĩama kĩa andũ kĩarĩ kĩamũtwo nĩ Mũthuri na Mũtumia White na mwandĩki, Rochester, N.Y. Kuuma kĩamĩ-inĩ kĩĩ, mwandĩki nĩaathire nao rũgendo thĩinĩ wa bũrũri wa New York na bũrũri twa New England. Thabatũ ĩmwe, Mũtumia wa White nĩaheirwo kĩoneki-inĩ ũrĩa, hamwe na maũndũ mangĩ, aagirirwo atĩ handũ hamwe rũgendo-inĩ rũrĩa twarendaga kũthiĩ, Satani nĩagakũũra mbaara ya hinya mũno kũrĩ we, na atĩ Mũthuri White na niĩ no nginya tũmũnyiite na wĩtĩkio, na Mwathani nĩakamũhonokia.

GSAM 336Ũrũaru wa Mũtumia wa White

GSAM 336.1Kũu nako kwarĩ ũrathi wa kĩrĩa gĩagathire. Mũthia nĩũgũkĩonania ũrĩa gĩatũire gĩkĩrekwo na ma. Thabatũ ya mbere thutha wa kĩama kĩa Rochester twarĩ Roosevelt, na Thabatũ ĩrĩa yakurire twarĩ Brookfield, gĩcigo kĩa Madison. Kiumia kĩrĩa kĩarũmĩrĩire, nĩtwarĩ na mĩcemanio kĩĩko-inĩ kĩa Mũndũ Ballou, Mannsville, gĩcigo kĩa Jefferson. Rĩrĩa twarĩ rũgendo na gĩthũkũ kuuma Brookfield kwenda Mannsville, ũthiũ wa Mũtumia wa White nĩũambĩrĩire gũthukia o hau rungu rwa maitho. Nĩ kwarĩ na rũũru mũno, nginya tũgĩkinya Mannsville nĩagĩrĩire kũrara gĩthambĩ-inĩ. Gũthukia nĩgũkĩongerereka mĩthenya ĩrĩ, gũkĩmũgiria gũkoma, na gũkĩmũgitĩra kũgĩa gĩcunjĩ kĩmwe kĩa mĩcemanio. Mũtwe wake nĩũndũkĩte nginya maitho mothe magĩhingwo, na ũthiũ wake nĩũgĩtũrũka ta ũtarĩ wa mũndũ. Gatagatĩ ka rũũru rũu rũnene na mĩtangĩko mĩnene ĩrĩa yarehetwo nĩ kwaga toro, mũrũũri nĩarĩ akĩgeria mũno kũmũtũma atetie Ngai. Maũndũ nĩmaikarire ũguo nginya mĩcemanio ĩrĩa yatuĩtwo ĩgathira.

GSAM 336.2Mĩcemanio ĩrĩkia, Mũthuri White akĩnjĩĩra atĩ,

GSAM 336.2“Mũrũ wa Ithe witũ John, ũyũ nĩwo mũũru wa Satani kũrĩ mũtumia wakwa, ũrĩa twarĩmenyithĩtwo Rochester. Nĩũraririkana kĩĩranĩro kĩrĩa tũaheirwo kuo atĩ tũkĩnyitana hamwe na tũmũnyiite na wĩtĩkio, tũtekũmũrekia o na kahinda kanini rĩrĩa mbaara yooka, hinya wa mũrũũri nĩũgũthũkio, na we nĩakahonokio. Tũtonye o rĩu tũhooye.”

GSAM 336Kũhonokia ta ũrĩa kũrathĩtwo

GSAM 336.3Twathiire o rĩmwe nyũmba-inĩ ĩrĩa Mũtumia wa White aigirwo gĩthambĩ-inĩ, na tũkĩambĩrĩria kũhooya nĩ ũndũ wake na hinya, nao ariũ a ithe witũ arĩa marĩ nyũmba-inĩ ĩrĩa twekagĩra mĩcemanio makĩikara makĩhooya matakwaria. Thutha wa ta miniti ikũmi kuuma tũambĩrĩrie kũhooya, hinya wa Mwathani nĩũrĩire thĩ na ũkĩũgĩa nyũmba yothe. Mũtumia wa White nĩahoniirwo rĩmwe kũrĩ rũũru rũothe, na akĩĩtana irio o rĩrĩa. Gĩaikarĩte ta saa ikũmi na ĩmwe cia hwaĩ-inĩ. Gũkinyĩria saa ĩmwe cia hwaĩ-inĩ, kũimba guothe kwa ũthiũ wake nĩkwathirire, na agĩũka mũcemanio-inĩ wa hwaĩ-inĩ ũcio, akĩoneka arĩ mũgima ta mbere.

