Mũrango 23 — Ciikaro cia Ũgima wa Mwĩrĩ
GSAM 358.1“Mũrata wakwa mwendwa, mahooya makwa nĩ atĩ ũkenagĩre ũgima wa mwĩrĩ, na atĩ maũndũ mothe magaacĩre, o ta ũrĩa ngoro yaku ĩikarĩte ĩgaacĩire.”1
GSAM 358.2Thabatũ, mũthenya wa 6 wa mweri wa gatandatu, 1863, Mũthuri White na mũtumia wake nĩmaathire mũcemanio wa hema warĩ watungĩtwo nĩ Athuri Cornell na Lawrence kũu Otsego, Mich. Mũtumia wa White nĩaheirwo kĩoneki, na agĩguũrĩirio ũhoro wa mathondeka ma ũgima wa mwĩrĩ. Kuuma ihinda rĩu, ciandĩko cia ũgima na mũtugo wa kwĩũgima nĩciacabagwo thĩinĩ wa Gũtuĩria na Mũmenyithania, na agĩambĩrĩria kwandĩka ũrĩa aaguĩrĩire kĩonekinĩ kũhusu ũgima wa mwĩrĩ. Ũmwe wa ũhoro ũcio nĩwarĩ thĩinĩ wa Ũira wa 11, na thĩinĩ wa ibuku rĩĩtwa Ũrĩa wa Kũtũũra.
GSAM 358.3Ũhoro wa kwĩũgima na ũrĩa wagĩrĩire kũũgananĩria na gũkũra kwa mwĩrĩ, meciria na roho, nĩwarehirwo mbere ya andũ na bata mũnene. Thĩinĩ wa Gũtuĩria na Mũmenyithania ya mweri wa 10, 25, 1864, Mũthuri J. N. Andrews nĩarutire maũndũ maya ma bata kũhusu ũhoro ũcio:—
GSAM 358J. N. Andrews kũhusu Kwĩũgima
GSAM 358.4“Kũreka irio ciothe cia kũũru, na gũtũũra ũtũũro wa kwĩgirĩrĩria, ũkĩongorwo nĩ ũrutani mwega na thamiri mbere ya Ngai, nĩimwe ya maũndũ marĩa ma bata mũno kũrĩ ũgima mwega. Miĩrĩ yetu nĩ hekarũ cia Roho Mũtheru. Nĩgeetha tũmũhe Ngai riiri na miĩrĩ yetu o ta na roho ciitũ, nĩ wega ũhoti wothe wa mwĩrĩ witũ ũkorwo ũrĩ na hinya mũiganu! Nĩtũcokerie Ngai ngaatho nĩgũkorwo ũhoro ũyũ rĩu nĩũrarehwo mbere ya andũ aitũ na njĩra ya mwanya. Ũgima na hinya nĩimwe ya indo iria ciĩtũ bata mũno, na nĩ cia bata kũrĩ arĩa makaaona maũndũ makũrũ ma ihinda rĩa thĩĩna.”
GSAM 359.1Ũhoro wa ũtheru wa mwĩrĩ wa Bibilia na ũtiganĩri wa Gikristo nĩwathomithagĩrĩrio, ti na marũa ma Gũtuĩria na Mũmenyithania tu, no o na nĩ ahunjia aitũ.
GSAM 359.2Thĩinĩ wa Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe, mweri wa gatano 20, 1866, ũrutani ũyũ nĩwaheanirwo kũgerera Mũtumia wa White (ũrĩ o na thĩinĩ wa Ũira wa 11):—
GSAM 359Nyũmba ya Ũgima Ĩgĩkĩrwo
GSAM 359.3“Nĩndonire atĩ twagĩrĩirwo nĩ kũgĩa na nyũmba ya kwamũkĩra arĩa marĩ na mathĩna, na arĩa makwenda kũmenya ũrĩa maagĩrĩirwo gũcungagĩra miĩrĩ yao nĩgeetha matigakinywo nĩ mwarimo....
GSAM 359.4“Arĩa matetĩkĩtie Ngai makĩũka kũrĩ kĩaro kĩĩtĩĩkĩire kũhonia mwarimo, na gĩtongoragwo nĩ aganga arĩa me menyereri a Thabatũ, magaarehwo o narĩo thĩinĩ wa ũhoti wa ũhoro wa ma. Makĩmenyana na andũ aitũ na wĩtĩkio witũ wa ma, kĩrũgamo kĩao nĩkĩgaathira, na makĩigua ũhoro witũ na ngoro njega. Nĩ ũndũ wa kũigwo ũguo thĩinĩ wa ũhoti wa ũhoro wa ma, amwe aao matikahona mathĩĩna ma miĩrĩ yao tu, no nĩmagakora o na maguta ma kũhonia ngoro ciao irĩa irwarĩte nĩ ũndũ wa mehia.”
