Mũrango 4 — Ihinda rĩa Mũthia
GSAM 77.1“Hĩndĩ ĩyo ngĩũria atĩrĩ, Wee Mwathani wakwa, mũthia wa maũndũ maya ũgaakorwo ũrĩ atĩa? Nake akĩnjĩĩra atĩrĩ, Wĩthiĩre, Danieli: nĩgũkorwo ciugo ici nĩcihingĩtwo na cihũũrĩirwo mũhũũri nginya ihinda rĩa mũthia. ... Andũ aaganu nĩmageekaga waganu: na gũtirĩ o na ũmwe wa aaganu ũgaataũkĩrwo; no arĩa oogĩ nĩmagataũkĩrwo.”1
GSAM 77.1“Akĩnjĩĩra atĩrĩ, Taũkĩrwo, wee mũrũ wa mũndũ: nĩgũkorwo kĩoneki gĩĩkĩ gĩgaahingĩra ihinda rĩa mũthia.”2
GSAM 77.1“No wee, Danieli, hinga ciugo ici, na ũhũũre ibuku mũhũũri, nginya ihinda rĩa mũthia; aingĩ nĩmagathiĩ huku na kũu; na ũmenyo nĩũkongerereka.”3
GSAM 77.1Ciugo ici “ihinda rĩa mũthia” ciugĩte atĩa haha? Gũtingĩkorwo nĩ mũthia ũcio wene, tondũ angĩkorwo nĩguo, gĩcunjĩ kĩa ũrathi wa Danieli kĩrĩa “kĩahingĩtwo” gĩtingĩgĩĩte andũ ũndũ. O ta ũrĩa “maũndũ marĩa maguũrĩirio nĩ maitũ,”4 gĩcunjĩ gĩĩkĩ no nginya gĩkorwo kĩrĩ na ũteithio ihinda rĩmwe. Nĩ ũndũ ũcio, ciugo ici “ihinda rĩa mũthia” no nginya ikorwo ciaragia ũhoro wa ihinda rĩrĩa rĩrĩ hakuhĩ mbere ya mũthia ũcio wene, rĩrĩa maũndũ marĩa Danieli eerĩtwo magataũkĩka.
GSAM 77Mũthenya wa Kwĩhaarĩria Gwake
GSAM 77.2Gũtirĩ nganja atĩ nĩ ihinda rĩrĩa mũrathi Nahumu eetĩte “mũthenya wa kwĩhaarĩria gwake.” Haha mũrathi aaragia ũhoro wa kũniinwo kwa Nineve na “mũgambo wa kĩboko, na mũgambo wa magũrũ ma ngaari magĩkũgũta, na mbarathi ikĩhũũranga thĩ na magũrũ, na ngaari cia ita ikĩrũgarũga.”5 Mũrathi ambĩrĩirie kũonio mũtino mũnene makĩria ũrĩa ũgooka thĩ yothe, rĩrĩa “irĩma igaainaina mbere yake, na tũrĩma tũthengie, nayo thĩ ĩcine arĩ ho, o na thĩ yothe, na andũ othe arĩa matũũraga kuo. Nũũ ũngĩrũgama mbere ya mangʼũrĩ make? Na nũũ ũngĩgũmĩrĩria ũruru wa marakara make? Marakara make maitĩrĩrio ta mwaki, nayo mahiga magũithĩtio nĩwe.... Nĩagaaniina biũ; thĩna ndũgacooka kwĩnũka rĩa keerĩ.”6
GSAM 78Ngaari cia Ita Irĩ na Imũrĩ Iraakana
GSAM 78.1Mũrathi nĩathiĩ na mbere kwaria ũhoro wa mũthenya ũyũ wa kwĩhaarĩria: “Ngaari cia ita nĩigakorwo irĩ na imũrĩ cia mwaki mũthenya wa kwĩhaarĩria gwake, nayo mĩthengera ĩthingithĩtio mũno. Ngaari cia ita nĩikaguthũka njĩra-inĩ cia itũũra, ikĩgũthangania njĩra-inĩ iria nene: nĩikahaana ta imũrĩ, na ikahiũka ta rũheni. Nĩagacooka gũtara njamba ciake: nĩikahĩngwo igĩthiĩ; nĩigahiũha igĩthiĩ rũthingo-inĩ rwa itũũra rĩu, nakĩo kĩĩgitĩro kĩhaarĩrio.”7
GSAM 78.2Ũcio nĩ ũtaarĩria mũkinyanĩru mũno wa mũgũithi wa ihinda rĩrĩ ũrĩ na ihenya ta rũheni, hamwe na mũmenyereri waguo agĩtaraga na agĩcooka gũtara athiĩ o kuuma harĩa ũrũgamaga nginya harĩa hangĩ, nao magĩhĩngwo magĩthiĩ rĩrĩa mũgũithi ũrathiĩ. Ningĩ nĩ kũrĩ kũhũthĩrwo kwa mĩthengera mĩingĩ mũno gũthondeka mĩtĩ ĩrĩa ĩnyiitĩrĩire njĩra ya mũgũithi, itugi ciayo, nyũmba cia kũgiria tharunji, na maũndũ mangĩ ta macio. Kuugagwo atĩ njĩra ĩmwe ĩrĩa ĩtuĩkanĩirie Irĩma cia Sierra Nevada ĩrĩ na nyũmba cia mĩthengera cia kũgiria tharunji irĩ ũraihu wa maili mĩrongo ĩna na mũgwanja. Na mũrathi oigire atĩ ũguo nĩ ũrĩa gũgaakorwo “mũthenya wa kwĩhaarĩria gwake.”
GSAM 78.3Ihinda rĩĩrĩ rĩa mũthia ningĩ nĩrĩarĩtwo nĩ mũrathi Joeli rĩrĩa ndungata cia Mwathani cieheirwo watho ũyũ, “Huhai karumbeta thĩinĩ wa Zayuni, na mũhũũre mbu ya kũmenyithania kĩrĩma-inĩ gĩakwa gĩtheru: andũ othe arĩa matũũraga bũrũri macainaine; nĩgũkorwo mũthenya wa Mwathani nĩũrooka, nĩũndũ nĩũrĩ hakuhĩ.”8
GSAM 78.4Na ningĩ nĩkuugĩtwo nĩ mũrathi Zefania atĩrĩ, “Cemanai hamwe, ĩĩ, cemanai, inyuĩ rũrĩrĩ rũtarendeka; mbere ya itua kũhingio, mbere ya mũthenya gũthira ta mũũngũ, mbere ya marakara mahĩu ma Mwathani gũmũũkĩra, mbere ya mũthenya wa marakara ma Mwathani gũmũkinyĩra. Cariai Mwathani, inyuĩ andũ othe ahoreri a thĩ, arĩa mwĩkĩte ciira wake; cariai ũthingu, cariai ũhoreri: hihi nĩmũkahithwo mũthenya wa marakara ma Mwathani.”9
GSAM 79.1Nĩguo tũmenye wega makĩria ũtaũri wa ciugo ici “ihinda rĩa mũthia,” na rĩrĩa rĩambagĩrĩria, nĩtũkwĩrorera handũ hangĩ ciugo icio ihũthĩrĩtwo. Mũrango-inĩ wa ikũmi na ũmwe wa Danieli nĩkuonanĩtio ũnene wa kũnyariira arĩa angĩ, ũrĩa warĩ wa gũthiĩ na mbere gwathana nginya ihinda rĩa mũthia. Mwathani oigire ũhoro wa ũnene ũcio wa kũnyariira atĩrĩ, “Amwe a arĩa mataũkĩrwo nĩmakagũa, nĩguo magerio, na matherio, na matuĩke eerũ, nginya ihinda rĩa mũthia: nĩgũkorwo rĩo [ihinda rĩa mũthia] rĩetererĩte ihinda rĩrĩa rĩtuĩtwo.”10
GSAM 79Wĩra wa Karũhĩa Karĩa Kanini
GSAM 79.2Aingĩ a Aprotestanti arĩa mataarĩria Maandĩko nĩmaiguithanĩtie atĩ ũnene ũyũ na “karũhĩa kanini” ka Danieli mũrango wa mũgwanja ciaragia ũhoro wa kanitha wa Roma, ũrĩa warĩ na hinya wa gũthamakĩra bũrũri moko-inĩ maguo kwa ihinda rĩrĩa “rĩtuĩtwo.” Ihinda rĩu rĩtuĩtwo rĩarĩ “ihinda, mahinda, na nuthu ya ihinda.”11 Rĩĩrĩ nĩrĩo rĩarĩ matukũ 1260 ma ũrathi—mĩaka 1260—ma wathani wa karũhĩa kau kanini harĩ maũndũ ma bũrũri, kuuma mwaka wa 538 nginya 1798 thutha wa gũciarwo kwa Kristo. Mwaka-inĩ ũcio wa mũthia, karũhĩa kau kanini nĩkagĩtunyanwo hinya wako wa gũthamakĩra bũrũri, o “ihinda rĩrĩa rĩtuĩtwo.” Nĩ ũndũ ũcio, ihinda-inĩ rĩu andũ matiacookaga “kũgũa” na guoko kwa ũnene ũcio ta ũrĩa maagũaga mbere. Nĩ ũndũ ũcio, mwaka ũyũ—1798—nĩguo wonanagia kwambĩrĩria kwa ihinda rĩrĩa rĩĩtagwo “ihinda rĩa mũthia” thĩinĩ wa ũrathi ũyũ.
