Mũrango 2 — Mũbango wa Ũhonokio Ũkĩguũrĩrio
GSAM 38.1“Mwĩhoko ũgĩcererũo nĩũrwaragia ngoro; no rĩrĩa ũndũ ũrĩa wĩrĩgĩrĩirwo ũhingaga, nĩ mũtĩ wa muoyo.”1 “Nĩgũkorwo Mwathani wa mbũtũ ciothe ekuuga ũũ: Rĩngĩ, na nĩ kahinda kanini gatigairie, nĩngatingĩithia igũrũ na thĩ, na iria, na bũrũri mũmũ; na nĩngatingĩithia ndũrĩrĩ ciothe, na Ũrĩa Wendagwo nĩ ndũrĩrĩ ciothe nĩagooka; na nĩngaiyũria nyũmba ĩno riiri, ũguo nĩguo Mwathani wa mbũtũ ciothe ekuuga.”2
GSAM 38.2Kuuma rĩrĩa Adamu aingatiirwo oime mũgũnda wa Edeni na akĩeherio mũtĩ-inĩ wa muoyo, ciugo iria ciĩrirwo Shaitani ũhoro-inĩ wa mbeũ ya mũtumia—“Nĩĩgakuhũũra mũtwe,”—nĩciheanĩte mwĩhoko wa gũtoorio kwa mũcukani mũthia-inĩ, gũthũkio kwa mĩbango yake ya ũhinga, na gũcokerio harĩ mũtĩ wa muoyo. Ũcio wetererwo—Mbeũ ĩrĩa yeranĩirwo—agĩtuĩka “Ũrĩa Wendagwo nĩ ndũrĩrĩ ciothe.”
GSAM 38.3Thĩinĩ wa ciugo icio cia Hagai ciandĩkĩtwo hau igũrũ, nĩgũkũoneka atĩ gũũka kwa Ũcio Wendagwo gũkũgwatana na ihinda rĩrĩa Mwathani agatingĩithia igũrũ na thĩ. Paũlũ, akĩandĩkĩra Ahibirania, nĩoigire atĩ gũtingĩithia kũu kwarĩ gwa ihinda rĩrĩa rĩgũũka, akiuga, “Rĩngĩ nĩngatingĩithia, na ti thĩ iki, no o na igũrũ. Na ciugo ici, Rĩngĩ, cionanagia kũeherio kwa indo iria itingĩithagio, tondũ nĩ indo iria ciathondekirwo, nĩguo indo iria itingĩtingĩithio itũũre iho. Nĩ ũndũ ũcio, tondũ nĩtũramũkĩra ũthamaki ũtarĩ ũkatingĩithio, rekei tũgĩe na wega wa Ngai, nĩguo tũhote gũmũtungatĩra ũrĩa etĩkĩraga, tũrĩ na gĩtĩĩo na kũmũtigĩra.”3 Ciugo ici cia gũtingĩithia kũu kũmwe, kũrĩa gũtarĩ gwooka, cionanagia ta atĩ gũkũgwatana mũno na gwĩkĩrwo kwa ũthamaki wa Ngai mũthia-inĩ, wathagwo nĩ Kristo, Mbeũ ĩrĩa yeranĩirwo, “Ũrĩa Wendagwo nĩ ndũrĩrĩ ciothe.”
GSAM 39.1Gũcookereria maũndũ kũrĩa gũgũhingio nĩ Kristo nĩkũhota kuoneka wega matukũ-inĩ maya ma mũthia nĩ andũ othe arĩa marĩ na Bibilia yothe ĩhingũre mbere yao. Ti ũguo kwarĩ harĩ andũ a tene. Kiugo kĩa Mwathani nĩkĩamakinyagĩra, “Watho thuutha wa watho, watho thuutha wa watho; mũhari thuutha wa mũhari, mũhari thuutha wa mũhari; hanini haha na hanini harĩa.”4 Ũguo, kũguũrĩrio kwao mũbango wa ũhonokio kwahaana ta njĩra ya andũ arĩa athingu, “ta ũtheri ũrĩa ũkwaka, ũkĩongerera kwaka nginya mũthenya ũkĩgĩa na ũtheri wothe.”5 Nĩ ũndũ ũcio, nĩ ũndũ ũrĩ bata mũno kũrũmĩrĩra na ũkuhĩ ũrĩa mũbango ũcio waguũrĩirio andũ ake a tene o hanini hanini.
GSAM 39Gũcererũo Gũtiaguũrĩirio Kwambĩrĩria
GSAM 39.2Mwathani ndaacereirie mwĩhoko wao o rĩmwe, akarwaria ngoro ciao na njĩra ya kũmamenyithia atĩ nĩkwangĩathire mĩaka magana mbere ya mwĩhoko wao gũhingio harĩ Mbeũ ĩrĩa yeranĩirwo. Kuumana na maũndũ marĩa maandĩkĩtwo, nĩtũhota kuona atĩ nĩmarekirwo meciirie atĩ mwana wa mbere kũgĩa nĩwe wangĩarĩ Mbeũ ĩyo; na atĩ na ihenya mũno, na njĩra ĩmwe, Edeni nĩĩngĩacookeririo, nao mahote rĩngĩ gũkinya mũtĩ-inĩ wa muoyo. Rĩrĩa Kaini aaciarirwo, Hawa nĩanĩrĩire, “Nĩnyamũkĩrĩte mũndũ mũrũme kuuma harĩ Mwathani.”6 Athomi amwe a Kĩhibirania meeraga atĩ ciugo icio ciagĩtĩkũrio o ũrĩa ciandĩkĩtwo, na ũiganu wacio wothe, ciugaga atĩrĩ, “Nĩnyamũkĩrĩte mũndũ mũrũme, Mwathani.” Ũguo nĩ kuuga atĩ, Ũyũ nĩwe Mbeũ ĩrĩa ĩrĩĩka wĩra ũyũ wa ũnene wa gũtooria Shaitani. Gũtirĩ ciugo ta icio cia Hawa ciandĩkĩtwo hĩndĩ ĩrĩa Habili aaciarirwo. Nĩangĩeciiririe, na kwarĩ na gĩtũmi gĩa gwĩciiria ũguo, atĩ mwana wa mbere nĩwe wangĩahingirie kĩĩranĩro. Mwĩhoko wake no ũkorwo wathirire hinya, o na ũgĩkua, rĩrĩa mũtũũrĩre wa Kaini wakũraga, na akĩona njĩra yake njũru ĩrĩa mũthia-inĩ yatũmire aũrage mũrũ wa nyina. Mbere ya Habili kũũragwo, no nginya makorwo maaheirwo ũtheri na ũmenyo ũmwe ũkoniĩ igongona rĩrĩa rĩangarutirwo nĩ ũndũ wao ihinda-inĩ rĩrĩa rĩgũũka; nĩgũkorwo Habili, o ũrĩa aathĩtwo nĩ Ngai, nĩarehire gatũrũme gake gatuĩke iruta, no Kaini, ũrĩa warutĩtwo o ũguo mũrũ wa nyina aarutĩtwo, akĩrehe iruta rĩa maciaro ma tĩĩri, na o na rĩu rĩgwatainĩte na ngoro ya marakara na rũithũ. Iruta rĩa Habili nĩretĩkĩrirwo gũkĩra rĩa Kaini, tondũ rĩarutirwo “na wĩtĩkio,” na ũhoro-inĩ warĩo Paũlũ aandĩkaga, “O na gũtuĩka nĩakuire, no aaragia.”7
GSAM 40Sethi Nĩwe Mbeũ Ĩyo?
GSAM 40.1Thuutha wa gĩkuũ kĩa Habili, Sethi nĩaaciarirwo, naguo mwĩhoko ũgĩcooka kũgĩa muoyo; Hawa nĩoigire atĩ, “Tondũ Ngai nĩaathuurĩire mbeũ ĩngĩ handũ ha Habili, ũrĩa Kaini ooragire.”8 Thuutha ũcio Sethi nĩatarirwo rũciaro-inĩ rwa Adamu. (Rora Kĩambĩrĩria 5:3.) Kaini, ũrĩa warĩ irigithathi rĩa ma, ndatarĩtwo rũciaro-inĩ rũu. Nĩkũoneka ta atĩ Hawa nĩeciiririe atĩ rĩu Sethi nĩwe Mbeũ ĩrĩa yeranĩirwo. Maandĩko monanagia atĩ thuutha wa gũciarwo kwa Sethi, andũ nĩmambĩrĩirie gwĩĩtaga na rĩĩtwa rĩa Mwathani. (Rora ciugo cia mũthire-inĩ wa Kĩambĩrĩria 4:26.) No gũkorwo meekire ũguo meciiragia atĩ Sethi nĩwe wangĩatuĩkire mwathi wa mũthia, Mwathani, na akaniina wathani ũrĩa Shaitani eyamũrĩire ũtarĩ wake.
