Gĩcunjĩ 17 — Ũhoro wa Ma Ũgĩthiĩ na Mbere Thĩinĩ wa Mathĩna
GSAM 265.1“O ta ũrĩa mũrĩithi acaragia rũũru rwake mũthenya ũrĩa arĩ gatagatĩ ka ng'ondu ciake iria ciahurunjũkĩte, no taguo ngũcaragia ng'ondu ciakwa, na nĩngũcihonokia kuuma handũ hothe harĩa ciahurunjĩirio mũthenya wa matu na nduma.”1
GSAM 265.2Arĩa nginya ihinda rĩu (1847) meetĩkĩtie Ndũmĩrĩri ya mũraika wa gatatũ maarĩ athĩĩni maũndũ-inĩ ma ũtonga wa thĩ ĩno, na nĩ ũndũ ũcio matingĩahotire kũruta mbeeca nyingĩ cia gũtambia ndũmĩrĩri. Mũthuri White na mũtumia wake, hamwe na Mũthuri Bates, nĩmoonire bata wa kũruta wĩra wao ene gatagatĩ ka ariũ na aarĩ a Ithe witũ arĩa mahurunjũkĩte, na o na bata wa gũthondeka maandĩko ma gũthoma ma kũhe andũ, nĩguo mamateithie kũmenya ũhoro wa ma. Kabuku ka Mũthuri Bates ka ũhoro wa Thabatũ nĩkamũteithirie mũno gũtaarĩria ũhoro ũcio hĩndĩ ĩrĩa aathiiaga handũ hatiganĩte, na o na rĩrĩa kabuku kau gaatũmwo andũ na njĩra ya barũa. Aarutire wĩra na wĩyũmĩrĩria mũnene mũno.
GSAM 265Kĩgongona kĩa Mwarĩ wa Ithe witũ Mũnini nĩ Ũndũ wa Ũhoro wa Ma
GSAM 265.3Hĩndĩ ĩmwe, tondũ ndaarĩ na mbeeca cia kũrĩha rũgendo, aarĩ hakuhĩ kwambĩrĩria gũthiĩ na magũrũ kuuma Massachusetts nginya New Hampshire. O ihinda rĩu akĩamũkĩra barũa kuuma kũrĩ mwarĩ wa Ithe witũ mũnini, ũrĩa wetĩkĩrĩte kũruta wĩra wa nyũmba akĩrĩhagwo $1 o kiumia, nĩguo akoragwo na kaũndũ ga gũteithia wĩra wa Ngai. Thuutha wa kũruta wĩra kiumia kĩmwe, meciiria ma atĩ Mũthuri Bates nĩabataraga mbeeca nĩmamũniinĩire mũno, nginya agĩthiĩ kũrĩ mũandĩki wake akĩheeo mũcaara mbere ya ihinda rĩaguo, nĩguo ahote kũmũtũmĩra $5 o rĩu. Na mbeeca ici Mũthuri Bates akĩrĩha rũgendo rwake rwa gũthiĩ New Hampshire na kĩndũ kĩa gũkuua andũ. O handũ othe aarĩ na mĩcemanio mĩega, na andũ aingĩ makĩĩtĩkĩra ũhoro wa ma.
GSAM 266Kwambĩrĩria Mũciĩ na Indo cia Nyũmba cia Gũkomborwo
GSAM 266.1Nĩguo tuonanie roho wa kwĩrutĩra ũrĩa watongoragia arĩa maatambĩrĩirie ndũmĩrĩri ĩno, nĩtũrĩrĩkane ciugo ici cia Mũtumia wa White ciugĩte ũrĩa maatũũraga ihinda rĩa heho rĩa 1847-48. Ihinda rĩu maaikaraga nyũmba-inĩ nini thĩinĩ wa nyũmba nene ya S. Howland, Topsham, Maine, na nĩ kũu maambĩrĩirie mũciĩ na indo cia nyũmba cia gũkomborwo:—
GSAM 266.2“Twarĩ athĩĩni, na nĩtũrĩonire matukũ ma ũhoro mũritũ. Mũthuuri wakwa aarutaga wĩra wa gũkuua mahiga njĩra-inĩ ya ngarĩ ya icuma; wĩra ũcio ũkĩmũrũrũra ngothi ya ciara ciake, na thakame ĩkĩambĩrĩria kuuma handũ haingĩ. Nĩtũatuĩte itua rĩa kwĩritĩrĩra, tũtegũtũũra tũrĩĩhokeire andũ angĩ, na tũkoragwo na kĩndũ kĩa gũteithia angĩ. No maũndũ maitũ matiaathiire wega. Mũthuuri wakwa nĩaarutaga wĩra mũnene mũno, no ndangĩahotire kũheo mũcaara ũrĩa waagĩrĩire wĩra wake.
GSAM 266Mũthuri White Agĩtema Ngũ cia Gũthitha
GSAM 266.3“Mũthuuri wakwa akĩtigana na wĩra wa njĩra ya ngarĩ ya icuma, akĩoya ithanwa rĩake agĩthiĩ mũtitũ-inĩ gũtema ngũ cia gũthitha. O na aarĩ na ruo rwa gũtiganĩrĩra rũhande rwa mwĩrĩ wake, aarutaga wĩra kuuma rũciinĩ tene nginya nduma, nĩguo aone ta thendi 50 o mũthenya. Ruo rũnene rũkĩmũgirĩrĩria gũkoma ũtukũ. Gũtiga ihinda inini, tũkĩamũkĩra barũa kuuma kũrĩ ariũ na aarĩ a Ithe witũ a mabũrũri matatũkene ma rũũrĩrĩ rũu, magĩtũnyiita tũthiĩ tũmacerere; no tondũ tũtiarĩ na mbeeca cia gũtũruta bũrũri-inĩ ũcio, tũkĩmacookeria atĩ njĩra ndĩarĩ njigũre mbere iitũ.
