Mũrango 16 — Ndũmĩrĩri ya Mũraika wa Gatatũ
GSAM 247.1“Mũraika wa gatatũ akĩmarũmĩrĩra, nake akĩanĩrĩra na mũgambo mũnene, akiuga atĩrĩ, Mũndũ o wothe angĩhooya nyamũ ĩyo na mũhiano wayo, na ekĩrwo rũũri rwayo thiithi kana guoko-rĩ, o nake nĩakanyua ndibei ya marakara ma Ngai, ĩrĩa ĩitĩrĩirwo gĩkombe-inĩ kĩa mangʼũrĩ make ĩtatukanĩtio na kĩndũ. Nake nĩakanyariirwo na mwaki na ũbiriti mbere ya araika arĩa atheru na mbere ya Gatũrũme; nayo ndogo ya kĩnyariirĩko kĩao ĩgũtũũra yambataga nginya tene na tene. Gũtirĩ kĩhurũko mũthenya kana ũtukũ kũrĩ arĩa mahooyaga nyamũ ĩyo na mũhiano wayo, kana kũrĩ mũndũ o wothe ũrĩa wĩkĩrĩtwo rũũri rwa rĩĩtwa rĩayo. Haha nĩhabataire ũkirĩrĩria harĩ andũ arĩa aamũre, o arĩa maathĩkagĩra Maathani ma Ngai, na magatũũra marĩ na Wĩtĩkio wa Jesũ.”1
GSAM 247Ũmenyithania Mũnene Mũno Mũthĩinĩ wa Ibuku Rĩtheru
GSAM 247.2Ũũ nĩũmenyithania mũnene mũno ũrĩa Ibuku Rĩtheru rĩrĩ nao, na nĩkwĩgũtĩkĩra atĩ maandĩko ma ũhoro wa tene wa thĩ itirĩ ũira ũigĩte atĩ ndũmĩrĩri ĩno yarĩ ĩiguĩtwo mbere. Nĩ ũndũ wa kũmenyeka atĩ araika wa mbere na wa keerĩ maheirwo kũrĩ rũciaro rũrĩa rũrĩho, ũguo nĩgwĩkĩrĩria mũno atĩ ndũmĩrĩri ĩno ti ya mahinda ma tene.
GSAM 247.3Mũthuri J. V. Himes oigire mwaka wa 1847:—
GSAM 247.4“Mũrango wa ikũmi na inya wa Kũguũrĩrio ũrĩ na kwanĩrĩrũo kwa magegania mũno, kũrĩa gũkũheanwo thutha-inĩ, gũtuĩke mũkaana kũrĩ andũ ihinda-inĩ rĩu rĩa kũgerio mũno. Kũguũrĩrio 14:9-11. Gũtua ciira wa marakara marĩa marĩ na ũrũme ta ũyũ gũtirĩ kũoneka Ibuku-inĩ rĩa Ngai, tiga ũyũ. Githĩ ti kũgerio kũnene gũkũmenyithania atĩ nĩkwagĩrĩire kũmenyithania kwa kĩeha ta ũyũ?”2
GSAM 248Heakorũ Rĩgũũrĩtwo — Ithandũ Rĩonekete
GSAM 248.1J. N. Andrews oigire ũhoro wa ndũmĩrĩri ĩno atĩrĩ, “Kũgũũrĩra handũ haamũre mũno thĩinĩ wa heakorũ ya igũrũ, kũu ithandũ rĩonekaga, nĩ ũndũ ũgũkĩa rĩrĩa mũraika wa mũgwanja agũtũma mũgambo. Na tondũ ũtungata wa Mũthĩnjĩri-Ngai witũ Mũnene ũgũcangĩrũo ũthiĩ handũ ũcio ihinda rĩa Matukũ 2300 rĩgĩthira, nĩtũmenyaga atĩ kũgũũrĩra heakorũ nĩkũmenyithanio nĩ gũthira kwa ihinda rĩu, o ta ũrĩa kwamenyithanĩtio nĩ ndũmĩrĩri ya mũraika wa mbere. Kũingĩra kwa Mũthĩnjĩri-Ngai witũ Mũnene handũ haamũre mũno nĩguo atungate mbere ya ithandũ rĩa Ngai, nĩgũtũma kanitha ĩrũmbũiye Maathani ma Ngai marĩa marĩ thĩinĩ wa ithandũ rĩu. Kuuma ihinda rĩu Maathani ma Ngai nĩmakoretwo makĩhenia kuuma Handũ harĩa haamũre ha igũrũ.
GSAM 248Gũcangerio kwa Thabatũ
GSAM 248.2“Nĩ ũhoro ũtarĩ wa kũhakanĩka atĩ Maathani ma Ngai ma kana, matukũ-inĩ ma tene, nĩmacangerio kuuma kũrĩ mũthenya wa kũhurũka wa Mwathani makĩgĩa kĩathĩ kĩa mũthenya wa mbere wa kiumia kĩa arĩa mahooyaga mĩhianano. Gũcangeria ũguo kwarĩ kũhĩtana na Maandĩko maamũre, marĩa handũ hothe monanagia atĩ mũthenya wa mũgwanja nowe Thabatũ ya Mwathani ya o kiumia. Ũndũ ũcio wekirwo nĩ mũregani ũrĩa mũnene, ũrĩa Danieli aarathire atĩ ‘nĩageciria gũcenjia mahinda na mawatho.’ Hinya ũcio nĩ ũmwe na nyamũ ĩrĩa yarathĩtwo atĩ nĩĩkahooywo nĩ thĩ yothe. Na nĩ ũhoro wa gĩkeno kĩnene atĩ Maathani maya marĩa marĩ maihĩtĩtwo ihinda rĩa gũtara, rĩu nĩmararũgamĩrĩrwo, na andũ a Ngai nĩmarĩambĩrĩria kũmenyera hamwe na marĩa mangĩ kenda. Nĩtũgoocage Ngai nĩ ũndũ nĩagĩthondeka Matigari nĩguo marũe mbaara yao ya mũthia na nyoka, na nĩguo maingĩre kũu itũũra rĩamũre mahĩtũkĩire ihingo-inĩ. Kũguũrĩrio 12:17; 22:14. Kũrũgamĩrĩra Maathani ma kana gũkararania na Thabatũ ya ũgoma, hamwe na kũhunjia Maathani ma Ngai mothe, nĩ ũira wa kũmenyeka atĩ rĩu nĩ ihinda rĩa ũkirĩrĩria wa andũ aamũre na rĩa ũmenyithania wa mũraika wa gatatũ.”3
GSAM 249.1Thĩinĩ wa mĩrango ya mbere nĩkwĩkĩrĩire ũhoro wa ndũmĩrĩri ya mũraika wa mbere na ya keerĩ, ĩrĩa ciahingirio thĩinĩ wa kwanĩrĩrũo kũnene kwa gũũka gwa Kristo gwa keerĩ, nginya Oktoba 22, 1844. Maandĩko marĩa marĩ kwambĩrĩria kwa mũrango ũyũ moiga atĩ, “Mũraika wa gatatũ akĩmarũmĩrĩra,” nĩkuuga akĩrũmĩrĩra mũraika wa mbere na wa keerĩ. No gũtuĩke gũkena kũmenya ũhoro wa kũambĩrĩria kwa ndũmĩrĩri ya gatatũ.
GSAM 249Amenyereri a Thabatũ a Mbere Gatagatĩ ka Etereri a Gũũka gwa Kristo
GSAM 249.2Hĩndĩ ya Kwanĩrĩrũo gwa ũtukũ gatagatĩ, mwaka wa 1844, Mwathani agĩambĩrĩria kũtongoria meciria ma andũ make kũmenyera Thabatũ ya mũthenya wa mũgwanja. Ũhoro ũyũ wa ũtĩkĩri, gatagatĩ ka Etereri a Gũũka gwa Kristo, nĩwambĩrĩire ũguĩ: Rachel Preston, Mũbatithĩ wa mũthenya wa mũgwanja, agĩthamĩra Washington, N.H., kũu kwarĩ kanitha ya Etereri a gũũka gwa Kristo. Nĩetĩkĩire ũhoro wa gũũka gwa Kristo, na kanitha ĩyo, ĩrĩ na andũ ta mĩrongo ĩna, nĩyambĩrĩirie kũmenyera Thabatũ ya Maathani ma kana nĩ ũndũ wa wĩra wake wa ũmĩceni.4 Ũguo nĩkwatũmire andũ macarie mũno ũhoro ũcio. Thĩinĩ wa Kwanĩrĩrũo kwa Septemba 5, 1844, tũthomaga atĩ, “Andũ aingĩ nĩmaratangĩka mũno meciria-inĩ mao igũrũ rĩa watho ũrĩa wĩcirĩirwo wa kũmenyerera mũthenya wa mũgwanja.” ũhoro ũyũ warĩ thĩinĩ wa ũhoro wa mũandĩki, kũu gwageragĩrio na hinya mũnini kũrũgamia ũhoro wa kũmenyera mũthenya wa mbere wa kiumia. Ũhoro ũcio nĩwendeirire thĩinĩ wa namba ya Septemba 12, kũu twonaga ũhoro ũyũ wa bata mũnene, ũrĩa watũmire aingĩ macarie ũhoro ũcio na kĩyo mũno:—
GSAM 249Mũthenya wa Mũgwanja Nĩguo Mũthenya Woiki Ũrĩa Watuĩtwo Nĩ Watho
GSAM 249.3“Kiumia kĩrĩa kĩhĩtũkĩte nĩtwakinyire ũtuĩro-inĩ ũyũ: Gũtirĩ gĩcunjĩ kĩa ihinda kĩrĩa Akristiano maathĩtwo nĩ watho kũamũra gĩtuĩke ihinda rĩtheru. Angĩkorwo ũtuĩro ũyũ ti wa ma, nĩtũgwĩciria atĩ mũthenya wa mũgwanja noguo mũthenya ũmwe wiki ũrĩa kũrĩ watho wa kũũmenyerera.”