GSAM 79.3Mwaka wa 1798 nĩwahingire “matukũ ngiri ĩmwe na magana meerĩ na mĩrongo ĩtandatũ”—mĩaka 1260—rĩrĩa “Aira Eerĩ” a Mwathani (Kĩrĩkanĩro Kĩrĩa Gĩkũrũ na Kĩrĩa Kĩerũ) maarĩ a “kũratha... mehumbĩte nguo cia makũnia.”12 Mahinda-inĩ ma Nduma ma kũnyariirwo, Maandĩko maaigagwo na thiomi cia Kĩyunani na Kĩratini, na andũ arĩa aingĩ matiaataũkagĩrwo nĩ thiomi icio. Kũima andũ Maandĩko ũguo kũringithanĩtio na kũmahumbĩra “nguo cia makũnia.”
GSAM 80Aira Arĩa Eerĩ Maũragwo
GSAM 80.1“Rĩrĩa magaakorwo marĩkirĩtie ũira wao [mehumbĩte nguo cia makũnia], nyamũ ĩrĩa ĩhaicaga kuuma irima rĩtarĩ gĩtina nĩĩkamarũa [Shaitani akĩũkĩria andũ a thĩ na akĩmarutithia wĩra], na ĩmatoorie na ĩmaũrage. Na ciimba ciao igakoma njĩra-inĩ ya itũũra rĩrĩa inene, rĩrĩa rĩĩtagwo Sodomu na Misiri kĩĩroho, o kũrĩa Mwathani witũ aarambirwo mũtharaba-inĩ [‘arambĩtwo mũtharaba-inĩ,’ ũtaũri wa Kĩdenimaki na wa Revised Version]. Na andũ a mĩthemba, na mĩhĩrĩga, na thiomi, na ndũrĩrĩ nĩmakona ciimba ciao matukũ matatũ na nuthu, na matikaarekereria ciimba ciao ithikwo mbĩrĩra-inĩ.”13
GSAM 80Wathani wa Kĩmako
GSAM 80.2Kũũragwo kwa Aira aya kwahingire hĩndĩ ya “wathani wa kĩmako” kũu Fransi, kuuma 1792 nginya 1795—mĩaka ĩtatũ na nuthu. O na gũtuĩka Mũgarũro wa Fransi wathiire na mbere ta mĩaka ĩtandatũ kana mũgwanja, nĩ mĩaka-inĩ ĩrĩa ya mbere ĩtatũ na nuthu meekĩrire hinya mũnene gũniina Bibilia, wĩtĩkio, na andũ othe arĩa maagĩaga na ũcamba wa kwaria ũhoro wa gũtetea o kamwe ka maũndũ macio. O na Mũgarũro wa Fransi waarĩrĩirie atĩ ũrarũa ũthamaki na ũhinga wa athĩnjĩri-Ngai, ma-rĩ, waatuĩkire mbaara ya gũniina Ngai na Bibilia. Ũhoro wa mahinda marĩa maarĩ o hakuhĩ mbere ya Mũgarũro ũcio tũthomaga atĩrĩ,
GSAM 80.2“Gũtigakoro rĩmwe gũriganĩtwo atĩ mbere ya Mũgarũro wa 1792, kuugagwo atĩ arĩa maatambagia kwaga gwĩtĩkia Ngai kũu Fransi nĩmaaũnganĩirie mbeeca thĩinĩ wao na magĩhũthĩra £900,000 [$4,500,000] mwaka ũmwe, o na magĩcooka ũguo kaingĩ na kaingĩ, kũgũra, gũcaba, na gũtambia mabuku ma gũthũkia meeciiria ma andũ na kũmahaarĩria ũndũ wa ciĩko cia ũũru mũnene.”14
GSAM 80Andĩki Arĩa Mataitĩkagia Ngai
GSAM 80.3“Njĩra ya Mũgarũro ta ũcio nĩyahaarĩirio nĩ maandĩko ma Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D’Alembert, Condorcet, Rousseau, na andũ angĩ a mũthemba ũcio, marĩa maageririe gũtambia maũndũ ma kũharagania wĩtĩkio ũrĩa ũmenyekaga kuuma kũrora kĩĩũmbĩre na ũrĩa ũguũrĩirio nĩ Ngai. Kũguũrĩrio gũtiarĩ o kũũkĩrĩrwo gwookĩrĩirwo, no nĩkwatigirwo biũ; Ngai akeherio kuuma igũrũ na thĩ, na gĩkĩndũ kĩa kwĩciirĩria kĩtarĩ ho, gĩĩtagwo Ngai ya Gĩtumia ya Ũtaũku, gĩgĩtũũrio handũ hake.”15
GSAM 81.1Mwaka-inĩ wa 1793, meeciiria ma andũ maahaanaga ũrĩa aheani a mĩhianano maahũũrĩrwo hĩ mũno nĩ ũndũ wa ciugo ciao cia kũnyũrũria na kũruma Ngai na Bibilia. Nĩguo tũheane kĩonereria, nĩtũgũcooka ciugo ici:
GSAM 81.1“Mũheani wa mĩhianano ya gũthekania Monert, thĩinĩ wa Kanitha wa Mũtheru Roche [Paris], nĩakinyĩirie ũũru wake mũthia. Oigire atĩrĩ, ‘Ngai, angĩkorwo wee ũrĩ ho, rĩhĩria rĩĩtwa rĩaku rĩrĩa rĩnyũrũrĩtio! Nĩngũgũũkĩrĩire. Ũkirĩte, ndũraaria. Ndũrĩ na ũcamba wa gũtũma ngurumo ciaku. Nũũ thuutha wa ũũ ũgaacooka gwĩtĩkia atĩ ũrĩ ho?’”16
GSAM 81Wĩra wa Kũruma Ngai Kũu Lyons, Fransi
GSAM 81.2Ũrĩa andũ arĩa maaũragire Aira “maacookire kũramba Mũrũ wa Ngai mũtharaba-inĩ, na makĩmũhe thoni harĩ andũ othe” (Ahibirania 6:6), nĩkũguonekera maũndũ-inĩ marĩa meekĩkire gĩathĩ-inĩ kĩrĩa Fouché aaharĩirie kũu Lyons, nĩ ũndũ wa gũtĩĩa Chalier, Ngavana wa Lyons, ũrĩa waaũragiĩtwo. Mbere ya gũkinya Lyons, Fouché aathanire atĩ
