Mũrango 1 — Ũhoro wa Kwambĩrĩria
GSAM 21.1Rĩrĩa tũraga ũhoro wa Gũũka gwa Kristo gwa keerĩ, tũkũhũthĩra kĩrĩa gĩtuĩkĩte kĩĩrĩro kĩa andũ a Ngai kuuma rĩrĩa aciari aitũ a mbere maingatirwo kuuma mũgũnda wa Edeni. Na ciugo iria nyoka yeerirwo, atĩ mbeũ ya mũtumia nĩĩkaahehenja mũtwe wayo, kwarĩ na kĩĩhoto atĩ mũhonokia nĩagooka, akahoota ũnene ũrĩa Satani aatunyire, na ahingie mũbango wa Ngai thĩinĩ wa thĩ. Ĩciiragio atĩ Adamu na Eva meeciiragia atĩ wĩra ũyũ nĩũgwĩkwo narua, na mũrũ wa mbarĩ yao nĩwe warĩgĩrĩire kũhota. No thĩinĩ wa mũbango wa Ngai, kĩĩranĩro kĩa Mũhonokia ũrĩa ũgaatũhonokia kuuma mwanangĩko ũrĩa woonekaga kĩanyitaga maũndũ mothe marĩa mekĩkĩte kuuma hĩndĩ ĩyo, thĩinĩ wa kũhingia mũbango na ũtugi wake mwene, ũrĩa twaheirwo thĩinĩ wa Kristo Jesũ mbere ya gũũmbwo kwa thĩ.1
GSAM 21.2Nĩ kũgĩa Adamu na Eva maheirwo rĩmwe kĩoneki kĩa mathĩĩna na mĩnyamaro ĩrĩa ĩngĩaiyũrire thĩ matukũ maingĩ gatagatĩ ka gũthũkio kwayo na gũcokerio, kĩeha kĩao kĩngĩarĩ kĩnene gũkĩra ũrĩa mangĩahotire gũkirĩrĩria. Ngai wa igũrũ, nĩ ũndũ wa ũtugi na tha ciake nyingĩ, nĩahithire kĩoneki kĩu kũrĩ o, akamarekereria kĩĩrĩro gĩa kũhonokio na ihenya, maingĩre wĩyathi wa riiri wa ciana cia Ngai. Gwĩciria atĩ ũkũũri nĩũrĩ hakuhĩ kwamatũmaga meeharĩrie na kĩyo kĩnene gũtũnga ũndũ ũcio.
GSAM 22.1Ũguo noguo kwarĩ hamwe na andũ a Ngai thĩinĩ wa njiarwa ciothe kuuma matukũ ma Adamu. Nĩmaamenyaga atĩ kĩĩrĩko kĩnene na kĩa bata nĩkĩgũtũĩka kũu mbere—atĩ Kristo nĩagũka ihinda rĩa mũthia na athondeke ũthamaki wake. O nao, ta Adamu na Eva, nĩmeeciiragia atĩ kĩĩrĩko kĩu nĩkĩrĩ hakuhĩ, na matimamenyaga maũndũ marĩa maagĩkũũrĩka gatagatĩ ka ihinda rĩao na kĩĩrĩko kĩu; angĩkorwo nĩmaamenyete, no mangĩakuĩte ngoro rĩrĩa maathiiaga na mbere merekeire gĩkĩro nĩguo makaheo kĩheo.
GSAM 22.2Wĩciria ũyũ no ũtaarĩrio na maũndũ marĩa mekĩkĩte rĩrĩa maũndũ manene maakuumbũrirwo. Andũ arĩa maambĩrĩirie maũndũ macio maakuumbũrirwo, o na gũtuĩka matimenyaga, nĩmaahingaga mũbango wa Ngai; no maatongoragio nĩ meciiria marĩa mataakorirwo makĩiguana biũ na mĩtaaro yao ĩrĩa yamatũmire mambĩrĩrie.
GSAM 22Maciaro Marĩa Maakinyire Kũraya ma Maũndũ marĩa Columbus Aakuumbũrire
GSAM 22.3Montgomery, thĩinĩ wa ibuku rĩake rĩa ũhoro wa America,2 rĩandĩkĩtwo mwaka wa 1902, mathangũ 8, 9, akĩaria ũhoro wa wĩciria ũrĩa watũmire Columbus agĩambĩrĩria rũgendo rwake, na ũrĩa aahingĩire mũbango wa gũthiĩ Indies cia irathĩro agĩthiĩ na meri mwena wa ithũĩro, akĩuga atĩ:—
GSAM 22.4“Columbus eeciiragia atĩ angĩhota gũthondeka mũbango mwega gũkĩra ũrĩa wa Mũthamaki wa Portugal. Nĩamenyete atĩ kũrĩ njĩra nguhĩ na njega makĩria ya gũkinya Indies gũkĩra njĩra ĩrĩa Diaz aathondekete. Mũbango wa mũtwarithia meri wa Genoa [Columbus] warĩ wa ũgwati ta ũrĩa warĩ wa mwanya. Handũ ha gũthiĩ mwena wa irathĩro, kana mwena wa gũthini na irathĩro, eeciirĩtie gũthiĩ rũngai mwena wa ithũĩro. Aarĩ na itũmi ithatũ njega na cia hinya, ta ũrĩa eetĩkĩtie: Ya mbere, hamwe na andũ arĩa maamenyaga thĩ mũthenya ũcio, Columbus nĩeetĩkĩtie atĩ thĩ ti ya kwaraganu ta ũrĩa andũ aingĩ meeciiragia, no ĩhaana mũbira. Ya keerĩ, eeciiragia atĩ thĩ ĩyo nĩ nini mũno gũkĩra ũrĩa ĩrĩ, na gĩcunjĩ kĩayo kĩnene kĩarĩ thĩ nyingũmũ handũ ha maaĩ. Ya gatatũ, tondũ ndamenyete kana gũkũhĩrĩria atĩ kũrĩ bũrũri wa America kana maaĩ manene ma Pacific, eeciiragia atĩ hũgũrũrũ cia Asia kana cia Indies ciarĩ o mbere ya Spain na hũgũrũrũ cia ithũĩro cia Europe. Ũraihu wothe wa kũringa nginya Cipango, kana Japan, aatarĩte atĩ hihi ndũngĩkĩra maili ta 4,000.”
GSAM 23.1“Mũbango wake warĩ ũyũ: nĩagũuma Europe; erekerie meri yake mwena wa ithũĩro yerekeire Japan, na arũmĩrĩre mũgarũrũko wa thĩ nginya ĩmũkinyie kũrĩa eendaga. Kũrĩ we kwonekaga kũrĩ wa ma na mũhũthĩ ta ũrĩa ngi ĩngĩthiũrũrũka itunda rĩa kabangohwo.”
GSAM 23.2“Angĩhota kũhota rũgendo rũu, angĩkorwo na mwanya ũnene mũno: angĩingira Indies na mũrango wa mbere, handũ ha gũkinya kuo na njĩra ya kũthiũrũrũka na kũingĩra na mũrango wa mwena, ta ũrĩa Aputukali maarĩ na bata wa gwĩka.”
GSAM 23.3“Tũkũona atĩ mũndũ ũyũ warĩ na ũmenyo wa mathimaga, ũhoro wa thĩ na wa gũtwarithia meri iria-inĩ, ta mũndũ o wothe wa ihinda rĩake, nĩaarĩ wa ma ũhoro-inĩ wa mbere—mũhianĩre wa thĩ—no nĩahĩtĩte kĩa keerĩ na kĩa gatatũ mũno.”