GSAM 266.4“Nĩtũamũkĩrire barũa kuuma kũrĩ Mũrũ wa Ithe witũ Chamberlain, wa Connecticut, agĩtũthaitha tũthiĩ mũcemanio-inĩ bũrũri-inĩ ũcio. Tũgĩtua itua rĩa gũthiĩ angĩkorwo nĩtũngĩona mbeeca. Mũthuuri wakwa akĩaringanĩria marĩhi na mũandĩki wake, agĩkora atĩ aagĩrĩirwo nĩ ndora 10. Na nuthu ya mbeeca icio ngĩgũra nguo iria twabataraga mũno, na thuutha ũcio ngĩtumagĩrĩra gĩkabuti kĩa mũthuuri wakwa iraka, o na ngĩcemanagia igamba na igamba, nginya gũkĩgĩa na ũritũ wa kũmenya gĩtambaya kĩa mbere mĩkonoinĩ. Tũgatigara na ndora 5 cia gũtũkinyia Dorchester, Mass. Ithandũkũ rĩitũ rĩarĩ na hakuhĩ indo ciothe iria twarĩ nacio thĩ ĩno. No twarĩ na thayũ thĩinĩ wa meciiria maitũ na thamiri itarĩ na ũcuuke, na maũndũ macio twamaiguaga marĩ ma bata makĩria ya ũtũũro mwega wa mwĩrĩ thĩ ĩno.
GSAM 267.1“Tũgĩthiĩ mũciĩ wa Mũrũ wa Ithe witũ Nichols, na mbere ya kũũma kuo, Mwarĩ wa Ithe witũ Nichols akĩhe mũthuuri wakwa ndora 5, iria ciarĩhire rũgendo rwitũ rwa gũthiĩ Middletown, Conn. Twarĩ ageni itũũra-inĩ rĩu, na tũtiarĩ twona o na ũmwe wa ariũ a Ithe witũ bũrũri-inĩ ũcio. Tũtigairie na thendi 50 tu. Mũthuuri wakwa ndaathũbũtire gũcitũmĩra kũkombora ngarĩ ya gũkuuo nĩ mbarathi; nĩ ũndũ ũcio agĩikia ithandũkũ ũrũgũ-inĩ rwa mbau, na tũgĩthiĩ na magũrũ tũgĩcaragia mũndũ ũrĩa twarĩ na wĩtĩkio ũmwe. Na ihenya tũgĩkora Mũrũ wa Ithe witũ Chamberlain, ũrĩa watwarire kũrĩ mũciĩ wake.”
GSAM 267Mũcemanio kũu Rocky Hill, Conn.
GSAM 267.2Mũcemanio ũyũ waarĩ kũu Rocky Hill, na handũ ha gũcemanĩrwo haarĩ kanyũmba kanene gatarĩ gakũrĩkĩra gũthondekwo thĩinĩ wa nyũmba ya Mũrũ wa Ithe witũ Belden. Ciugo ici ciarutĩtwo barũa-inĩ ĩrĩa Mũthuri White aandĩkĩire S. Howland, nĩciheanaga ũhoro wa gũkenia wa mũcemanio ũcio:—
GSAM 267.3“Mweri wa kana 20 [1848], Mũrũ wa Ithe witũ Belden agĩtũma ngarĩ yake ya gũkuuo nĩ mbarathi kũu Middletown nĩguo ĩtũoe hamwe na ariũ na aarĩ a Ithe witũ arĩa mahurunjũkĩte itũũra-inĩ rĩu. Tũgĩkinya kwake [Rocky Hill] ta thaa ikũmi cia mũthenya, na thuutha wa ndagĩka nini Ariũ a Ithe witũ Bates na Gurney magĩkinya. Hwaĩ-inĩ ũcio tũgĩkorwo na mũcemanio wa andũ ta 15. Rũciinĩ rwa Mũthenya wa Gatano ariũ na aarĩ a Ithe witũ magĩthiĩ na mbere gũũka nginya tũgĩkinya andũ ta 50. Ti othe maarĩ mathondekete biũ ũhoro-inĩ wa ma. Mũcemanio witũ wa mũthenya ũcio warĩ wa gũkenia mũno. Mũrũ wa Ithe witũ Bates agĩtaarĩria maathani wega, na ũira ũrĩ na hinya ũkĩmakinyĩria ngoro-inĩ ũrĩa maathani macio marĩ ma bata. Kiugo kĩgĩtũma arĩa maarĩ thĩinĩ wa ũhoro wa ma marũmĩrĩre, na kĩgĩarahũra arĩa matiaatuĩte itua biũ.”2
GSAM 267Kũnyiitwo Gũthiĩ Oswego County, N.Y.
GSAM 267.4Nĩ ũndũ wa kabuku ka Mũthuri Bates kũtamba gatagatĩ ka Etereri a gũũka gwa Kristo, andũ a mabũrũri mangĩ ma rũũrĩrĩ rũu makĩambĩrĩria kũmenyerera Thabatũ. Hiram Edson, wa Port Gibson, N.Y., akĩandĩka agĩnyiita Mũthuri White na Mũtumia wa White na andũ angĩ moke mũcemanio-inĩ wa Amenyereri a Thabatũ kũu Volney, Oswego County, mweri wa kanana, 1848. Oigire atĩ ariũ na aarĩ a Ithe witũ a kuo aingĩ ao maarĩ athĩĩni, na ndangĩerĩkĩirie atĩ nĩmangĩateithĩrĩirie mũno kũrĩha matharaita. Mũthuri White aamũkĩrĩte $40 cia wĩra ũrĩa aarutĩte mũgũnda-inĩ wa nyeki ya kũrĩithia mahiũ. Gĩcunjĩ kĩa mbeeca ici gĩgĩtũmĩrwo kũgũra nguo iria maabataraga mũno, na iria ciatigire ikĩrĩha rũgendo rwao rwa gũthiĩ Volney na gũcooka.
GSAM 268.1Mũcemanio ũyũ wa mwena wa ithũĩro wa New York waarĩ nyũmba-inĩ ya Bwana Arnold ya kũiga ngarĩ cia gũkuuo nĩ mbarathi. Haarĩ na andũ ta 35, na nĩo othe arĩa mangĩacemanĩtio mwena-inĩ ũcio wa bũrũri, no nĩ hakuhĩ gũtirĩ o na eerĩ arĩa moetanĩrĩire. O mũndũ aaringagĩra meciiria make na hinya, akiuga atĩ nĩmaaringanaga na Bibilia. Othe nĩmeendaga mũno kũheana na kũhunjia maũndũ marĩa meetĩkĩtie. Makĩĩrwo atĩ Mũthuri White na mũtumia wake matiookĩte rũgendo rũraihu ũguo nĩguo mamathikĩrĩrie, no mookĩte nĩguo mamarute ũhoro wa ma. Bwana Arnold eetĩkĩtie atĩ mĩaka 1,000 ya Kũguũrĩrio 20 nĩyarĩ yathirire, na atĩ andũ 144,000 arĩa maagwetetwo thĩinĩ wa Kũguũrĩrio nĩ arĩa maariũkirio rĩrĩa Kristo aariũkire.