GSAM 81.2“marũũri mothe ma wĩtĩkio maanangwo; na igũrũ rĩa ihingo cia kũndũ kwa gũthika andũ hakandĩkwo atĩ, Gĩkuũ nĩ toro wa tene na tene.... Mũhianano wa mũtwe na gĩthũri wa Chalier ũgĩtwarwo njĩra-inĩ cia itũũra, ũrũmĩrĩirwo nĩ kĩrĩndĩ kĩnene mũno kĩa aũragani na maraya. Thuutha wao hagĩũka ndigiri ĩkuuĩte Injili, mũtharaba, na indo cia igongona rĩa Mwathani, iria ciacookire gũikio mwaki-inĩ o na ihenya, nayo ndigiri ĩgĩtinjĩrĩrio ĩnyue ndibei ĩrĩa yaamũrĩtwo kuuma gĩkombe-inĩ kĩa igongona rĩa Mwathani.”17
GSAM 81.3Gĩathĩ kĩa Ũtaũku kĩrĩa gĩekĩirwo Paris gĩtaarĩirio atĩrĩ:
GSAM 81.3“Maathiire na mũhari nginya kĩama-inĩ, nakĩo kĩrĩndĩ kĩu kĩa ũũru ... gĩgĩhũthĩra mĩhianano ya gũthekania mũno gũnyũrũria mĩtugo ya wĩtĩkio.... Arũme mehumbĩte nguo njerũ cia athĩnjĩri-Ngai na nguo nene cia gwĩhumbĩra ookire makĩinaga haleluya, na makĩinaga Carmagnole, nginya harĩa maaitĩkĩrĩtio gũkinya thĩinĩ wa kĩama kĩu. Hau magĩĩka mũgate wa igongona, ithandũkũ iria waaigagwo, na mĩhianano ya thahabu na betha. Makĩheana ciugo cia gũthekania na kũnyũrũria.... Atũmwo kuuma Mũtheru Denis makĩanĩrĩra atĩrĩ, ‘Inyuĩ, inyuĩ indo cia kwĩgwatĩra wĩtĩkio na hinya ũtarĩ ũmenyo, andũ atheru arathime a mĩthemba yothe, rĩu tuĩkai endabũrũri, ũkĩrai inyuothe, na mũtungatĩre bũrũri na gũthiĩ nyũmba ya gũthondeka mbeeca nĩguo mũthengio.’”18
GSAM 82Kiugo kĩa Ngai Kiuma Nduma-inĩ
GSAM 82.1“Thuutha wa matukũ matatũ na nuthu Roho wa muoyo woimĩte kũrĩ Ngai agĩtonya thĩinĩ wao” (Aira), nao “magĩambata igũrũ marĩ thĩinĩ wa itu.”19 Ihinda rĩa Ngai nĩrĩakinyĩte rĩa kiugo gĩake kuuma nduma-inĩ na gũcooka kũrũngamio mbere ya thĩ. Ihinda nĩrĩakinyĩte (1798) rĩa wĩra wa ũmĩceni kũrutwo thĩ yothe. Mwaka-inĩ wa 1804 Kĩama kĩa Bibilia kĩa Britania nĩkĩabanganĩirio. Gĩĩkĩ kĩgĩrũmĩrĩrwo nĩ makĩama mangĩ ma Bibilia ma mĩrongo mĩingĩ, na rĩu Bibilia nĩĩtaũrĩtwo thiomi-inĩ ciothe iria nene cia thĩ. Nĩ ũndũ ũcio, Maandĩko, arĩo Aira arĩa Eerĩ, kũmenyeka harĩ andũ othe nĩguo mone na mamathome, gũringithanĩtio na kwambata kwao igũrũ marĩ thĩinĩ wa itu.
GSAM 82.2Ihinda-inĩ rĩa Mũgarũro wa Fransi, Voltaire oigire atĩ mĩaka igana ĩthire Bibilia ndĩgakorwo ĩgĩhũthĩrwo rĩngĩ. Mwaka-inĩ wa igana kuuma mũthenya ũcio, Bibilia iria ciatambĩirio Fransi tu ciarĩ nyingĩ gũkĩra iria ciothe ciamenyekanaga atĩ nĩciarĩ ho rĩrĩa Voltaire eerahĩĩre ũguo kwa tũhũ. O na nyũmba ĩrĩa oigirĩire ciugo icio kuugagwo atĩ rĩu ĩhũthagĩrwo ĩrĩ nyũmba ya Bibilia.
GSAM 82Ihiga rĩa Rosetta Rĩonekwo
GSAM 82.3Nĩ kũrĩ maũndũ meerĩ makoniĩ mwaka wa 1798 na andũ a Fransi marĩa twagĩrĩirwo nĩ kwĩrorera: Rĩa mbere, mwaka-inĩ ũcio ita rĩa Fransi, rĩrĩ thĩ ya Mũnene wa Ita Berthier, rĩaagũithirie thirikari ya Papa kũu Roma, rĩgĩtũma ũrathi ũkoniĩ ũndũ ũyũ ũhinge (o na matamenyete), ũrĩa warĩ thĩinĩ wa ibuku o rĩrĩa maikarĩte marĩrũaga; rĩa keerĩ, mwaka-inĩ o ũcio, Kĩĩgitĩro-inĩ kĩa Mũtheru Julien, harĩ gĩcanĩro kĩa Rosetta kĩa Rũũĩ rwa Nili, ita rĩa Fransi, rĩgĩthimbaga thĩ, rĩaakorire ihiga rĩrĩa rĩrĩ igweta rĩa Rosetta, rĩrĩa rĩigĩtwo rĩu Nyũmba-inĩ ya Indo cia Tene ya Britania. Ihiga-inĩ rĩĩrĩ nĩhaandĩkĩtwo na mĩthemba ĩtatũ ya maandĩko: maandĩko ma mĩhianano, marĩa maahũthagĩrwo nĩ athĩnjĩri-Ngai; maandĩko ma demotiki, arĩo maandĩko marĩa maahũthagĩrwo nĩ andũ arĩa aingĩ; na Kĩyunani. Ũyũ nĩguo warĩ mũhũrũ wa gũtaũkĩra maandĩko ma demotiki na ma mĩhianano marĩa maarĩ hitho nginya ihinda rĩu. Rĩu, o ta ũrĩa mũndũ ũngĩ oigire, “thururu na gĩciko gĩa tĩĩri, ikĩruta maandĩko maya ma demotiki kuuma thĩinĩ wa tĩĩri, nĩiraheana ũira wa ma wa ũhoro wa tene wa Bibilia makĩria gũkĩra ũrĩa ũkuuma kũndũ kũrĩa kũngĩ guothe tiga Maandĩko mo mene.” Nĩ ũndũ ũcio, andũ o arĩa meeciiragia gũniina Bibilia nĩmaahũthĩrirwo, o na matamenyete, gũtũma ũrathi ũhinge na kweheria wathani wa ũpapa mũthia-inĩ wa mĩaka 1260, na ningĩ magĩkora mũhũrũ wa gũtaũkĩra maandĩko o marĩa monanagia ũhoro wa ma wa Maandĩko marĩa maageririe mũno gũniina.