GSAM 40Mwĩhoko Ũgĩĩkĩrwo Harĩ Nuhu
GSAM 40.2Thĩinĩ wa ũhoro mũkuhĩ wa maũndũ kuuma hĩndĩ ya Adamu nginya gũciarwo kwa Nuhu, gũtirĩ maũndũ maingĩ maandĩkĩtwo gũkĩra ũhoro wa njiarwa cia andũ. Rĩrĩa Nuhu aaciarirwo (“ũrĩa mũrũngĩrĩru,” ciugo-inĩ cia mũthire), mwĩhoko nĩwacookire kũgĩa, nao andũ makiuga, “Ũyũ nĩagatũhooreria ũhoro-inĩ wa wĩra witũ na mĩthĩĩnĩko ya moko maitũ, nĩ ũndũ wa tĩĩri ũrĩa Mwathani arumĩte.”9 Kiugo kĩa Ngai gĩtiugĩte ũrĩa, kana njĩra ĩrĩa meetagĩrĩra kũhoorerio nayo; no maarĩ na mwĩhoko atĩ kĩrumi kĩrĩa kĩarĩ thĩ igũrũ nĩkĩangĩanyihirio na njĩra ĩmwe. Matiaheirwo ũmenyo wa waganu ũrĩa wangĩakorirwo matukũ-inĩ ma Nuhu, rĩrĩa andũ mangĩaiyũririe thĩ mehia na ũhinya wa kũhũũrana nginya rũciaro rwa andũ rũniinwo thĩ na kĩguũ, na Nuhu na andũ a nyũmba yake o wiki nĩo mangĩahonokire kũniinwo; o na ũhoro wa atĩ nĩangĩamenyithirie thĩ ihinda rĩa mĩaka igana rĩmwe na mĩrongo ĩĩrĩ ũhoro wa kũniinwo kũrĩa kwarĩ o hakuhĩ, nĩwahithĩtwo kũrĩ o.
GSAM 41Babeli Ĩgĩakwo
GSAM 41.1Thuutha wa kĩguũ, andũ nĩmaathĩtwo nĩ Mwathani agereire harĩ Nuhu, maiyũrie thĩ; no rĩrĩa mambĩrĩirie kwĩongerera, magĩrega mũbango wa Mwathani wa kũmaatha. Nimarodi nĩambĩrĩirie ũthamaki wa Babeli (ũrĩa thuutha ũcio wetirwo Babuloni, ũthamaki wa mbere wa thĩ).10 Kahinda kanini thuutha ũcio, andũ nĩmambĩrĩirie gwaka mũthiringo wa Babeli nĩguo megĩĩre na rĩĩtwa, na magĩĩre gũtahurunjĩka thĩ yothe, ũndũ watiganĩte na ũrĩa Mwathani aamarutĩte agereire harĩ Nuhu. Handũ ha gweterera na wũmĩrĩria Mwathani ahingie mĩbango yake, magĩĩrĩhĩra ũndũ ũcio na moko mao, nake Ngai agĩthũkanyia rũthiomi rwao, na ũguo magĩtahurunjĩka.
GSAM 41Iburahĩmu Gũtuĩka Mũgai wa Thĩ
GSAM 41.2Twarũmĩrĩra ũhoro ũcio mũkuhĩ nginya rũciaro rwa ikũmi kuuma harĩ Nuhu, nĩtũgũkora gwĩtĩtwo kwa Iburahĩmu, ũrĩa Mwathani eerire atĩrĩ, “Bũrũri ũyũ wothe ũrona, nĩngũhe, we na mbeũ yaku tene na tene. Na nĩngatũma mbeũ yaku ĩgĩe ta rũkũngũ rwa thĩ: nginya mũndũ angĩhota gũtara rũkũngũ rwa thĩ, o na mbeũ yaku nĩĩngĩatarĩka. Ũkĩra, ũgerere bũrũri ũyũ ũraihu-inĩ waguo na ũgari-inĩ waguo; tondũ nĩngũhe.”11 O na gũtuĩka Iburahĩmu eeranĩirwo atĩ nĩangĩagĩire na bũrũri ũcio, Mwathani nĩamũmenyithirie na ma atĩ nĩangĩakuire. Paũlũ ekuuga atĩ nĩoimire agĩthiĩ “handũ harĩa angĩamũkĩrire thuutha ũcio gũtuĩke igai rĩake.”12 Ũhoro ũyũ wa kũhingio kwa kĩĩranĩro no nginya ũkorwo wamenyithirio Iburahĩmu wega thĩinĩ wa kĩoneki kuuma harĩ Ngai, nĩgũkorwo “nĩetereraga itũũra rĩrĩ na mĩthingi, rĩrĩa mũaki na mũthondeki warĩo arĩ Ngai.”13 Thĩinĩ wa Aroma 4:13 nĩkuugĩtwo atĩ kĩĩranĩro kĩarĩ “atĩ nĩangĩatuĩkire mũgai wa thĩ;” ti thĩ ta ũrĩa ĩhaana rĩu, no kahinda kamwe, thuutha wa we gũcooka gũtũũra arĩ muoyo.
GSAM 42.1Na meciiria ma ũmũndũ, Iburahĩmu ndonaga ũrĩa mbeũ ĩrĩa yeranĩirwo ĩngĩarĩ mwana wake mwene. Nĩ ũndũ ũcio agĩciiria atĩ Eliezeri, mũmenyereri wa indo ciake, nĩangĩetirwo mbeũ ĩyo. Mwathani akĩmuuga atĩ, Ti ũguo; no nĩ ũmwe ũrĩa “akoima thĩinĩ wa mwĩrĩ waku mwene.” Rĩu Mwathani akĩambĩrĩria kũmũguũrĩria atĩ wĩra wa mũthia wa mbeũ yake ndũangĩahingĩkire o rĩmwe. Akĩĩra Iburahĩmu atĩrĩ, “Mbeũ yaku ĩgatuĩka ngeni bũrũri-inĩ ũtarĩ wao, na ĩgamatungatĩra; nao makanyamarĩra mbeũ ĩyo mĩaka 400.... No we ũgathiĩ harĩ maithe maku ũrĩ na thayũ; ũgathikwo ũrĩ mũkũrũ mũno.”14
GSAM 42.2Mũtumia wa Iburahĩmu nĩarehire mũbango ũtarĩ wa ũũgĩ wa gũtũma kĩĩranĩro kĩhingio na ihenya; no thuutha wa Isaaka gũciarwo, mũriũ wa ma wa Iburahĩmu na Sara, mũtumia wake wa watho, Mwathani akĩaria ũhoro wa Ishumaeli na nyina Hagari, akiuga, “Ingatithia mũtumia ũyũ ngombo na mũriũ wake.”
GSAM 42.3Hĩndĩ ya kũgerio kwa wĩtĩkio wa Iburahĩmu na ũndũ wa kũruta Isaaka igongona kĩgongona-inĩ, nĩaarutirwo ũhoro ũkoniĩ kũriũka kwa arĩa akuũ. Gũciĩtwo ũhoro wake atĩrĩ, “Nĩeciragia atĩ Ngai nĩarĩ na ũhoti wa kũmũriũkia [Isaaka], o na kuuma harĩ arĩa akuũ; na kuuma kũu nĩamũcokeririo na njĩra ya ngerekano.”15
GSAM 42Mbeũ Ĩrĩa ya Ma
GSAM 42.4Ihinda rĩmwe Iburahĩmu nĩarutirwo atĩ Mbeũ ĩrĩa ya ma, ĩrĩa ndũrĩrĩ ciothe ciangarathimirwo nĩ ũndũ wayo, o na gũtuĩka ĩngĩoimire rũciaro-inĩ rwake rwa mwĩrĩ, na ma nĩĩngĩarĩ Kristo wa Ngai; tondũ Mwathani ndaamwĩrire, “Mbeũ nyingĩ, ta ũrĩa ũkũaria ũhoro wa aingĩ; no ta ũrĩa ũkũaria ũhoro wa ũmwe, Na harĩ Mbeũ yaku, ĩrĩa nĩ Kristo.”16 Mũtũmwo Paũlũ nĩoigire ũhoro-inĩ ũyũ atĩrĩ, “Maandĩko, tondũ nĩmoonaga mbere atĩ Ngai nĩangĩatuĩrire andũ a ndũrĩrĩ atĩ nĩ athingu nĩ ũndũ wa wĩtĩkio, nĩmaahunjĩirie Iburahĩmu Ũhoro ũrĩa Mwega mbere, makiuga atĩ, Ndũrĩrĩ ciothe nĩikarathimwo nĩ ũndũ waku.”17 Kĩĩranĩro kĩaheirwo Iburahĩmu nĩgĩacookereirwo Isaaka na mbeũ yake,18 o na Jakubu.