GSAM 268Bwana Arnold Akĩrega Mĩtugo ĩrĩa Yaathanĩtwo ya Ũhooya
GSAM 268.2Rĩrĩa indo iria cionanagia gĩkuũ kĩa Mwathani witũ ciarĩ mbere ya gĩkundi kĩu, na maarĩ hakuhĩ kũririkana mĩnyamaro yake, Bwana Arnold akĩrũgama akiuga atĩ ndaarĩ na wĩtĩkio ũhoro-inĩ wa ũndũ ũrĩa maarĩ hakuhĩ gwĩka,—atĩ irio cia hwaĩ cia Mwathani kwarĩ gũthiĩ na mbere kwa Bathaka, na ciagĩrĩirwo nĩ kũrĩĩo ihinda rĩmwe tu o mwaka.
GSAM 268.3Gũtigana gũkũ kwa meciiria kwa kũgegania nĩkwarehithĩirie Mũtumia wa White mũrigo mũritũ. Nĩoĩ wega atĩ Bwana Arnold nĩaahĩtĩtie, na kĩeha kĩnene gĩkĩrĩtũhĩra ngoro yake, tondũ haahaanaga ta Ngai nĩakũnyararwo. Amwe makĩĩtigĩra atĩ nĩarĩ hakuhĩ gũkua; no Athuri Bates, White, Chamberlain, Gurney na Edson makĩmũhoera, na Mwathani na tha akĩigua ihooya cia ndungata ciake, na agĩcookerwo nĩ hinya. Ũtheri wa igũrũ ũkĩmũikarĩra, na na ihenya agĩtigana na kũmenya maũndũ ma thĩ. Arĩ ũguo, akĩonio ũndũ maũndũ mamwe marĩa andũ arĩa maarĩ ho meetĩkĩtie maarĩ mahĩtia, na o na ũhoro wa ma ũrĩa waatigananaga na mahĩtia macio. Ũndũ ũcio ũkĩonania atĩ meciiria macio ma gũtigana, marĩa moigaga nĩmaaringanaga na Bibilia, maarĩ o kũringana na ũrĩa ene meekagĩrĩria Bibilia, na atĩ maagĩrĩirwo nĩ gũtigana na mahĩtia mao, na magĩe ũmwe thĩinĩ wa Ndũmĩrĩri ya mũraika wa gatatũ. Mũcemanio ũgĩthira na riiri; ũhoro wa ma ũkĩtooria. Arĩa maarĩ na meciiria macio ma kũgegania na ma gũtigana makĩumbũra mahĩtia mao, makĩgĩa ũmwe thĩinĩ wa Ũhoro wa ma wa ihinda rĩrĩ wa Ndũmĩrĩri ya mũraika wa gatatũ, na Ngai akĩmaathima mũno.
GSAM 269Kĩoneki Kĩarĩ na Kũhũthĩra Bibilia na Ũndũ wa Kũgegania
GSAM 269.1Ũhoro ũyũ wa mũcemanio ũcio waheanirwo nĩ Bwana Alexander Ross, mweri wa mbere 4, 1884. Aarĩ ũmwe wa andũ 35 arĩa maarĩ mũcemanio-inĩ ũcio mũnini. Oigire atĩ:—
GSAM 269.2“Mwarĩ wa Ithe witũ White, arĩ thĩinĩ wa Kĩoneki, akĩrũgama na akĩoya Bibilia ya mũciĩ na guoko gwake kwa ũmotho; ibuku rĩu rĩarĩ rĩa ũnene ta wa mabuku mangĩ. Arĩgwatĩrĩire igũrũ rĩrĩ rĩhingũre, na atarĩĩroraga, nĩahũthagĩra guoko gwake kwa ũrĩo kũgarũra kuuma mũhari ũmwe nginya ũrĩa ũngĩ, na akĩiga gĩara mũhari-inĩ ũcio wa Maandĩko, nĩaawĩragia na mũromo. Nĩndarorire mĩhari mĩingĩ nĩguo njone angĩkorwo aarĩĩragia ũrĩa aaronanagia na gĩara. Niĩ kana andũ amwe a gĩkundi kĩu nĩtwarorire mĩhari ĩyo yothe. O ihinda, nĩeeragia mũhari ũrĩa aaronanagia, o na maitho make maarĩ marĩĩrore igũrũ na mwena ũngĩ ũtari ũrĩa Bibilia yarĩ. Nĩ Maandĩko macio eeragia maarigithirie marutani ma maheeni ma Amenyereri a Thabatũ arĩa maacemanĩte kũu Volney, mweri wa kanana, 1848, na magĩtũtũma tũgĩe ũmwe thĩinĩ wa ũhoro wa ma.”
GSAM 269.3Ma ti-itherũ, mũndũ ũtangĩatigire ihĩtia rĩa ũrutani rĩrĩa rĩathondeketwo ũguo na mĩhari ya Bibilia ĩrĩa yaiguĩkaga wega, ĩkeerio na ũndũ ũyũ wa kũgegania, nĩangĩarĩ mũndũ mũritũ mũno gũtũma etĩkie. Thuutha wa mahĩtia mao gũthondekwo ũguo, na makĩgĩa ũmwe thĩinĩ wa ũhoro wa ma, gĩkundi kĩu kĩa Amenyereri a Thabatũ a Oswego County gĩgĩũma mũcemanio-inĩ ũcio gĩgĩthiĩ gũtambia angĩ ũtheri. Maũndũ marĩa maaciarirwo nĩmaheanaga ũira wa ma atĩ ũcio warĩ wĩra wa Ngai. Shaitani nĩekaraga eeharĩirie kũgayania andũ, gũtuĩkanĩria meciiria, na kũhurunja, na njĩra o yothe ĩrĩa angĩhota kũhũthĩra. “Ngai tiwe mwambĩrĩria wa mũthũrũngĩko, no nĩ wa thayũ, o ta ũrĩa kũrĩ thĩinĩ wa makanitha mothe ma arĩa aamũre.”3
GSAM 270Maũndũ ma Kũhonio na Ciama
GSAM 270.1Thuutha wa mũcemanio ũrĩa ũgwetetwo mbere, mĩcemanio mĩngĩ ĩgĩgĩa kũu Madison County, Port Gibson, Port Byron, na itũũra-inĩ rĩa New York. Thuutha wa ĩyo hagĩkorwo na mũcemanio wa othe kũu Connecticut. Handũ hamwe ha hau, Mwathani nĩaakuhĩrĩirie ndungata ciake mũno, na hinya wa kũhonania wa Mũhonania Mũnene ũkĩũka igũrũ rĩa arũaru, ũrĩ gĩcookio kĩa mahooya ma kĩyo ma andũ ake rĩrĩa maarũmĩrĩire kĩrĩra kĩrĩa kĩaheanĩtwo thĩinĩ wa Marũa ma Jakubu.4 O na andũ arĩa aganga moigĩte atĩ gũtirĩ wĩrĩgĩrĩro wa kũhona nĩmaahonirio mĩrimũ yao. Maũndũ ma mũthemba ũcio nĩmamenyereirwo kaingĩ mahinda-inĩ matatũkene kuuma 1845.