GSAM 83“Nĩũkaarũgama Mũgawo-inĩ Waku”
GSAM 83.1Nĩ ũndũ ũrĩkũ mũraika eerire Danieli atĩ nĩũgeekĩka ihinda-inĩ rĩa mũthia? Kuuma hĩndĩ ĩrĩa aiguire mũtheru akiuga atĩrĩ, “Nginya matukũ 2300, thuutha ũcio handũ harĩa haamũre nĩhagatherio,”20 meeciiria make nĩmaiyũrĩte kĩeha agĩcũũrania ũrĩa “mũthia wa maũndũ maya” ũgaakorwo, na “kwa ihinda rĩigana atĩa” ũgakorwo.21 Mũthia-inĩ nĩaatũmirwo ataũkĩrwo atĩ ũmenyo wa ihinda rĩu ndwarĩ wa matukũ make. Akĩĩrwo atĩrĩ, “Wĩthiĩre nginya mũthia ũkinye: nĩgũkorwo nĩũgaahurũka, na ũrũgame mũgawo-inĩ waku mũthia-inĩ wa matukũ.”22
GSAM 83.2Amwe nĩmeeciirĩtie atĩ ciugo ici ciaragia ũhoro wa mũthia wa thĩ, na atĩ ihinda-inĩ rĩu Danieli, hamwe na andũ arĩa angĩ a Mwathani, nĩaakamũkĩra kĩheo gĩake na akarũgama mũgawo-inĩ wake wa igai. Tũĩragwo atĩ kiugo gĩa Kĩhibirania kĩa mũgawo wa igai, gĩcigo kĩa bũrũri, na maũndũ mangĩ ta macio, nĩ gheh-vel. Gĩu tigĩkĩo kiugo gĩtaũrĩtwo mũgawo rũgano-inĩ rũrũ; kiugo kĩa haha nĩ goh rahl. Athomi a Kĩhibirania matwĩraga atĩ kiugo gĩĩkĩ, goh rahl, gĩonekaga maita mĩrongo mũgwanja na matandatũ thĩinĩ wa Kĩrĩkanĩro Kĩrĩa Gĩkũrũ, na atĩ nĩ kiugo o kĩu kĩhũthagĩrwo kwaria ũhoro wa gũtherio kwa handũ harĩa haamũre kũrĩa kwarĩ kĩonereria, rĩrĩa mĩtĩ ya mĩgawo yacuukagwo nĩguo gũtuwo nĩ mbũri ĩrĩkũ ya iria igĩrĩ ya kũũragwo. Rĩrĩa mũthĩnjĩri-Ngai ũrĩa mũnene ooyaga thakame ya mbũri ya Mwathani na agĩtonya handũ harĩa haamũre gũruta wĩra wa gũtheria, Isiraeli yothe maarũgamaga nja, makĩĩnyihia ngoro-inĩ ciao na makĩumbũra mehia mao, nĩguo marũgame matarĩ ũcuuke, na mamũkĩre kĩrathimo kĩa mũthĩnjĩri-Ngai ũrĩa mũnene rĩrĩa aakoima handũ harĩa haamũre. Nĩ ũndũ ũcio, mũthenya-inĩ ũcio, Isiraeli maarũgamaga mũgawo-inĩ wao.
GSAM 84.1Rĩrĩa gũtherio kwa handũ harĩa haamũre kwa mũthia kwagĩĩte gũkinya, mũthia-inĩ wa matukũ 2300, ũhoro wa Danieli, hamwe na maũndũ ma andũ othe athingu arĩa akuũ, waarĩ wa gũcooka gwĩrorwo mbere ya Ngai. Ũguo nĩguo Danieli arũgamaga mũgawo-inĩ wake.
GSAM 84Ciugo Ciahũũrĩirwo Mũhũũri Nginya 1798
GSAM 84.2Gũcokia kĩũria kĩa Danieli kĩrĩa kĩa, “Wee Mwathani wakwa, mũthia wa maũndũ maya ũgaakorwo ũrĩ atĩa?”23 nĩeerĩtwo atĩrĩ, “Ciugo ici nĩcihingĩtwo na cihũũrĩirwo mũhũũri nginya ihinda rĩa mũthia.”24 Maũndũ marĩa maanyariiraga meeciiria ma Danieli nĩ “nĩ rĩ?” na “kwa ihinda rĩigana atĩa?” na “mũthia ũgaakorwo ũrĩ atĩa?” Macio nĩmo maũndũ maamũrigagia na makamũhe kĩeha, na nĩ maũndũ macio tu maagĩĩte kũhingwo na kũhũũrĩrwo mũhũũri nginya “ihinda rĩa mũthia,” gũtiarĩ ibuku rĩothe rĩa Danieli, ta ũrĩa amwe meeciirĩtie. Mbere ya ihinda rĩĩrĩ rĩa 1798, arutwo a ũrathi nĩmaarĩ na ũtheri ũkoniĩ ciumia mĩrongo mũgwanja, na nĩmaataũkagĩrwo atĩ ciambĩrĩirie mwaka wa 457 mbere ya gũciarwo kwa Kristo, naguo wĩra wa Kristo wa ũhunjia harĩ andũ othe, gĩkuũ gĩake, na maũndũ mangĩ ta macio, maagĩkinyĩra o wega kũringana na gũtara kwa ciumia mĩrongo ĩtandatũ na kenda na mĩrongo mũgwanja kuuma mwaka ũcio. Kũhingio gũkũ gũkinyanĩru kwa wĩra wa Mũhonokia kũringana na gũtara gũkũ nĩkwamaheete ũira ũrĩ hinya atĩ ma-rĩ nĩwe Mesia ũrĩa wa ma, na atĩ mwaka wa kwambĩrĩria kwa ciumia mĩrongo mũgwanja nĩwatuĩtwo ũtagũgarũrĩka. Kwaga kwao kuona atĩ ciumia mĩrongo mũgwanja ciarĩ gĩcunjĩ kĩa mbere kĩa matukũ 2300 kwatũmire ũhoro ũcio ũtũũre ũhingĩtwo nginya thuutha wa 1798, o ta ũrĩa kwarathĩtwo.
GSAM 84Kĩhingũro kĩa Matukũ 2300
GSAM 84.3Rĩu nĩ tũrore maũndũ ma ma ũhoro-inĩ ũyũ. Nginyagia mwaka wa 1798, ataarĩria a ũrathi matiakoragwo na ũtheri wa kũmenya rĩrĩa matukũ 2300 mangĩathirire. Nĩmaahotaga gũtaũkĩrwo nĩ marũũri, mũhianano na nyamũ cia ibuku rĩa Danieli, no matingĩahotire kuuga rĩrĩa matukũ 2300 mangĩathirire, tondũ matiarĩ mataũkĩrwo nĩ rĩrĩa matukũ macio maambĩrĩirie. Gũtuĩka ũira wa ũhoro ũyũ, tũthomaga thĩinĩ wa Kwanĩrĩrũo gwa Ũtukũ Gatagatĩ, ngathĩti ya etereri a gũũka gwa Kristo ĩrĩa yacabagwo hĩndĩ ĩyo itũũra-inĩ rĩa New York, ya 15 mweri wa gatandatũ, 1842, atĩrĩ: “Nĩ ũndũ wa gũtũma mũndũ enyenyerwo kũona aandĩki atiganĩte, matarĩ na ũmenyo wa ũrĩa ũngĩ, arĩa kuuma 1798 monete ũrĩa gũtirĩ mũndũ wonete mbere ya ihinda rĩu: atĩ ciumia 70 nĩcio ciarĩ kĩhingũro kĩa matukũ 2300.”