GSAM 337.1Nĩ ũndũ wa kũhooya kwa andũ a bũrũri, kĩama kĩa ciugo nĩgĩatirwo ũtukũ ũcio kũrĩa kũrĩ ũhoro wa “Igai rĩa Aamũre,” na mũthia-inĩ Mũtumia wa White akĩheanĩra. Rĩrĩa Mũthuri White aarĩ nja na mwana wake mũnini W. C., we nĩatwarĩtwo kĩoneki-inĩ mbere ya kĩama kĩa andũ aingĩ. Maũndũ mangĩ maonirwo rĩrĩa rĩu nĩmatũũrĩtwo kũrĩ ciugo cia mũthia cia Ũira Namba 5, ciandĩtwo Mannsville, N.Y., mweri wa 10, mũthenya wa 21, 1858.

GSAM 337.2Ũhonokia ũrĩa Mũtumia wa White aheirwo rĩrĩa rĩu warĩ wa ma, ta ũrĩa kũrathĩtwo kĩoneki-inĩ kĩa Rochester. Gũtirĩ rũũru rwa mũthemba ũcio rwacookire rũgendo-inĩ rũu, na kũndũ kũrĩa kwothe twathiĩ twarĩ na ũhootani mũnene nĩ ũndũ wa ma.

GSAM 337Ũrathi wa Mbaara ya Amerika ya kũrũgama

GSAM 337.3Thabatũ, mweri wa 1, mũthenya wa 12, 1861, mĩeri itatũ o mũthenya mbere ya gĩkũnga kĩa mbere kũrĩrĩka Fort Sumter (ũrĩa warĩ kwambĩrĩria kwa mbaara ĩrĩa yarehire kũhonokia ngombo 4,000,000 cia Afurika Amerika), nyũmba ya kũigua ya Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja Parkville, Mich., nĩyaamũrĩtwo. Kĩama kĩĩ nĩkĩathĩkĩrĩtwo nĩ Mũthuri White na mũtumia wake, Athuri Waggoner, Smith, na mwandĩki. Mũthia wa ciugo cia Mũthuri White, Mũtumia wa White akĩheanĩra na hinya, na thutha wa ũguo akĩikarĩra gĩtĩ. Arĩ ũguo nĩatwarĩtwo kĩoneki-inĩ. Nyũmba nĩyambatĩrĩire andũ, na kwarĩ handũ ha gĩtĩo mũno. Akiũka kũrĩ kĩoneki, nĩarũgamire, akĩrora nyũmba, agĩũga atĩ:—

GSAM 338.1“Gũtirĩ mũndũ ũrĩ nyũmba ĩno ũrĩa waciiire na rũũru rũrĩa rũgũũka bũrũri-inĩ ũyũ. Andũ nĩmakĩnyaraga watho wa South Carolina wa kũrũgama, no ndĩonirwo rĩu atĩ bũrũri nyingĩ nĩigathie hamwe na bũrũri ũcio, na nĩgũgĩa mbaara ĩrĩa ĩrĩ na ũũru mũnene. Kĩoneki-inĩ kĩĩ nĩndĩonire mbũtũ nene cia mwena wothe ĩkĩũngana kĩa mbaara. Nĩndĩiguire gĩkũnga kĩkĩrĩrĩka, na nĩndĩonire akuũ na arĩa me hakuhĩ na gũkua kũndũ guothe. Thutha ũcio nĩndĩonire makĩũka makĩrũgamĩrĩra mbaara ya moko na moko [makĩtheecanaga na tũhiũ twa mĩcinga]. Thutha nĩndĩonire kĩa mbaara gĩtũrĩte akuũ na arĩa me hakuhĩ na gũkua. Nĩndĩtwarĩtwo magereza-inĩ, na nĩndĩonire mathĩna ma arĩa marĩ na ũthĩni, makĩhũũha. Thutha nĩndĩtwarĩtwo nyũmba-inĩ cia arĩa maakuĩrwo nĩ athuri, ariũ, kana ariũ a nyina mbaara-inĩ. Nĩndĩonire kĩeha kĩao na kĩnyararo kĩao.”

GSAM 338.2Thutha wa kũrora nyũmba na mĩthiĩre ya taratara, agĩũga atĩ, “Kũrĩ andũ nyũmba-inĩ ĩno magaakuĩrwo nĩ ariũ ao mbaara-inĩ ĩyo.”