GSAM 250Ũrĩa T. M. Preble Aandĩkire
GSAM 250.1Meciria ma Etereri a Gũũka gwa Kristo othe nĩmaitĩtwo kũrĩ ũhoro wa Thabatũ nĩ ũndũ wa maandĩko ma T. M. Preble, marĩ na mũthenya wa Febrũari 13, 1845, na makĩandĩkwo thĩinĩ wa Hope of Israel, Portland, Maine, Febrũari 28, 1845. Thutha wa kũmenyithia maũndũ ma Thabatũ ya Ibuku Rĩtheru, na atĩ yarĩ yacangerio ikĩgĩa mũthenya wa mbere wa kiumia nĩ ũndũ wa ũgoma mũnene, oigire atĩrĩ: “Ũguo nĩtũona Danieli 7:25 ĩhingĩte, ihembe rĩnini rĩkĩcangeria ‘mahinda na mawatho.’ Nĩ ũndũ ũcio nĩkũoneka kũrĩ niĩ atĩ arĩa othe mamenyeraga mũthenya wa mbere nĩmenyereri a mũthenya wa mbere wa kiumia wa popu, na nĩmathũkagia Thabatũ ya Ngai.”5
GSAM 250J. B. Cook na Ũhoro wa Thabatũ
GSAM 250.2Kahinda kanini thutha ũcio, maandĩko ma J. B. Cook makĩoneka thĩinĩ wa mabuku, kũu aarutire ũira atĩ gũtirĩ maũndũ ma Maandĩko maamũre marĩa maheanaga kĩrĩra kĩa kũmenyera mũthenya wa mbere wa kiumia ta Thabatũ, na akĩmĩrĩrĩra na ciugo ici cianĩrĩire: “Ũguo nĩguo rũhuho rwothe rũrutagwo na ũhũthũ kuuma matanga-inĩ ma arĩa mathiaga na marikabu marĩ rungu rwa bendera ya Thabatũ ya popu, o na korwo matamenyaga.”
GSAM 250.3O na gũtuĩka atĩ kũmenyera Thabatũ nĩ andũ acio eerĩ kwarĩ kwa ihinda inini, nĩmaambĩrĩirie ũndũ ũrĩa ũtangĩarũgamio na ũhũthũ. Ciugo ici cia kũmenyithio, “menyereri a mũthenya wa mbere wa kiumia wa popu,” “arĩa mathũkagia Maathani ma Ngai,” na “gũthiĩ na marikabu rungu rwa bendera ya Thabatũ ya popu,” nĩciarĩ tũnua-inĩ twa magana ma andũ marĩa maayanĩrĩire kũmenya ma. Mũthuri Joseph Bates wa Fairhaven, Mass., nĩarũmbũiyire ũhoro ũyũ nĩ ũndũ ũcio, na akĩĩtĩkĩra Thabatũ mwaka wa 1845.
GSAM 250Joseph Bates Nĩetĩkĩire Thabatũ
GSAM 250.4Ũhoro wake warĩ ũyũ: Aiguĩte atĩ kũrĩ kĩama kĩa andũ Washington, N.H., kĩrĩa kĩmenyeraga Thabatũ, agĩtua itua atĩ nĩagathiĩ kũrĩ kanitha ĩyo na nĩonere kĩrĩa yaarĩ. Nĩathiiire, na rĩrĩa aathomaga ũhoro ũcio hamwe nao, nĩonire atĩ nĩmarĩ ma, na akĩĩtĩkĩra ũtheri wa ũhoro wa Thabatũ o rĩmwe. Rĩrĩa acokire New Bedford, Mass., akĩonana na mũrũ wa Ithe witũ ũrĩa warĩ ũmenyeke mũno, ndaraca-inĩ ĩrĩa yaarĩ gatagatĩ ka New Bedford na Fair Haven. Mũndũ ũcio akĩmũũria atĩrĩ, “Kapteni Bates, nĩ ũhoro ũrĩkũ?” Mũthuri Bates agĩcokia atĩrĩ, “Ũhoro nĩatĩ mũthenya wa mũgwanja nowe Thabatũ ya Mwathani Ngai witũ.” “Nĩ wega,” mũndũ ũcio akiuga, “nĩngathiĩ mũciĩ ndĩthome Ibuku rĩakwa Rĩtheru, ndĩone ũhoro ũcio.” Nĩakĩĩka ũguo, na rĩrĩa moonanire rĩngĩ, mũrũ wa Ithe witũ ũcio nĩetĩkĩire ma ũhoro wa Thabatũ na akĩũtĩkĩra.
GSAM 251Ibuku Rĩa Mbere Rĩa Thabatũ
GSAM 251.2Mũthuri Bates agĩambĩrĩria kũhunjia ũhoro ũyũ kuuma bũrũri ũmwe wa Amerika nginya ũngĩ. Nĩonire o rĩmwe atĩ ibuku, kana tũbuku, tũgiĩ ũhoro wa Thabatũ, nĩtũkamũteithia mũno wĩra-inĩ wake, na ngoro yake ĩkĩnyitwo nĩ Roho wa Ngai aandĩke na acabe kĩndũ kĩgiĩ ũhoro ũyũ. No kũũgĩka ũguo atarĩ na mbeca kwarĩ kĩĩ? Nĩgũkorwo kĩrĩa gĩothe aarĩ nakĩ kĩarĩ shilingi ĩmwe ya York (cendi ikũmi na igĩrĩ na nuthu). Nĩgũtuĩke gũkena kũrĩ mũthomi kũmenya ũhoro wake thĩinĩ wa ũndũ ũyũ o ta ũrĩa aanjĩĩrire mwaka wa 1855.
GSAM 251Paundi Inya cia Mũtu
GSAM 251.3Oigire atĩ rĩrĩa aarĩ kũhooya mbere ya Ngai, nĩatuĩire atĩ nĩandĩka ibuku, na akĩĩtĩkĩra atĩ njĩra nĩĩgũkũũrĩka nĩguo rĩcabwe. Nĩ ũndũ ũcio agĩikara kĩĩkarĩro-inĩ gĩake kĩa kũandĩka, arĩ na Ibuku Rĩtheru na rũgano rwa ciugo cia Ibuku Rĩtheru, agĩambĩrĩria wĩra wake. Rĩrĩa ihinda rĩa saa ĩmwe rĩthire, Mũtumia wa Bates agĩũka nyũmba-inĩ agĩũga atĩrĩ, “Joseph, ndirĩ na mũtu wa kũringana na kũruga mũgate,” na akĩgweta indo ingĩ nini iria eendaga. “Ũbataire mũtu mũigana atĩa?” Kapteni Bates akĩmũũria. “Nĩ ta paundi inya,” agĩcokia. “Nĩ wega,” akiuga. Thutha wa mũtumia kuuma nyũmba-inĩ ĩyo, agĩthiĩ duka-inĩ yarĩ hakuhĩ, agĩgũra paundi inya cia mũtu na indo iria ingĩ, akĩciikia mũciĩ, na agĩikara rĩngĩ kĩĩkarĩro-inĩ gĩake. Rĩrĩa rĩngĩ Mũtumia wa Bates agĩũka na akĩona indo igũrũ rĩa metha agĩkĩrĩra atĩrĩ, “Mũtu ũyũ uumĩte kũ?” “Nĩkĩ,” kapteni akiuga, “githĩ ndũigana? Waugire ũbataire paundi inya.” “Ĩĩ,” akiuga, “no waugũrire kũ?” “Nĩnagũrire,” akiuga; “githĩ ũyũ tiwo mũigana wa kũhingia kũruga mũgate?” “Ĩĩ,” Mũtumia wa Bates agĩthiĩ na mbere, “no githĩ wee, Kapteni Bates, mũndũ ũrĩa wathiĩte na marikabu kuuma New Bedford nginya kũrĩa kũothe thĩ, nĩũrĩĩtire na ũgũre paundi inya cia mũtu?” “Ĩĩ, githĩ ũyũ tiwo mũigana wa kũhingia kũruga mũgate?” “Ĩĩ,” Mũtumia wa Bates akiuga, “no githĩ nĩũgũrire paundi inya cia mũtu?”