GSAM 85Aingĩ Makĩona Ũtheri
GSAM 85.1O ta ũrĩa ũmenyo ũyũ “wahingĩrĩirwo” nginya ihinda rĩrĩa Mwathani aatuĩte rĩakinya, nĩguo ũguũrĩrio andũ ake mataũkĩrwo nĩguo, o na ũguo “ihinda rĩa mũthia” rĩakinya, aingĩ nĩmarĩ “gũthiĩ na gũcooka” thĩinĩ wa Maandĩko, magĩcaria maũndũ macio. Tũngĩringithania mataũra manini ma mũhari ũyũ, ũhoro ũyũ nĩũgũtaũkĩka wega mũno.
GSAM 85.2Ndagĩtarĩ Adam Clarke oigaga atĩrĩ: “Aingĩ nĩmagekĩrĩria gũcaria ũrĩa ciugo ici ciugĩte; nao ũmenyo nĩũkaingĩha nĩ ũndũ wa ũguo.”
GSAM 85.3Thĩinĩ wa Bibilia ya Luther ya Gĩjerumani, ĩrĩa yacokereirwo, tũthomaga atĩrĩ: “Ũguo nĩguo aingĩ magacĩthoma, na mone ũtaũku mũnene.”
GSAM 85.4Bibilia ya Gĩjerumani ĩrĩ na Mataũra Maringanĩtio yoigaga atĩrĩ: “Aingĩ nĩmagacĩthoma yothe, na ũguo ũmenyo ũingĩhe.”
GSAM 85.5Bibilia ya Gĩjerumani ya L. Van Ess, ĩrĩa o na papa eetĩkĩrĩtie ĩthomwo nĩ athomi a Gĩkatoliki, ĩtaũraga atĩrĩ: “Aingĩ nĩmagacĩtuĩrĩria yothe, nao ũmenyo ũtuĩke mũnene.”
GSAM 85.6Bibilia ya Gĩswidi yoigaga atĩrĩ: “Aingĩ nĩmagacaria thĩinĩ wayo, nao ũmenyo ũtuĩke mũnene.”
GSAM 85.7Bibilia ya Gĩdenimaki na Gĩnorwe ĩrĩa yacokereirwo yoigaga atĩrĩ: “Aingĩ nĩmagacaria na kĩyo, nao ũmenyo ũtuĩke mũingĩ.”
GSAM 85.8Tũthomaga thĩinĩ wa Kwanĩrĩrũo gwa Ũtukũ Gatagatĩ ya 15 mweri wa gatandatũ, 1842, ũhoro wa gũcaria gũkũ na kuona ũmenyo wa ũrĩa wahingĩrĩirwo mbere ya 1798: “Githĩ ti ũndũ wa kũgegania atĩ aandĩki aingĩ ũguo, matarĩ na ũmenyo wa ũrĩa ũngĩ, maakinyire gĩtua kĩmwe ihinda rĩmwe?”
GSAM 86.1Haha nĩtũheana rũũrĩrĩ rwa andũ na ikundi 20 matiganĩte arĩa moonire ũhoro wa ma wa mũthia wa matukũ 2300, ti nĩ ũndũ wa kwaranĩria, no nĩ ũndũ wa gũcaria Maandĩko na kĩyo, magĩtongorio nĩ Roho wa Ngai. Mbere ya rũũrĩrĩ rũrũ tũigĩte William Miller wa bũrũri wa New York; agĩkũrũkĩrĩrwo nĩ A. J. Krupp, wa Philadelphia, Pa.; David McGregor, wa Falmouth, Maine; Edward Irving, wa Ũingereza; Archibald Mason, wa Scotland; W. E. Davis, wa South Carolina; Joseph Wolff, ũrĩa aarutaga wĩra icunjĩ-inĩ itiganĩte cia Asia; Alexander Campbell, ũhoro-inĩ wake wa gũtatania na Robert Owen, mwaka wa 1829; Kaputeni A. Landers, wa Liverpool, Ũingereza; Leonard Heinrich Kelber, wa Stuttgart, Ujerumani; Lacunza, wa Hispania; Hentzepeter, wa The Hague, Ũholanzi; Ndagĩtarĩ Capadose, wa Amsterdam, Ũholanzi; Rau, wa Bavaria; athĩnjĩri-Ngai a Tartary, mwaka wa 1821; athomi a Bibilia a Yemen, thĩinĩ wa ibuku rĩao rĩĩtagwo “Seera”; Hengstenberg, gĩcunjĩ-inĩ kĩngĩ kĩa Ujerumani; Arũthi arĩa maarĩ Iria-inĩ rĩa Caspian; Amolokani arĩa maarĩ hũgũrũrũ-inĩ cia iria rĩa Baltic, na angĩ.
GSAM 86.2Ũrĩa ũhoro ũyũ waaguũrĩirwo athomi a ũrathi hĩndĩ na hĩndĩ, na o makoragwo matarĩ na ũmenyo wa ũrĩa ũngĩ, nĩũkwonekio nĩ maũndũ maya marũmĩrĩire:—
GSAM 86.3Thĩinĩ wa Kwanĩrĩrũo gwa Ũtukũ Gatagatĩ ya 15 mweri wa gatandatũ, 1842, nĩ kũrĩ ciugo ici: “Twamũkĩra rĩu ibuku rĩrĩ na rĩtwa rĩrĩ: ‘Maandĩko Meerĩ ma Ndari cia Ũrathi wa Danieli cia Matukũ 2300, na Wĩra wa Mũkristiano wa Gũtuĩrĩria Ũhonokio wa Kanitha, nĩ Archibald Mason, mũhunjia wa Ũhoro Mwega, Wishawtown, Scotland, Newberg. Rĩcabĩtwo kuuma rĩũma rĩa Glasgow, nĩ Ward M. Gazeley, 1820.’ Thĩinĩ wa ibuku rĩrĩ Mason oigaga atĩrĩ: ‘Nĩndĩrona kabuku kanini hĩndĩ ĩno, karĩa kaambĩrĩirie gũcabwo Amerika nĩ Mũhunjia Wm. E. Davis, wa South Carolina, na kagĩcokio gũcabwo mwaka wa 1818 kũu Warkington, mwena wa gũthini wa Ũingereza. Mwandĩki ũyũ oigaga atĩ matukũ 2300 maambĩrĩirie hamwe na ciumia 70 (mũrango 9:24). Nĩndĩona ndirĩ na njĩra ĩngĩ tiga gwĩtĩkĩra mwĩciirĩrie ũyũ.’”
GSAM 87Davis, wa South Carolina
GSAM 87.1Thĩinĩ wa rĩũma o rĩu rĩa Kwanĩrĩrũo gwa Ũtukũ Gatagatĩ, mũharĩria oigire atĩrĩ: “Ibuku rĩa Davis no nginya rĩkorwo rĩandĩkirwo ha mwaka wa 1810.” Akĩaria ũhoro wa ciĩko cia meciiria iria ciarutĩtwo ibuku-inĩ rĩu, oigaga atĩrĩ: “Mũthomi no ecirĩrie atĩ arathoma maandĩko ma Miller, Litch, Stores, kana Hale, no nĩtũrĩ na wĩtĩkio atĩ gũtirĩ o na ũmwe wa aandĩki a rĩu a ũhoro wa Gũũka gwa Kristo gwa keerĩ wamenyaga atĩ ibuku rĩrĩ nĩrĩho nginya kiumia gĩthiru. Mũharĩria wa ngathĩti ĩno [Kwanĩrĩrũo] ndaarĩ aigua ũhoro warĩo mbere. Mwĩciirĩrie wa Davis wa ũhoro wa ihinda, ũrĩa weetĩkĩrĩtwo nĩ Mason, warĩ atĩ matukũ 2300 mangĩathirire hamwe na mwaka wa Ayahudi wa 1843, ũrĩa ũrĩ mwaka witũ wa 1844.”