GSAM 23Ihĩtia Rĩarĩ na Mũnyaka
GSAM 23.4“No, na ũhoro wa kũhĩtĩra, mahĩtia make nĩmamũteithire kwa njĩra ĩmwe. Ihĩtia rĩrĩa eehĩtirie ũhoro-inĩ wa ũraihu rĩarĩ rĩa mũnyaka mũno. Angĩkorwo Columbus nĩatarĩte wega ũnene wa thĩ na ũraihu wa ma wa rũgendo ta rũu, hihi ndangĩarĩ aathiĩ rũgendo-inĩ, tondũ angĩonete rĩmwe atĩ njĩra ĩrĩa Aputukali meeciirĩtie yarĩ nguhĩ mũno na ya mahũthĩro manini. Ningĩ, angĩhota kũmenya kana kũona mbere atĩ bũrũri wa America warĩ njĩra-inĩ yake, ũguo noguo kũngĩtũmaga atambĩre rũgendo rwa kũrũũrania, tondũ kĩrĩa aendaga gĩtiarĩ kuona bũrũri mwerũ, no kũona njĩra njerũ ya kũkinya bũrũri wa tene.”
GSAM 23Kĩĩrĩro Kĩnene kĩa Mĩaka Yothe
GSAM 23.5Ũguo nĩguo andũ a Ngai, makĩũka na mĩaka yothe, marĩ na kĩĩrĩro kĩa gũũka kwa Kristo mbere yao ta nanga ya ngoro, ĩrĩa ĩrũmĩte na ĩtangĩenyenyeka.3 O na rĩrĩa marĩ gatagatĩ ka mĩnyamaro na mathĩĩna, magĩkaya na kĩeha atĩ, “Nĩ rĩrĩ, Mwathani, ũhonokio nĩũgũũka?” no nĩmathiaga mbere, na ta Paulo magĩuga na magĩũga rĩu atĩ, Kĩĩrĩro kĩitũ kana gĩkeno kĩitũ kana thũmbĩ ya gĩkeno nĩkĩ? Ti inyuĩ mwene mũrĩ mbere ya Mwathani witũ Jesũ Kristo rĩrĩa agũka?4
GSAM 24Paulo Agĩtiirwo nĩ Kĩĩrĩro
GSAM 24.1Ngerekano nini cia hinya ũrĩa kĩĩrĩro kĩu gĩtiiraga mũndũ naguo nĩciigana ũhoro-inĩ ũyũ. Rĩrĩa Paulo aarehwo mbere ya Felix, na akarekererio kũĩtĩrĩria, aaugire atĩ, Na njĩra ĩrĩa moitaga ũhoro wa kũhĩtĩka, noguo ndĩthathayagia Ngai wa maithe makwa, ndĩĩtĩkĩtie maũndũ mothe marĩa mandĩkĩtwo watho-inĩ na kũrĩ anabii; na ndĩrĩ na kĩĩrĩro kũrĩ Ngai, kĩrĩa o nao maĩtĩkĩrĩra, atĩ akuũ nĩmakaariũka, arĩa athingu na arĩa matarĩ athingu.5
GSAM 24.2Thĩinĩ wa ũhoro wake wa hinya rĩrĩa arehwo mbere ya Agripa, Paulo aaugire atĩ, Rĩu ndĩrĩ mbere na ndĩtuĩrwo nĩ ũhoro wa kĩĩrĩro kĩa kĩĩranĩro kĩrĩa Ngai eeranĩire na maithe maitũ; nĩkĩo mĩhĩrĩga yaitũ ikũmi na ĩĩrĩ ĩtungatagĩra Ngai na kĩyo mũthenya na ũtukũ, ĩrĩ na kĩĩrĩro kĩa kũkinya kĩĩranĩro gĩu. Nĩ ũndũ wa kĩĩrĩro kĩu, Mũthamaki Agripa, nĩndĩĩtĩrĩtwo nĩ Ayahudi. Nĩkĩ gĩtũmaga mwone atĩ ti ũndũ wa kwĩtĩkĩka atĩ Ngai nĩariũkagia akuũ?6 Rĩrĩa aakinyĩte Roma gũciirithio nĩ Kaisari, aaugire Ayahudi atĩ, Nĩ ũndũ wa kĩĩrĩro kĩa Isiraeli nĩndĩrĩ na mĩnyororo ĩno.7
GSAM 24.3Paulo nĩaamwĩrire Tito kĩĩrĩro kĩu na ũgima thĩinĩ wa barua yake: Nĩgũkorwo ũtugi wa Ngai ũrĩa ũrehaga ũhonokio nĩũonekereire andũ othe, ũgĩtũruta atĩ, tũtiganĩrie waganu na merirĩria ma thĩ, tũtũũre na wĩigirĩrĩria, na ũthingu, na wĩtigĩri wa Ngai, thĩinĩ wa ihinda rĩĩ, tũkĩrĩrĩra kĩĩrĩro kĩu kĩa kũrathimwo, na kũoneka na riiri kwa Ngai ũrĩa mũnene na Mũhonokia witũ Jesũ Kristo.8
GSAM 24Petero Akĩkena Nĩ Kĩĩrĩro
GSAM 24.4Petero nĩaraga kĩĩrĩro kĩu kĩmwe atĩ: Ngai na Ithe wa Mwathani witũ Jesũ Kristo arathimwo, ũrĩa ũtũmĩte, nĩ ũtugi wake mũnene, tũciarwo rĩngĩ tũrĩ na kĩĩrĩro kĩrĩa gĩtũũraga, nĩ ũndũ wa kũriũka kwa Jesũ Kristo kuuma kũrĩ akuũ, nĩguo tũgae igai rĩrĩa rĩtangĩthũka, na rĩtarĩ na thaahu, na rĩtangĩhwererekera, rĩrĩa rĩĩkĩirwo igũrũ nĩ ũndũ wanyu, inyuĩ arĩa mũrangagĩrwo nĩ hinya wa Ngai nĩ ũndũ wa wĩtĩkio, nginya ũhonokio ũrĩa ũhaarĩirio kũguũrio ihinda rĩa mũthia. Na ũguo nĩguo mũkenaga mũno, o na rĩrĩa rĩu mũrĩ na kĩeha kĩa ihinda inini, angĩkorwo nĩ ũndũ wa bata, nĩ mathĩĩna ma mĩthemba mingi; nĩgeetha gũtũĩrwo kwa wĩtĩkio wanyu, kũrĩa kwĩ bata gũkĩra thahabu ĩrĩa ĩthũkaga, o na ĩgeretwo na mwaki, kũonekane na kĩrathimo na gĩtĩĩo na riiri rĩrĩa Jesũ Kristo akũũka.9
GSAM 25Mũbango wa Ngai Rĩrĩa Aaũmbire Thĩ
GSAM 25.1Maandĩko maratũmenyithia mũbango wa Ngai rĩrĩa aũmbire thĩ; na kuuma ciugo cia ũrathi nĩtũmenyaga mũbango wake wa maũndũ marĩa magũũka: Ũguo nĩguo Mwathani araga, ũrĩa waũmbire igũrũ, Ngai mwene ũrĩa waathondekire thĩ na akaiũmba; nĩamĩhaandĩte wega, ndaamĩũmbire tũhũ, no akaiũmba ũikarwo.10 Rĩrĩa aamara kũũmba, nĩaheire mũndũ. Mũandĩki wa Zaburi araga atĩ, Igũrũ, o igũrũ, nĩ cia Mwathani; no thĩ nĩaheire ciana cia andũ.11 No rĩrĩa aheire mũndũ, mũndũ aarĩ mũrũngĩrĩru, ta ũrĩa mũndũ wa ũmenyo aaugire atĩ, Kĩrĩa kĩmwe nĩndĩonete, atĩ Ngai nĩaũmbire mũndũ arĩ mũrũngĩrĩru; no o maacariire maũndũ maingĩ ma kũĩthondekera.12