GSAM 252Dolara Ngiri Ikũmi na Ĩmwe Nĩciahũthĩrirwo Nĩ ũndũ wa Ma
GSAM 252.1Kũgerio kũngĩgĩkĩrĩire o rĩmwe. Rĩrĩa Kapteni Bates aatigire wĩra wa iria-inĩ, nĩendirie gĩcunjĩ gĩake kĩa meri na $11,000, no rĩu nĩahũthĩrĩte mbeca ciake ciothe gũtwarithia na mbere wĩra wa ma. Nginya ihinda rĩĩ Mũtumia wa Bates ndamenyaga mũikarĩre wake wa mbeca wa ma, no agĩona no amũmenyithie, agĩmũũga na ũtui atĩrĩ, “Mũtumia, indo icio nĩndacigũrire na mbeca cia mũthia iria ndĩ nacio thĩinĩ wa thĩ.” Mũtumia wa Bates akĩũria na ngoro ĩkĩĩra atĩrĩ, “Tũgũtũũra atĩa?” Kapteni agĩũrĩka, arĩ na ũnene wa kapteni ũrĩa ũtongoragia marikabu, akiuga atĩrĩ, “Nĩngandĩka ibuku; nĩngarĩtambia, na nĩngahunjia ũhoro ũyũ wa Thabatũ thĩ yothe.” “Nĩ wega,” Mũtumia wa Bates akiuga, akĩrĩra maithori makĩmũhinga maitho, “tũgũtũũra na kĩĩ?” “Mwathani nĩagũkũũrĩra njĩra,” Kapteni Bates akĩmũcokia akĩmũthekerera. “Ĩĩ,” Mũtumia wa Bates akiuga, “Mwathani nĩagũkũũrĩra njĩra! Ũguo nĩũrĩa ũgũũga hĩndĩ ciothe,” agĩkĩrĩra na auma nyũmba-inĩ.
GSAM 252Kĩheo Kĩtarĩ Kĩrĩrĩrĩtwo
GSAM 252.2Thutha wa Kapteni Bates kũthiĩ na wĩra wake kwa nuthu ya saa, agĩĩkĩrwo meciria ma kũthiĩ kĩbanda-inĩ kĩa marũa, nĩgũkorwo kwarĩ na barua yake kuo. Nĩathiiire, na nĩmaa nĩakĩona barua. Mĩthenya ĩyo, kũruta barua kwarĩ cendi ithano, na mũndũ no arĩhe mbere kana ndarĩhe. Mũandĩki wa barua ĩyo nĩatirĩire kũrĩha mbeca cia posta nĩ ũndũ ũtarĩ ũmenyeka. Na rĩngĩ Kapteni Bates akĩnyiihio, nĩgũkorwo nĩarĩ na wĩra wa kũũgĩra mũrũgamĩrĩri wa posta, Mũthuri Drew, ũrĩa aamũmenyaga wega, atĩ ndangĩhota kũrĩha mbeca cia posta nĩgũkorwo ndaarĩ na mbeca; no akiuga atĩrĩ, “Ũngĩnjĩtĩkĩria nyone kũrĩa ĩumĩte?” “Ũitware,” mũrũgamĩrĩri wa posta akiuga, “ũrĩhe ihinda rĩngĩ.” “Aca,” kapteni akiuga, “ndingĩtwarĩra barua ĩno kuuma kĩbanda-inĩ mbeca cia posta itarĩ kũrĩhwo.” Rĩrĩa aarĩ na barua guokoinĩ, akiuga atĩrĩ, “Nĩndĩciiraga atĩ kũrĩ mbeca thĩinĩ wa barua ĩno,” na agĩcokerera mũrũgamĩrĩri wa posta akĩmũũria atĩrĩ, “Nĩũhotete kũigũrũra? Korwo kũrĩ mbeca, no ũrute kũrĩhĩra mbeca cia posta; korwo gũtirĩ, ndingĩthoma.” Mũrũgamĩrĩri wa posta agĩtĩkĩra kĩũria gĩake, na rora! kwarĩ na karatasi ka dolara ikũmi. Akĩmenya na kũthoma atĩ barua ĩyo yaarĩ ya mũndũ ũrĩa waigire Mwathani nĩamũtindĩrĩire meciria atĩ Mũthuri Bates nĩendaga mbeca, nĩ ũndũ ũcio akĩmũtũmĩra mbeca icio na ihenya; na nĩ ũndũ wa ihenya rĩu hihi akĩriganĩrwo nĩ kũrĩha mbeca cia posta.
GSAM 253.1Thutha wa kũrĩha mbeca cia posta, agĩthiĩ kĩĩgĩrĩ-inĩ kĩa irio, agĩgũra gĩkĩĩ kĩa mũtu nĩ $4, hamwe na mbatata, cukari, na indo ingĩ cia bata. Rĩrĩa aheanaga maathani ma kũrũtithio, akiuga atĩrĩ, “Kũgũtuĩka mũtumia nĩakauga itirĩ cia kũũ, no ndũkarũmbũiye ũrĩa ekuuga; ikũrũkia indo icio mbere ya nyũmba.”
GSAM 253.2Agĩthiĩ kĩbanda-inĩ kĩa gũcaba mabuku na agĩthondeka kũcaba tũbuku ngiri ĩmwe, o kamwe karĩ na marupapũ ta igana rĩmwe, na ũiguano atĩ rĩrĩa maandĩko maheanwo, arĩa macabaga nĩmakĩandĩka na marũa o na ihenya, makĩmũtũmĩra ciandĩko cia kũgeria. Nĩagĩrĩire kũrĩha wĩra o rĩrĩa aheagwo mbeca, na mabuku matigarutwo kĩbanda-inĩ nginya mathabu mothe marĩhĩtwo.
GSAM 253.3Kapteni Bates nĩamenyaga wega atĩ gũtirĩ mbeca ĩmwe yaarĩ ĩmũrĩire, no nĩaonaga nĩ wĩra wake kũandĩka ibuku rĩĩ, arĩ na wĩtĩkio atĩ Mwathani nĩagacookanĩrĩria ngoro cia andũ mahe mbeca rĩrĩa ciagĩrĩire. Thutha wa kũgũra karatasi, macalamũ, na indo ingĩ, akĩheaga indo cia mũciĩ ihinda rĩa gũthiĩ mbere yake, agĩthiĩ nginya mwena wa mbere wa njĩra ĩrĩa yathiaga mũciĩ wake. Rĩrĩa oonire atĩ indo icio nĩirĩ kuo, agĩingĩra nyũmba na njĩra ya thutha, agĩikara rĩngĩ kĩĩkarĩro-inĩ gĩake. Mũtumia wa Bates agĩũka akĩuga na kĩrĩko atĩrĩ, “Joseph, rora nja ya mbere ya nyũmba! Indo icio ciumĩte kũ? Mũtwarĩ wa ngarĩ ya indo nĩokire gũkũ na agĩkĩrĩrĩria kũruta indo icio ngarĩ-inĩ. Nĩndamwĩrire itirĩ cia kũũ, no agĩkĩrĩrĩria kũruta indo icio ngarĩ-inĩ.” “Nĩ wega,” Kapteni Bates akiuga, “nĩngwĩciiria nĩwega.” “No,” Mũtumia wa Bates akiuga, “ciumĩte kũ?” “Mwathani nĩwe wacitũmire,” kapteni akiuga. “Ĩĩ,” Mũtumia wa Bates akiuga, “Mwathani nĩwe wacitũmire; ũguo nĩũrĩa ũgũũga hĩndĩ ciothe.” Agĩhe Mũtumia barua ĩyo akĩmũũga, “Thoma ĩno, ũmenye kũrĩa ciumĩte.” Nĩathomire, na agĩcoka akiuma akĩrĩra rĩngĩ, no kĩrĩro kĩu kĩarĩ kĩa mũthemba ũngĩ ngũrani na kĩa mbere; na rĩrĩa acokire akĩmũhooya na wĩnyihia amũrekere nĩ ũndũ wa kwaga wĩtĩkio kwake.