GSAM 87Joseph Wolff na Andũ Angĩ 20
GSAM 87.2Thĩinĩ wa Kwanĩrĩrũo gwa Ũtukũ Gatagatĩ ya 31 mweri wa kanana, 1843, tũthomaga atĩ “mwaka wa 1822 Joseph Wolff (wa Ũingereza) aacabire ibuku rĩĩtagwo ‘Nĩagacooka Gũũka, Mũrũ wa Mũndũ Matu-inĩ ma Igũrũ.’” Na rĩngĩ atĩ “mwaka wa 1826 andũ 20, a ikundi ciothe cia wĩtĩkio wa Gĩkristiano wa tene, maacemanirie London, hamwe na Mũthuuri Wolff, nĩguo mathome Bibilia. Othe maakinyire gĩtua kĩmwe. Maagĩrĩire mĩaka 45 harĩ 1260.” Kwongerera mĩaka 45 harĩ mĩaka 1260 ĩrĩa yathirire 1798 kũngĩatũkinyĩirie mũthia wa 1843, mwaka wa Ayahudi, ũrĩa ma nĩ mwaka witũ wa 1844.
GSAM 87Mwĩciirĩrie wa Alexander Campbell
GSAM 87.3Thĩinĩ wa rĩũma o rĩu rĩa ngathĩti ĩyo, nĩkuugĩtwo ũhoro wa Alexander Campbell atĩ, “mwaka wa 1829 nĩaagĩire na ũhoro ũrĩa wake wamenyekainĩ wa gũtatania na Robert Owen, ũrĩa ũtaitĩkagia Ngai, na akĩĩrĩrĩria atĩ cĩoneki cia Danieli nĩcikinya mũthia wa ihinda, na atĩ matukũ 2300 nĩ mĩaka, na nĩigathira ha mĩaka 1847 kuuma gũciarwo kwa Kristo, kũrĩa, kũringana na ũrĩa we mwene aaronanagia, kwarĩ mĩaka ĩna mbere ya ũtarani ũrĩa ũhũthagĩrwo nĩ aingĩ.” Ũguo ũtarani wake ũngĩatũmire matukũ 2300 mathire mũthia-inĩ wa mĩaka 1843 mĩiyũru ya Ayahudi kuuma kwambĩrĩria kwa mĩaka ya A.D.; ma nĩ 1844.
GSAM 88.1Thĩinĩ wa Kwanĩrĩrũo gwa Ũtukũ Gatagatĩ ya 21 mweri wa kenda, 1843, nĩ kũrĩ ũhoro wa ibuku rĩrĩa rĩaamũkĩrirwo rĩrĩ na rĩtwa rĩrĩ: “Mũgambo kũrĩ Britain na Amerika, ũgĩtaarĩria na Maandĩko Gũũka gwa Kristo gwa keerĩ, Mwathani na Mũhonokia witũ, kũrĩa tũhoyagĩra o mũthenya, tũkiugaga atĩrĩ, ‘Ũthamaki waku nĩũũke, wendi waku nĩwĩkĩke gũkũ thĩ o ta ũrĩa wĩkagwo kũu igũrũ,’25 nĩ Kaputeni A. Landers, wa Liverpool, rĩcabĩtwo nĩ S. Kent na Anyake, 1839.”
GSAM 88.2“We, o ta arĩa angĩ, nĩaheanaga ũtarani wa ihinda, akĩheana mũthia wa matukũ 2300 ũrĩ mĩaka 1847 kuuma gũciarwo kwa Kristo kũrĩa kwa ma.” Ũcio ũngĩatuĩkire mwaka witũ wa 1844, tondũ aaciarirwo mĩaka ĩna mbere ya ũtarani ũrĩa ũhũthagĩrwo nĩ aingĩ.26
GSAM 88Leonard Heinrich Kelber
GSAM 88.3Thĩinĩ wa Gũtuĩria na Mũmenyithania ya 17 mweri wa gatano, 1892, nĩ kũrĩ ũhoro wandĩkĩtwo nĩ Mũhunjia L. R. Conradi, wa Hamburg, Ujerumani, ũrĩa oigaga atĩrĩ:—
GSAM 88.4“No kũkorwo athomi aitũ arĩa aingĩ nĩmaiguĩte ũhoro wa Bengel, mũnene wa kanitha wa Alutheri ũrĩa wamenyekainĩ, ũrĩa mĩaka-inĩ igana ĩrĩa yathirire [kũringana na Schaff, Bengel aakuire 1751] aatuire ihinda rĩa kuoneka kwa Mwathani witũ rĩrĩ mwaka wa 1836, ũtarani wake wĩhũgĩte ndari ya 666 thĩinĩ wa Kũguũrĩrio. No hĩndĩ nene mbere ya ihinda rĩrĩ gũthira, mũndũ ũngĩ aambĩrĩirie kwandĩka, mũnene wa thukuru wĩtagwo Leonard Heinrich Kelber. Kabuku gake ka mbere kaarũmire mwaka wa 1824, gĩĩtagwo ‘Mũthia Ũrĩ Hakuhĩ,’ karĩ na ũtaarĩria wa Mathayo 24 na 25. Kaacabirwo Bavaria. No mwaka wa 1835 kabuku kanene makĩria, karĩ na rĩtwa o rĩu, kaarũmire Stuttgart, karĩ na mĩena 126. Ũhoro ũyũ nĩũgũkenia athomi mũno, na nĩguo matuĩke na ũmenyo mwega makĩria, nĩngũongerera ũtaũri wa mũena wa rĩtwa: ‘Mũthia Nĩũroka, ũmenyithĩtio wega na njĩra ĩrĩa ĩgwĩtĩkĩka kuuma Kiugo-inĩ kĩa Ngai na maũndũ marĩa mekĩkĩte ihinda-inĩ rĩrĩ; ũgĩniina biũ meciiria mothe ma mbere marĩa marũaga na kweterera gũũka kwa Mwathani witũ, kana gũtara ihinda; ũkĩonania wega ũrĩa mũnene wa kanitha Bengel aahĩtithirie mĩaka mũgwanja ũhoro-inĩ wa mwaka ũrĩa mũnene wa gũtua maũndũ; tondũ ti 1836, no mwaka wa 1843, ũrĩ mũthia, rĩrĩa mbaara nene ya ũtheri na nduma ĩgathira, na ũthamaki wa thayũ wa Mwathani witũ Jesũ, ũrĩa wetereirwo ihinda inene, wambĩrĩrie gũkũ thĩ.’
GSAM 89.1“Rĩũma rĩa keerĩ rĩarũmire 1841, o kũu Stuttgart, na kũringana na ũrĩa njũĩ, rĩngĩ rĩarũmire Saxony. O ta ũrĩa mũena wa rĩtwa wonanagia, kabuku kau, thuutha wa gũcookeria meciiria marĩa andũ aingĩ makoragwo namo makĩrega ũhoro ũcio, konanagia wega na ũtaũku ũhoro wa ngwatanĩro ĩrĩa ĩrĩ gatagatĩ ka matukũ 2300 ma Danieli 8 na ciumia 70 cia Danieli 9, na kũmakinyia mwaka wa 1843 (1843 wa Ayahudi, ũrĩa witũ nĩ 1844). Ningĩ gĩcunjĩ-inĩ kĩrĩa gĩtigarĩte kĩa ibuku aronania na marũũri ma mahinda atĩ ũndũ ũyũ no nginya ũkorwo ũrĩ hakuhĩ.