GSAM 25.2Tũrĩ na ũhoro wa ũrĩa Mwathani aatwarire mbarĩ ya andũ, atĩ rĩrĩa aagayanĩte ciana cia Adamu, nĩaigire mĩhaka ya andũ kũringana na mũigana wa ciana cia Isiraeli,13 ũguo nĩ kuuga, kũringana na mũigana wa Isiraeli wa ma ũrĩa ũgaacookanio hamwe thĩ-inĩ mũthia-inĩ, matuĩke andũ a ũthamaki wake ũrĩa ũgooka. Paulo nĩaugire ũhoro ũcio na ciugo ici: Ngai ... nĩaũmbire mĩhĩrĩga yothe ya andũ kuuma thakame ĩmwe, magĩtũũra igũrũ rĩa thĩ yothe, na nĩathondekire mahinda marĩa maathondeketwo mbere, na mĩhaka ya gũtũũra kwao; nĩgeetha macarie Mwathani, mangĩhota kũmũhambatĩria na kũmũona, o na gũtuĩka ndarĩ kũraya na o na ũmwe witũ; nĩgũkorwo thĩinĩ wake nĩtũtũũraga muoyo, na tũthiiaga, na tũrĩ ho.14 Rĩrĩa mũbango ũyũ wa mbere ũhũngĩrĩire thĩ, andũ aku nao magaatũũra arĩ athingu othe.15 Ningĩ nĩkwandĩkĩtwo ũhoro wao rĩrĩa marĩ kũu, Mũikarĩrĩria nĩagũtige kũuga atĩ, Ndĩ mũrũaru; andũ arĩa matũũraga kũu nĩmakaarekerwo waganu wao.16 Nĩihinda rĩrĩa arĩa ahooreri nĩmakaagaya thĩ, na makĩkena nĩ ũndũ wa thayũ mũingĩ.17
GSAM 26Gũũka kwa Keerĩ kwa Kristo Gũtirĩ Ngano
GSAM 26.1Thĩinĩ wa barua ya keerĩ ya Petero nĩkwandĩkĩtwo atĩ, Tĩtũrũmĩrĩire ngano cia ũũgĩ cia kũĩthondeka rĩrĩa twamũmenyithirie hinya na gũũka kwa Mwathani witũ Jesũ Kristo, no nĩtwaonire riiri wake na maitho maitũ. Nĩgũkorwo nĩaheirwo nĩ Ngai Ithe gĩtĩĩo na riiri, rĩrĩa kwarĩ na mũgambo ũrĩa waumire riiri-inĩ mũnene, ũkĩuga atĩ, Ũyũ nĩwe Mũrũ wakwa ũrĩa nyendete, ũrĩa ndĩkenete nĩwe. Na mũgambo ũyũ waumĩte igũrũ nĩtwaũiguire rĩrĩa twarĩ hamwe nake kĩrĩma-inĩ kĩamũre. Ningĩ tũrĩ na ciugo cia ũrathi ciĩgĩĩru makĩria, iria mũgwĩka wega mũngĩcimenyerera, ta ũtheri ũrĩa ũrakĩa handũ harĩ na nduma, nginya rĩrĩa gũgaakĩa, na njata ya rũciinĩ ĩkoima ngoro-inĩ cianyu.18
GSAM 26.2Thĩinĩ wa maandĩko maya, mũtũmwo arĩrĩkanĩria kũgarũrũka kwa Jesũ kũrĩa kwarĩ kĩrĩma-inĩ ta kĩhooto kĩa gũũka kwa keerĩ kwa Kristo. Mbere ya kĩĩrĩko kĩu Mũhonokia witũ aaugire atũmwo, Kũrĩ andũ amwe marĩa marĩ haha matigacama gĩkuũ nginya mamone Mũrũ wa mũndũ agũka ũthamaki-inĩ wake19—ta ũrĩa Luka aandĩkire, Kũrĩ andũ amwe marĩa marĩ haha matigacama gĩkuũ nginya mamone ũthamaki wa Ngai.20
GSAM 26.3Kĩĩranĩro gĩkĩ nĩgĩahingirio na ma thĩinĩ wa kũgarũrũka kũu. Thĩinĩ wa “kĩoneki” kĩu kĩrĩma-inĩ, nĩmaonire Jesũ arĩ na riiri, ta ũrĩa agũoneka rĩrĩa agũka ũthamaki-inĩ wake. Nĩmaonire Elias (Elijah), ũrĩa wambatire igũrũ atanacama gĩkuũ, akĩrũgamĩrĩra arĩa magaatũũrĩrwo—magagarũrwo kuuma arĩa makuaga magatuĩka arĩa matakuaga—“na ihinda rĩmwe, na gũcigĩra kwa riitho,” rĩrĩa Mwathani agũka.21 Kwarĩ na Musa o na we, ũrĩa waakũire, akĩrũgamĩrĩra arĩa makaariũkio kuuma kũrĩ akuũ magĩthiĩ gũtũnga Mwathani. Nĩ ũndũ ũcio thĩinĩ wa “kĩoneki” kĩu nĩmaonire Kristo agũka ũthamaki-inĩ wake, ta ũrĩa eeranĩire nao.
GSAM 27Ũrathi Nĩ Ciugo Ciĩgĩĩru Makĩria
GSAM 27.1O na atũmwo nĩmaonire kĩoneka kĩa riiri kĩrĩma-inĩ gĩa kũgarũrũka, na makĩigua mũgambo wa Ngai wa kũmũkena, mũtũmwo Petero oigire na ũma atĩ: “Tũrĩ na ciugo cia ũrathi ciĩgĩĩru makĩria.” Na ciugo ici ndacookaga gũtũma kĩrĩa maonire na maiguire mũthenya ũcio kĩtuĩke kĩnini. Rĩrĩa rĩu nĩmaiguire mũgambo wa Ngai rĩmwe, no thĩinĩ wa mĩrongo mĩnene ya ũrathi, ĩrĩa ĩkinyaga nginya kũũka kwa keerĩ kwa Kristo, tũrĩ na mũgambo wa Ngai ũcookagĩrĩrwo kaingĩ. Kũrĩ ma, ũrathi o wothe ũrĩa ũtũĩkĩte kana ũrĩa wĩandĩkĩtwo thĩinĩ wa ũhoro wa mĩaka nĩ mũgambo wa Ngai kũrĩ ithui. Nĩ ũndũ ũyũ ciugo cia ũrathi itũĩkaga “ciĩgĩĩru makĩria.” Bibilia ya Revised Version ĩtaũrĩte ciugo icio atĩ “wĩkĩtwo hinya.” Ũrathi nĩwĩkagĩrwo hinya nĩ ũndũ wa kĩĩrĩko kĩa maũndũ mothe marĩa mahĩngĩirwo. Kĩĩrĩko kĩmwe na kĩĩrĩko kĩngĩ kĩrĩa kĩarathĩtwo, rĩrĩa kĩhĩngĩirwo, nĩ kĩĩhoto atĩ maũndũ marĩa mangĩ marathĩtwo nĩmagĩtũĩka ma.
GSAM 27Ũrĩa Ũrathi Ũtariĩ
GSAM 27.2Ũira ũyũ wa andũ arĩa marĩ na ũmenyo mũnene wa Maandĩko, ũhoro-inĩ wa ũrĩa ũrathi ũtariĩ, nĩ wa hinya:—
GSAM 27.3Thomas Newton nĩaaugire atĩ, “ũrathi nĩ ũhoro wa mĩaka ũrĩa ũrĩ mbere na ũkĩnyirĩrio; ũhoro wa mĩaka nĩ ũrathi ũrĩa wĩhĩngĩire na ũkĩanũka. Kwarĩ na ciuga cia maheeni thĩinĩ wa thĩ; no ũũgĩ na ũũru wa andũ na wa ngoma ndũngĩhota kũũmba ũrathi ta ũrĩa wĩandĩkĩtwo Maandĩko-inĩ.”