GSAM 270Arĩa Maatambĩrĩirie Wĩra Magĩkirĩrĩria Mathĩna
GSAM 270.2Mũthuri White, thĩinĩ wa Review and Herald wa mweri wa keerĩ 5, 1880, akĩaria ũhoro wa matukũ macio ma kwambĩrĩria wĩra, oigire atĩ:—
GSAM 270.3“Thĩinĩ wa wĩra witũ wa mbere nĩtũrĩarĩtwo nĩ ng'aragu tondũ wa kwaga irio iria ciagĩrĩire, na nĩtũrĩnyarirĩkĩtio nĩ heho tondũ wa kwaga nguo iria ciagĩrĩire. Nĩtweyimaga o na indo iria ciabataraga mũoyo-inĩ nĩguo tũige mbeeca cia wĩra wa Ngai. Na o ihinda rĩu twarĩĩnyamaragia mũno nĩguo tũhingie wĩra ũrĩa mũnene wonagwo ũrĩ wa bata, wa kwandĩka, wa gũthondeka maandĩko mbere ya gũmacaba, wa gũthiĩ ng'endo, na wa kũhunjia kuuma bũrũri ũmwe nginya ũrĩa ũngĩ wa rũũrĩrĩ rũu.”
GSAM 270.4Mwaka wa 1848 warĩ wa kũririkanwo, ti thĩinĩ wa ũhoro wa tene wa gũũka gwa Kristo tu, no o na maũndũ-inĩ ma ũtongoria wa mabũrũri. Maũndũ ma ma ma Ndũmĩrĩri ya mũraika wa gatatũ nĩmaataarĩirĩtio wega mũno, na njĩra nĩyahingũkaga mĩena-inĩ mĩingĩ nĩguo wĩra ũthiĩ na mbere. Ihinda rĩu, maũndũ marĩa maathiiaga na mbere thĩinĩ wa mĩtugo ya andũ na ũtongoria wa mabũrũri nĩmaambĩrĩirie gũikara na ũndũ ũrĩa ũngĩagarũrire rĩngĩ meciiria ma arutwo a ũrathi. Ti atĩ nĩkwarĩ na mũthũrũngĩko mũnene gatagatĩ ka ndũrĩrĩ cia Mabũrũri ma Tene tu; no o na kũu Hydesville, Wayne Co., N.Y., nĩkuo kwambĩrĩirie ciama cia wĩtĩkio wa mahinda maya wa kwaria na maroho ma akuũ. Arutwo a Bibilia moigire atĩ ciama icio no nginya ikorwo irĩ cia “maroho ma ndaimono, marĩa magacemanĩrĩria ndũrĩrĩ cia thĩ nĩguo irũe mbaara ya mũthenya wa Mwathani.”
GSAM 271Mũthũrũngĩko wa Ndũrĩrĩ Mwaka-inĩ wa 1848
GSAM 271.1Mũthenya wa 21 wa mweri wa keerĩ, 1848, rĩrĩa andũ a nyũmba ya ũthamaki ya Louis Phillippe, wa France, maacemanĩte mamũrigiicĩirie, oigire atĩ: “Gũtirĩ ihinda ngorwo nyikarĩire gĩtĩ kĩa ũthamaki na hinya ta ũtukũ wa ũmũthĩ.” Hwaĩ-inĩ wa mũthenya ũrĩa warũmĩrĩire, arĩ na gĩkabuti gĩkuhĩ, eehithĩte na nguo cia mũtwarithia wa ngarĩ ya mbarathi ya gũkombora, akĩũra nja ya thingo cia itũũra rĩa Paris agĩcaragia handũ ha kwĩhitha nĩguo ehonokie. Kĩgitũmi kĩa ũgarũrũku ũyũ mũnene na wa o rĩmwe kĩugagwo nĩ ũndũ aathondekete ũndũ wa gũteithĩrĩria gũtunya kwa Paapa hinya wa ũtongoria, ũrĩa wathatigĩtie andũ ake na thigari ciake. Mũthenya ũcio aakũrĩkĩirie kũrorera mũtongoro mũnene wa ita rĩa France itũũra-inĩ rĩa Paris; na rĩrĩa indo ciao cia mbaara ciaigĩtwo hamwe, agĩcooka nyũmba-inĩ ya ũthamaki. O rĩmwe, kahĩĩ gakanini gakĩrũgĩra igũrũ rĩa bũndũki nene ya mbaara, gakĩinainia bendera ya rangi ithatũ, gakĩanĩrĩra atĩ: “PAAPA NĨARUTWO! PAAPA NĨARUTWO!!” Thigari ikĩoya mũgambo ũcio, ũgĩtamba na ihenya mĩhari-inĩ yao yothe, ũgĩthiĩ na mbere kwongerereka hinya, nginya ũgĩgwatanĩrio na mũgambo atĩ: “NA MŨTHAMAKI O NAKE NĨARUTWO!” Thuutha wa mathaa manini Paris yothe ĩgĩũra mũthũrũngĩko mũnene mũno. Thigari, irĩ na bũndũki moko-inĩ, hamwe na mũingĩ wa andũ, nĩciahiũhaga igĩthiĩ nyũmba-inĩ ya ũthamaki. Mũthamaki, amenyithĩtio mũthũrũngĩko ũcio, agĩhiũha kũũra eehithĩte na nguo cia mũndũ ũngĩ.