GSAM 89.2“Ũhoro ũcio wiki wa atĩ maarĩũma maingĩ maarũmire no ũtuĩke ũira wa wendi ũrĩa kaambĩrĩirie thĩinĩ wa andũ. Mũrũ wa Ithe witũ Schäche, ũrĩa rĩu ũtũũraga Australia, nĩoonire ũmenyithania wakĩo, o na kũu bũrũri-inĩ wa Silesia kũrĩa kũraya, na thuutha wa gũgatumithia, agĩgathoma na wendi mũnene, emĩhingĩrĩire mĩrango. Thĩinĩ wa ibuku gũtirĩ ũndũ o na ũmwe ũngĩoneka ũkĩonania atĩ mwandĩki nĩaarĩ na ũmenyo wa kĩama kĩngĩ ta kĩu thĩ-inĩ, na no nĩ ũndũ wa Roho wa Ngai aakinyire itua o icio imwe.
GSAM 89.3“Mwaka wa 1842 aandĩkire kabuku kanene o makĩria ka mĩena 286, o kũu Stuttgart, ka ũhoro wa ‘Meciiria Manene na ma Maandĩko Ũhoro-inĩ wa Kũmbwo kwa Thĩ na Ihinda Rĩrĩa Ĩrĩgũtũũra; kana Gĩcookio Kĩiyũru kĩa Kĩũria: Nĩ Kĩĩ Ngai Aambire Thĩ na Matukũ Matandatũ Marũmĩrĩrĩire—Gũũka kwa Mwathani Witũ Gũrĩ Hakuhĩ Nĩguo Atue Mũregi-Kristo Ciira—Maũndũ Manene na ma Gĩkeno ma Mwaka wa 1843.’”
GSAM 89“Ben Ezra” (Lacunza)
GSAM 89.4Ha mwaka wa 1812, Lacunza, kũu Hispania, aacabire ibuku rĩĩtagwo Gũũka kwa Mesia na Ũnene na Riiri. Mwandĩki aahũthĩrire rĩtwa rĩa kwĩhitha rĩa “Ben Ezra,” na nĩkwĩcirĩtio atĩ aarĩ Mũyahudi ũrĩa wagarũrũkĩte. Edward Irving, wa Ũingereza, thuutha wa wĩra wake wa ũhoro wa Gũũka gwa Kristo gwa keerĩ kwambĩrĩria, aataũrire ibuku rĩu rĩtũũrũ kũthiĩ Gĩthũngũ. Ũguo rĩahunjirie ũhoro warĩo na thiomi igĩrĩ kana makĩria.
GSAM 89.5Nĩ ũndũ wa kũenyenyeria mũno, thuutha wa mĩaka gũthira, gũcookanĩrĩria itua cia athomi arĩa atiganĩte, arĩa kuuma kwambĩrĩria kwa mĩaka igana ĩrĩa yathirire nginya 1840, maatarire ihinda rĩa matukũ 2300, makĩiga ciumia 70 gĩcunjĩ kĩa mbere kĩa ihinda rĩu, na thuutha ũone atĩ othe nĩmetĩkĩranĩte atĩ ihinda rĩu rĩgathira 1844.
GSAM 901844 nĩ Mũthia wa Ma wa Matukũ 2300
GSAM 90.1Kĩũria no kiumĩre atĩrĩ, No tũmenye na ma atĩ 1844 nĩguo mwaka wa ma wa mũthia wa matukũ 2300? Ĩĩ! Tondũ o ta ũrĩa kũhingio kwa maheeni kwa ũrathi gũtingĩũka ihinda-inĩ rĩrĩa rĩagĩrĩire kũhingio kwa ma, o na ũguo no nginya tũkinye gĩtua atĩ mwaka wa 1844 nĩguo mũthia ũrĩa wagĩrĩire wa matukũ 2300. Ngai, ũrĩa wahingĩrĩire ũmenyo ũcio nginya 1798, na akeranĩra atĩ ũtheri nĩũkaara hĩndĩ ĩyo, nĩaatongoririe na Roho wake ũrĩa ũtahĩtithagia arĩa maamũcaragia na kĩyo nĩguo mataũkĩrwo wega nĩ ũhoro wa ihinda. Ihinda rĩake nĩrĩakinyĩte rĩa “ũmenyo” wa ũhoro ũyũ “kwongerereka,” na nĩaaheire ũtheri wa ma.
GSAM 90.2Thuutha wa kuona mũthia wa ihinda rĩrĩa rĩamenyithĩtio andũ “ihinda-inĩ rĩa mũthia,” nĩ wega gũtuĩrĩria ũhoro wa ũrĩa kũona kũu kuugĩte. Tũonaga atĩ ihinda-inĩ rĩu, hĩndĩ ya gũthirĩrĩkia wĩra wa Ũhoro Mwega, ihinda rĩmenyeke nĩrĩagĩrĩirwo kũmenyithanio rĩa gũikarwo kwa ciira. “Na ngĩona,” Johana oigaga atĩrĩ, “mũraika ũngĩ akĩgũrũka gatagatĩ ka igũrũ, arĩ na Ũhoro Mwega wa tene na tene wa kũhunjĩria arĩa matũũraga thĩ, na kũrĩ o rũrĩrĩ, na mĩhĩrĩga, na thiomi, na andũ, akiuga na mũgambo mũnene atĩrĩ, Tĩĩai Ngai, na mũmũhe riiri; tondũ thaa ya ciira wake nĩyakinya: na mũhooyei ũrĩa wombire igũrũ, na thĩ, na iria, na ithima cia maaĩ.”27 Araika a ma matihunjagĩria andũ Ũhoro Mwega. Mũndũ nĩwe mũtungati ũrĩa Mwathani we mwene athuurĩte nĩguo ahunjie Ũhoro wake Mwega nginya mũthia wa thĩ.28 Nĩ ũndũ ũcio mũraika ũyũ nĩ rũũri rwa ndũmĩrĩri ya Ũhoro Mwega ĩrĩa ĩmenyithagia atĩ ihinda nĩrĩkinyĩte rĩa ciira “kwambĩrĩria nyũmba-inĩ ya Ngai.”29 Ndũmĩrĩri ta ĩyo ĩtingĩaheanirwo kuuma Maandĩko-inĩ nginya ihinda rĩrĩa rĩkinyagia ciira rĩonekane Maandĩko-inĩ. Ihinda rĩa matukũ 2300, o ta ũrĩa twamũkĩrĩria gũkĩmenyithia, nĩrĩkinyagia Ciira wa ũtuĩria wa andũ a Ngai.