GSAM 254Mbeca Nĩciũkaga Nĩ ũndũ wa Ibuku
GSAM 254.1Rĩrĩa wĩra wa kũandĩka na gũcaba wagĩthiaga na mbere, Kapteni Bates nĩaheagwo mbeca ihinda na ihinda nĩ marũa na njĩra ingĩ, matukaga kuuma kũrĩ andũ arĩa atigana kũonana nao. Rĩrĩa aheagwo mbeca, nĩciheagwo arĩa macabaga, na ikĩrwo kũrĩha wĩra wa ibuku. Mũthenya wa mũthia nĩwokire, mabuku mothe makĩcabo, na kuuma kũrĩ mũndũ ũtarĩ waciirĩirwo nĩ Mũrũ wa Ithe witũ Bates, gĩcunjĩ kĩa mũthia kĩa mathabu nĩkĩrĩhĩtwo; nĩ ũndũ ũcio mabuku matiatigĩtwo na mũthenya o ũmwe kũtamba.
GSAM 254Mathabu ma Mũthia Nĩmarĩhĩtwo
GSAM 254.2H. S. Gurney wa Memphis, Mich., nĩanjĩĩrire mweri wa Marchi, 1884, atĩ rĩrĩa ibuku rĩa Mũthuri Bates rĩathirire kũhingio, mũthenya ũcio mwene nĩaheirwo $100 kũrĩ thiirĩ ĩandĩkĩtwo ĩrĩa ihinda rĩayo rĩa kũrĩhithio na watho rĩathirĩte, kuuma kũrĩ mũndũ ũrĩa woigĩte atĩ ndangĩkamũrĩha o na rĩ. Rĩrĩa aheirwo mbeca icio, nĩakenire kũrũta gĩcunjĩ kĩao kĩrĩhe mathabu ma mũthia wa tũbuku twa Thabatũ twa Mũthuri Bates. “No,” Mũthuri Gurney akiuga, “Mũrũ wa Ithe witũ Bates ndamenyire nginya mũthenya wa kũkua kwake nũũ warĩhire gĩcunjĩ kĩa mũthia kĩa mathabu ma ibuku.” Ũhoro ũyũ wa Mũthuri Bates kũcaba ma ũhoro wa Thabatũ nĩwonekire ta ũkĩuga kũrĩ andũ witũ kuuma kĩambĩrĩria kĩa kũcaba ma ũhoro wa Thabatũ atĩrĩ, “Thiĩ na mbere na mũhĩtĩ ũyũ wa wĩra, na ũrĩrĩre ũmenye atĩ ũtongoria wa Ngai nĩũgũkũũrĩra njĩra rĩrĩa ũthiaga na mbere.”
GSAM 255Mũthuri Bates Arĩ na Nganja Ũhoro-inĩ wa Cioneki
GSAM 255.1Ũhoro ũyũ, ũrĩa ũnyiihĩtio kuuma Maandĩko ma Muoyo, nĩũgũtũmenyithia ũrĩa Kĩheo kĩa ũrathi na mathondeka ma Thabatũ ciarĩ hamwe:—
GSAM 255.2Rĩrĩa Mwarĩ Harmon aathiire New Bedford, Mass., mwaka wa 1846, nĩamenyane na Mũthuri Joseph Bates. Nĩetĩkĩire wĩtĩkio wa gũũka gwa Kristo kĩambĩrĩria, na aarĩ mũtungati ũrĩa wĩrutaga mũno wĩra-inĩ ũyũ. Aarĩ mũndũ wa Gĩkristo wa ma, ũrĩ na ũtugi na ũtheru wa ngoro. Nĩamũtwarĩire Mwarĩ Harmon na ũtugi ta nĩmwarĩ wake. Rĩrĩa rĩa mbere aũiguire akĩaria, nĩamũmenyereire na ngoro nene; na rĩrĩa aamũthirĩire kũaria, agĩũrũka akiuga atĩrĩ, “Niĩ ndĩ Thomas ũrĩa ũrĩ na nganja. Ndiĩtĩkagia cioneki. No ingĩhota gwĩtĩkia atĩ ũira ũrĩa mwarĩ wa Ithe witũ aiganĩte ũmũthĩ nĩguo warĩ mũgambo wa Ngai kũrĩ ithuĩ, nĩngatuĩka mũndũ mũrathime mũno thĩinĩ wa muoyo. Ngoro yakwa nĩĩgũcangĩrũka mũno. Nĩngĩtĩkĩra atĩ mũaria nĩwa ma, no ndingĩhota gũtaarĩria ũrĩa oonirio indo icio cia magegania iria aiganĩte kũrĩ ithuĩ.”
GSAM 255Mwarĩ Harmon Etĩkĩra Thabatũ
GSAM 255.3Mũthuri Bates aamenyagĩrĩra Thabatũ, na akaarahũũra ũhoro wa bata wayo. Ihinda rĩu Mwarĩ Harmon ndaiguaga bata wayo, na eciiragia atĩ Mũthuri Bates nĩehĩtĩtie nĩ ũndũ wa kwaria ũhoro wa riathani rĩa kana makĩria ma maathani marĩa mangĩ kenda. No Mwathani akĩmuonia handũ harĩa haamũre ha igũrũ. Hekarũ ya Ngai ĩgĩhingũrwo kũu igũrũ, na akĩonio ithandũkũ rĩa Ngai rĩhumbĩtwo nĩ gĩtĩ kĩa tha. Araika eerĩ maarũgamĩte, ũmwe mũthia ũmwe wa ithandũkũ na ũrĩa ũngĩ mũthia ũrĩa ũngĩ, mathambũrũkĩtie mathagu mao igũrũ rĩa gĩtĩ kĩa tha, na ũthiũ wao ũrorete kũrĩkĩ. Mũraika ũrĩa wamũtwaranĩtie akĩmũmenyithia atĩ ũguo woonanagia mbũtũ ciothe cia igũrũ ikĩrora na gĩtĩĩo na ũguo kũrĩ watho wa Ngai ũrĩa wandĩkĩtwo nĩ kaara ka Ngai. Jesũ akĩambatia gĩhumbu kĩa ithandũkũ, nake akĩona ihengere cia mahiga iria ciandĩkĩtwo maathani ikũmi. Akĩgega rĩrĩa oonire riathani rĩa kana rĩrĩ gatagatĩ ka maathani ikũmi, rĩthiũrũrũkĩirio nĩ gĩcũrũrũ kĩa ũtheri mũhoreri. Mũraika akiuga atĩrĩ, “Rĩĩ nĩrĩo riathani rĩiki rĩa maathani macio ikũmi rĩthonũraga Ngai ũrĩa ũrĩ muoyo, ũrĩa wombire igũrũ na thĩ na indo ciothe iria irĩ kuo. Rĩrĩa mĩthingi ya thĩ yaciirwo, nĩho o naguo mũthingi wa Thabatũ waciirwo.” Akĩonio atĩ Thabatũ ya ma ĩngĩamenyererwo, gũtingĩakoretwo mũndũ ũtarĩ mwĩtĩkio kana mũndũ ũregaga atĩ Ngai nĩ arĩ ho. Kũmenyerera Thabatũ kũngĩagitĩire thĩ ĩtikanahooye mĩhianano.
GSAM 256.1Riathani rĩa kana nĩrĩrangĩrĩirwo; nĩ ũndũ ũcio tũrehetwo tũthondeke mũhĩĩtũ ũcio ũrĩ watho-inĩ, na tũrũgũmĩrĩre Thabatũ ĩrĩa ĩrangĩrĩirwo. Mũndũ ũrĩa wa mehia, ũrĩa wetũũgĩirie igũrũ rĩa Ngai na agĩĩciiria kũgarũra mahinda na mawatho, nĩwe waagarũrire Thabatũ kuuma mũthenya wa mũgwanja ĩtuĩke mũthenya wa mbere wa kiumia. Na gwĩka ũguo agĩtũma watho wa Ngai ũtuĩke na mũhĩĩtũ.