GSAM 271Mabũrũri Marĩa Maanyiitwo nĩ Kũrũa Kũu
GSAM 271.2Mũrurungano na kwaga thayũ kwa France igĩtamba na ihenya kũrĩ mabũrũri mangĩ. Prussia, Hanover, Sardinia, Sicily, Naples, Venice, Lombardy, Tuscany, na Rome igĩgĩa na roho o ũcio wa gĩkundi kĩa andũ arũrĩri. Mĩeri ĩtatũ ĩtathirĩte, Buraya yothe nĩyathiethĩtie, na mothamaki manene na mothamaki mangĩ makĩria ma mĩrongo ĩtatũ maarĩ kĩrigiicano-inĩ kĩnene mũno. Itĩ cia ũnene nĩciacinagwo njĩra-inĩ cia matũũra, nao athamaki na athamaki anene makĩũra na makĩhitha nĩ guoya wa kwagwo nĩ muoyo. Atongoria a maũndũ ma ũthamaki maarathaga atĩ thĩ yothe nĩĩrĩgĩa na kũgarũrũka kwa thirikari ciayo.
GSAM 272.1Ahunjia aingĩ a etereri a gũũka gwa Kristo arĩa matanaiigua ndũmĩrĩri ya mũraika wa gatatũ, nĩmoonire kĩrigiicano kĩu, magĩĩciiria atĩ no gũkorwo mabũrũri maracookanĩrĩrio nĩ ũndũ wa “mbaara ya mũthenya ũrĩa mũnene wa Ngai Mwene-Hinya-Wothe.”5
GSAM 272Ndũmĩrĩri ya Gũhũũrwo Mũhũũri Ĩkĩmenyeka
GSAM 272.2O ihinda rĩu, Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja maarĩ na gũthoma Maandĩko, makĩmenya atĩ Thabatũ ya watho wa kana nĩyo rũũri, kana mũhũũri, wa Ngai ũrĩa ũrĩ muoyo, na atĩ ihinda nĩrĩakinyĩte rĩa kũhunjia ndũmĩrĩri ya gũhũũrwo mũhũũri ĩrĩa ĩrĩ Kũguũrĩrio 7:1-4. Nao maarĩ na gũcaria njĩra na indo cia gũkinyĩria andũ ndũmĩrĩri ĩno. Rĩrĩa andũ a mũthenya wa mũgwanja maareharagĩria wĩra ũyũ, Etereri a gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa mbere wa kiumia maaugaga atĩrĩ, “Nĩmũcererĩtwo na ndũmĩrĩri yanyu ya gũhũũrwo mũhũũri, tondũ mbaara ya mũthenya ũrĩa mũnene na gũũka kwa Mwathani kũrĩa kwa ma nĩigũtũkinyĩra o rĩu.”
GSAM 272Kĩrigiicano Gĩkĩhorera O Rĩmwe
GSAM 272.3Thutha wa ta mĩeri ĩtatũ, kĩrigiicano kĩu kĩa mabũrũri gĩkĩhorera; no ti nĩ ũndũ maũndũ marĩa maamarũhĩtie maathondeketwo, no nĩ njĩra o na aandĩki a ngathĩti arĩa ene matahotire gũtaarĩria. Ũhoro-inĩ wa thĩna ũyũ, Horace Greeley aandĩkire ngathĩti-inĩ ya New York Tribune atĩrĩ: “Ithuothe nĩtwaamakarire mũno nĩ ũndũ ũrĩa wambĩrĩirie kĩrigiicano kĩu kĩa mabũrũri o rĩmwe ũguo; no ũndũ ũrĩa wagĩtigithirie nĩ ũrĩa ũgũtũmakia makĩria.”
GSAM 272Mũseneta Choate Aaria Ũhoro wa Mũikarĩre wa Thĩ Ĩrĩa ya Tene
GSAM 272.4Tũgĩkinya mũaka wa 1851, tũgũkora Mũseneta Choate akĩaria mbere ya Bunge rĩa Mabũrũri ma Ngwatanĩro ma Amerika, akĩheana ũhoro wa mũikarĩre wa Thĩ Ĩrĩa ya Tene, akiuga atĩrĩ:
GSAM 272.4“Nĩmũũĩ wega mũikarĩre ũcio na ũrĩa ũhana, ũrĩa ũhaana ũhunĩtwo nĩ ciĩruru, matu na nduma; ũrĩa ũtaringĩte o na hanini. Niĩ ndonete ta atĩ hinya wa thũmbĩ cia ũthamaki, na ihooto cia andũ, na rũmena rũrĩa rũnganĩrĩirio mĩaka ngiri ĩmwe, irĩ hakuhĩ na kũruta rũhiũ rwa njora ĩtangĩrĩrie mbaara ĩrĩa thakame ĩgaatirĩrĩka, o ta kĩoneki-inĩ kĩa Kũguũrĩrio, ‘nginya mĩkanda ya tũnua twa mbarathi,’ na ĩrĩa rũciaro rũothe rwa andũ rũgaathira; ĩrĩa ngengere nene ya ihinda ĩkaarĩra ĩmenyithanie thaa ĩngĩ; ĩrĩa mũikarĩre wa andũ o naguo ũkagerio na mwaki na cuma, kana nĩ wa kĩũmbe na wa Ngai wa kĩũmbe kana ti guo.”
GSAM 273“Ũira” wa 18 Mweri wa 11, 1848
GSAM 273.1Arĩa maaugaga atĩ kĩrigiicano kĩu kĩa mabũrũri kĩa 1848 nĩkĩrĩrĩhĩrĩria gũũka kwa Mwathani nĩmaaconokire na kĩeha kĩnene. No Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja, arĩa maaugaga atĩ ihinda nĩrĩakinyĩte rĩa kwonania “mũhũũri wa Ngai ũrĩa ũrĩ muoyo” kũrĩ andũ, o nao mũikarĩre wao warĩ ũhaana atĩa? Tũgũcookia ũguo tũkĩruta ciugo kabuku-inĩ karĩa kaacabitwo nĩ Mũthuri Joseph Bates mweri wa 1, 1849. Akĩaria ũhoro wa ũndũ wekĩkire 18 mweri wa 11, 1848, oigĩte atĩrĩ:—
GSAM 273.2“Gĩkundi gĩnini kĩa ariũ na airĩ a Ithe witũ gĩacemaniĩte mũcemanio-inĩ kũu Dorchester, hakuhĩ na Boston, Mass. Mũcemanio ũtanaambĩrĩria, amwe aitũ maarĩ na gũtuĩria maũndũ mamwe ma ndũmĩrĩri ya gũhũũrwo mũhũũri; kwarĩ ngerekano cia meciiria ũhoro-inĩ wa kana ũrĩa twataũraga kiugo ‘kwambata’ kwarĩ kwa ma, na maũndũ mangĩ. Na tondũ mbere ya hau hanini, ngwatanĩro-inĩ ya makanitha kũu Topsham [Maine], nĩtwahoyagĩrĩire gũcaba ndũmĩrĩri ĩyo, na njĩra ya kũmĩcaba ĩtĩonekaga wega, tũgĩtua na ũrũmwe atĩ tũneane maũndũ macio mothe kũrĩ Ngai. Thutha wa gũtũũra kahinda tũkĩhooya na kĩyo tũheo ũtheri na ũrutani, Ngai akĩhe Mwarĩ wa Ithe witũ White maũndũ maya thĩinĩ wa kĩoneki.”