GSAM 359Kũmenyithia Matuĩka Matanakinya
GSAM 359.5“Ũgima wa arĩa arwaru ũkĩongerereka nĩ ũndũ wa ũrigitani wa ũũgĩ, nao makĩambĩrĩria kũkena muoyo, magĩtĩkĩra arĩa maatumĩte magĩcokerio ũgima. Ngoro ciao nĩciiyũrĩte nĩ gũcookeria ngaatho, na mbeũ njega ya ma nĩĩkoona handũ na ũhũthũ makĩria thĩinĩ wa ngoro icio, na hĩndĩ ĩngĩ nĩĩgũkũra, ĩmĩrĩre na ĩciarĩre Ngai riiri. Mũndũ ũmwe wa bata ũhonokio nĩagaakorwo wa bata makĩria ma mbeca ciothe ciarĩ cia kũambĩrĩria kĩaro gĩkĩ....
GSAM 359.6“Amwe arĩa magathiiĩ magĩcokerio ũgima, kana magĩteithio mũno, nĩmarĩgũtũma wĩtĩkio witũ ũmenyeke kũndũ kwerũ, na magĩtũma bendera ya ma ĩinũkio handũ harĩa gũtingĩahotekire gũkinya angĩkorwo kĩrũgamo gĩtamba kweherio meciria-inĩ nĩ ũndũ wa gũtũũra gatagatĩ ka andũ aitũ nĩguo magĩe na ũgima.”
GSAM 360.1Nĩgũtuĩkire nĩ gĩtĩkio kĩa andũ acio othe makoragĩte hamwe atĩ, rĩrĩa rĩa mbere rĩrĩa rĩgũtũma, kĩaro kĩa ũgima nĩkĩhingũrwo thĩinĩ wa kana hakuhĩ na Battle Creek, na kĩgĩe thĩinĩ wa ũtongoria wa aganga wa Daktari H. S. Lay, ũrĩa, igũrũ rĩa gĩthomo gĩake kĩa ũganga kĩa mbere, nĩaikarire makĩria ma mwaka ũmwe kũrĩ kĩaro kĩa mai kũu irathĩro nĩguo amenye njĩra cia kũhonia mwarimo na mai.
GSAM 360Handũ ha Kĩaro kĩa Ũgima Hagũrwo
GSAM 360.2Kũambĩrĩria kĩaro kĩa mũthenya ũcio kwonekaga ta wĩra mũnene; na angĩkorwo gũtirĩ ũira ũyũ wa kũheaga hinya kũhusu matuĩka, nĩgũgĩkorwo gũtindirĩka kũnyiita wĩra. No gũtindirĩka gũtirĩ, nĩmatukũ macio manini maathire thuutha wa kũmarĩka kwa kĩama mbere ya nyũmba nene ya Mũtui wa Ciira Graves, na ekari munani cia thĩ, handũ hake hagĩrĩire gũtũũra kũu West Battle Creek, hagũrwo. Kũu nyũmba-inĩ hĩndĩ ĩyo nĩhakĩĩkwo nyũmba ya kĩrĩko kĩa igũrũ rĩmwe na rĩngĩ nĩguo ũgĩe nyũmba cia kũogio. Thĩinĩ wa nyũmba ici nĩhakuurerwo Kĩaro kĩa Mathondeka ma Ũgima wa Mwĩrĩ.
GSAM 360.3Thĩinĩ wa Gũtuĩria na Mũmenyithania ya mweri wa 6, 19, 1866, nĩkwarutirwo mwĩtano wa mbere wa mbeca cia kĩaro kĩu. Thĩinĩ wa gĩcunjĩ kĩu kĩa ngathĩti, nĩkwandĩkĩtwo atĩ makanitha ma Battle Creek, Mich., na Olcott, N.Y., nĩmaandĩkĩire mbeca cia kĩaro kĩu mĩigana ya $2,625, kana migabano 105 ya $25 o mũgabo. Tondũ gĩcunjĩ kĩa bũrũri kĩa Michigan kĩatarĩ na watho wa gũthondeka kambuni ya gũtongoria ciikaro cia ũgima, indo ici nĩciaroragĩrĩirwo nĩ arĩa maabatarĩirwo kwa ihinda, nginya rĩrĩa gũthondeka kambuni kũgaakinyĩrĩrio.