GSAM 256.2Hanini mbere ya mũthenya ũrĩa mũnene wa Ngai, ndũmĩrĩri nĩĩtũmwo ĩkahe andũ mũkaana macooke kũrũmĩrĩra watho wa Ngai ũrĩa mũthũ wa Kristo athaangĩtie. Mũhĩĩtũ ũcio ũrĩ watho-inĩ no nginya wonanio na ũrutani o na kĩonereria. Ningĩ akĩonio atĩ mũraika wa gatatũ wa Kũguũrĩrio 14, ũrĩa ũhunjagia maathani ma Ngai na wĩtĩkio wa Jesũ, nĩonania andũ arĩa maamũkĩraga ndũmĩrĩri ĩno, na makaanĩrĩra thĩ ĩmenyerere maathani ma Ngai na watho wake o ta kĩũma kĩa riitho. Ningĩ akĩonio atĩ nĩ ũndũ wa mũkaana ũcio andũ aingĩ nĩmangĩetĩkĩrire Thabatũ ya Mwathani.6
GSAM 256.3Maũndũ maya maakorire Mwarĩ Harmon na Mũthuri Bates nĩmaaringaine na njĩra ya Mwathani ya gwĩka wĩra. Mũthuri Bates nĩwe waamenyithirie Mwarĩ Harmon na Mũthuri White ũhoro wa Thabatũ, akĩmahe kuuma Maandĩko-inĩ maũndũ marĩa watho wa Ngai ũtagarũrũkaga ũbathaga. O na gũtuĩka Mwarĩ Harmon nĩarathimĩtwo na maũndũ ma mwanya moimĩte kũrĩ Mwathani kwa mĩeri ta ikũmi na ĩnana, mbere ya hĩndĩ ĩno ndaarĩ oonio ũndũ o na ũmwe ũkoniĩ ũhoro ũyũ. Rĩu ihinda rĩa Mwathani nĩrĩakinyĩte, tondũ etĩkia nĩmoimĩraga a kũmenyerera watho wake, a kũmahe ũtheri na njĩra ya kĩheo kĩa ũrathi; na ũguo, na njĩra yake we mwene ya gwĩka wĩra, ndũmĩrĩri ya mũraika wa gatatũ, “maathani ma Ngai, na ũira wa Jesũ Kristo,” ikĩnyitanĩrio hamwe.
GSAM 257Kwambĩrĩria kwa Ndũmĩrĩri ya Mũraika wa Gatatũ
GSAM 257.1Kuuma ihinda rĩu ndũmĩrĩri ya mũraika wa gatatũ, ĩnyitanĩtio na iria ingĩ igĩrĩ, ĩkĩambĩrĩria kũhunjio. Ũhoro wa ma wa Thabatũ, ũnyitanĩtio na ithandũkũ rĩa Ngai na ũtheri ũrĩa warĩ ũrĩongerereka ũkoniĩ handũ harĩa haamũre, ũgĩkĩrĩrĩria ũndũ ũrĩa woonanĩtio mbere: atĩ mũingĩ wa etereri a gũũka gwa Kristo ũrĩa wathĩĩte nĩwarĩ wa ma na warĩ thĩinĩ wa mũbango wa Mwathani. Rĩu nĩmaahotaga gũtaũkĩrwo wega makĩria ya mbere ũhoro wa “matambya matatũ ma kwambata njĩra-inĩ ĩrĩa ĩthiĩte itũũra-inĩ rĩa Ngai.”
GSAM 257Mũthuri Bates Etĩkĩra Atĩ Ioneki Ciumĩte Kũrĩ Ngai
GSAM 257.2Mweri wa ikũmi na ũmwe, 1846, mũcemanio ũgĩkorwo Topsham, Maine, na Mũthuri Bates aarĩ ho. Mũcemanio-inĩ ũcio Mũtumia wa White (ũhiki wa Mwarĩ Harmon kũrĩ Mũthuri James White nĩũgwetĩtwo mbere) akĩona kĩoneki kĩrĩa gĩaatũmire Mũthuri Bates atĩĩkĩre biũ atĩ ĩoneki ciake ciumĩte kũrĩ Ngai. Aarĩ mũndũ watũũrĩte agĩthiĩ iria-inĩ kwa mĩaka mĩongo ĩtano, akĩruta mawĩra mothe kuuma kahĩĩ ka gũtungata marikabu-inĩ nginya agĩtuĩka mũnene na mwene marikabu. Ũmenyo wake wa njata warĩ mũnene nginya, o ta ũrĩa aanjĩĩrire, nĩaahotaga kũmenya hakuhĩ na ma handũ harĩa aarĩ iria-inĩ, kũringana na mĩrongo ya kũmenyithia mwena wa gathigathĩ na wa gũthini o na wa irathĩro na wa ithũĩro, na njĩra ya kũrora indo cia igũrũ. Mũndũ ta ũcio ndangĩaregirwo nĩ kwĩyendeithia kwaria ũhoro wa njata.
GSAM 257.3Rĩrĩa twarĩ tũkĩaranĩria, akĩnjĩĩra ũrĩa aakĩrĩrĩrĩirie atĩ ĩoneki ciake ciumĩte kũrĩ Ngai. Aaugire atĩ mũthenya ũmwe nĩaageririe kwaria na Mũtumia wa White ũhoro wa njata, no o rĩmwe akĩona atĩ gũtirĩ ũndũ ooĩ ũkoniĩ ũmenyo wa njata; ti-itherũ, o ta ũrĩa aamwĩrire, ndaarĩ ooĩ kana nĩarĩ ahuthĩtie ibuku rĩarĩtie ũhoro ũcio. Ndaayendaga kwaria ũhoro ũcio, na akĩgarũra mĩario na njĩra ya kwaria ũhoro wa thĩ njerũ na ũndũ ũrĩa oonĩtio ũgĩkoniĩ thĩ ĩyo thĩinĩ wa kĩoneki.
GSAM 258“Igũrũ Rĩrĩa Rĩhingũkĩte”
GSAM 258.1Mwaka ũrĩa wathĩĩte, mũthenya wa 19 wa mweri wa kana, 1845, Ũhoro wa London Ũrĩ na Mbica nĩciacabĩte ũhoro wa bata mũno kũrĩ arĩa marutaga ũhoro wa njata, ũrutĩtwo nĩ Mwathani Rosse, ũkoniĩ indo cia magegania iria aagũũrĩte na kĩrore gĩake kĩnene mũno kĩa njata, makĩria kũona ũndũ ũrĩa arutani a ũhoro wa njata meetaga “mũhĩĩtũ ũrĩ igũrũ.” Hwaĩ-inĩ ũmwe, mũcemanio-inĩ ũrĩa ũgwetĩtwo, nyũmba-inĩ ya Mũthuri Curtiss, na mbere ya Mũthuri Bates, ũrĩa warĩ atanatuĩra ũhoro wa maũndũ maya monanagio, Mũtumia wa White, arĩ thĩinĩ wa kĩoneki, akĩambĩrĩria kwaria ũhoro wa njata. Akĩhe ũtaũri mwega mũno wa mĩcibi ĩrĩ rangi mũtune mũhoreri ĩrĩa oonaga ĩrũngĩte igũrũ rĩa njata ĩmwe ĩrĩa ĩthũngũrũrũkaga riũa, na agĩcooka akiuga atĩrĩ, “Ndĩrona mĩeri ĩna.” Mũthuri Bates akiuga atĩrĩ, “Oo, ararora Jupiter!” Ningĩ thuutha wa kũhithũka ta ũrĩ mũndũ ũrathiĩ rĩera-inĩ, akĩambĩrĩria gũtaarĩria mĩcibi na tũrũngũ twa ũthaka ũrĩa watũũraga ũkĩgarũrũka, akiuga atĩrĩ, “Ndĩrona mĩeri mũgwanja.”7 Mũthuri Bates agĩanĩrĩra atĩrĩ, “Arataarĩria Saturn.” Ningĩ akiuga atĩrĩ, “Ndĩrona mĩeri ĩtandatũ,” na o rĩmwe akĩambĩrĩria gũtaarĩria “igũrũ rĩrĩa rĩhingũkĩte,” hamwe na riiri warĩo, akiuga atĩ nĩ mũhingũro ũkinyĩte gĩcigo-inĩ kĩrĩ na ũtheri mũingĩ makĩria. Mũthuri Bates aaugire atĩ ũtaũri wake nĩwakĩrĩte mũno ũhoro wothe wa igũrũ rĩrĩa rĩhingũkĩte ũrĩa aarĩ athomete kuuma kũrĩ mwandĩki o na ũrĩkũ.
GSAM 258.2Arĩ o akĩaria na arĩ thĩinĩ wa kĩoneki, Mũthuri Bates akĩrũgama na agĩanĩrĩra atĩrĩ, “Aa, nĩngwenda atĩ Mwathani John Rosse aakorwo haha ũtukũ ũyũ!” Mũthuri White akĩũria atĩrĩ, “Mwathani John Rosse nĩ ũũ?” Mũthuri Bates akiuga atĩrĩ, “Oo, nĩ mũrutani ũrĩa mũnene wa ũhoro wa njata wa Ũingereza. Nĩngwenda aakorwo haha aiguĩre mũtumia ũcio akĩaria ũhoro wa njata, na aiguĩre ũtaũri ũcio wa ‘igũrũ rĩrĩa rĩhingũkĩte.’ Ũkĩrĩte ũndũ wothe ũrĩa ndathomete ũkoniĩ ũhoro ũcio.” Kuuma hwaĩ ũcio Mũthuri Bates agĩkĩrĩrĩria biũ atĩ ĩoneki ciake Mũtumia wa White ciarĩ igũrũ rĩa ũmenyo wake na ndangĩahotire gũciathĩrĩra. Ũndũ ũyũ na mũthemba wa makarĩria na ũrutani ũrĩa waheanagwo, ikĩmũtũma etĩkie atĩ ciumĩte kũrĩ Ngai.