GSAM 42.5Tondũ Jakubu aarĩ na ariũ ikũmi na eerĩ, rĩu nĩkwarĩ kũũrĩkana atĩ, Rũciaro rwa Mbeũ ĩrĩa ya ma nĩrũkarũmĩrĩrwo kũgerera harĩ ũrĩkũ wao? Thĩinĩ wa ũira ũrĩa Jakubu aaheanire ũkoniĩ ariũ ake atongoretio nĩ Ngai, ũhoro ũcio nĩwatirwo: “Mũthanju wa ũthamaki ndũkaeherio harĩ Juda, o na mũheani wa watho kuuma gatagatĩ ka magũrũ make, nginya Shilo ooke; na andũ nĩmakamũcookanĩrĩra.”19 Nĩ wega kũmenya haha atĩ, nĩguo ũhoro ũyũ ũhingio, Aisiraeli, o na gũtuĩka maathagwo nĩ ndũrĩrĩ itiganĩte, nĩmetĩkĩrĩtio gũkorwo na Sanhedirini yao. Ũguo Juda—mũhĩrĩga wa Ayahudi wetĩtwo ũguo nĩ ũndũ wa Juda—nĩmaarĩ na kiugo kĩmwe wathani-inĩ wao nginya Shilo (Kristo) ookire na ma.
GSAM 43Ihinda Rĩhithĩtwo
GSAM 43.1Maithe ma tene maarĩ na ũmenyo ũmwe ũkoniĩ gũcookereria maũndũ na Mbeũ ĩrĩa yeranĩirwo; no ihinda rĩrĩa angĩookire kana kahinda karĩa gatigairie nginya ooke nĩgwathiire na mbere gũhithwo kũrĩ o. Rĩrĩa rũciaro rwa Jakubu rwongererekaga Misiri, na Mũashuri—Firaũni (Isaia 52:4)—ũrĩa “ũtaamenyaga Jusufu,”20 akĩmanyamarĩra, nĩmacookire kũririkana mĩaka 400 (na ma 430) ĩrĩa yamenyithĩtio Iburahĩmu atĩ nĩyo yangĩarĩ ihinda rĩa mathĩna mao na gũtũũra kwao marĩ ageni, mehokete atĩ kũhonokio kuuma kũrĩ maũndũ macio nĩkwangĩamatoongethie igai-inĩ rĩrĩa meeranĩirwo.
GSAM 43.2Rĩrĩa Musa aaciarirwo, aciari ake nĩmoonire atĩ “aarĩ mwana mũthaka.”21 No nginya makorwo maaheirwo ũtheri atĩ, atongoretio nĩ Ngai, nĩwe wangĩahonokirie Isiraeli kuuma ũkombo-inĩ wao mũritũ mũno. Gũtarĩ na nganja, ũmenyo ũyũ nĩwamenyithĩtio Musa; nĩgũkorwo rĩrĩa, arĩ na mĩaka mĩrongo ĩna, aatuire na ngoro yake yothe gũthiĩ hamwe na Aisiraeli arĩa maanyamarĩrĩtio na kũnyamario hamwe nao handũ ha gwĩtwo mũriũ wa mwarĩ wa Firaũni na mũgai wa gĩtĩ gĩa ũthamaki kĩa Misiri,22 na rĩrĩa aambĩrĩirie kũrũgamĩrĩra andũ ake, na akĩũraga Mũmisiri akĩmagitĩra, nĩamakire mũno kuona atĩ matiamenyire wĩra wake; “tondũ nĩeciiragia atĩ ariũ a ithe nĩmangĩamenyire ũrĩa Ngai angĩamahonokirie na guoko gwake.”23
GSAM 44.1Rĩrĩa ihinda rĩa Mwathani rĩakinyire rĩa Aisiraeli kuuma Misiri, nĩmoimire, na mũthenya o ũrĩa warathĩtwo. Thamĩri 12:40, 41. Matangĩeciiririe atĩ Musa nĩwe mwathi wao wa mũthia na mbeũ ĩrĩa yaheirwo kĩĩranĩro, nĩgũkorwo aarĩ wa mũhĩrĩga wa Lawi, na githĩ Jakubu ndaarathĩte atongoretio nĩ Ngai atĩ Juda nĩwe wangĩamaathire nginya Shilo ooke?
GSAM 44“Nĩngamwona, No Ti Rĩu.”
GSAM 44.2Rĩrĩa Aisiraeli maarĩ njĩra-inĩ magĩthiĩ Kaanani, Balaki, mũthamaki wa Moabi (wa rũciaro rwa Loti), nĩeetire Balamu arume Isiraeli. Mwathani nĩagarũrire kĩrumi gĩake gĩgĩtuĩka kĩrathimo, na kũgerera harĩ kĩo makĩamũkĩra ũtheri ũngĩ, ũrĩa wangĩeheririe meciiria ma atĩ kũhonokio kwa mũthia kuuma wathani-inĩ ũrĩa Shaitani eyamũrĩire ũtarĩ wake nĩkwangĩarĩ o rĩmwe makĩngĩra Kaanani. Ũhoro ũcio maandĩko-inĩ ũugĩte atĩrĩ, Balamu, arĩ thĩinĩ wa kĩoneki kuuma harĩ Ngai, nĩoigire, “Nĩngamwona, no ti rĩu; nĩngamũrorera, no ti hakuhĩ: Njata nĩĩkoima harĩ Jakubu, na Mũthanju wa Ũthamaki nĩũkoima harĩ Isiraeli, na ĩkahũũra mĩena ya Moabi, na ĩkaniina ciana ciothe cia Shethi.”24
GSAM 44.3Paũlũ aaririe mbeũ ĩno nene ĩrĩa yoimire harĩ Iburahĩmu ũũ: “Nĩ ũndũ ũcio, kuuma harĩ mũndũ ũmwe, nake arĩ o ta mũndũ mũkuũ, nĩkwagĩire andũ aingĩ ta njata cia igũrũ ũingĩ-inĩ wacio, na ta mũthanga ũrĩa ũrĩ hũgũrũrũ-inĩ ya iria, ũrĩa ũtarĩ gũtarĩka. Andũ aya othe maakuire marĩ na wĩtĩkio, matanamũkĩra ciĩranĩro, no nĩmacioonire irĩ haraya, makĩcietĩkia na makĩciambatĩrĩra, na makiumbũra atĩ maarĩ ageni na agendi gũkũ thĩ.”25
GSAM 44.4Ngoro ya Isiraeli ndĩagĩrĩirwo nĩ gũthira hinya kana kũũrwo nĩ hinya nĩ ũndũ wa ũrathi wa Balamu atĩ kũhingio kwa mwĩhoko wao ti “rĩu,” kana “hakuhĩ”; nĩgũkorwo, kahinda kanini mbere ya ũrathi ũcio, Mwathani nĩehĩtĩte na muoyo wake mwene atĩ ũndũ ũcio wa riiri nĩwangĩookire mũthia-inĩ. Nĩoigire agereire harĩ Musa atĩrĩ, “No o ta ũrĩa ndĩ muoyo na ma, thĩ yothe nĩĩkaiyũrwo nĩ riiri wa Mwathani.”26 Matukũ-inĩ ma mũrathi Habakũku, mĩaka 863 thuutha ũcio, ũhoro ũcio wa ma nĩwacookereirwo, no ũkĩarĩrĩrio ta ũndũ wa ihinda rĩrĩa rĩgũũka: “nĩgũkorwo thĩ nĩĩkaiyũrwo nĩ ũmenyo wa riiri wa Mwathani, o ta ũrĩa maaĩ mahumbĩte iria.”27
GSAM 45Ũtungata wa Handũ Harĩa Haamũre Warĩ Kĩonereria kĩa Ũrĩa wa Ma
GSAM 45.1Rĩrĩa Mwathani aarutire Isiraeli Misiri, nĩanĩrĩire watho wake wa maathani ma mũtũũrĩre wĩgũtwo nĩ andũ othe a kambĩ, na akĩmahe mũhianano waguo maandĩkĩtwo ihiga-inĩ na kaara gake mwene; na nĩguo maikarage makĩerekio harĩ Mũhonokia ũcio ũrĩa mũthia-inĩ angĩerutire igongona nĩ ũndũ wao, na mehia mao mahote gũtherio na hinya wa thakame yake ya goro, nĩatũmire handũ harĩa haamũre haakwo werũ-inĩ. Hema ĩno, kana handũ harĩa haamũre, Musa nĩaathĩtwo atĩ maũndũ-inĩ mothe ma kũhaaka aake o ta mũhianano ũrĩa Mwathani aamwonetie kĩrĩma-inĩ.28 Ũtungata wa handũ haha haamũre warĩ kĩĩruru kĩa ũtungata ũrĩa wa ma wa Kristo thĩinĩ wa handũ harĩa haamũre ha igũrũ.29 O na gũtuĩka mũbango wa Ngai thĩinĩ wa maruta na magongona ma handũ harĩa haamũre warĩ gwĩkĩra andũ mbere kĩĩruru kĩa “maũndũ mega marĩa magooka,”30 Shaitani nĩageragia gũtongoria andũ marore iruta rĩene, handũ ha Kristo na ũtungata wake ũrĩa wa ma, ũrĩa iruta rĩu rĩarĩ o kĩonereria kiaguo. Na njĩra ĩyo nĩageririe gũmatongoria mehoke maĩko mao ene nĩguo mahonoke.