GSAM 273.2Tũgũcooka ciugo iria oigire arĩ thĩinĩ wa kĩoneki:—
GSAM 274Ciugo Irĩa Ciaaririo Thĩinĩ wa Kĩoneki
GSAM 274.1“Ũtheri wambĩrĩirie kũ? Reka mũraika waku atũrute harĩa ũtheri wambĩrĩirie. Wambĩrĩirie ũrĩ mũnini, rĩrĩa watũheaga ũtheri ũmwe thutha wa ũrĩa ũngĩ. Ũira na maathani nĩigwatanĩte, itingĩhota kwamũranio; kĩrĩa gĩtangatagĩra nĩ maathani ikũmi, kuma kũrĩ Ngai. Nĩaakenire mũno rĩrĩa watho wake wambĩrĩirie kũrũgama na hinya, na kũndũ kũrĩa kwanangĩtwo gũkĩambĩrĩria gwakwo rĩngĩ. Kuma ũnyinyi-inĩ wa hinya nĩũtuĩkĩte na hinya nĩ ũndũ wa gũtuĩria kiugo gĩake. Ihinda rĩa gũũgeria rĩkoretwo rĩrĩ ikuhĩ tu. Nĩ mũhũũri! Nĩũrambata! Nĩũrĩrĩrũka, ũkiumĩra harĩa riũa rĩrathagĩra. O ta riũa, mbere rĩrĩ na heho, rĩgacooka rĩkongera ũrugarĩ na rĩgatũma mĩrũri yarĩo. Rĩrĩa ũhoro ũcio wa ma wambĩrĩirie, warĩ na ũtheri mũnini tu, no nĩũtũũrĩte ũkĩongerereka. Wee, hinya wa mĩrũri ĩno nĩ mũnene atĩa! Ũrĩ na kwongerereka hinya. Ũhoro ũcio wa ma nĩguo ũrĩ na ũritũ na ũtheri mũnene makĩria, tondũ ũgũtũũra nginya tene na tene, o na rĩrĩa Bibilia ĩtekũbatarĩka. Wambĩrĩirie kũu irathĩro; wambĩrĩirie ũrĩ na ũtheri mũnini, no mĩrũri yaguo nĩ ĩhonia. Wee, ũhoro ũcio wa ma ũrĩ na hinya atĩa; nĩguo ũrĩ igũrũ makĩria thutha wa kũingĩra bũrũri ũrĩa mwega, no ũgũtũũra ũkĩongerereka nginya matuĩke arĩa matagakuaga. Wambĩrĩirie harĩa riũa rĩrathagĩra, ũgathiĩ o na mbere na njĩra yaguo ta riũa, no ũtithũaga o na rĩ.
GSAM 274.2“Araika nĩmaranyiitĩrĩire huho inya. Nĩ Ngai ũgirĩrĩirie hinya wa mothamaki. Araika matinaarekereria, tondũ andũ arĩa atheru matinaahũũrwo mũhũũri othe. Rĩrĩa Mikaeli akarũgama, thĩna ũyũ ũgakorwo thĩ yothe. Wee, huho icio nĩihaarĩirie kũhuha o rĩu. Nĩigirĩrĩirio tondũ andũ arĩa atheru matinaahũũrwo mũhũũri. Ĩĩ, caba maũndũ marĩa wonete na ũkaigua, na kĩrathimo kĩa Ngai nĩkĩrĩkorwo hamwe nacio. Rorai! Kwambata kũu kũrĩ na hinya, na nĩkũrongerereka ũtheri o na makĩria.”6
GSAM 274.3Thutha wa kuuma kĩoneki-inĩ kĩu, Mũtumia wa White akĩĩra mũthuuriwe atĩrĩ,
GSAM 274.3“Ndĩ na ndũmĩrĩri yaku. No mũhaka wambĩrĩrie gũcaba kangathĩti na ũgatũmĩra andũ. Reka kambĩrĩrie karĩ kanini; no rĩrĩa andũ magagathoma nĩmagakũtũmĩra indo cia gũgacaba, nako nĩgagathiĩ wega kuuma o kĩambĩrĩria. Kuma kĩambĩrĩria-inĩ gĩkĩ gĩnini nĩndonirio atĩ nĩgagatuĩka ta mĩrũri ya ũtheri ĩrĩa yathiũrũrũkire thĩ yothe.”
GSAM 275Ũndũ Ũonekaga Ũtetĩkĩkĩte na Meciiria ma Ũmũndũ
GSAM 275.1Maũndũ maya maarathirwo mũaka wa 1848 ũhoro-inĩ wa kwambĩrĩria na gũtamba kwa ũhoro wa ma wa Thabatũ. Kũrora mũikarĩre wa ihinda rĩu na meciiria ma ũmũndũ-rĩ, ũũgĩ wa mũndũ ũngĩaugire atĩrĩ, “Ũrathi ũcio ndũngĩhota kũhingia o na rĩ.” Mũndũ ũmwe eerire mũruti wĩra ũmwe witũ, thutha hanini wa ũrathi ũcio kuugwo, atĩrĩ, “Nĩmũgũtũũra mĩaka 144,000 gwĩka ũndũ ũcio mũbanganĩire.” Nĩmangĩaugire atĩrĩ, “Atĩ kĩĩ! Ahunjia atatũ—Mũthuri White na mũtumia wake, na Mũthuri Bates—othe matarĩ na kabeca, na arũmĩrĩri matarĩ igana rĩmwe, othe matarĩ na mbeca, maume na tũbuku magana manini, o kamwe karĩ na itharũkĩra mĩrongo ĩnana ũhoro-inĩ wa Thabatũ, makagĩe na ndũmĩrĩri ya kũmenyithia thĩ yothe! Ũcio nĩ mwĩtĩĩo wa ũrimũ!” Hĩndĩ ĩrĩa arĩa meciiragia ũguo maaugaga atĩrĩ, “Gũtingĩhoteka!” wĩtĩkio thĩinĩ wa ndũmĩrĩri na ũira wa atĩ nĩĩgũthiĩ wega ciugaga atĩrĩ, “Nĩgũkegĩka na rĩĩtwa rĩa Ngai wa Isiraeli! Na tũkĩĩhoka hinya wake, no mũhaka gũkegĩke!”