GSAM 259.1Ũndũ ũyũ wa magegania wa igũrũ, ũrĩa Mũtumia wa White aataarĩriirie thĩinĩ wa kĩoneki kĩu, nĩ ũndũ ũrĩa wandĩki a ũhoro wa njata magwetaga hĩndĩ nini mũno. Huygens, ũrĩa waambĩrĩirie kũũgũũra, nĩaheaga ũtaũri ũyũ:—
GSAM 259Ũtheri wa Riiri Rũhiũ-inĩ rwa Njora rwa Orion
GSAM 259.2“Arutani a ũhoro wa njata nĩmaigaga njata ithatũ hakuhĩ na hakuhĩ rũhiũ-inĩ rwa njora rwa Orion; rĩrĩa ndarorire ĩrĩa ya gatagatĩ na kĩrore kĩa njata, mwaka wa 1656, handũ ha ĩyo ĩmwe hakĩoneka njata ingĩ ikũmi na igĩrĩ; thĩinĩ wacio, ithatũ ciatariĩ ta ikuhĩtie, na ingĩ inya, ikĩoneka ikĩhenũkanũka ta ironeka ĩtu-inĩ. Nĩ ũndũ ũcio handũ harĩa hacithiũrũrũkĩirie hakĩoneka harĩ na ũtheri mũingĩ makĩria ma igũrũ rĩrĩa rĩngĩ, rĩrĩa rĩoneka ta rĩirũ biũ nĩ ũndũ wa rĩera rĩega; hakĩoneka ta gũtarĩtwo na gĩtambaya gĩahingũka, kĩrĩa mũndũ angĩonire na kĩo gĩcigo kĩngĩ gĩa ũtheri mũingĩ makĩria hatarĩ kĩgiria.”
GSAM 259.3William Herschel nĩaragia atĩrĩ ũhoro wa mũhingũro ũyũ ũrĩ igũrũ:—
GSAM 259.4“Angĩkorwo ũraihu waguo wa kuuma rũgongo ũmwe nginya ũrĩa ũngĩ ũgĩkĩra gatagatĩ, ũrĩ kũu kũraya, nĩũthondekaga gĩko gĩa 10 °, o ta ũrĩa ũtarĩ wa haaraya na ũguo, ũnene waguo nĩ ũtangĩhota gũcũũrwo nĩ meciiria. Nĩgwĩtarĩtwo atĩ no nginya ũkorwo ũrĩ ũnene maita 2,000,000,000,000 makĩria ma riũa.”
GSAM 259Ũrĩ na Ũtheri Mũingĩ Makĩria ma Riũa
GSAM 259.5Thomas Dick, mũthuthuria wa ũũgĩ, nĩaragia atĩrĩ ũhoro wa ĩtu rĩĩ rĩa njata rĩrĩ na ũtheri:—
GSAM 259.6“Tũngĩatigithanio narĩo nĩ nuthu ya ũraihu wa njata ĩrĩa ĩrĩ hakuhĩ makĩria na ithuĩ, o na ũraihu ũcio ũrĩ mũnene ũguo, kuuma handũ ta hau rĩngĩonania ũtheri ũrĩ hakuhĩ na wa riũa; na kũrĩ ciũmbe iria irĩ hakuhĩ makĩria, rĩngĩiyũrĩtie gĩcunjĩ kĩnene kĩa igũrũ, na rĩoneke na riiri ũtangĩhota gũtaarĩrĩka. No mũbango wa mũthia wa kĩndũ ta kĩu, na maũndũ makĩo mothe na ũrĩa manyitanĩte, ahota gũtiga ũmenyeke matukũ-inĩ marĩa magooka ma mũtũũrĩre ũtarĩ mũthia; na o ta indo nyingĩ iria irĩ kũraya kũu ũmbũre-inĩ, nĩgĩũkagĩria meciiria-inĩ wendi mũnene wa kuona ũthaka na maũndũ marĩa mahithĩtwo ma ũmbũre wothe magũũrĩtwo hanini makĩria.”8
GSAM 260.1Mũthuri Bates, akĩrĩkia kĩrĩa aandĩkĩte ũhoro-inĩ ũcio, aaugire atĩrĩ:—
GSAM 260.2“Ũguo nĩtuona kuuma ũira wothe ũrĩa ũheanĩtwo (na tũngĩhe ũngĩ mũingĩ makĩria angĩkorwo nĩbata), atĩ haha nĩharĩ ũndũ wa magegania mũno wa igũrũ, ũtangĩhota gũtaarĩrĩka: mũhĩĩtũ ũrĩ igũrũ ũrĩ na ũthiũrũrũku ũkĩrĩte mairo 11,000,000,314 [11,000,000,314]. Huygens ũrĩa ũtĩĩkĩte akiuga atĩrĩ, ‘Ndionire ũndũ ta ũcio thĩinĩ wa njata iria ingĩ itegarũraga handũ hacio: kũrora hatarĩ kĩgiria gĩcigo-inĩ kĩngĩ gĩrĩ na ũtheri mũingĩ makĩria.’”
GSAM 260Ũira Ũngĩ Ũkoniĩ Kĩoneki kĩa Njata Iria Ithũngũrũrũkaga Riũa
GSAM 260.3Ningĩ nĩtũcooka gũcũũra ciugo cia Mũtumia wa Truesdail, ũrĩa warĩ ho rĩrĩa kĩoneki kĩrĩa kĩgwetĩtwo kĩaheanirwo. Akiuga atĩrĩ:—
GSAM 260.4“Mwarĩ wa Ithe witũ White aarĩ na ũgima wa mwĩrĩ mũthini mũno, na tũkĩmũhoerera, Roho wa Ngai akĩtũikũrũkĩra. O rĩmwe tũkĩona atĩ ndaarĩ akĩigua maũndũ ma thĩ. Gĩkĩ nĩkĩo kĩarĩ kĩoneki gĩake kĩa mbere kĩa njata iria ithũngũrũrũkaga riũa. Thuutha wa gũtara mĩeri ya Jupiter na mũgambo mũnene, na o rĩmwe thuutha ũcio gũtara ĩrĩa ya Saturn, akĩhe ũtaũri mũthaka wa tũrũngũ twa Saturn. Ningĩ akiuga atĩrĩ, ‘Andũ arĩa matũũraga kuo nĩ araihu na a gĩtĩĩo kĩnene, matitariĩ ta andũ arĩa matũũraga thĩ. Mehia matirĩ mangĩĩra haha.’ Ũthiũ ũrĩa wakenete wa Mũrũ wa Ithe witũ Bates nĩwonekagia atĩ nganja iria aarĩ nacio mbere ũhoro-inĩ wa kũrĩa ĩoneki ciake ciumĩte nĩciarĩ iramũtiga na ihenya. Ithuothe nĩtwamenyaga atĩ Mũnene wa Marikabu Bates nĩendete ũmenyo wa njata mũno, tondũ kaingĩ nĩatuonagia handũ harĩa indo nyingĩ cia igũrũ ciarĩ nĩguo atũrute. Rĩrĩa Mwarĩ wa Ithe witũ White aacookerie ciũria ciake, thuutha wa kĩoneki, akiuga atĩ ndaarĩ arutĩte kana amũkĩrĩte ũmenyo ũkoniĩ ũhoro ũcio na njĩra o na ĩrĩkũ, akĩiyũrwo nĩ gĩkeno na gũcanjamũka. Akĩgooca Ngai, na akiuga atĩ nĩetĩkĩtie atĩ kĩoneki kĩĩ kĩa njata iria ithũngũrũrũkaga riũa nĩkĩaheanĩtwo nĩguo ndagacooke gũkorwo na nganja.”9
GSAM 261Mbarathi Ĩrĩa Njarĩĩ Ĩhoorerio O Rĩmwe
GSAM 261.1Thuutha wa ihinda inini kuuma mũcemanio ũyũ wa Topsham, ũndũ ũngĩ wa kũgegania ũnyitanĩte na ĩoneki ũkĩhanyũka, naguo nĩngũũheane o ta ũrĩa ndaheirwo nĩ Mũthuri Bates:—
GSAM 261.2Mũthuri White nĩetĩkĩrĩtwo kũhũthĩra kĩbarathi kĩarĩ kĩrutĩtwo hanini gũthikĩra, hamwe na ngaari ya gũtwaraga indo ndũnyũ-inĩ, ĩrĩ na itĩ igĩrĩ cia gũikarĩra. Ngaari ĩyo yathondeketwo ĩtarĩ na rũbao rwa mbere rwa kũgiria gĩtaka, no yarĩ na gĩtĩĩyo kĩa kũrĩnyĩrĩra kĩrũngĩte mbere ya ngaari, na gĩtĩĩyo kĩngĩ kĩa kĩgera kuuma mĩgogo-inĩ ya gũkuurĩrĩra. No nginya mũndũ aamenyerere mũno agĩtwara kĩbarathi kĩu, tondũ mĩkanda ya gũgĩtungata kana kĩndũ kĩngĩ gĩngĩagĩhutĩtie mĩena ĩrĩa ya mwĩrĩ, o rĩmwe nĩkĩahũũraga na magũrũ ma thuutha na ũũru mũnene. Ningĩ no nginya mũndũ aagĩtũũrie kĩgirĩtio na mũkanda ũgucĩrĩirio nĩguo kĩtikateng'ere. Kĩbarathi kĩĩ kĩarĩ kĩa mũndũ ũrĩa maayendaga gũthiĩ gwake; na tondũ Mũthuri White nĩaamenyerete gũtungata tũbarathi tũtarĩ tũrute gũthikĩra, akĩĩciiria atĩ ndangĩakoretwo na thĩna mũnene na gĩkĩ. No mangĩamenyire atĩ mbere, thĩinĩ wa ũrimũ wakĩo, nĩkĩoragĩte andũ eerĩ, ũmwe kĩkĩmũthĩndĩka nginya kĩkĩmũhinyĩrĩra mahiga-inĩ ma rũteere rwa njĩra, hihi ndangĩekoretwo na ũmwĩhokeku mũnene ũguo.