GSAM 27.4Sir Isaac Newton nĩarĩrĩkĩirie atĩ, “gũthikĩrĩria anabii nĩ kĩmenyithia kĩa mũthingi kĩa kanitha wa ma.”
GSAM 27.5Dr. A. Keith nĩaraga atĩ, “ũrathi nĩũiganaine na kĩama o gĩothe, na wo mwene nĩ kĩama. Mũgambo wa Ngai wa hinya wothe noguo ũngĩhota gwĩta akuũ moime mbĩrĩra-inĩ; mũgambo wa Ngai ũmenyaga maũndũ mothe noguo ũhota kũuga maũndũ marĩa marĩ hitho kũu mbere, marĩa mũndũ atangĩhota kũmenya ta ũrĩa atangĩhota kũingira kĩamakĩro kĩa akuũ; na yothe ĩĩrĩ nĩ mũgambo wa Ngai.”
GSAM 28.1Matthew Henry aaugire atĩ, “ihinda rĩa Ngai, rĩrĩa rĩrĩ ihinda rĩega gũkĩra mothe, na njĩra ya Ngai, ĩrĩa ĩrĩ njĩra njega gũkĩra ciothe, ũrathi nĩũkahĩngĩrĩra ma. Kĩrĩa gĩothe Kristo araagire nĩ kĩtheru mũno, nĩ ũndũ ũcio nĩ kĩa ma mũno.”
GSAM 28Kĩrĩa Ũrathi Wĩkaga
GSAM 28.2No tũmenye gĩtũmi kĩmwe gĩtũmaga Mwathani aheane ũrathi, kuuma kũrĩ ciugo cia Kristo kũrĩ atũmwo. Rĩrĩa aarathĩirie maũndũ marĩa magaatũĩka thĩinĩ wa ũtũũro wa Judas, aaugire atĩ, Nĩndĩmwĩraga mbere ya gũtũĩka, nĩgeetha rĩrĩa gũtũĩka, mwĩtĩkie atĩ Niĩ nĩ We.22
GSAM 28.3Mwathani nĩaraga na kanua ka mũnabii Isaya atĩ, Niĩ nĩ Ngai, na gũtirĩ ũngĩhaana na niĩ, ndĩmenyithagia mũthia kuuma kwambĩrĩria, na kuuma mĩaka ya tene maũndũ marĩa matikĩhĩngĩire, ndĩkĩuga atĩ, mũbango wakwa nĩũgũtũũra, na nĩngeeka ũrĩa wothe ngwenda.23
GSAM 28.4Ningĩ, Nĩndĩmenyithirie maũndũ ma tene kuuma kwambĩrĩria, magĩthiĩ makiuma kanua-inĩ gakwa, na nĩndĩmaonirie; nĩndĩmahĩngĩire na ihenya, magĩtũĩka. ... Kuuma kwambĩrĩria nĩndĩmenyithirie ũhoro ũyũ, mbere ya gũtũĩka nĩndĩũonirie; nĩgeetha ũtige kũuga atĩ, mũhianano wakwa nĩguo wamekire, na mũhianano wakwa wa gũicũhio, na wa gũtwekio, nĩguo wamathanire. Nĩũiguire, ũkaona maũndũ maya mothe; na githĩ inyuĩ mũtikũũhunjia? Nĩndĩkuonirie maũndũ merũ kuuma rĩu, o na maũndũ ma hitho ũrĩa ũtamamenyete. Nĩmaũmbĩtwo rĩu, na ti kuuma kwambĩrĩria; o na mbere ya mũthenya ũrĩa ũiguire ũhoro ũyũ, ndũmenyete, nĩgeetha ũtige kũuga atĩ, Rora, nĩndĩmaamenyete.24
GSAM 28.5Kuuma kũrĩ ciugo ici, nĩkwonekaga hinya wa maũndũ marĩa marathĩtwo na magĩhĩngĩrwo, ta kĩhooto kĩa kuuma kũrĩ Ngai; na nĩkwonekaga o na kĩama kĩa hinya wa Mwathani gũkĩra ngai cia andũ a ndũrĩrĩ. Ningĩ ciugo ici nĩitũmenyithagia atĩ ũrathi wĩ na handũ ha bata mũno thĩinĩ wa Maandĩko ma ma. Kuona atĩ maũndũ maya nĩ ma, nĩ ũndũ wa kũgegania mũno atĩ andũ aingĩ ũũ maheaga gwĩruta icunjĩ cia ũrathi cia Maandĩko Matheru bata mũnini kana matiheaga bata o na hanini.
GSAM 29Ũrathi Ndũhingĩtwo na Mũhũũri
GSAM 29.1Arĩa matarĩ na ũmenyo moigaga atĩ matathomete, na nĩ ũndũ ũcio matingĩhota gũtaũkĩrwo nĩ ũrathi. Na rĩngĩ, aingĩ a arĩa athomete, na amwe ao nĩ ahunjia, moigaga atĩ: ‘Ũrathi nĩ mũhinge na mũhũũri, na ndũngĩtaũkĩka. Ithuothe nĩ tũũĩ atĩ ibuku rĩa Ũhoro ũrĩa Ũguũrĩrio nĩ ibuku rĩhinge na mũhũũri.’
GSAM 29.2Thĩinĩ wa Ũhoro ũrĩa Ũguũrĩrio, Johana ũrĩa wendeteirwo nĩaaheirwo watho wa mwanya atĩ ndakahinge ibuku na mũhũũri.25 O na thĩinĩ wa ibuku rĩĩrĩ, kĩrathimo nĩkĩanĩrĩirwo arĩa ‘maiguaga ciugo cia ũrathi ũyũ, na makarũmĩrĩra maũndũ marĩa maandĩkĩtwo kuo.’26 Maũndũ marĩa marĩ thĩinĩ wa ibuku rĩhinge na mũhũũri mangĩarũmĩrĩirwo atĩa angĩkorwo matataũkĩkĩtwo, na matingĩhota gũtaũkĩka? Mwathani aaragĩrĩire kanua ka Musa, akiuga atĩ: ‘Maũndũ marĩa mahithe nĩ ma Mwathani Ngai witũ; no marĩa maguũrĩtio nĩ maitũ na ma ciana ciitũ nginya tene, nĩgeetha tũhote gwĩka ciugo ciothe cia watho ũyũ.’27
GSAM 29.3Atĩ Mwathani eendaga ũrathi wa Danieli ũtaũkĩke nĩ kũoneka wega na ciugo ciake kũrĩ arutwo ake ũhoro-inĩ wa ũrathi ũcio. Tũthomaga atĩ: ‘Nĩ ũndũ ũcio, rĩrĩa mũkoona kĩndũ kĩrĩa kĩrĩ thaahu gĩtũmaga kũgĩe na mwanangĩko, kĩrĩa kĩaaririo nĩ Danieli mũrathi, kĩrũngiĩ handũ harĩa haamũre (ũrĩa ũrathoma, nĩataũkĩrwo),’28 ũcio ũrĩ ũhoro wa kuuga atĩ, Taũkĩrwo nĩ Danieli mũrathi.