GSAM 275Ũrĩa Ngathĩti ya Mbere ya Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja Yaacabitwo
GSAM 275.2Kuuma ihinda rĩrĩa ũira waheanirwo ũhoro-inĩ wa wĩra wa gũcaba mabuku, andũ arĩa maamenyagĩra mũthenya wa mũgwanja nĩmaahooyire mahoya maingĩ atĩ Mwathani amahingũrĩre njĩra ya gũcaba “kangathĩti.” Ũndũ ũrĩa wabatarĩtio mũno nĩ mbeca cia gũcaba riuma rĩa mbere. Mweri wa 6, 1849, Mũthuri White akĩgĩa na mweke wa gũtema nyeki ya tĩmothi ya eka mĩrongo ĩna, na rũhiũ rwa guoko rwa gũtema nyeki, arĩhwo thendi mĩrongo mũgwanja na ithano o eka; na ũguo agĩhota kũruta riuma rĩa mbere rĩa kangathĩti kau. No gũkorwo nĩ kwagĩrĩire tũikĩre haha mũhiano ũhaana o ta itharũkĩra rĩa mbere rĩa kangathĩti kau. Mũthomi nĩarĩona ciugo cia Mũthuri White mũhari-inĩ wa mbere, harĩa oigĩte atĩrĩ, “Njĩra ndĩnahingũkĩte ya kwambĩrĩria wĩra nginya o rĩu.” Na no wone atĩ nĩ kwĩruta kwake kũrĩa ‘kwahingũrire njĩra.’
GSAM 276Ũhoro wa Ngathĩti cia Mbere Ũkĩheanwo nĩ Mũtumia wa White
GSAM 276.1Mũtumia wa White oigĩte ũhoro-inĩ wa kwambĩrĩria kwa wĩra wa gũcaba mabuku atĩrĩ:—
GSAM 276.2“Mũthuuri wakwa aambĩrĩirie gũcaba kangathĩti kũu Middletown, mairo ĩnana kuuma Rocky Hill, Conn., na kaingĩ aathiiaga rũgendo rũu na magũrũ na agacooka o ũguo, o na gũtuĩka hĩndĩ ĩyo nĩacoonagĩraga. Rĩrĩa aarehire riuma rĩa mbere kuuma handũ ha gũcaba, ithuĩ twothe tũgĩrĩthiũrũrũkĩria tũkĩinamĩrĩra, tũkĩũria Mwathani na ngoro inyihĩtĩte na maithori maingĩ, areke kĩrathimo gĩake gĩkorwo igũrũ rĩa kĩyo gĩkĩ kĩnini kĩa ndungata yake. Agĩcooka akĩandĩka marĩĩtwa ma arĩa othe eciiragia no mamĩthome, akĩmĩkuua na mũthuko wa gĩtambaara kĩritũ, akĩmĩtwara boocita. O riuma rĩarutagwo Middletown rĩgatwarwo Rocky Hill, na hĩndĩ ciothe mbere ya kũmahaarĩria mathiĩ boocita, maarambũragwo mbere ya Mwathani, na mahoya ma kĩyo matingʼĩkĩtio na maithori magahooywo kũrĩ Ngai, atĩ kĩrathimo gĩake gĩkorwo hamwe na atũmwo acio akirĩte ki. Na kahinda kanini marũa makĩambĩrĩria gũũka marehe mbeca cia gũcaba ngathĩti, o na ũhoro mwega wa andũ aingĩ etĩkĩrĩte ũhoro wa ma.”7
GSAM 276Ũrathi wa Gũteithĩrĩrio kwa Ngathĩti Ũkĩhingia
GSAM 276.3Tũkĩheana itharũkĩra rĩrĩ rĩa mbere rĩa ngathĩti ya mbere yaacabitwo nĩ Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja, ngoro ciitũ nĩigwatĩtwo mũno makĩria ma kwĩrirĩria tu. Ibuku rĩothe rĩa Ũhoro wa Ma wa Ihinda Rĩrĩ rĩarĩ na marĩũma ikũmi na rĩmwe, o rĩmwe rĩrĩ na itharũkĩra ĩnana, o itharũkĩra rĩrĩ na mĩhari ĩĩrĩ. Maandĩko ma gũthomwo itharũkĩra-inĩ maagemaga inci 4 na 5/8 ũgari na inci 8 ũraihu. Marĩũma 1 na 4 maacabitwo mĩeri ya 7, 8, na 9, kũu Middletown, Conn. Marĩũma 5 nginya 9 maacabitwo Oswego, N.Y., na marĩ na matukũ ma mweri wa 12, 1849, na mĩeri ya 3, 4, na 5, 1850. Riuma rĩa 11 rĩrĩ na itukũ rĩa mweri wa 11, 1850, na rĩaacabitwo Paris, Maine. Riuma-inĩ rĩa 6 Mũthuri White oigire atĩrĩ, “Hĩndĩ ĩrĩa twacabaga marĩũma mana ma mbere, nĩkwokire mbeca cia kũrĩhĩra ngathĩti, na ikĩigana na ikĩtigara. Irĩa ciatigarire nĩtũcihũthĩrĩte kũrĩhĩra marũgendo maitũ ma gũthiĩ mĩcemanio ĩrĩa tũthiĩte.” Mũaka-inĩ wa 1849, nĩ ũndũ wa ũhoti wa ngathĩti ici na wĩra wa kwambĩrĩria wa Mũthuri Bates, andũ aingĩ nĩmeetĩkĩrire ndũmĩrĩri kũu Vermont, Michigan, na mabũrũri-inĩ mangĩ.
GSAM 278.1Tũkĩgerekania na mũikarĩre wa wĩra ũrĩa ũtaheanaga mwĩhoko mũaka wa 1848, nĩtũkũrora maũndũ manini marĩa marĩ ho mũaka-inĩ wa 1905. Ũguo nĩtũgũhota kũtua wega makĩria ũhoro-inĩ wa mũthia wa wĩra ũyũ, kana arĩa maakaanaga kĩambĩrĩria gĩa kwĩnyihia gĩa ndũmĩrĩri nĩo maarĩ na ma, kana nĩ Ngai wa igũrũ, ũrĩa waarĩirie ndungata yake ya mũndũ-wa-nja ũhoro wa hinya “ũrĩa ũrongerereka” wa wĩra wa “gũhũũra mũhũũri.”