GSAM 261.3Hĩndĩ ĩno andũ ana maarĩ thĩinĩ wa ngaari: Mũthuri White na mũtumia wake marĩ gĩtĩ-inĩ kĩa mbere, na Mũthuri Bates na Israel Damon marĩ gĩtĩ-inĩ kĩa thuutha. Mũthuri White arĩ akĩmenyerera mũno nĩguo ahote gũtungata mbarathi, Mũtumia wa White aarĩ akĩaria ũhoro wa ma. Hĩndĩ ĩyo hinya wa Ngai ũgĩikũrũkĩra andũ acio, nake agĩtwarwo thĩinĩ wa kĩoneki, aikarĩte ngaari-inĩ. O hĩndĩ ĩrĩa aanĩrĩire atĩ, “Riiri!” akĩingĩra thĩinĩ wa kĩoneki, kĩbarathi kĩgĩthirĩra o rĩmwe kĩtarĩ gũhithũka o na hanini, na gĩkĩharũrũkia mũtwe. O hĩndĩ ĩyo Mũtumia wa White akĩrũgama, arĩ o mũtũũrĩre-inĩ ũcio, na maitho make marorete igũrũ; agĩtiga gĩcunjĩ kĩa mbere kĩa ngaari, agĩikũrũka mĩgogo-inĩ ya gũkuurĩrĩra, moko make marĩ igũrũ rĩa mathũgũma ma kĩbarathi. Mũthuri Bates agĩĩta Mũthuri White, akiuga atĩrĩ, “Kĩbarathi kĩu nĩgĩkũhũũra mũtumia ũcio na magũrũ nginya kĩmũũrage.” Mũthuri White akĩmũcookeria atĩrĩ, “Rĩu Mwathani nĩwe ũtungatĩte kĩbarathi; ndikwenda gũtoonyerana.” Kĩbarathi kĩarũgamĩte kĩhorerete o ta mbarathi ngũrũ. Rũteere-inĩ rwa njĩra, itũũta rĩa tĩĩ rĩambatĩte na ũraihu wa magũrũ ta matandatũ, na hakuhĩ na rũthingo harĩ handũ harĩ nyeki. Mũtumia wa White, maitho make marorete o igũrũ, atararora thĩ o na rĩmwe, akĩambata itũũta rĩu nginya harĩa harĩ nyeki; ningĩ agĩthiĩ akĩũka hau kwa ndagĩka nini, akĩaria na agĩtaarĩria ũthaka wa thĩ njerũ. Ningĩ, na mũtwe wake ũrĩ o ta ũrĩa warĩ, agĩikũrũka itũũta-inĩ rĩu, agĩthiĩ nginya harĩa ngaari yarĩ, akĩambata itĩĩyo-inĩ, guoko gwake kũrĩ igũrũ rĩa kĩnyũrĩ kĩa kĩbarathi; ũguo akĩambata mĩgogo-inĩ na agĩcooka thĩinĩ wa ngaari. O hĩndĩ ĩrĩa aaikarire gĩtĩ-inĩ agĩũkĩra kuuma kĩoneki-inĩ, na o rĩmwe mbarathi, ĩtarĩ na kĩmenyithia kĩoimĩte kũrĩ mũendi, ĩkĩambĩrĩria gũthiĩ, ĩkĩrũmĩrĩra njĩra yayo.
GSAM 262.2Mũtumia wa White arĩ nja ya ngaari, Mũthuri White akĩĩciiria atĩ nĩagerie mbarathi, aone kana nĩyahorerete ũhoro wa ma kana aaca. Mbere akĩmĩhutia tu na mũcibi; mahinda-inĩ marĩa mangĩ mbarathi ĩngĩacookeirie na kũhũũra na magũrũ ma thuutha, no rĩu gũtiarĩ ũhithũko o na ũmwe. Ningĩ akĩmĩhũũra na hinya, agĩcooka na hinya mũingĩ makĩria, na ningĩ na hinya mũingĩ makĩria. Kĩbarathi gĩtiacookeirie mahũũra macio o na hanini, no gĩatariĩ ta gĩtarĩ ũũru o ta mĩrũũthi ĩrĩa araika maahingire mĩromo yayo ũtukũ ũrĩa Daniel aatũũrire irima-inĩ rĩayo. Mũthuri Bates aaugire atĩrĩ, “Handũ hau haarĩ ha gũtũma mũndũ atĩĩe, na nĩkwonekaga atĩ Hinya ũrĩa waarehaga ĩoneki nĩwagĩrĩtie ũũru wa kĩbarathi kwa ihinda rĩu.”
GSAM 262.3Angĩkorwo kĩoneki kĩĩ kĩarĩ tu ũndũ woimĩte nĩ ũndũ wa maũrũ mamwe ma mwĩrĩ wake, kiũria nĩkĩũngĩreagĩra kĩene atĩrĩ: o nayo mbarathi nĩyathĩĩnĩtwo na ũndũ ũcio o ũmwe?
GSAM 262Ũira wa Israel Damon
GSAM 262.4Haha nĩngũheane ciugo ici, cia gũkĩrĩrĩria ũhoro ũrĩa ndaheirwo nĩ Mũthuri Bates:—
GSAM 262.5“Mĩaka ta mĩrongo ĩrĩ ĩrĩa yathira, o thuutha wa kwambĩrĩria kũmenyerera Thabatũ, Israel Damon nĩanjĩĩrire ũhoro wa Mwarĩ wa Ithe witũ White kuona kĩoneki, rĩrĩa we, Mũthuri Bates, o na Mũthuri White na mũtumia wake maarĩ ngaari-inĩ ĩrĩa njũhũthu, ĩgĩkuurũrũkio nĩ kĩbarathi kĩrĩa kĩregaga gũthikĩra. Ũmũthĩ nĩndathoma ũtaũri ũcio ũrĩ hau igũrũ wa ũndũ ũcio, o ta ũrĩa wandĩkĩtwo nĩ Mũthuri Loughborough, na nĩũringaine biũ na ũrĩa njĩĩrĩtwo nĩ Mũthuri Damon.” Wandĩkĩtwo rĩĩtwa, “R. S. Webber, Battle Creek, Michigan, mũthenya wa 9 wa mweri wa keerĩ, 1891.”
GSAM 263Ũira wa Mũthuri Bates Ũkoniĩ Ioneki
GSAM 263.1Mũthuri Bates nĩataarĩrĩirie maũndũ marĩa oonete atĩrĩ:—
GSAM 263.2“O na gũtuĩka ndiarĩ ngĩona ũndũ o na ũmwe thĩinĩ wacio ũrĩa warũaga na kiugo, nĩndaiguaga guoya na ngĩgerio mũno, na kwa ihinda iraaya ngĩrega gwĩtĩkia atĩ ciarĩ ũndũ ũngĩ o na ũmwe makĩria ma ũrĩa woimaga nĩ ũndũ wa mwĩrĩ wake gũtũũra ũnyihĩtwo nĩ hinya.