GSAM 360Ngathĩti ya Ũgima Ĩambĩrĩrio
GSAM 360.4Mũthenya wa 1 wa mweri wa 8, atongoria nĩmambĩrĩirie o na gũcaba ngathĩti ya mweri ya ũgima, ĩrĩ na marũa 16 hamwe na gĩkũmba, ĩkĩoneka ta magazini. Ngathĩti ĩyo nĩyĩtwire Mũthondekania wa Ũgima wa Mwĩrĩ. Ngathĩti ĩno ĩgũthiĩ na mbere nginya ĩĩtwe Ũgima Mwega, na rĩu nĩyo ngathĩti ya ũgima ĩrĩa ĩtongoretie thĩ yothe. Ngathĩti ĩno ĩtĩĩgaga ũgima na mĩbango ya ũtiganĩri, na ĩgĩakoragwo o na ta njĩra ya kũmenyithia kĩaro kĩa ũgima, kĩrĩa kĩahingũrĩirwo arwaru na arĩa maikaraga kũu mweri wa 9, 5, 1866. Nĩ ũguo kĩaro gĩkĩ nĩkĩagurĩtwo, gĩthondekwo na gĩtangĩka wĩra-inĩ mĩeri ĩna ĩtanathira kuuma rĩrĩa ũhoro ũcio warĩ wa mbere kũmenyithio kũrĩ andũ aitũ; na mbeca cia kĩaro nĩciaandĩkĩirwo $11,000, na nyingĩ yacio nĩyarĩ ĩheirwo.
GSAM 361Kambuni ya Ũganga Ĩgĩthondekwo
GSAM 361.1Ihinda rĩa mbeho rĩa 1866-67, watho nĩwathondekirwo nĩ Kĩama kĩa Gũthondeka Mawatho kĩa Michigan, ũrĩa wetĩkĩrĩtie gũthondekwo kwa kambuni ya gũtongoria kĩaro kĩa ũgima. Mweri wa gatano 17, 1867, nĩgũtũĩkire gĩtumo kĩu, mawatho ma kambuni magĩtũĩkio, na thĩ na indo ingĩ magĩheirwo arĩa maatuĩrwo atongoria nĩ andũ. Mbeca ciothe ciandĩkĩirwo nginya mũthenya ũcio ciarĩ $26,100; na $18,264.87 nĩciarĩ ciheirwo. Kĩaro gĩkĩ kĩarĩ na gĩkundi kĩa aganga na ateithia arĩa marĩ na ũhoti, na nyũmba ciarĩ hakuhĩ kũiyũrwo nĩ arwaru, na amwe aao nĩmaarĩĩtĩire wĩtĩkio witũ, makĩmenya andũ aitũ na ma thuutha wa gũũka kĩaroinĩ.
GSAM 361Nguo cia Kũmenyerera Ũgima
GSAM 361.2Thĩinĩ wa mahinda mothe na mabũrũri mothe, ngoro ya mũndũ nĩĩtĩkĩragia ũtongoria wa thĩ, hamwe na mwĩgaatho waguo wa muoyo, ũkĩĩgu waguo na mĩtugo yaguo ya nguo. Mwaka wa 1863, bũrũri-inĩ witũ, rĩrĩa ũhoro wa ũgima na nguo waaguũrĩirio Mũtumia wa White, ndwarĩ mwanya, ta ũrĩa kwonĩkire na kũũmerwo nĩ atumia kũrũmĩrĩra mĩtugo ya hĩnda ĩyo ya kũambĩra nguo ciarĩ na mĩtĩ ya mĩkĩĩra, ciarĩ nene mũno nginya amwe makonekana ta marĩ gũthiĩ thĩinĩ wa kĩroma kĩgũrũkĩte. Ihinda rĩrĩ o rĩmwe, mĩtugo ĩngĩ igĩrĩ ya nguo nĩĩingĩrire, na ĩgĩtũma andũ maarĩrĩrie ũhoro ũcio mũno. Kũmenyithia kũgũrũ kwa mĩtugo ĩyo nĩkũgũteithia mũthomi kũmenya wega ũira ũrĩa Mũtumia wa White aheanire kũhusu nguo, ũrĩa ũrĩ thĩinĩ wa Ũira wa Kanitha wa 10.
GSAM 362Mĩtugo ya Nguo Ĩkĩrĩtie Mĩhaka Nĩĩkaanĩtwo
GSAM 362.1Mũtugo wa mbere ũrĩa wakĩrĩtie mũhaka warĩ wa kũambĩra nguo ĩrĩ na mũrigi wa thuutha, kana gĩthii, kuuma inci ikũmi nginya nuthu ya yadi kana makĩria, ta ũrĩa mũambĩri aakwendaga. Nguo ici ciarĩ cia kũrekerwo nĩciũgũrũke thĩ, na athuri makĩĩta “athambagia njĩra.” Mũtugo wa keerĩ warĩ wa kũũrĩrĩria ũyũ, na warĩ wa nguo ĩfanaga mũno na ĩrĩa athuri maambagĩraga. Mũtugo ũyũ nĩwaamũkĩirwo nĩ arĩa maarũmĩrĩire Mũirĩtu Bloomer, na nĩ ũndũ ũcio wetagwo “nguo ya bloomer.” Mĩtugo ĩgĩcooka ĩgũrũrwo rĩĩtwa ĩkĩĩtwa “Nguo ya Amerika.” Makĩama nĩciathondekagwo handũ na handũ nĩ arĩa maathomithagĩrĩria mĩtugo ĩyo, na aarĩ a Ithe witũ aingĩ nĩmeendaga kũmĩĩkĩra. Amwe nĩmaamĩĩkĩrire.