GSAM 29.4Mwathani onanagia ũheenia wa kuuga atĩ ũrathi ndũngĩtaũkĩka, na ciugo ici: ‘Kĩoneki gĩothe nĩgĩtuĩkĩte kũrĩ inyuĩ ta ciugo cia ibuku rĩhinge na mũhũũri, rĩrĩa andũ maheaga mũndũ ũthomete, makĩmwĩra atĩ, Ndakũhoya, thoma gĩkĩ; nake akoiga atĩ, Ndingĩhota, nĩgũkorwo nĩrĩhinge na mũhũũri. Na ibuku rĩrĩa rĩgaheeo mũndũ ũtathomete, akĩĩrwo atĩ, Ndakũhoya, thoma gĩkĩ; nake akoiga atĩ, Niĩ ndithomete. Nĩ ũndũ ũcio Mwathani akiuga atĩ, Tondũ andũ aya mankuhĩrĩrie na tũnua twao, na maaheaga gĩtĩĩo na mĩromo yao, no makaaruta ngoro ciao kũu ndĩ, na kũnjĩtĩĩa kwao nĩkũrutwo nĩ maathani ma andũ; nĩ ũndũ ũcio, rorai, nĩngũthiĩ na mbere gwĩka wĩra wa magegania gatagatĩ ka andũ aya, o wĩra wa magegania na kĩgegania; nĩgũkorwo ũũgĩ wa andũ ao oogĩ nĩũkaangĩka, na ũtaũku wa andũ ao ataũku nĩũkahithwo.’29 Andũ arĩa mũrathi arĩtie ũhoro wao haha mangĩarũmĩrĩire kiugo gĩa ma kĩa ũrathi, matingĩehereire watho wa Ngai, na magatuĩra maathani ma andũ handũ ha maathani make.
GSAM 30Ũrathi Ndũtaũragwo nĩ Mũndũ na Maũndũ Make Mwene
GSAM 30.1Andũ aingĩ matitaũkĩrwo nĩ ũrathi, no ti tondũ ũrĩ na ũhoro mũriku, mũhithe, na ũtangĩmenyeka. Mũtũmwo Petero nĩoigire ũhoro waguo atĩ: ‘Mbere ya maũndũ mothe, menyai atĩ gũtirĩ ũrathi wa Maandĩko ũtaũragwo nĩ mũndũ na maũndũ make mwene. Nĩgũkorwo ũrathi ndwookire tene na kwenda kwa mũndũ; no andũ aamũre a Ngai maaragia matongoretio nĩ Roho Mũtheru.’30 Ciugo ici cionanagia wega atĩ ũndũ ũrĩa ũbataire nĩguo mũndũ ataũkĩrwo nĩ ũrathi nĩ kwamũkĩra Roho ũrĩa waaragia na kanua ka arathi. Ũhoro wa Roho ũcio, ũrĩa weranĩirwo andũ othe arĩa mamũcaragia, nĩwandĩkĩtwo atĩ: ‘Nĩakamũtongoria thĩinĩ wa ũhoro wothe wa ma.’31
GSAM 30Ũrathi Ũhingĩte
GSAM 30.2Thĩinĩ wa gũthoma ũrathi, harĩ maũndũ ma ma marĩa twagĩrĩirwo nĩ kũririkanaga hĩndĩ ciothe: Ngai, ũrĩa ũtangĩhĩtia, nĩwe mwene wa ũrathi, na rĩrĩa ihinda rĩa gũhingio kwa ũndũ warathirwo rĩakinya, o ũndũ ũcio warathirwo nĩũkoneka. Na rĩngĩ, tondũ Mwathani nĩarĩ na hinya wa kuona mbere ũrĩa andũ mageeka, rĩrĩa atuĩte ihinda rĩa ũndũ gũkĩka, na ihinda rĩu rĩakinya, ũrathi nĩũhingaga na ma. Na ciugo ingĩ, gũhingio kwa maheeni kwa ũrathi, thĩinĩ wa ihinda rĩrĩa rĩatuĩrwo nĩguo ũhinge na ma, nĩ ũndũ ũtangĩhoteka. Kũringana na ũhoro ũyũ wa ma, tũngĩuga atĩ rĩrĩa ihinda rĩa Mwathani rĩakinya rĩa ndũmĩrĩri yake ya ũhoro wa ma kũheo thĩ, ndũmĩrĩri ĩyo nĩyonekaga o hĩndĩ ĩyo.
GSAM 30.3Hĩndĩ ĩmwe, mũandĩki thuutha wa kũhunjia ũhoro wa gũhingio kwa ũrathi, mũndũ ũteetĩkĩtie Ngai ũrĩa warĩ ho nĩaamũkuhĩrĩirie, akĩmwĩra atĩ: ‘No nginya ndĩmũkenere inyuĩ ataũri a ũrathi, tondũ mũrĩ na mũga mũnene mũno. Thĩinĩ wa gũthoma kwanyu maũndũ ma tene, mũhaanaga ta mũrĩ na ũhũthũ wa kuona kĩrĩa kĩrĩnganĩte biũ na ũrathi.’ Tũkĩmũcokia atĩ, ‘Ĩĩ, nĩkĩrĩnganĩte tondũ nĩkĩathondekirwo kĩrĩngane. Ũngĩathiĩ thoko ĩrĩa ĩendagia nguo cia moko ũgũre nguo cia moko meerĩ, githĩ ndũngĩeterera kũona iria ikũrĩnganĩte na guoko gwaku?’ Akĩcokia atĩ, ‘Ti-itherũ nĩngĩeterera, tondũ nĩciathondekirwo irĩngane.’ Mũandĩki akĩmwĩra atĩ, ‘O ta ũguo, Ngai ũrĩa wooĩ biũ ũrĩa andũ mageeka nĩaarathire ũhoro wao; na rĩrĩa andũ acio mooka gwĩka maũndũ mao, mageeka o maũndũ marĩa aarathire, mũandĩki wa ma wa maũndũ ma tene akaandĩka ũrĩa meekĩte, na marĩngithanio na ũrathi ũcio, makorwo marĩnganĩte biũ.’
GSAM 31Ũrathi Nĩ Ũtheri Nduma-inĩ
GSAM 31.1Mũtũmwo Petero oigaga atĩ twagĩrĩirwo nĩ gũthikĩrĩria ũrathi o ta ũtheri ũrĩa ũrahenia handũ harĩ nduma. Hatarĩ na tawa wa ũrathi, maũndũ marĩa magooka mangĩkorwo marĩ nduma biũ. Wĩra wa ũtheri nĩ kũruta nduma—rĩrĩa mũndũ arathiĩ handũ harĩ nduma, nĩguo wonanie njĩra, na wonanie njĩra wega, nĩgeetha mũthiĩ ahote kuona na gũthuura njĩra o kũgũrũ kwa kũgũrũ. Mũandĩki wa Thaburi oigaga atĩ, ‘Kiugo gĩaku nĩ tawa kũrĩ magũrũ makwa, na nĩ ũtheri njĩra-inĩ yakwa.’32 Mũndũ ũrĩa mũũgĩ oigaga atĩ, ‘Njĩra ya arĩa athingu ĩhaana ta ũtheri ũrĩa ũrahenia, ũkĩongerereka gũhenia o nginya mũthenya wĩ biũ.’33 Nĩ ũndũ ũcio, ũrĩa tũthiaga na mbere mahinda-inĩ, nĩkũonekaga atĩ kiugo kĩa Ngai, makĩria thĩinĩ wa gũhingio kwa ũrathi wakĩo, gĩgũthiĩ na mbere kũguũrĩka, gĩkĩũrĩra mũthomi wa Bibilia wega na wega atĩ nĩarĩ njĩra-inĩ ĩrĩa ĩrĩmũtwara kũrĩ ũtheri wa tene na tene na mũthenya ũtarĩ mũthia.