GSAM 263.3“Nĩ ũndũ ũcio ngĩcaragia mĩanya, mbere ya andũ angĩ, rĩrĩa meciiria make moonagwo matarĩ mathutũkĩte (tũtarĩ mũcemanio-inĩ), ya kũmũũria ciũria na gũcooka kũmũũria, o na arata ake arĩa maamũtwaranĩtie, makĩria mwarĩ wa nyina mũkũrũ wake, nĩguo njĩke ũguo nginye ũhoro wa ma angĩkorwo nĩ ũndũ ũngĩhoteka. Mahinda-inĩ marĩa atũceerere New Bedford na Fairhaven kuuma hĩndĩ ĩyo, tũrĩ mĩcemanio-inĩ iitũ, nĩndamuona arĩ thĩinĩ wa kĩoneki maita maingĩ, o na kũu Topsham, Maine; na arĩa maarĩ ho hĩndĩ ya maũndũ macio mamwe ma gũthutũkania nĩmooĩ wega ũrĩa ndaiguĩrĩirie na wendi mũnene na gũtumĩrĩria kiugo o gĩothe, na ngĩmenyerera ũhithũko o wothe, nĩguo ngũũre kana nĩ ũheenania kana hinya wa kũgiria meciiria make gwĩtungata. Na nĩndĩgũcookeria Ngai ngaatho nĩ mũanya ũrĩa ndonete hamwe na andũ angĩ wa kuona maũndũ maya. Rĩu no njarie nĩ ũndũ wakwa na ũmwĩhokeku. Nĩnjĩtĩkĩtie atĩ wĩra ũyũ nĩ wa Ngai, na nĩũheanĩtwo nĩguo ũhoorerie na ũhe hinya andũ ake ‘ahurunjĩtio,’ ‘ararũrĩtwo,’ na ‘ahũrutwo,’ kuuma kũrĩkia kwa wĩra witũ ... mweri wa ikũmi, 1844. Mũtũũrĩre ũrĩa ũtarĩ na ũiguano wa ‘Rorai, arĩ haha!’ na ‘Rorai, arĩ harĩa!’ kuuma hĩndĩ ĩyo nĩũtũmĩte andũ a Ngai arĩa ehokeku na marĩ na wendi marigwo mũno; na ũgatũma gũkorwo na ũritũ mũnene kũrĩ arĩa mataahotaga gũtaarĩria maandĩko maingĩ marĩa maatariĩ ta mararegana, marĩa maarehagwo mbere yao. Nĩngwĩtĩkĩra atĩ nĩndamũkĩrĩte ũtheri na ũrutani ũkoniĩ maandĩko maingĩ marĩa mbere ndiangĩahotire gũtaũkĩrwo wega. Nĩnjĩtĩkĩtie atĩ nĩ mwana wa Ngai ũrĩa wetangaga, mwĩhokeku na ũrĩ na wendi.”10
GSAM 263.4“Mwandĩki ũcio ndarutaga ‘meciiria marĩa marĩ’ thĩinĩ wa ĩoneki ciake ‘kuuma ũrutani kana gĩthomo kĩa mbere.’ Rĩrĩa aamũkĩrire kĩoneki gĩake kĩa mbere, mweri wa ikũmi na ĩrĩ, 1844, we hamwe na kĩrĩndĩ gĩothe kĩa Portland, Maine (kũrĩa aciari ake maatũũraga hĩndĩ ĩyo), nĩmatigĩte ‘kwanĩrĩrũo gwa ũtukũ gatagatĩ’ ta ũndũ ũrĩa wathĩĩte. Hĩndĩ ĩyo nĩyo Mwathani aamũonirie thĩinĩ wa kĩoneki ũhĩtia ũrĩa we na kĩrĩndĩ gĩa Portland maingĩrĩte. Ningĩ agĩtaarĩria kĩrĩndĩ kĩu kĩoneki gĩake, nao magĩtĩkĩra atĩ ũndũ ũrĩa moonete mweri wa mũgwanja nĩwarĩ wĩra wa Ngai.”11
GSAM 264Ũrĩa Ndũmĩrĩri Iria Ithatũ Coonagwo Mwaka wa 1847
GSAM 264.1Ciugo ici cia Mũthuri James White, ciandĩkĩtwo mweri wa kana, 1847, nĩikũonania ũrĩa ndũmĩrĩri iria ithatũ coonagwo hĩndĩ ĩyo:—
GSAM 264.2“Mĩthemba yothe ya etĩkia a gũũka gwa Kristo gwa keerĩ nĩĩiguĩte atĩ mũraika ũrĩa wonanĩtio mĩhari-inĩ wa gatandatũ na wa mũgwanja ya mũrango ũyũ (Kũguũrĩrio 14), nĩonania ndũmĩrĩri ya gũũka gwa Kristo kũrĩ kanitha na thĩ.... Wĩra wa mũraika wa keerĩ warĩ wa kuonia mbũtũ ya etereri a gũũka gwa Kristo atĩ Babuloni nĩrĩagũire. Na tondũ gĩcunjĩ kĩnene kĩao gĩtiamenyire ũhoro ũyũ o nginya hinya wa ‘kwanĩrĩrũo gwa ũtukũ gatagatĩ’ ũkĩmaamũkia hĩndĩ ĩrĩa yagĩrĩire nĩguo mahote kwehera makanitha-inĩ mbere ya mũthenya wa ikũmi gũkinya, nĩkuonania atĩ kuuma mweri wa mũgwanja, 1844, ndũmĩrĩri ya mũraika wa gatatũ yarĩ, na o rĩu nĩyo, mũkaana kũrĩ andũ arĩa aamũre atĩ ‘marũmie,’ na matigacooke thuutha na ‘kwamũkĩra’ marũũri marĩa kĩrĩndĩ kĩa airĩtu atheru gĩeheririe hĩndĩ ya kwanĩrĩra kwa mũraika wa keerĩ.
GSAM 264.3“Na ndũmĩrĩri ya ma kũrĩ andũ a Ngai, kuuma mweri wa mũgwanja, 1844, githĩ ĩtikoretwo ĩrĩ mũkaana o ta ũcio?—Ti-itherũ nĩĩkoretwo ĩrĩ ũguo.... Mũhari wa ikũmi na ĩrĩ nĩũthomaga atĩrĩ, ‘Haha nĩho harĩ ũkirĩrĩria wa andũ arĩa aamũre: haha nĩho harĩ arĩa mamenyagĩrĩra maathani ma Ngai na wĩtĩkio wa Jesũ.’ Wee Johana, wamaonire ha?—Nĩ ‘haha,’ hĩndĩ ya ndũmĩrĩri ya mũraika wa gatatũ. Tondũ ihinda rĩa kweterera na ũkirĩrĩria rĩkoretwo kuuma mweri wa mũgwanja, 1844, na tondũ kĩrĩndĩ kĩrĩa kĩmenyagĩrĩra Thabatũ na maũndũ marĩa mangĩ kĩonekete kuuma hĩndĩ ĩyo, nĩũndũ ũrĩ haama atĩ tũtũũraga ihinda-inĩ rĩa ndũmĩrĩri ya mũraika wa gatatũ.”12
Notes
- Kũguũrĩrio 14:9-12. ↩
- Maũndũ ma Ũrũmani wa Roma, karatasi ya 112. ↩
- Ndũmĩrĩri cia araika atatũ cia Kũguũrĩrio 14:6-12, karatasi 131, 132. ↩
- Rachel Preston akĩkuĩra Vernon, Vt., Febrũari 1, 1868, arĩ na mĩaka 59. ↩
- Ũhoro wa Thabatũ wa Andrews, karatasi ya 506, gũcabwo kwa 1887. ↩
- Ũhoro wa Mũtũũrĩre wa Ellen G. White, karatathi cia 95, 96. ↩
- Thĩinĩ wa Kwambĩrĩria na Ũthiĩ na Mbere, nĩkuugĩtwo atĩ oonire mĩeri ĩnana ya Saturn. Ũgarũrũku ũyũ wekĩtwo thuutha wa karataithi cia kũrora mbere ya gũcaba kuuma moko-inĩ makwa. Kuuma hĩndĩ ĩyo mĩeri ĩngĩ ya Jupiter o na ya Saturn nĩĩgũũrĩtwo. ↩
- Igũrũ rĩa Njata, rĩa Dick, karatathi ga 96. ↩
- Marũa ma Mũtumia wa Truesdail ma mũthenya wa 27 wa mweri wa mbere, 1891. ↩
- Kiugo kũrĩ Kĩrĩndĩ Kĩrĩa Kĩnini, karatathi ga 21. ↩
- Ibuku rĩu o rĩmwe, 22. ↩
- Ibuku rĩu o rĩmwe, 10, 11, Brunswick, Maine, mweri wa gatano 1847. ↩