GSAM 338Ũira wa Mũtumia Ensign ũhoro wa ikoneki

GSAM 338.3Kũmenyithia ũhoro ũcio wa mbere, na kũonanĩria atĩ ũrathi ũcio watirwo mũthenya ũrĩa ũgwetetwo, hamwe na kũonanĩria ũrĩa kĩama gĩatũũrĩire na gĩkĩũmenyithania, Ũira ũyũ nĩũheanĩtwo:—

GSAM 338.4“Ũyũ nĩ ũmenyithia atĩ nĩndĩtũũraga bũrũri wa St. Joseph, Michigan, mweri wa 1, 1861, hakuhĩ na maili ithathatũ kuuma Parkville. Ndiarĩ Mwetereri wa gũũka gwa Kristo. Mũthenya wa 12 wa mweri ũcio, arata aingĩ aitu nĩmathire Parkville kũigua mĩcemanio. Rĩrĩa macookire nyũmba, nĩmaĩrire atĩ kũrĩ mũtumia kĩama-inĩ ũrĩa warĩ ta mũndũ watwarĩtwo nĩ roho, na ũrĩa waigire atĩ mbaara ĩrĩa ĩrĩ na ũũru nĩĩgũũka kũrĩ Amerika; atĩ mbũtũ nene nĩigũtũmwo mwena wothe, mwena wa Gũthini na mwena wa Gathigathini, na kũrĩ aingĩ magaathĩĩna magereza-inĩ; na ũthĩni mũnene nĩũgũtũũra nyũmba-inĩ nyingĩ nĩ ũndũ wa gũkua kwa athuri, ariũ na ariũ a nyina mbaara-inĩ; na atĩ kũrĩ andũ nyũmba-inĩ magaakuĩrwo nĩ ariũ ao mbaara-inĩ ĩyo.” Nĩĩandĩtwo, “Martha V. Ensign, Wild Flower, Fresno County, California, mweri wa 1, mũthenya wa 30, 1891.”

GSAM 339.1Hamwe na ũrathi wa mbaara ĩyo ya kũmakania, Mũtumia wa White nĩongeire akĩuga atĩ Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja “magaakinyio handũ ha kũnyarara nĩ ũndũ wa mbaara, na atĩ nĩ wĩra wa andũ othe kũhooya na hinya nĩgeetha mahewo ũũgĩ wa kũmenya kĩa gũĩka mĩthenya ĩrĩa ya kũgerio ĩrĩ mbere yao.”

GSAM 339Ũnene wa Mbaara ya Kũrũgama

GSAM 339.2Rĩrĩa kĩoneki gĩatirwo, andũ a mwena wa Gathigathini kwa wingi matiarĩ na ũmenyo mũnene, kana o na mũnini, wa mbaara ĩrĩa yarĩ mbere. O na Mũtongoria Lincoln, mĩeri itatũ thutha (mweri wa 4, mũthenya wa 12, 1861), rĩrĩa bũrũri nyingĩ yathire hamwe na South Carolina kũrũgamĩrĩra watho wayo, na gĩkũnga kĩa mbere gĩkĩrĩrĩka Fort Sumter, nĩaheire mwĩtano wa andũ 75,000 tu, na makĩĩka ihinda rĩa mĩeri ĩtatũ.

GSAM 339.3Mũigana wa mbũtũ ciandĩtwo mwena wa Union mbaara-inĩ warĩ 2,859,132. Ibuku rĩa ũmenyo Britannica nĩĩuga atĩ “mbũtũ ya Confederacy mwaka wa 1863 kwambĩrĩria yarĩ na andũ ta 700,000,” no kũmenya mũigana wa andũ arĩa maandĩtwo othe nĩ ũndũ mũritũ. Nĩĩgeragia akuũ ao magĩkorwo ta “300,000.” Mabuku mangĩ ma encyclopedia ma mĩthenya ya mũthia nĩmaheaga mũigana wa akuũ a mwena wa Union (arĩa makuire mbaara-inĩ, kana makuire nĩ ironda kana marũaru marĩa maheirwo nĩ kĩa mbaara kana magereza-inĩ) arĩ 359,528. Ũhoro wa thirĩ ya mwena wa Union, Britannica nĩĩuga:—