GSAM 31Maũndũ Matatũ Manene Kuuma Edeni Nginya Mũthia
GSAM 31.2Rĩrĩa twarora njĩra ya andũ a Mwathani kuuma Edeni nginya mũthia, na ũtheri wa Maandĩko, harĩ maũndũ matatũ monekaga marĩ manene na njĩra ya mwanya. Rĩa mbere nĩ gũũka kwa mbere kwa Kristo, gũtuĩka mũndũ, gũũka kwa Imanueli, Ngai akĩonekania na mwĩrĩ wa mũndũ; rĩa keerĩ, nĩ Mathondeka Manene ma kanitha thuutha wa Mahinda ma Nduma—mĩaka 1260 ya kũhinyĩrĩrio, ĩrĩa kiugo kĩa Mwathani kĩahithagĩrwo andũ arĩa angĩ hakuhĩ biũ—kanitha ũkiuma mũikarĩre waguo wa werũ-inĩ, na Maandĩko magĩĩkĩrwo harĩa othe mangĩhota gũmathoma na kũmenya wendi wake; rĩa gatatũ, nĩ Gũũka gwa Kristo gwa keerĩ, Mwathani witũ, nĩguo arehe mahinda ma gũcokererio kwa maũndũ mothe marĩa maarĩtio na tũnua twa arathi ake othe aamũre kuuma thĩ ĩambĩrĩria; ũndũ ũyũ ũrĩ wa kũrĩkia ‘mbara ya mahinda mothe,’ mbara gatagatĩ ka mehia na ũthingu, na kũrehe ihinda rĩa riiri, rĩrĩa mahinda mothe makoretwo magĩthiĩ kũrĩ rĩo.
GSAM 32Ũrathi Wonanagia Marũũri ma Njĩra Nginya Mũthia
GSAM 32.1Rĩrĩa twathikĩrĩria kiugo kĩrĩa kĩrĩ ma kĩa ũrathi o ta ũtheri wa gũtongoria magũrũ maitũ, gĩgĩtũonania njĩra ĩrĩa yagĩrĩire thĩinĩ wa nduma, no nginya tũkore atĩ njĩra ĩyo nĩĩonanĩtio wega na kiugo kĩa ũrathi, mahinda-inĩ mothe nginya Gũũka gwa Kristo gwa keerĩ. Tondũ nĩ ũguo kũrĩ, arĩa marũmĩrĩraga ũtheri wa ũrathi wega matingĩmenya tu marũũri na kĩmenyithia atĩ mũthenya ũrĩa mũnene ũrĩ hakuhĩ, no ningĩ nĩmakamenya wĩra wa Mwathani ũrĩa ũthiĩte na mbere hĩndĩ ciothe na ndũmĩrĩri cia ũhoro wa ma iria irĩ cia kwĩhaarĩria andũ magacemanĩe nake na thayũ rĩrĩa agooka.
GSAM 32.2O na gũtuĩka Maandĩko moigaga atĩ mũthenya wa Mwathani ũkookĩrĩra andũ aingĩ o ta ‘mũici ũtukũ,’34 o na moigaga ũhoro wa arĩa marũgama ũtaaro-inĩ wa Mwathani atĩ: ‘Inyuĩ, ariũ na aarĩ a Ithe witũ, mũtirĩ nduma-inĩ, atĩ mũthenya ũcio ũmũkinyĩre ta mũici. Inyuothe mũrĩ ciana cia ũtheri, na ciana cia mũthenya.’35
GSAM 32Ririkanai Ũtongoria wa Mwathani
GSAM 32.3Rĩrĩa twaririkana ũtongoria wa Mwathani thĩinĩ wa Mũingĩ wa etereri a gũũka gwa Kristo, nĩ wega kũmenya atĩ wendi wa Ngai hĩndĩ ciothe ũkoretwo ũrĩ atĩ andũ ake maririkane ũrĩa onanĩtie ũmenyereri na hinya wake nĩ ũndũ wao. Mũandĩki wa Thaburi, akĩheana maũndũ marĩa maatũmire andũ a Isiraeli matige Ngai na macoke na thuutha, oigaga atĩ: ‘Nĩmaariganĩirwo nĩ Ngai Mũhonokia wao, ũrĩa wekĩte maũndũ manene bũrũri wa Misiri; mawĩra ma magegania bũrũri wa Hamu, na maũndũ ma gwĩtigĩrwo kũu Iria Itune.’36 Angĩkorwo nĩ kwarĩ wega Isiraeli kũririkana ũtongoria wa Mwathani hamwe nao, githĩ o na ithuĩ ti wega tũririkane? Na gĩkeno kĩnene, mũandĩki wa Thaburi oigaga rĩngĩ atĩ: ‘He Mwathani kĩrathimo, wee ngoro yakwa, na ndũkariganĩrwo nĩ maũndũ make mothe mega.’37
GSAM 33.1Mahinda-inĩ mothe Mwathani nĩakoretwo na maũndũ ma bata ma ũhoro wa ma, marĩa na wega wake mangĩtongoria andũ moime ũkombo-inĩ wa mehia, na makamaĩhaarĩria gũtoonya Kaanani ya igũrũ; na nĩ ũndũ wa uumithio kũrora ũrĩa Mwathani ekĩte na andũ arĩa mahunjĩtie maũndũ macio ma ũhoro wa ma.
GSAM 33Maciaro Manene Kuuma kũrĩ Indo Njinyi Mũno—Ũira wa D’Aubigné
GSAM 33.2D’Aubigné, thĩinĩ wa ibuku rĩake Maũndũ ma Tene ma Mathondeka ma Kanitha, oigaga atĩ: ‘Ngai, ũrĩa ahaaragĩria wĩra wake mahinda-inĩ maingĩ, aũhingagia na indo iria itarĩ hinya mũno, rĩrĩa ihinda rĩake rĩakinya. Gũtũma kũgĩe maciaro manene na indo njinyi mũno, ũcio nĩguo watho wa Ngai. Watho ũyũ, ũrĩa ũrutaga wĩra handũ hothe kũrĩ iria ciombĩtwo, nĩũonekaga o na maũndũ-inĩ ma tene.’38
GSAM 33.3Rĩrĩa Ngai, hĩndĩ ya tene, aambĩrĩirie gũthuura andũ a mwanya nĩguo amatue rũrĩrĩ rwake mwene, nĩaambĩrĩirie na gwĩta mũndũ ũmwe—Aburahamu—ũrĩa watũũraga gatagatĩ ka andũ arĩa mathaithaga ngai cia maheeni, kũu Uri ya Akalidei. Kũrĩ we nĩkuumire rũciaro rũingĩ; no rĩrĩa maatuĩkire rũrĩrĩ, Ngai wa igũrũ nĩoigire ũhoro wao atĩ: ‘Mwathani ndaamwendire, kana akĩmũthuura, tondũ mwarĩ aingĩ gũkĩra andũ othe; nĩgũkorwo nĩinyuĩ mwarĩ anini gũkĩra andũ othe.’39
GSAM 33.4Na rĩngĩ, rĩrĩa eendaga kũhonokia andũ ake kuuma ũkombo-inĩ wao kũu Misiri, nĩaathuurire mũtongoria wao ũrĩa, arĩ kana kanini, wahithĩtwo mĩeri ĩtatũ nyũmba-inĩ ya nyina, na thuutha ũcio akĩĩkĩrwo gĩkabũ-inĩ gĩa ithanjĩ gĩathondeketwo na njĩra ya ũhũthũ na gĩakahakwo rami, agĩtigwo amenyererwo nĩ rũũĩ rwa Naili. Musa o ũcio, no we, rĩrĩa aakũrire na agĩkinya mĩaka ya ũtaũku, nĩaathuurire njĩra ya kwĩnyiihia ya kũnyamarĩka hamwe na andũ a Ngai, handũ ha kũgĩa na ‘gĩkeno kĩa mehia ihinda inini.’40