GSAM 45.2Mũbango wa Mwathani warĩ atũĩke mwathi wa andũ ake,—Aisiraeli,—arũe mbaara ciao na atoore ndũrĩrĩ. Aarĩ na njĩra yake ya gwatha, o ta ũrĩa ciugo ici cionanagia: “Rĩrĩa aaniinire ndũrĩrĩ mũgwanja bũrũri-inĩ wa Kaanani, nĩaagayanĩirie andũ ake bũrũri wacio na njĩra ya mĩtĩ. Na thuutha ũcio akĩmahe atuanĩri a ciira ihinda rĩa ta mĩaka 450, nginya hĩndĩ ya Samũeli ũrĩa mũrathi.”31
GSAM 45Isiraeli Ĩkĩũria Mũthamaki
GSAM 45.3Nĩkũoneka atĩ Aisiraeli matiakenagio nĩ njĩra ĩrĩa Mwathani aamaathaga nayo. No mũbango wake na wendi wake warĩ atĩ matuĩke andũ ake a mwanya, matiganĩte na andũ arĩa angĩ othe maamarigiicĩirie. Korwo nĩmaarũmĩrĩire maathani make biũ, o na ndũrĩrĩ nĩcingĩoigire ũhoro wao atĩrĩ, “Na ma, rũrĩrĩ rũrũ rũnene nĩ andũ oogĩ na a ũmenyo. Nĩgũkorwo nĩ rũrĩrĩ rũrĩkũ rũnene rũrĩ na Ngai ũrĩ hakuhĩ naruo ta ũrĩa Mwathani Ngai witũ arĩ hakuhĩ na ithuĩ maũndũ-inĩ mothe marĩa tũmũkayagĩra?”32
GSAM 46.1Tondũ matiaiganĩtwo, nĩmooyire Samũeli amahe mũthamaki wa kũmaatha, nake Mwathani akĩĩra Samũeli atĩrĩ, “Nĩmandegĩte, atĩ ndikaamaathe.”33 Magĩcooka kwĩra Samũeli, rĩu makĩaria na hinya makĩria, atĩrĩ, “Rĩu tũhe mũthamaki wa gũtũtuagĩra ciira o ta ndũrĩrĩ iria ingĩ ciothe.”34 Samũeli nĩamamenyithirie na ũmenyereri ũnyamari ũrĩa wangĩamakinyĩire mangĩagĩire na mũthamaki, no “o na kũrĩ ũguo andũ nĩmaregire gũthĩkĩra mũgambo wa Samũeli; na makiuga atĩ, Aca; no nĩtũgũgĩa na mũthamaki wa gũtũatha; nĩguo o na ithuĩ tũhote kũhaana ta ndũrĩrĩ ciothe; na mũthamaki witũ atũtuagĩre ciira, na aume mbere iitũ, na arũe mbaara ciitũ.”35
GSAM 46.2Ũguo magĩgĩa na athamaki a kũmaatha mĩaka ta 500, mbere marĩ ũthamaki ũmwe wathagwo nĩ Saũlũ, Daudi, na Solomoni; thuutha ũcio magĩgayũkana matuĩke mothamaki meerĩ, Isiraeli na Juda. Athamaki anini mũno nĩo maarĩ ega na athingu, no aingĩ ao maarĩ aganu, magĩtongoria andũ kũhooya mĩhianano na gwĩka waganu mũnene. Nĩ ũndũ ũcio andũ matiahaanaga o na ndũrĩrĩ iria ciarĩ hau hakuhĩ nĩ ũndũ wa gũgĩa na mũthamaki wiki, no o na waganu-inĩ, gũtiga Ngai wa maithe mao, na kũhooya mĩhianano na mbũtũ cia igũrũ.
GSAM 46.3Mwathani nĩaririe ũhoro wa wathani ũyũ wa athamaki, agereire kanua ka mũrathi Hosea, akiuga, “Wee Isiraeli, nĩwenangĩte; no ũteithio waku ũrĩ harĩ niĩ. Nĩngatuĩka mũthamaki waku; nĩ kũrĩkũ ũngĩ ũngĩkũhonokia matũũra-inĩ maku mothe? Na atuanĩri aku a ciira arĩa weerire atĩ, He mũthamaki na anene, marĩ kũ? Nĩndakũheire mũthamaki ndĩ na marakara, na ngĩmweheria ndĩ na mangũrĩ.”36
GSAM 47Ũthamaki Ũkĩguithĩrio
GSAM 47.1Ũtongi ũyũ wa athamaki wathiire na mbere nginya rĩrĩa Akalidei maacinire Jerusalemu, makĩoya indo cia hekarũ, na magĩtaha andũ a Juda makĩmatwara Babuloni, kũrĩa maaikarire mĩaka mĩrongo mũgwanja, o ta ũrĩa maari maarathĩirwo. Ũtongi ũyũ wa athamaki ũkĩrĩkia, Mwathani akĩĩra Zedekia, mũthamaki wao wa mũthia, na kanua ka mũnabii Ezekieli atĩrĩ, “Wee mũnene wa Isiraeli ũrĩ thaahu na ũũru, ũrĩa mũthenya wake ũkinyĩte, hĩndĩ ĩrĩa waganu ũgũkinya mũthia, ũũ nĩguo Mwathani Ngai ekuuga: Eheria kĩremba kĩa ũthamaki, na ũrute thũmbĩ: maũndũ matingĩikara o ũguo; tũũgĩria ũrĩa ũrĩ thĩ [mũtongi wa Babuloni], na ũharũrũkie ũrĩa ũrĩ igũrũ [mũtongi ũyũ wa mũhĩrĩga wa Juda wĩtũũgĩrĩtie mũno]. Nĩngũũguithia, ndũguithie, ndũguithie: na ũtigacooka gũkorwo ho, nginya ũrĩa ũrĩ na kĩhooto kĩaguo oke; nĩwe ndĩkũũnengera.”37
GSAM 47.2Mũtongi ũyũ ũrĩ na kĩhooto, Mbeũ ya ma, nĩ Kristo. Mũnabii Mika aandĩkire ũhoro wake atĩrĩ, “Wee mũnara wa rũũru rwa ng'ondu, handũ harũmu ha mwarĩ wa Sayuni, kũrĩ we nĩgũgooka, o ũtongi ũrĩa wa mbere [ũtongi wa thĩ, ũcoketio thĩinĩ wa Kristo]: ũthamaki nĩũgooka kũrĩ mwarĩ wa Jerusalemu.”38
GSAM 47.3Rĩrĩa Isiraeli yatunyirwo rũthanju rwa ũthamaki, rũkĩgĩa moko-inĩ ma mũthamaki wa Babuloni. Na rĩrĩa maakorirwo thĩ ya ũtongi wa Umedi na Uperisia, na thuutha ũkĩrũmĩrĩrwo nĩ wa Ũgiriki na Roma, ũthamaki ũkĩguithĩrio maita matatũ. Hĩndĩ ya ũtongi wa Kaisari Agusito, mũthamaki mũnene wa Roma, Kristo, ũrĩa warĩ mũgai wa kĩhooto wa gĩtĩ kĩa ũthamaki kĩa Daudi,—Mbeũ ya ma ya mũtumia, na ya Iburahĩmu, na ya Daudi,—agĩciarwo, na agĩciarwo o ta ũrĩa kwarathĩtwo.