GSAM 91Mũthenya wa Gũhoroherio Mehia nĩ Ihinda rĩa Ciira
GSAM 91.1Mũthenya wa gũhoroherio mehia, gũtherio kwa handũ harĩa haamũre ha gũkũ thĩ, waataũkagwo nĩ Ayahudi, na o na rĩu nĩũtaũkagwo, ũrĩ mũthenya wa ciira. Na o na rĩu, marĩ ũhũũrũkane, o na gũtuĩka matingĩhota gũkorwo na ũtungata wothe wa hĩndĩ ya tene ũrĩa wagwatanĩte na mũthenya ũcio mũritũ, nĩmaũmenyagĩrĩra ũrĩ mũthenya wa ciira. Gũtuĩka ũira wa ũhoro ũyũ, nĩtũkwambĩrĩria na gũcita ngathĩti ya Ayahudi ĩrĩa ĩcabagwo San Francisco, California, yĩtagwo Mũtaarĩria wa Ayahudi, ĩrĩa yarĩ mũgambo wa Ayahudi arĩa marũmĩrĩire mĩtugo ya tene mwena wa ithũĩro wa Irĩma cia Rocky. Thĩinĩ wa rĩũma rĩa mweri wa kenda, 1892, nĩ kwarĩ ũmenyithania atĩ mbere ya rĩũma rĩrĩa rĩarũmĩrĩire kũrũma, mweri wa mũgwanja na mũthenya wa gũhoroherio mehia nĩingĩakinya. Rĩtwa rĩao rĩa mweri wa mũgwanja nĩ Tishree, na rĩa wa gatandatũ nĩ Ellul; nĩ ũndũ ũcio ngathĩti ĩyo yoigire atĩrĩ, “Mweri wa Ellul nĩũyũ ũrĩ haha, na mĩgambo ya kũheana mũkaana ya Shofar [karumbeta karĩa kagĩrĩirwo kũhuhwo kuuma mũthenya wa mbere nginya wa ikũmi wa mweri wa mũgwanja, Thaburi 81:3, 4] nĩĩkũiguo o rũciinĩ thunagogi-inĩ cia arĩa marũmĩrĩire mĩtugo ya tene, ĩgĩtũma andũ mahaarĩrie mũthenya wa kĩririkano, na ciira wa mũthia wa Yom Kippur.” Tondũ maarĩ mũthia-inĩ wa Ellul, mweri wa gatandatũ, na Tishree, mweri wa mũgwanja, ũgĩkorwo ũrĩ hakuhĩ kwambĩrĩria, nĩmarĩ kũiguaga karumbeta o rũciinĩ matukũ ikũmi, kakĩmenyithania ciira wa mũthia wa mwaka thĩinĩ wa mũbango ũcio wa marũũri.
GSAM 91Ũira wa Rabii wa Ayahudi
GSAM 91.2Rĩngĩ, mwaka wa 1902, Rabii Isidore Myers, wa kĩũngano kĩnene kĩa Ayahudi kũu San Francisco, Cal., akĩmenyithania mũthenya wa gũhoroherio mehia, oigire atĩrĩ: “Akĩringa kĩhingo kĩa ihinda kuuma mwaka ũmwe gũthiĩ ũrĩa ũngĩ, Mũisiraeli nĩaririkanagio na hinya ũhoro wa kũmbwo kwa thĩ na ũthamaki wa Mũmbi ũrĩa wathaga maũndũ mothe, na aketwo gũkena, na mũgambo wa karumbeta, ũhoro wa mũthenya wa gũcokagĩrĩra o mwaka, ũngĩuga, wa gũciarwo kwa ihinda na wa kwĩkĩrwo thũmbĩ kwa Mũthamaki ũrĩa Mũnene. Ningĩ nĩetwo nĩ mũgambo wa karumbeta o kau, kana Shofar, ecookererĩre atuĩrĩrie na kĩyo ciĩko ciake cia mwaka ũrĩa ũthirũ, akĩinainaga arũgamĩte mbere ya riitho rĩrĩa rĩonaga maũndũ mothe rĩa Ũthingu wa Tene na Tene, ũrĩa ũikarĩire gĩtĩ kĩa ũnene kĩa ciira.”
GSAM 92.1O ta ũrĩa ũtungata-inĩ wa hekarũ ya Ayahudi handũ harĩa haamũre haatheragio o rĩmwe o mwaka, no nginya Danieli ataũkĩrwo atĩ gũtherio gũkũ kwa handũ harĩa haamũre mũthia-inĩ wa matukũ 2300 kwagĩrĩire gũkorwo kũgwetaga ũndũ ũngĩ tiga ũtungata wa o mwaka wa marũũri. Mwathani nĩaarĩ aamũkĩrĩria kũruta andũ ake atĩ, rĩrĩa mahũthĩraga marũũri thĩinĩ wa ũrathi, ihinda rĩrĩa rĩheanĩtwo rĩagĩrĩirwo gũtarwo “o mũthenya ũmwe nĩ mwaka ũmwe.”30 Ũguo ihinda rĩrĩ rĩa matukũ 2300, o ta ũrĩa tuonete, nĩrĩkinyagia mũthia wa wĩra wa Kristo arĩ mũthĩnjĩri-Ngai mũnene thĩinĩ wa handũ harĩa haamũre ha igũrũ, rĩgĩkinyia Ciira wa ũtuĩria wa arĩa ciira ciao, nĩ ũndũ wa kwĩhumbũra mehia, ciretĩtwo thĩinĩ wa handũ harĩa haamũre ha igũrũ.
GSAM 92Ndũmĩrĩri ya Ciira Yagĩrĩire Gũũka 1844
GSAM 92.2Thuutha wa ihinda rĩrĩa ciira wa andũ arĩa aamũre ũngĩambĩrĩria kuoneka, njĩra nĩyahingũkirwo nĩguo, kũringana na ũrũmĩrĩrani wa maũndũ wa Mwathani, o ta ũrĩa wonanĩtio ũrathi-inĩ, ndũmĩrĩri ĩheanwo atĩrĩ, “Thaa ya ciira wake nĩyakinya.” Menya atĩ itirauga atĩ o hĩndĩ ĩrĩa ihinda rĩu rĩonekanire ndũmĩrĩri nĩĩngĩamenyithanĩtio, no atĩ ũtheri ũrĩa mbere “wahingĩrĩirwo” nĩũngĩataũkĩtio. Nĩtũrona wega atĩ ũndũ ũcio nĩwahingire. Thĩinĩ wa mĩrango ĩrĩa ĩrũmĩrĩire nĩkũkoneka atĩ Mwathani o na ũguo nĩaatuĩte na ũndũ ũmenyeke ihinda rĩrĩa ndũmĩrĩri ya gũũka gwa Kristo ĩngĩamenyithanĩtio, na o ũguo kũna ũmenyithania ũcio ũkĩheanwo kũrĩ thĩ.
Notes
- Danieli 12:8-10. ↩
- Danieli 8:17. ↩
- Danieli 12:4. ↩
- Gũcookerithia Maathani 29:29. ↩
- Nahumu 3:2. ↩
- Nahumu 1:5-9. ↩
- Nahumu 2:3-5. ↩
- Joeli 2:1. ↩
- Zefania 2:1-3. ↩
- Danieli 11:35. ↩
- Danieli 12:7. ↩
- Kũguũrĩrio 11:3. ↩
- Kũguũrĩrio 11:7-9. ↩
- Maũndũ ma Matukũ ma Bibilia ya Kĩngeretha, rĩa Anderson, kĩarĩa 494. ↩
- Thomas Dick, Ũhoro wa Gũthondeka Mũikarĩre wa Andũ, kĩarĩa 154. ↩
- Mũgarũro wa Fransi, rĩa Thier, ibuku rĩa 2, kĩarĩa 371. ↩
- Ibuku rĩu rĩmwe, kĩarĩa 338. ↩
- Ibuku rĩu rĩmwe, kĩarĩa 365. ↩
- Kũguũrĩrio 11:11, 12. ↩
- Danieli 8:14. ↩
- Danieli 12:6-8. ↩
- Danieli 12:13. ↩
- Danieli 12:8. ↩
- Danieli 12:9. ↩
- Mathayo 6:10. ↩
- Mwaka ũrĩa wandĩkĩtwo rũtere-inĩ rwa Mathayo 2:1. ↩
- Kũguũrĩrio 14:6, 7. ↩
- Mathayo 28:19, 20. ↩
- 1 Petero 4:17. ↩
- Ndari 14:34; Ezekieli 4:6. ↩