GSAM 34Ũhootani wa Gideoni
GSAM 34.1Thuutha ũcio, rĩrĩa Mwathani eendaga kũhonokia Isiraeli kuuma kũrĩ Amidiani na Aamaleki, arĩa mookaga bũrũri wao ‘ta ngigĩ na ũingĩ wao,’ na magathũkia maciaro ma thĩ, magatigĩra ‘Isiraeli gũtirĩ kĩndũ gĩa kũmũtũũria muoyo, o na kana ng’ondu, kana ndegwa, kana ndigiri,’ Mwathani nĩaatũmire mũraika kũrĩ Gideoni. Mũriũ ũyũ wa Joashi nĩakinyĩte mathĩna ma gũhũũra ngano nini na kũmĩhitha thũ ciake. Rĩrĩa mũraika aamwĩrire atĩ nĩakahonokia Isiraeli, Gideoni akĩgega na akĩũria atĩ: ‘Nĩngũhonokia Isiraeli na kĩĩ? Rora, nyũmba iitũ nĩ ngĩa thĩinĩ wa Manase, na niĩ nĩ niĩ mũnini gũkĩra othe nyũmba-inĩ ya baba.’41 Mũndũ ũyũ o mũthĩĩni na mwĩnyiihia nĩoimire na andũ ake magana matatũ, marĩ na matawa mao na nyũngũ ciao cia ũhũthũ (ũndũ ũngĩonekire ta ũrimũ kũrĩ ciira wa mũndũ ũrĩa ũrĩ na mũthia), na magĩtua Ngai hinya wao, magĩhootana ũhootani mũnene. Mbere ya ũhonokio ũcio, Gideoni angĩacurire ta ũrĩa mũrathi Amosi ooririe atĩ: ‘Jakubu nĩakarũgama na ũndũ wa ũũ? Nĩgũkorwo nĩ mũnini.’42
GSAM 34Kaana Karĩ Kĩrĩithĩrio-inĩ kĩa Nyamũ
GSAM 34.2Ihinda-inĩ rĩrĩa Mwathani aatuĩte, Mũhonokia wa andũ nĩaaciarirwo, na arĩithi magĩmũkora akomete kĩrĩithĩrio-inĩ kĩa nyamũ. Andũ a nyũmba yake gũkũ thĩ maarutaga mawĩra ma kwĩnyiihia, no ma gĩtĩĩo, ma gũtũũra muoyo. Ũhoro-inĩ wa ũthĩĩni wake gũkũ thĩ, Mũhonokia nĩoigire atĩ: ‘Mbwe irĩ marima, na nyoni cia rĩera irĩ itara; no Mũriũ wa Mũndũ ndarĩ handũ ha kũigĩrĩria mũtwe wake.’43 Nĩaathuurire atũmwo ake ‘gatagatĩ ka andũ a gĩikaro kĩa thĩ, kĩrĩa, o na gũtuĩka gĩtiarĩ gĩa thĩ mũno, gĩtiakinyaga gĩikaro kĩa andũ a gatagatĩ. Maũndũ mothe maarĩ ma kwonania thĩ atĩ wĩra ũyũ ndwarĩ wa mũndũ, no warĩ wa Ngai.’
GSAM 35Oogĩ Arĩa Meetirwo Ti Aingĩ
GSAM 35.1Paũlũ nĩoigire ũhoro wa wĩra wa matukũ ma kanitha wa mbere atĩ: ‘Ũrimũ wa Ngai nĩ mũũgĩ gũkĩra andũ; na ũhinyahĩĩru wa Ngai nĩ ũrĩ hinya gũkĩra andũ. Nĩgũkorwo nĩmũonaga gwĩtwo kwanyu, ariũ na aarĩ a Ithe witũ, ũrĩa ti oogĩ aingĩ kũringana na mwĩrĩ, ti arĩa hinya aingĩ, ti andũ a gĩtĩĩo aingĩ, meetirwo; no Ngai nĩaathuurire indo iria njĩrimũ cia thĩ nĩguo aconokie arĩa oogĩ; na Ngai nĩaathuurire indo iria itarĩ hinya cia thĩ nĩguo aconokie indo iria irĩ hinya; na indo iria cia gĩikaro kĩa thĩ gũkũ thĩ, na indo iria imenagwo, nĩcio Ngai aathuurire, o na indo iria itarĩ ho, nĩguo atue indo iria irĩ ho cia tũhũ; nĩgeetha gũtikanagĩe mwĩrĩ o na ũmwe ũngĩĩtũũgĩria mbere yake.’44
GSAM 35Andũ Eĩnyiihĩtie Thĩinĩ wa Mathondeka ma Kanitha
GSAM 35.2Tũkoraga ũhoro ũyũ o ũkĩonanio mĩtũũrĩre-inĩ ya Athondeki arĩa anene a kanitha a ihinda rĩa mĩaka igana rĩa ikũmi na ĩtandatũ. Mũandĩki wa maũndũ ma tene oigaga atĩ: ‘Mũthondeki Zwingle oimire gathũ-inĩ ka mũrĩithi wa nyamũ wa irĩma-inĩ cia Alps; Melanchthon, mũthomi wa maũndũ ma Ngai wa Mathondeka ma kanitha, oimire dũka-inĩ rĩa mũthondeki wa indo cia mbaara; na Luther oimire kanyũmba-inĩ ka mũthĩĩni ũrĩa wenjaga indo thĩinĩ wa tĩĩri.’ Luther nĩoigire ũhoro wake mwene atĩ: ‘Aciari akwa maarĩ athĩĩni mũno. Baba aarĩ mũthĩĩni ũrĩa watemaga ngũ (thuutha-inĩ agĩtuĩka mũenji wa indo thĩinĩ wa tĩĩri), na maitũ nĩakoretwo agĩkuua ngũ na mũgongo wake kaingĩ nĩguo acarie indo cia kũrera ciana ciake. Nĩmagũmĩrĩirie wĩra mũritũ mũno nĩ ũndũ witũ.’
GSAM 35.3Mũtũmwo Jakubu, akĩaria ũhoro wa gwĩtwo kwa andũ wĩra-inĩ wa Mwathani, oigaga atĩ: ‘Thikĩrĩriai, ariũ na aarĩ a Ithe witũ arĩa nyendete, githĩ Ngai ndaathuurire athĩĩni a thĩ ĩno, matuĩke itonga thĩinĩ wa wĩtĩkio, na agai a ũthamaki ũrĩa eerĩire arĩa mamwendete?’45
GSAM 35Ametodisti a Mbere
GSAM 35.4Rĩrĩa twarũmĩrĩra mũhari wa athondeki a kanitha ũrĩa wathiĩte na mbere nginya matukũ ma mbere ma Ũmetodisti, rĩrĩa ũrutani wa wega wa Ngai ũrĩa ũheanagwo tũhũ wahunjagio na kĩyo, tũkoraga watwaranaga na hinya wa Ngai. Ũrĩa waheanagwo kũrĩ andũ na wĩhokeku, na wendo muororo wa Kristo, na ũkamũkĩrwo na wĩtĩkio ũrĩ muoyo, arĩa meetĩkĩtie matiakoraga o kũrekerwo mehia mao ma tene, no ningĩ hinya wa kũmatheria nĩguo mahote gũtũũra muoyo ũrĩ ũtheru. Ũmetodisti wambĩrĩirie na kwĩnyiihia, na ũkĩrathimwo kũringana na wĩtĩkio na mwĩhoko ũtarĩ na maũndũ maingĩ wa ahunjia na andũ a kanitha.