GSAM 47.4Nĩguo andũ mamenye atĩ Mũtongi ũyũ ũrĩ na kĩhooto, Mbeũ ya ma, aarĩ mũnene gũkĩra o mũndũ ũngĩ ũrĩa ũngĩkua, ũrĩ na ũthamaki wa ihinda inini, Mwathani agĩtũma mwandĩki wa thaburi aandĩke atĩrĩ: “Nĩngamũtua irigithathi rĩakwa, arĩ igũrũ gũkĩra athamaki a thĩ. Tha ciakwa nĩndĩkamũigĩra nginya tene na tene, na kĩrĩkanĩro gĩakwa nĩgĩgatũũra kĩrĩ kĩrũmu hamwe nake. Ningĩ nĩngatũma mbeũ yake ĩtũũre nginya tene na tene, na gĩtĩ gĩake kĩa ũthamaki gĩtũũre ta matukũ ma igũrũ.” “Mbeũ yake nĩĩgatũũra nginya tene na tene, na gĩtĩ gĩake kĩa ũthamaki gĩtũũre ta riũa mbere yakwa. Nĩgĩgahaandĩrwo nginya tene na tene ta mweri, na ta mũira mwĩhokeku ũrĩ igũrũ.”39
GSAM 48.1Thĩinĩ wa ũrathi wa Isaia nĩtũthomaga ũhoro ũngĩ wa Mũtongi ũyũ atĩrĩ: “Nĩgũkorwo tũciarĩirwo mwana, tũheetwo mwana wa kahĩĩ: na ũtongi nĩũgakorwo ciande-inĩ ciake; na rĩĩtwa rĩake nĩrĩgetwo wa Magegania, Mũtaarani, Ngai ũrĩ Hinya, Ithe wa Tene na Tene, Mũnene wa Thayũ. Kwongerereka kwa ũtongi wake na thayũ wake gũtigakorwo na mũthia, arĩ gĩtĩ-inĩ kĩa ũthamaki kĩa Daudi, na athamakagĩra ũthamaki wake, aũthondeke na aũhaandĩrie na ciira na ũthingu, kuuma rĩu nginya tene na tene. Kĩyo kĩa Mwathani wa mbũtũ nĩkĩgĩka ũguo.”40
GSAM 48Gũtwarwo kwa Enoku na Elija Igũrũ
GSAM 48.2Nĩkwandĩkĩtwo ũhoro wa andũ a tene arĩa maatwarirwo igũrũ matarĩ macama gĩkuũ. Enoku, ũrĩa warĩ wa mũgwanja kuuma kũrĩ Adamu, oigĩtwo atĩ “aathiiaga na Ngai: na ndaacookire gũkorwo ho; nĩgũkorwo Ngai nĩamwoire.”41 “Nĩ ũndũ wa wĩtĩkio Enoku aatwarirwo nĩguo ndakone gĩkuũ; na ndaacookire kuoneka, nĩgũkorwo Ngai nĩamũtwarĩte: tondũ atanatwarwo aarĩ na ũira ũyũ, atĩ nĩakenagia Ngai.”42
GSAM 48.3Ningĩ, rĩrĩa Elija na Elisha maathiĩte hamwe, “maagĩthiĩ na mbere na kwaranĩria, gĩkarũ kĩa mwaki na mbarathi cia mwaki ikĩoneka, igĩmatiganĩria eerĩ; na Elija agĩambata na kĩhuhũkanio agĩthiĩ igũrũ. Elisha akĩona ũguo, akĩanĩrĩra atĩ, Baba, baba, gĩkarũ kĩa Isiraeli na ahaici a mbarathi ciaguo! Na ndaacookire kũmuona rĩngĩ.”43
GSAM 48.4Enoku aarathire ũhoro wa gũũka kwa Kristo arĩ mũtuanĩri wa ciira wa thĩ yothe, na ciugo ici: “Atĩrĩrĩ, Mwathani nĩegũũka na andũ ake aamũre marĩ makumi ma ngiri, nĩguo atuĩre andũ othe ciira, na onanie waganu wa arĩa othe matarĩ a Ngai gatagatĩ-inĩ kao, ũhoro-inĩ wa ciĩko ciao ciothe cia waganu iria meekĩte matarĩ na guoya wa Ngai, na wa ciugo ciothe ndũrũ iria ehia arĩa matarĩ a Ngai maarĩtie cia kũmũũkĩrĩra.”44
GSAM 49Ayubu Aarutanire Ũhoro wa Gũũka kwa Mwathani
GSAM 49.1Ayubu, ũrĩa wĩcirĩirio atĩ aatũũrire matukũ-inĩ ma Musa, aarĩ na ũmenyo ũmwe wa ũhoro wa gũũka kwa Kristo na kũriũka; nĩgũkorwo oigire atĩ, “Hau, korwo ciugo ciakwa nĩciandĩkĩtwo rĩu! Hau, korwo nĩciacabitwo ibuku-inĩ! Korwo nĩciacũhĩtwo na karamu ya kĩgera na rĩsasi rwaro-inĩ nginya tene na tene! Nĩgũkorwo nĩnjũĩ atĩ Mũkũũri wakwa nĩ muoyo, na atĩ mũthenya wa mũthia nĩakarũgama thĩ: na o na gũtuĩka thuutha wa gũthira kwa ngothi yakwa igunyũ nĩikaniina mwĩrĩ ũyũ, o na kũrĩ ũguo nĩngona Ngai ndĩ thĩinĩ wa mwĩrĩ wakwa: nĩwe ngona niĩ mwene, na maitho makwa nĩmakamuona, ti ma mũndũ ũngĩ.”45
GSAM 49Gĩtĩ kĩa Ũthamaki kĩa Daudi Nĩ Gĩtĩ kĩa Ũthamaki kĩa Mwathani
GSAM 49.2Gĩtĩ kĩa ũthamaki kĩa Daudi gĩeetagwo gĩtĩ kĩa ũthamaki kĩa Mwathani. “Solomoni agĩikara gĩtĩ-inĩ kĩa ũthamaki kĩa Mwathani arĩ mũthamaki ithenya rĩa Daudi ithe.”46 Mwathani nĩamwĩrĩĩte “na mwĩhĩtwa [Daudi], atĩ kuuma rũciaro-inĩ rwa mwĩrĩ wake nĩakariũkia Kristo nĩguo aikare gĩtĩ-inĩ gĩake kĩa ũthamaki: nĩ ũndũ wa kuona ũũ mbere oigire ũhoro wa kũriũka kwa Kristo, atĩ muoyo wake ndũgatigirwo kũrĩa kwa arĩa akuũ, o na mwĩrĩ wake ndũkaabora.”47 Na ningĩ nĩkuugĩtwo ũhoro wa ũthamaki wa Kristo wa matukũ marĩa magooka atĩ, Nĩagaikara gĩtĩ-inĩ kĩa ũthamaki kĩa Daudi. (Rora Isaia 9:7.) Ningĩ, “Athamaki a thĩ nĩmehaarĩirie, na atongi nĩmataranĩtie hamwe, mokĩrĩrie Mwathani na Ũrĩa wake Mũitĩrĩrie maguta.... No niĩ nĩndĩigĩte mũthamaki wakwa kĩrĩma-inĩ gĩakwa kĩamũre kĩa Sayuni. Nĩnganĩrĩra ituĩro: Mwathani nĩanjĩĩrĩte atĩ, Wee nĩwe Mũriũ wakwa; ũmũthĩ nĩngũciarĩte.”48 Ningĩ, “Mwathani eerire Mwathani wakwa atĩ, Ikara guoko-inĩ gwakwa kwa ũrĩo, nginya ndũe thũ ciaku gĩtĩ gĩa kũigĩrĩra magũrũ maku.”
GSAM 49Ayahudi Magĩtangĩka
GSAM 49.3Maandĩko maya nĩmatangĩkire Ayahudi. Haha haarĩ na ũndũ ũrĩa matangĩahotire gũtaũra: korwo Daudi aamwĩtaga Mwathani, angĩarĩ mũriũ wake atĩa? Angĩarĩ mwana ũciarĩtwo kuuma mbeũ-inĩ ya Daudi atĩa, na o na kũrĩ ũguo akorwo arĩ Imanueli—Ngai hamwe na ithuĩ? No Isaia, mũnabii wao ene, nĩoigire atĩ, “Mũirĩtu gathirange nĩakagĩa nda, aciare mwana wa kahĩĩ, na amwĩte rĩĩtwa Imanueli.”49
GSAM 50.1Kristo nĩooĩ wega kĩũria kĩrĩa gĩngĩahotire gũkiria Afarisai arĩa maamũcaragĩria maũndũ, nĩ ũndũ ũcio akĩmooria atĩ, “Mwĩciiragia atĩa ũhoro wa Kristo? Nĩ mũriũ wa ũũ? Makĩmũcookeria atĩ, Wa Daudi. Akĩmooria atĩ, Nĩ kĩĩ gĩtũmaga Daudi amwĩte Mwathani atongoretio nĩ Roho, akiuga atĩ, Mwathani eerire Mwathani wakwa atĩ, Ikara guoko-inĩ gwakwa kwa ũrĩo, nginya ndũe thũ ciaku gĩtĩ gĩa kũigĩrĩra magũrũ maku? Rĩrĩ, korwo Daudi amwĩtaga Mwathani, arĩ mũriũ wake atĩa?”50
GSAM 50.2Ũhoro ũyũ nĩũgwetetwo rĩngĩ thĩinĩ wa Thaburi 45:6, 7: “Gĩtĩ gĩaku kĩa ũthamaki, wee Ngai, nĩgĩa tene na tene: rũthanju rwa ũthamaki waku nĩ rũthanju rwa ũthingu. Nĩwendete ũthingu na ũkamenaga waganu: nĩ ũndũ ũcio Ngai, o Ngai waku, nĩagũitĩrĩirie maguta ma gĩkeno gũkĩra arĩa ũrĩ nao.”51 Ayahudi marĩ na Maandĩko maya meciiria-inĩ mao, no nginya makorirwo na mwĩciirĩrie mũnene wa mũtugo wa Mũtongi na Mũcokereria ũrĩa ũka. Gũtingĩakorirwo ũngĩ.