GSAM 278Ũthiĩ wa Mbere wa Wĩra wa Gũcaba Mabuku
GSAM 278.2Ũhoro ũyũ wa ma rĩu nĩũrahunjio na ũgacabwo na thiomi ta mĩrongo ĩna cia iria nene cia thĩ. Handũ ha ahunjia atatũ, rĩu harĩ makĩria ma 600, twataranĩria ahunjia arĩa maigĩrĩirwo moko na arĩa maheetwo rũhũsa rwa kũhunjia, o na tũtarĩte magana ma arĩa angĩ marutaga wĩra marĩ aganga, aruti wĩra a Bibilia, arutani, na amĩceni a ũgima wa mwĩrĩ. Maandĩko ma kanitha marĩ thĩinĩ wa ngathĩti makĩria ma mĩthemba mĩrongo ĩtano, iria cicabagwo nyũmba-inĩ cia gũcaba mabuku iria irĩ hakuhĩ mĩrongo ĩĩrĩ, irĩ kũu Buraya, Asia, Afrika, Amerika ya Gathigũrũ na Amerika ya Gũthini, ciũũa cia Pacific, na Australia. Nyũmba-inĩ ici cia gũcaba mabuku nĩgũcabagwo mabuku na tũbuku twa mĩthemba makĩria ma 1100. Nĩguo mũndũ agĩe na rĩmwe rĩa o mũthemba, o na ngathĩti cia mũaka ũmwe, nĩangĩbatarĩte ta $340. Handũ ha arũmĩrĩri igana rĩmwe tu, rĩu harĩ andũ hakuhĩ 100,000 arĩa makenagĩra ũhoro ũyũ wa ma. Na ma, ndũmĩrĩri ĩno, ta riũa, nĩ ‘ĩrĩrathĩka,’ na no tuuge na ciugo cia ũira wa 1848 atĩrĩ, ‘Wee, hinya wa mĩrũri ĩno nĩ mũnene atĩa!’
GSAM 278Mũikarĩre wa Mabũrũri
GSAM 278.3Rĩrĩa ndũmĩrĩri ĩtũũrĩte ĩgĩthiĩ na mbere ũguo, mũikarĩre wa mabũrũri ũtũũrĩte ũhaana atĩa? Kuuma ihinda rĩu, kaingĩ nĩtũtũũrĩte tũkĩheagwo maandĩko ngathĩti-inĩ ũhoro wa mbaara ĩrĩa ĩrĩnyiita mabũrũri mothe ĩrĩ hakuhĩ kũũka Buraya. O na gũtuĩka kwĩ na ngũĩ haha na kĩrigiicano kũrĩa, “kĩhuhũkanio” kĩrĩa gĩkũnyiita mothe nĩkĩrĩnyiitĩrĩirwo,—“huho inya” itirekagwo ihuhe o ihinda rĩmwe, “nginya ndungata cia Ngai ihũũrwo mũhũũri.” Andũ othe nĩmoonaga wega atĩ maũndũ marĩa marehaga ngũĩ na mbaara nĩmarĩ ho, no matihambũkaga tondũ nĩmagirĩrĩirio.
GSAM 279.1Henry Ward Beecher, kahinda kanini mbere ya gĩkuũ gĩake, eetire kũmenyerera mbũtũ nene ta icio cia ita kũu Buraya, “kũruta thakame ya muoyo mbere ya ihinda, nĩ guoya wa atĩ no ĩitwo.” Mũikarĩre wa mabũrũri, na marũrĩ na rũmena rũmao, na ũrĩa makĩĩhũthĩra moko, aagerekanirie na “kwagĩra handũ,” kũrĩa kwarehetwo nĩ gĩkundi kĩa andũ marorekĩranĩtie hiũ cia njora ithũri-inĩ, hatarĩ o na ũmwe ũũngĩgũũthĩrire gũtema, nĩ guoya wa gũtemwo. “No,” akiuga, “ũmwe wao nĩarĩona ihinda rĩagĩrĩire rĩa kũhũra ũrĩa ũngĩ o kahinda kanini, na hĩndĩ ĩyo mbaara ya othe ĩambĩrĩrie.”
GSAM 279Kũgerekania Indo cia Ita
GSAM 279.2Kuuma 1848 nĩhathondeketwo indo cia ita iria, twacigerekania na iria njega makĩria cia ihinda rĩu, iria cia tene rĩu no itarwo indo cia gũthaka tu. “Kĩama kĩa Thayũ” kĩa Amerika, kĩgĩĩta andũ kũgĩa na ihooya rĩa thayũ Mũthenya wa mbere wa kiumia wa Thayũ,—15 mweri wa 12, 1895,—kĩaugire atĩrĩ: “Rĩu o na gũtuĩka andũ nĩmathiĩte mbere wega maũndũ-inĩ ma mũikarĩre mwega, o hĩndĩ ĩyo nĩharĩ na kwĩhaarĩria kwa mbaara gatagatĩ ka mabũrũri gũnene makĩria ma hĩndĩ ĩngĩ o yothe ya mbere.”
GSAM 279Mũnene wa Ita Miles Aaria Ũhoro wa Kwĩhaarĩria Mbaara
GSAM 279.3Mũnene wa Ita Nelson A. Miles, akĩaria mũcemanio-inĩ mũnene wa andũ kũu Washington, D.C., 12 mweri wa 1, 1904, oigire atĩrĩ:—
GSAM 279.4“Ihinda-inĩ rĩrĩ rĩa ũtheri, ũthiĩ wa mbere, na mũikarĩre mwega wa ũmenyo na ũthingu, nĩtũngĩkena kwĩtĩkia atĩ mĩrigo na maũndũ ma guoya ma mbaara nĩinyihĩte; no o na gũtuĩka no gũtũmake, gũtirĩ ihinda rĩakorwo rĩ ho ũhoro-inĩ wa tene wa thĩ rĩrĩa ũtonga mũingĩ ũũ wanangĩtwo kwĩhaarĩria mbaara, kana rĩrĩa mamilioni maingĩ ũũ ma andũ arutĩtwo, arĩ na ũhoti na marũmĩrĩraga watho, na marĩ na indo cia ita iria cianangaga mũno makĩria, maarutĩtwo wĩra-inĩ wa kũruta indo na thayũ, ta rĩu.”
GSAM 280.1No kĩhuhũkanio kĩa mbaara o gĩtũũrĩte gĩkĩcererwo, hĩndĩ ĩrĩa wĩra wa gũhũũra mũhũũri ũrathiĩ na mbere.