GSAM 36.1Rĩrĩa twarũmĩrĩra maũndũ marĩa meekĩkire na marĩa andũ maacemanirie namo thĩinĩ wa Mũingĩ wa etereri a gũũka gwa Kristo, tũkoraga atĩ, o ta ũrĩa kũrĩ kũrĩ o wĩra wa Mwathani ũrĩa ũhingagio mũndũ arĩ mũrutĩri, kwambĩrĩria kwaguo kwarĩ gatagatĩ ka athĩĩni na andũ arĩa matamenyagwo; no gũtikanagĩe mũndũ ũgũtuĩra ciira wa kũũmenana naguo nĩ ũndũ ũyũ mbere ya kũrora wega ũira ũrĩa wĩra ũyũ mũnene wĩrũgamĩrĩire, nĩgeetha matikanakorwo marĩ gĩikaro-inĩ kĩa arĩa Mwathani ooririe atĩ: ‘Nũũ ũmenete mũthenya wa maũndũ manini?’46
GSAM 36Ũrĩa Eck Aacokirie Luther
GSAM 36.2Nĩguo tũtethe andũ arĩa mangĩenda gũtuĩra atĩ ũhoro wa ũrutani nĩ wa ma kana nĩ wa maheeni nĩ ũndũ wa ũnini kana ũingĩ wa arĩa maũetĩkĩtie, tũgũcokia gĩcunjĩ kĩa ngũĩ cia Luther na Eck. Rĩrĩa Luther eerũgamĩrĩire Maandĩko, na akĩhota kũũria kana andũ nĩmarĩ na kĩhooto gĩa kũigĩrĩra meciiria mao igũrũ rĩa kiugo kĩa Ngai, Eck nĩaamũcokirie na ciugo ici cia mũnyũrũri: ‘Nĩndĩrĩ magegania nĩ ũrĩa Mũrutani ũyũ wa gĩtĩĩo arĩ na kwĩnyiihia na ũhoreri rĩrĩa etũũmaga kũregana, arĩ wiki, na maithe maingĩ ũguo ma gĩtĩĩo, na akĩĩtua atĩ nĩoĩ gũkĩra Mapapa, ikĩĩro, arutani, na thukuru nene! ... Hatarĩ nganja, ũngĩkorwo nĩ ũndũ wa magegania Ngai angĩhithĩire andũ aamũre na arĩa moragirwo nĩ ũndũ wa wĩtĩkio ũhoro wa ma, othe maingĩ ũguo, nginya Mũthĩnjĩri-Ngai ũyũ wa gĩtĩĩo ookire.’
GSAM 36.3Macokio maya mangĩacokirio wega na marĩa Zwingle aacokirie John Faber, kũu Zurich, rĩrĩa Faber aaragirie ‘magegania make nĩ ũrĩa maũndũ maakinyĩte, rĩrĩa mĩtugo ya tene ĩrĩa ĩkoretwo mahinda ikũmi na meerĩ ma mĩaka igana yatigagwo, na gũgatuĩrwo wega atĩ ũKristũ ũkoretwo na mahĩtia mĩaka ngiri ĩmwe na magana mana.’ Zwingle nĩaamũcokirie na ihenya atĩ ‘ihĩtia rĩtiatigaga gũtuĩka ihĩtia tondũ andũ makoretwo marĩĩtĩkĩtie mĩaka ngiri ĩmwe na magana mana, na atĩ thĩinĩ wa gũthaitha Ngai, ũkũrũ wa mũtugo ndwarĩ kĩndũ tiga angĩkorwo mũthingi kana kĩhooto kĩaguo kĩngĩonekire Maandĩko-inĩ maamũre.’47
GSAM 37Kiugo kĩa Mwathani Handũ ha Ũũgĩ wa Andũ
GSAM 37.1Ũgwati wa kwĩhoka meciiria ma andũ, handũ ha gũtuĩra kĩũria kĩa, ‘Ũhoro wa ma nĩ ũrĩkũ?’ na kiugo kĩa Mwathani, nĩũonanĩtio wega nĩ mũrathi Hosea rĩrĩa oiga atĩ: ‘Nĩmũrimĩte waganu, nĩmũgethĩte ũũru; nĩmũrĩĩte maciaro ma maheeni; tondũ nĩweehokire njĩra yaku, na ũingĩ wa andũ aku arĩa hinya.’48 Hĩndĩ ciothe ngoro ya mũndũ ĩkoretwo ĩkĩenda kwĩhoka mũndũ; no ũrĩa tũkuhĩrĩirie ihinda rĩrĩa Mwathani ‘akarũgama na atigithie thĩ na gwĩtigĩrwo mũno,’ mũrathi Isaia aratũkania atĩ: ‘Tigai kwĩhoka mũndũ, ũrĩa mĩhũmũ yake ĩrĩ maniũrũ-inĩ make; nĩgũkorwo nĩ kĩĩ kĩngĩtũma atarwo arĩ kĩndũ?’49
GSAM 37.2Tondũ nĩtũkaanĩtio na njĩra ĩno thĩinĩ wa Maandĩko ũhoro-inĩ wa ũgwati witũ, gũtikanagĩe mũndũ ũgũtuĩra Mũingĩ wa etereri a gũũka gwa Kristo ciira na ihenya, ta ũtagĩrĩire kũrorwo nĩ ũndũ wa kwambĩrĩria kwaguo kwa kwĩnyiihia, kana tondũ arĩa metagwo anene maitho-inĩ ma thĩ matiĩtĩkĩtie ũhoro ũcio. Andũ othe nĩmathime wega maũndũ marĩa wĩrũgamĩrĩire. Ũhoro wa ma nĩ wa bata ũtangĩthimĩka, naguo warĩngithanio na meciiria ma andũ o namo, meciiria macio nĩ ta mahuti matarĩ bata.
Notes
- 2 Timotheo 1:9 ↩
- David H. Montgomery, Maũndũ ma Bata ma Ũhoro wa America, rĩandĩkĩtwo mwaka wa 1902, mar. 8, 9. ↩
- Aheb. 6:19. ↩
- 1 Athesalonike 2:19. ↩
- Ũhoro wa Atũmwo 24:14, 15. ↩
- Ũhoro wa Atũmwo 26:6-8. ↩
- Ũhoro wa Atũmwo 28:20. ↩
- Tito 2:11-13. ↩
- 1 Petero 1:3-7. ↩
- Isaya 45:18. ↩
- Zaburi 115:16. ↩
- Mũhubiri 7:29. ↩
- Gũcokerithia kwa Maathani 32:8. ↩
- Ũhoro wa Atũmwo 17:26-28. ↩
- Isaya 60:21. ↩
- Isaya 33:24. ↩
- Zaburi 37:11. ↩
- 2 Petero 1:16-19. ↩
- Mathayo 16:28. ↩
- Luka 9:27. ↩
- 1 Akorintho 15:51, 52 ↩
- Johana 13:19. ↩
- Isaya 46:9-10. ↩
- Isaya 48:3-7. ↩
- Ũhoro ũrĩa Ũguũrĩrio 22:10 ↩
- Ũhoro ũrĩa Ũguũrĩrio 1:3 ↩
- Gũcokerithia Maathani 29:29 ↩
- Mathayo 24:15 ↩
- Isaia 29:11-14 ↩
- 2 Petero 1:20, 21 ↩
- Johana 16:13 ↩
- Thaburi 119:105 ↩
- Thimo 4:18 ↩
- 1 Athesalonike 5:2; 2 Petero 3:10 ↩
- 1 Athesalonike 5:4, 5 ↩
- Thaburi 106:21, 22 ↩
- Thaburi 103:2 ↩
- Maũndũ ma Tene ma Mathondeka ma Kanitha, ibuku 2, mũrango 1, gĩcunjĩ 1 ↩
- Gũcokerithia Maathani 7:7 ↩
- Ahibirania 11:25 ↩
- Atiirĩrĩri 6:4, 5, 15 ↩
- Amosi 7:2 ↩
- Mathayo 8:20 ↩
- 1 Akorintho 1:25-29 ↩
- Jakubu 2:5 ↩
- Zekaria 4:10 ↩
- Maũndũ ma Tene ma Ũprotestanti ma Wylie, mũrango 12, gĩcunjĩ 16, 17; riuma rĩa Cassel, karatathi 458 ↩
- Hosea 10:13 ↩
- Isaia 2:22 ↩