GSAM 50Mbeũ Ĩrĩa Yuumĩte kũrĩ Ngai
GSAM 50.3Nĩkwarutanirwo maũndũ marĩ na ũhoro mũingĩ wa Kristo na gũciarwo gwake, nĩgũkorwo Mwathani, akĩaria na kanua ka mũnabii Mika, nĩonirie atĩ aumĩte kũrĩ Ngai, na o na agatũũra kanini karĩa angĩaciarirwo: “No wee, Bethilehemu Efurata, o na ũrĩ mũnini gatagatĩ-inĩ ka ngiri cia Juda, o na kũrĩ ũguo nĩ kũrĩ we kũrĩuma ũrĩa ũgũtuĩka mũtongi wa Isiraeli nĩ ũndũ wakwa; kwambĩrĩria kwake kwarĩ kuuma tene, kuuma tene na tene” (rũtere-inĩ rwa ibuku, na Kĩhibirania, kuuma “matukũ ma tene na tene”).52
GSAM 50Gũkorwo kwa Ngai Kuo Gũkĩoneka thĩinĩ wa Shekina na Itu
GSAM 50.4Thĩinĩ wa ũhoro wa Aisiraeli, hĩndĩ ya thuutha, rĩrĩa Solomoni aarĩkĩirie gwaka hekarũ, ĩrĩa oigire atĩ no nginya ĩkorwo ĩrĩ ya “ũkaru mũnene mũno,” Shekina ya riiri wa Ngai ĩgĩikara gatagatĩ ka makerubi igũrũ rĩa gĩtĩ kĩa tha. Ũhoro ũrĩa wandĩkĩtwo uugaga atĩ rĩrĩa hekarũ yaamũrirwo, na athĩnjĩri-Ngai makiuma handũ harĩa haamũre, “itu rĩkĩiyũra nyũmba ya Mwathani, nginya athĩnjĩri-Ngai magĩremwo nĩ kũrũgama nĩguo marute wĩra nĩ ũndũ wa itu: nĩgũkorwo riiri wa Mwathani nĩwaiyũrĩte nyũmba ya Mwathani.”53 Gũkorwo kwa Mwathani thĩinĩ wa hekarũ ĩno kuonagwo na maitho ma andũ thĩinĩ wa itu rĩa riiri. Mwathani agĩcookeria mahooya ma Solomoni hĩndĩ ĩyo, akĩmwĩra atĩ, “Nĩnjiguĩte mahooya maku, na nĩndĩĩthurĩire handũ haha harĩ nyũmba ya kũndutagĩra magongona.”54
GSAM 51.1Andũ nĩmeehirie,—magĩthiĩ kũhooya mĩhianano,—na nĩ ũndũ ũcio itũũra rĩao na handũ harĩa haamũre hakĩikara ihooru mĩaka mĩrongo mũgwanja. Thuutha wa ũtahwo, hekarũ ĩgĩakwa rĩngĩ ĩtongoretio nĩ Zerubabeli. O na gũtuĩka ndĩaarĩ na ũkaru mũnene ta ĩrĩa yaakĩtwo nĩ Solomoni, o na kũrĩ ũguo Mwathani oigire ũhoro wayo na kanua ka mũnabii wake atĩ, “Riiri wa nyũmba ĩno ya thuutha nĩũgakĩra wa ĩrĩa ya mbere.”55 Nyũmba ĩno nĩyarembirwo nĩ Herode, na Mũhonokia aarutanaga nja-inĩ ciayo. Nyũmba ĩrĩa ya mbere yarĩ na itu rĩa riiri rĩrĩa rĩonagĩrĩria Mwathani, no thĩinĩ wa ĩrĩa ya keerĩ haugĩũka Mũhonokia we mwene, Mũũmbi wa indo ciothe.
GSAM 51Ũthamaki wa Riiri wa Gĩtina kĩa Jesii
GSAM 51.2Kũrĩ arĩa maarĩ na mwĩhoko na meterereire matukũ-inĩ ma Isaia, ũrathi wake wa maũndũ ma riiri marĩa makoniĩ ũkũũri wa mũthia no nginya ũkorirwo ũrĩ wa kũmahe hinya na ũcamba. Ũrathi ũyũ ningĩ wonagia wega mũno rũciaro rũrĩa Mũkũũri ũyũ etereirwo angĩaumire kuo, ũkiuga atĩrĩ: “Nĩkũgauma rũthanju kuuma gĩtina-inĩ kĩa Jesii, na Ithanju nĩrĩgakũra kuuma mĩri-inĩ yake: na Roho wa Mwathani nĩagatũũra igũrũ rĩake, Roho wa ũũgĩ na ũtaũku, Roho wa mataaro na hinya, Roho wa ũmenyo na wa gwĩtigĩra Mwathani; na nĩakamũtũma agĩe na ũtaũku wa ihenya thĩinĩ wa gwĩtigĩra Mwathani; na ndagatuĩra andũ ciira kũringana na ũrĩa maitho make marona, o na ndagakũũma kũringana na ũrĩa matũ make marĩiguĩte: no nĩagatuĩra athĩni ciira na ũthingu, na acookererie andũ ahoreri a thĩ kĩhooto; na nĩakahũũra thĩ na rũthanju rwa kanua gake, na aũrage andũ aganu na mĩhũmũ ya mĩromo yake.”56
GSAM 52Anabii Maarutanire Ũhoro wa Kũriũka
GSAM 52.1Mũnabii Isaia ningĩ aarutanire ũhoro wa kũriũka kwa arĩa akuũ, na ciugo ici cia kũhooreria: “Kĩrĩma-inĩ gĩkĩ Mwathani wa mbũtũ nĩakathondekera andũ othe iruga rĩa irio iria njega na cia maguta, iruga rĩa ndibei yaikarĩire matigari mayo, rĩa irio cia maguta ciyũrĩtwo nĩ maguta ma thĩinĩ wa mahĩndĩ, rĩa ndibei yaikarĩire matigari mayo ĩrĩa ĩcunjĩtwo wega. Na kĩrĩma-inĩ gĩkĩ nĩakaniina gĩtambaya kĩrĩa kĩhumbĩte andũ othe, na gĩtambaya kĩrĩa gĩtambũrũkĩirio mabũrũri mothe. Nĩakameria gĩkuũ na ũhootani; na Mwathani Ngai nĩakahora maithori ma thiũ ciothe; na nĩakeheria gĩconoko kĩa andũ ake kuuma thĩ yothe; nĩgũkorwo Mwathani nĩwe ũcio waugĩte. Na mũthenya ũcio nĩkũkoigwo atĩ, Rorai, ũyũ nĩwe Ngai witũ; nĩtũmwetereire, na nĩagatũhonokia: ũyũ nĩwe Mwathani; nĩtũmwetereire, nĩtũgakena na tũcanjamũke nĩ ũndũ wa ũhonokio wake.”57
GSAM 52Ũthamaki wa Thĩ Ĩrĩa Ĩgarũrĩtwo Njerũ
GSAM 52.2Mũnabii o ũcio oigaga atĩ ũthamaki wa mũthia ũkahaandĩrwo thĩinĩ wa thĩ ĩgarũrĩtwo njerũ: “Nĩgũkorwo, atĩrĩrĩ, nĩngũũmba igũrũ rĩerũ [igũrũ rĩrĩa rĩrĩ na riera] na thĩ njerũ; na maũndũ marĩa ma tene matingakaririkanwo, o na matingoka meciiria-inĩ [rũtere-inĩ rwa ibuku, na Kĩhibirania, ‘gũũka ngoro-inĩ,’ ũguo nĩ kuuga, kwenda macooke rĩngĩ]. No kenai na mũcanjamũke nginya tene na tene nĩ ũndũ wa kĩrĩa ndĩũmba: nĩgũkorwo, atĩrĩrĩ, nĩngũũmba Jerusalemu rĩtuĩke gĩkeno, na andũ arĩo matuĩke wa gũcanjamũka. Na nĩngakenagĩra Jerusalemu, na ngĩkenagĩra andũ akwa: na mũgambo wa kũrĩra ndũgacooka kũiguĩka thĩinĩ warĩo, o na mũgambo wa mbu. Kuuma hĩndĩ ĩyo [kuuma hĩndĩ ĩrĩa thĩ njerũ ĩũmbwo] gũtigacooka gũkorwo na kaana