GSAM 339.4“Thirĩ nĩĩkinyire igũrũ mweri wa 8, mũthenya wa 31, 1865, ĩgĩkorwo $2,845,907,626.56. Mbeca ta $800,000,000 iria ciarĩ ciũnganĩrĩirio nĩcĩarĩkĩire, mũno nĩ ũndũ wa mbaara; bũrũri, matũũra manene, icigo na matũũra manini nĩmatũmire mbeca ciao cia igooti na makĩĩgĩĩra mathirĩ nĩ ũndũ wa mbaara; mbeca cia kũheana kũrĩ arĩa marĩ na kĩa gũtwarwo nĩ mbaara magaakinyia ta $1,500,000,000 mũthia-inĩ. Mbeca iria ciatũmirwo nĩ Confederacy itingĩmenyeka; indo ciarĩa mbũtũ cia bũrũri na cia Confederacy ciathĩrĩirie gũtirĩ mũigana wa kũĩgeria; na mbeca ($2,000,000,000) cia ngombo cia mwena wa Gũthini nĩciathirire nĩ mbaara. Othe hamwe, o na gũtuĩka mbeca cia mbaara itingĩtarĩka na ma, $8,000,000,000 nĩ kĩgerio kĩa kũrĩa kũnini.”4

GSAM 340Ũmenyithia ũngĩ wa kĩoneki

GSAM 340.1Ũhoro wa ũrathi ũrĩa waigire atĩ andũ arĩa maarĩ nyũmba-inĩ ya kũigua ya Parkville magaakuĩrwo nĩ ariũ ao mbaara-inĩ, nĩngũuga tu atĩ rĩĩma rĩa 1883 nĩnĩkoretie na mũthuri wa kanitha wa Parkville, ũrĩa warĩ Mũthuri mweri wa 1, 1861 rĩrĩa kĩoneki gĩatirwo; na ndĩmũũria atĩ kana nĩakumbukaga ciugo iria Mũtumia wa White araagire arĩ na kĩoneki kĩa mbaara. “Ĩĩ,” agĩũga, “nĩndĩkumbuka.” “No ũnjĩre nĩ andũ aigana ũũĩ maarĩ nyũmba-inĩ mũthenya ũcio na makĩũrwo nĩ ariũ mbaara-inĩ?” Rĩmwe nĩakumbukire marĩĩtwa ma andũ atano, akĩuga atĩ, “Nĩĩmenyete atĩ aya maarĩ kuo, na makĩkuĩrwo nĩ ariũ ao mbaara-inĩ; na korwo ndĩ mũciĩ, harĩa ingĩaria na andũ akwa, no ngũkũhe marĩĩtwa mangĩ. Nĩngũciiria,” agĩthiĩ na mbere, “kwarĩ na andũ angĩ atano, tiga acio ndĩarĩkia kũgweta.”

GSAM 340.2Mĩaka ĩna na makĩria ya kũrũgamĩrĩra mbaara kwa mwena wa Gũthini, nginya hakuhĩ nuthu ya mbũtũ ciothe ciandĩtwo ĩkĩũra nĩ gũkua mbaara-inĩ kana nĩ ũrũaru, nĩĩonanagia kũmara kwa ũrathi ũcio wa mbere na njĩra ya magegania.

GSAM 340Ũkombo na mbaara

GSAM 340.3Rĩrĩa aarĩ akĩuga ũhoro wa kĩoneki kĩarĩ kĩheirwo mweri wa 1, mũthenya wa 4, 1862, Mũtumia wa White nĩaigire atĩ:—

GSAM 340.4“Andũ ngiri nyingĩ nĩmatũmĩtwo kũandĩka marĩ mbũtũ na kĩĩri atĩ mbaara ĩĩ nĩĩgũthira ũkombo; no rĩu rĩrĩa maarĩkĩtwo, nĩmaona atĩ nĩmaheenetwo, na atĩ gĩtũmi kĩa mbaara ĩĩ ti gũthira ũkombo, no nĩ kũũrĩrĩria ũkombo ũrĩa ũrĩ.”

GSAM 341.1Ũhoro ũcio wa mbere nĩwaheanĩtwo rĩrĩa mbũtũ ciarĩ ciathimĩtwo kũteithia wĩra wa kũcookeria ene cio ngombo ciothe ciarĩ ciathĩĩte kũrĩa mbũtũ cia Union ciarĩ. Mbũtũ nĩĩonanĩtwo ĩkĩuga atĩ, “Tũkĩhota kũnyita ũgomi ũyũ, nĩkĩ kĩaheirwo?” Nĩmacookanĩire na ciugo cia kũnyarara atĩ, “Gũtirĩ. Kĩrĩa gĩtũmire ũgomi gũtũũra gĩtirĩ kĩondorwo. Mũbango wa ũkombo, ũrĩa ũthĩĩnĩirie bũrũri witũ, nĩũtigĩtwo ũtũũre na ũkĩre ũgomi ũngĩ.” Ciugo ici, iria ciokĩtwo Ũira Namba 7, kũrĩa ũhoro wa mbaara ũrĩa ũrĩ na ũgima wothe ũtũũrĩtwo, thĩinĩ wa kĩtandĩkĩro kĩa “Ũkombo na Mbaara,” itigaaga kũuga atĩ ũkombo ndũkaagĩa na mũthia, no nĩcionanagia ũrĩa mbũtũ ciarĩ cĩonaga maũndũ rĩrĩa rĩu. Mũnini thutha wa haha, thĩinĩ wa Ũira ũcio o ũmwe, kũrĩ ũrathi ũyũ:—