ka matukũ manini [mwana ũtũũraga matukũ manini], kana mũthuri ũtarĩ mũhĩtũku wa matukũ make [ũthuri ũũkĩte hĩndĩ yatakinya]: nĩgũkorwo mwana nĩagakua arĩ wa mĩaka igana [matukũ-inĩ marĩa andũ maatũũraga mĩaka magana kenda, ciana no ikorirwo irĩ cia mĩaka igana]; no mũndũ mwĩhia ũrĩ wa mĩaka igana [mĩaka-inĩ ya thuutha ya muoyo wa mĩaka igana] nĩakarumwo. [Arĩa makuaga hĩndĩ ĩrĩa thĩ njerũ ĩũka nĩ arĩa maniineka thĩinĩ wa ‘kũniinwo kwa andũ arĩa matarĩ a Ngai.’ 2 Petero 3:7.] Na nĩmagaaka nyũmba, maciikare; na nĩmakahaanda mĩgũnda ya mĩthabibũ, na marĩe maciaro yayo. Matigakaaka, ũngĩ aikare; matigakahaande, ũngĩ arĩe: nĩgũkorwo ta ũrĩa matukũ ma mũtĩ [mũtĩ wa muoyo, ĩtaũrĩro rĩa Kĩgiriki rĩa Septuaginta] matariĩ, nĩguo matukũ ma andũ akwa magaatariĩ, na arĩa ndĩĩthurĩire nĩmagakenagĩra wĩra wa moko mao ihinda iraaya.”58
GSAM 53.1Ezekieli nĩonaga maũndũ ma ihinda rĩa thuutha mũno, nginya kũriũka kwa arĩa akuũ. Mwathani akiaria na kanua gake oigaga atĩ, “Atĩrĩrĩ, inyuĩ andũ akwa, nĩngũhingũra mbĩrĩra cianyu, na ndũme muume mbĩrĩra-inĩ cianyu, na ndĩmũrehe bũrũri-inĩ wa Isiraeli.”59
GSAM 53“Nĩakuuĩte Kĩeha Giitũ”
GSAM 53.2Isaia, mũnabii wa Ũhoro-ũrĩa-Mwega, nĩaguũrĩirwo makĩria ũhoro wa gũtuĩrwo ciira, gũthĩĩnĩka, na gĩkuũ kĩa Mũhonokia nĩ ũndũ wa andũ. Mũnabii oigaga atĩ, “Nũũ wĩtĩkĩtie ũhoro witũ? Na guoko kwa Mwathani nĩ kũrĩ ũũ kũguũrĩirio? Nĩgũkorwo nĩagakũra mbere yake ta kĩmera kĩnini, na ta mũri kuuma tĩĩri mũmũ: ndarĩ na mũhianĩre mwega kana ũkaru; na rĩrĩa tũkamuona, gũtirĩ ũthaka ũngĩtũma tũmwĩrirĩrie. Nĩamenetwo na akaregwo nĩ andũ; mũndũ wa kĩeha, ũrĩa ũũĩ mĩnyamaro: na nĩta tũaamũhithĩire thiũ ciitũ; nĩamenetwo, na tũtiamũtarire arĩ wa bata. Ti-itherũ nĩakuuĩte mĩnyamaro iitũ, na agĩkuua kĩeha giitũ: no ithuĩ twamũtarire arĩ mũhũũre, ahũũrĩtwo nĩ Ngai, na anyamarĩtio. No aarĩ mũgurarie nĩ ũndũ wa ũremi witũ, na akĩhinyĩrĩrio nĩ ũndũ wa waganu witũ: mũũro ũrĩa watũreheire thayũ warĩ igũrũ rĩake; na nĩ ũndũ wa mĩgĩrĩmo yake tũhonetio.”60
GSAM 53.3Maũndũ maya ma magegania nĩmekĩkĩka matukũ-inĩ makwa? Ũguo nĩguo andũ, na o na mũnabii, mangĩoririe. Gĩcookio kĩngĩarĩ atĩ, Matigwĩkĩka rĩu; hĩndĩ ĩtanakinya ya gũũka kwa Mũkũũri ũyũ mũnene; no mũnabii oigaga atĩ, “Maitho maku nĩmakona Mũthamaki arĩ na ũthaka wake; nĩmakona bũrũri ũrĩa ũrĩ kũraihu mũno.”61
GSAM 54Ũrathi wa Danieli Ũguũragia Maũndũ Marĩa Magooka
GSAM 54.1No nĩ kũgerera mũnabii Danieli Mwathani aambĩrĩirie kũruta andũ ake ũhoro wa mothamaki marĩa mangĩokĩrire marũmĩrĩrĩte, matonge nginya hĩndĩ ĩrĩa ũthamaki wake wa tene na tene ũngĩahaandĩrwo; na kũguũra ihinda rĩamũre, kuuma ũndũ ũtarĩ wekĩkĩte hĩndĩ ĩyo, nginya kũoneka kwa Mesia na kũniinwo kwake. Gũtaũrwo kwa kĩroto kĩa Nebukadinezaru kwonirie atĩ mothamaki marĩa mana mangĩathamakire thĩ mangĩanyiihire hinya na ũkaru ta ũrĩa bata wa thahabu, betha, gĩcango, na kĩgera wanyiihaga; na atĩ mũthia-inĩ mũikarĩre wa mothamaki macio matangĩkanĩte na matanĩte ũngĩaringithanĩtio na kũnyarũka kwa kĩgera gĩtukanĩtio na rĩũmba. Thuutha wa kũnyiihio kwa mothamaki macio, ũthamaki wa igũrũ nĩguo ũngĩokire; mothamaki macio mangĩatuĩkire ta mũkũngũ wa kĩhaaro kĩa hĩndĩ ya riũa, nginya hatikoneke handũ hao, no ũthamaki wa Ngai ũngĩaiyũrire thĩ yothe.
GSAM 54.2Thuutha ũcio, thĩinĩ wa kĩoneki kĩa mũrango wa mũgwanja, maũndũ o macio nĩmacooketwo rĩngĩ na ngerekano cia nyamũ iria nene inya, na maũndũ mangĩ ma mothamaki macio makĩonio. Mũrango-inĩ ũyũ nĩkuonĩtio ũthiĩ na wĩra wa hinya wa ‘rũhĩa rũnini’ ũrĩa ũngĩokĩrire, thuutha wa ũthamaki wa kana gũgaywo icunjĩ ikũmi, ũguithie kana ũhoote ithatũ ciacio nĩguo wĩhaandĩrie ũrĩ mũtongi wa maũndũ ma kĩroho igũrũ rĩa cio ciothe. Hinya ũyũ wa Papa ũngĩathiire na mbere thĩinĩ wa mũikarĩre mũgayũku na mũnyarũku wa ũthamaki wa kana, o nginya mĩaka 1260. Ũguo nĩguo kwaguũrirwo maũndũ ma nginya hĩndĩ ĩrĩa Kristo aamũkĩra ũthamaki kuuma kũrĩ Ithe, na akaũnengera andũ aamũre a Ũrĩa-ũrĩ-Igũrũ-Mũno; ũthamaki ũrĩa mũthia-inĩ ũgaathamakĩra thĩ yothe, na ũtũũre tene na tene.
GSAM 55Matukũ 2300
GSAM 55.1Thĩinĩ wa mũrango wa kanana wa Danieli, na kĩoneki kĩa ndũrũme ya ng'ondu, na mbũri, na ‘rũhĩa rũnini rũrĩa rwakũrire rũgĩtuĩka rũnene mũno,’ mũnabii nĩatwarĩtwo rĩngĩ nginya mũthia wa ihinda. Mĩhari-inĩ ya 13 na 14 arerũrĩrwo ũhoro wa ihinda—matukũ 2300—rĩrĩa rĩkĩnyĩte ciira. Rĩrĩ rĩarĩ ihinda iraaya, na nĩguo mũnabii aarĩtaũkĩtwo; nĩgũkorwo mũraika aamũmenyithirie atĩ kĩoneki kĩarĩ kĩa matukũ maingĩ ma thuutha. Gũtiarĩ kũheetwo mũthenya wa kwambĩrĩria kwa matukũ macio, na nĩ ũndũ ũcio arĩkĩirie mũrango ũcio akiuga atĩ, ‘Nĩndĩgeganĩtio nĩ kĩoneki; no gũtiarĩ mũndũ wagĩtaũkĩirwo.’
GSAM 55Ciumia Mĩrongo Mũgwanja Nginya Mesia
GSAM 55.2Mũrango wa kenda ũheana ũhoro wa mũraika agĩũka kũrĩ Danieli, nĩ ũndũ wa mahooya make, nĩguo amũhe ũũgĩ na ũtaũku. Aamũmenyithirie ũhoro wa ihinda rĩa ciumia mĩrongo mũgwanja. Ciumia mĩrongo ĩtandatũ na kenda cia mĩaka thĩinĩ wa ciumia ici [tũĩrĩtwo atĩ ũguo nĩguo kiugo shevooim, kĩrĩa gĩtaũrĩtwo ‘ciumia,’ kiugĩte] ingĩakinyĩire Mesia. Ũndũ ũrĩa ihinda rĩngĩambĩrĩirie naguo, ‘watho wa gũcokereria Jerusalemu na kũrĩaka,’ ndũarĩ waheanĩtwo. Kĩũria nĩkĩo kĩũkĩra atĩ, Danieli angĩamenyire atĩa harĩa ciumia mĩrongo ĩtandatũ na kenda ingĩathirĩire? Mũrango-inĩ wa ikũmi na ĩĩrĩ ũhoro wa ihinda nĩũgũcookerwo rĩngĩ, na kĩũria gĩake kĩa atĩ, ‘Mũthia wa maũndũ maya ũgaakorwo ũhaana atĩa?’ agĩcookerio atĩ athiĩ na njĩra yake, tondũ ciugo ‘nĩhinge na ihũũrĩtwo mũhũũri nginya ihinda rĩa mũthia,’ hĩndĩ ĩrĩa ‘arĩa oogĩ magataũkĩrwo.’
GSAM 55.3Hatirĩ nganja atĩ ũhoro ũyũ wa ihinda nĩ ũmwe wa maũndũ marĩa mũtũmwo Petero agwetaga rĩrĩa oigaga atĩ, “Ũhonokio ũyũ nĩguo anabii maaũririe ũhoro waguo na magĩũcaragia na kĩyo, arĩa maarathire ũhoro wa wega ũrĩa ũngĩamũũkĩire: magĩcaragia nĩ ihinda rĩrĩkũ, kana ihinda rĩa mũthemba ũrĩkũ, rĩrĩa Roho wa Kristo ũrĩa warĩ thĩinĩ wao wonanagia, rĩrĩa waarutaga ũira mbere ũhoro wa mĩnyamaro ya Kristo, na riiri ũrĩa ũngĩarũmĩrĩire.”62
GSAM 56Mũthia wa Arĩa Matarĩ a Ngai
GSAM 56.1Malaki, ũrĩa warĩ wa mũthia wa anabii a Kĩrĩkanĩro kĩa Tene, atigĩte ũhoro ũgegagia wa kũniinwo kwa andũ aganu mũthia-inĩ: “Atĩrĩrĩ, mũthenya nĩũgũũka, ũgakanaga ta rĩiko; na arĩa othe etĩĩi, o na arĩa othe mekaga waganu, nĩmagatuĩka ta mahuti makũũru ma mĩgũnda: na mũthenya ũcio ũgũũka nĩũkamacina, ũũ nĩguo Mwathani wa mbũtũ ekuuga, nginya ũticooke kũmatigĩra mũri kana rũthanju. No inyuĩ arĩa mwĩtigĩrĩte rĩĩtwa rĩakwa, Riũa rĩa ũthingu nĩrĩkamũrathĩra, rĩrĩ na ũhonania mathagu-inĩ marĩo: na nĩmũgauma, mũkũre ta tũcau twa kĩugũ. Na nĩmũkarangĩrĩria andũ aganu; nĩgũkorwo nĩmagatuĩka mũhu thĩ ya nyayo cianyu mũthenya ũrĩa ngĩka ũũ, ũũ nĩguo Mwathani wa mbũtũ ekuuga.”63
GSAM 56.2Na maũndũ maya mothe mandĩkĩtwo thĩinĩ wa Kĩrĩkanĩro kĩa Tene kĩrĩa Aisiraeli maarĩ nakĩo, makĩmaguũrĩra maũndũ maingĩ ma mũbango wa ũhonokio, no nginya arĩa mathomaga kiugo na kĩyo makorirwo na wendi mũnene mũno rĩrĩa moonire na magĩtaũkĩrwo atĩ mekuhĩrĩria hĩndĩ ĩrĩa Mbeũ ĩno yeranĩirwo ĩngĩokire. Hĩndĩ ĩrĩa andũ aingĩ, na o na arĩa maathomaga Maandĩko thunagogi-inĩ o Thabatũ, maaremirwo nĩ gũtaũkĩrwo nĩ kiugo (Atũmwo 13:27), arĩa meheete kũrĩ Ngai na maarĩ na kĩyo gĩa gũthoma, arĩa maacaragia Maandĩko na wĩhokeku matongoretio nĩ Roho, hatirĩ nganja atĩ maahooyaga na kĩyo, o ta ũrĩa mũtũmwo Johana eekire ihinda-inĩ rĩĩrĩ, makiuga atĩ, “Ũka, Mwathani Jesũ, na ũũke na ihenya.”
Notes
- Thimo 13:12. ↩
- Hagai 2:6, 7. ↩
- Ahibirania 12:26-28. ↩
- Isaia 28:13. ↩
- Thimo 4:18. ↩
- Kĩambĩrĩria 4:1. ↩
- Ahibirania 11:4. ↩
- Kĩambĩrĩria 4:25. ↩
- Kĩambĩrĩria 5:29. ↩
- Kĩambĩrĩria 9:1; 10:9, 10. ↩
- Kĩambĩrĩria 13:15-17. ↩
- Ahibirania 11:8. ↩
- Ahibirania 11:10. ↩
- Kĩambĩrĩria 15:13-15. ↩
- Ahibirania 11:19. ↩
- Agalatia 3:16. ↩
- Agalatia 3:8. ↩
- Kĩambĩrĩria 28:13. ↩
- Kĩambĩrĩria 49:10. ↩
- Thamĩri 1:8; Atũmwo 7:18. ↩
- Ahibirania 11:23. ↩
- Rora Maũndũ ma Tene ma Ayahudi, maandĩkĩtwo nĩ Josephus, Ibuku 2, mũrango 9, gĩcunjĩ 7; Roho wa ũrathi, ibuku 1, itharathĩ 165, 166. ↩
- Atũmwo 7:25. ↩
- Ndari 24:17. ↩
- Ahibirania 11:12, 13. ↩
- Ndari 14:21. ↩
- Habakũku 2:14. ↩
- Thamĩri 25:40; 26:30; 27:8; Atũmwo 7:44. ↩
- Ahibirania 8:3-5; 9:8-12. ↩
- Ahibirania 10:1. ↩
- Atũmwo 13:19, 20. ↩
- Gũcokerithia Maathani 4:6, 7. ↩
- 1 Samũeli 8:7. ↩
- 1 Samũeli 8:5. ↩
- 1 Samũeli 8:19, 20. ↩
- Hosea 13:9-11. ↩
- Ezekieli 21:25-27. ↩
- Mika 4:8. ↩
- Thaburi 89:27-29, 36, 37. ↩
- Isaia 9:6, 7. ↩
- Kĩambĩrĩria 5:24. ↩
- Ahibirania 11:5. ↩
- 2 Athamaki 2:11, 12. ↩
- Juda 14, 15. ↩
- Ayubu 19:23-27. ↩
- 1 Maũndũ ma Matukũ 29:23. ↩
- Atũmwo 2:30, 31. ↩
- Thaburi 110:1. ↩
- Isaia 7:14. ↩
- Mathayo 22:42-45; Thaburi 110:1. ↩
- Ahibirania 1:8, 9. ↩
- Mika 5:2. ↩
- 1 Athamaki 8:10, 11. ↩
- 2 Maũndũ ma Matukũ 7:12. ↩
- Hagai 2:9. ↩
- Isaia 11:1-4. ↩
- Isaia 25:6-9. ↩
- Isaia 65:17-22. ↩
- Ezekieli 37:12. ↩
- Isaia 53:1-5. ↩
- Isaia 33:17. ↩
- 1 Petero 1:10, 11. ↩
- Malaki 4:1-3. ↩