GSAM 341Ũrathi wa ũhootani kũrĩ mwena wa Gathigathini

GSAM 341.2“Na no rĩrĩ, kũrĩĩrio kwa bũrũri nĩgũtũmwo! Mwathani arĩga, ‘Gũkũ ti kũrĩĩrio kũrĩa ndĩthuurĩte, kuohithũria mĩkwa ya waganu, kuohithũria mĩrigo mĩritũ, na kũrehe arĩa me kĩnyamaaru matigane, na mũune mĩtĩ yothe ya ngingo?’ Rĩrĩa bũrũri witũ ũkarĩĩria kũrĩĩrio kũrĩa Ngai athuurĩte, nĩagathĩkĩra mahooya mao ũhoro wa mbaara; no rĩu matikinyagĩra gũtũ-inĩ gwake.”

GSAM 341.3Arĩa maamenyete ũhoro wa mbaara nĩmamenya kũhootwo, mathĩna, gũcererwo, na maũndũ mangĩ marĩa maathamanĩire na wĩra wa mwena wa Gathigathini wa kũhootana na mbũtũ cia mwena wa Gũthini nginya ihinda rĩa kũheanwo kwa ũhoro wa kũrekereria ngombo, mweri wa 1, mũthenya wa 1, 1863. Thutha wa ũguo, ũhootani nĩwathire na ihenya rĩa kũgegania nginya mbaara ĩgathira! Kũrĩa andũ marĩa matũire marĩrora mũthiĩre wa wĩra, nĩguo kũonanĩra kwa ũrathi wa mweri wa 1, mũthenya wa 4, 1862 kwarĩ kũnene! Rĩrĩa mĩrigo mĩritũ yeeheririo, ũkombo nĩũrekeretwo na mũtĩ wa ngingo nĩũkĩunwo kuuma kũrĩ ngombo! Nĩ kũonanĩra atĩ Ngai nĩathĩkĩire mahooya ma andũ ake, na akĩtũma wĩra wa kũmara mbaara ũhootane rĩrĩa mathuurire kũrĩĩria kũrĩa kwamũkenagia!

GSAM 342Ũira wa Ngavana wa tene St. John

GSAM 342.1Kĩama-inĩ kĩa ciugo cia Ngavana wa tene John P. St. John, wa Kansas, Ottawa, Ill., kĩrĩa ndĩiguire mũthenya wa 29, mweri wa 6, 1891, ihinda rĩa mũthenya, nĩaigire ciugo ici:—

GSAM 342.2“Ndirĩ ndaigua kĩeha kĩnene ta rĩrĩa mbũtũ cia Confederacy ciatũhootire Bull Run. No kwarĩ gĩcunjĩ kĩa mũbango wa Ngai. Tũngĩhootirie [mbũtũ cia Confederacy], andũ a ũteti mangĩthondekire thayũ, na Union nĩĩngĩtũũrire hamwe na ũkombo, na tũngĩkorwo nawo nginya ũmũthĩ. Mĩaka ĩrĩ, [mbũtũ cia Confederacy] nĩciarĩ na ũhoti; no thutha wa Lincoln kũheanĩria watho wa gũtiga ngombo ũrĩa ũmenyekete, nĩtwacookire mwena wa Ngai, na tũtingĩhootwo.”

Notes

  1. Thaburi 32:8. ↩
  2. Thaburi 124:1-3. ↩
  3. Maũndũ maya ma mũthia nĩmarĩĩtwo nĩ andũ a nyũmba yake kũrĩ Mũrũ wa Ithe witũ Frederickson, wa Dakota, mweri wa 4, 1892. ↩
  4. Ibuku rĩa ũmenyo Britannica (gũcabwo kwa kenda), Vol. 23, rũrĩa rwa 780. ↩

Note

Back