GSAM 362Ũira kũhusu Ũhoro wa Nguo
GSAM 362.2Kũhusu ũrĩa Mũtumia wa White aaguĩrĩire kũhusu ũhoro wa nguo, nĩngũandĩka ndambo nini kuuma Ũira wa 11:—
GSAM 362.3“Andũ a Ngai arĩa marĩ a wĩhokeku nĩmo ũtheri wa thĩ na munyu wa thĩ, na magĩrĩirwo nĩ kũririkanaga hĩndĩ ciothe atĩ ũtongoria wao nĩ wa bata. Mangĩgũrũrania nguo ndaihu mũno na ĩrĩa nguhĩ mũno, nĩmangĩthũkia ũtongoria wao mũno. Arĩa matetĩkĩtie Ngai, arĩa andũ a Ngai marĩ na wĩra wa kũmateithia na kũgeria kũmarehe kũrĩ Gatũrũme ka Ngai, nĩmagatharimĩrĩrio. Mathondeko maingĩ no mathondekwo thĩinĩ wa nguo cia atumia kũhũthĩrĩria ũgima, gũtirĩ gũtũma mũgũrũko mũnene ũgatharimĩria ũrĩa ũrĩaona.
GSAM 362Nguo ya Mathondeka
GSAM 362.4“Mwĩrĩ ndũgĩrĩirwo gũhinyĩrĩrio o na hanini nĩ koseti kana tũcunjĩ tũrĩa tũũmũ twa kanua ka ngume. Nguo ĩgĩrĩirwo gũkorwo ĩrĩ njũhũrũ biũ nĩguo mahũri na ngoro irutage wĩra wega na ũgima. Nguo ĩgĩrĩirwo gũkinya thĩ hanini ya mwena wa igũrũ wa kĩratũ kĩraihu, no ĩgĩe nguhĩ ya kũigana nĩguo ĩgũrũke ũũru wa njĩra na wa njĩra cia itũũra, gũtirĩ kũinũka na guoko. Nguo nguhĩ makĩria ya ĩyo nĩĩgaakorwo ĩega, ĩhũthĩrĩre na ĩgĩe ya ũgima kũrĩ atumia rĩrĩa marĩ wĩra-inĩ wa nyũmba, na mũno kũrĩ arĩa marĩ na wĩra wa kũhandũka nja.
GSAM 363Mwĩrĩ Ũgĩrĩirwo Kũambĩrwo o Ũndũ Ũmwe
GSAM 363.1“O na ũraha wa nguo ũngĩkorwo ũrĩ atĩa, maguru mao magĩrĩirwo nĩ kũambĩrwo wega ta maguru ma athuri. Ũguo no ũikwe na njĩra ya kũambĩra thuruarĩ ĩrĩ na nguo ya thĩinĩ, ĩcokanĩtio na mũkwa na ĩohwo thiũrũrũ wa thũng'wa, kana ĩthondekwo ĩrĩ nene na ĩkĩnyihaga mwena wa thĩ. Nayo ĩgĩrĩirwo gũkorwo ĩrĩ ndaihu nginya ĩkinye kĩratũ-inĩ. Maguru na thũng'wa icio ciambĩrwo nĩciigiragĩra rũhuho. Maguru na thũng'wa ingĩikaragwo na thayũ na nguo ya ũrugarĩ, thakame nĩĩgayanagĩrĩria, na ĩgũikara ĩtheru na ya ũgima, tondũ ndĩĩgwatagwo nĩ mbeho kana gũtirĩkwo gũthiĩ na njĩra yayo ya mwĩrĩ.”
GSAM 363.2Ũraha wa nguo ĩno nĩwaheanirwo ta gĩtigĩra kĩega gatagatĩ ka nguo ĩrĩ na mũrigi wa thuutha na nguo ya Amerika. Gũtirĩ kwarĩ kũugwo atĩ mũndũ o wothe no nginya aambĩre ĩyo, no nĩkwarĩ kũugwo atĩ matikagĩrĩire njĩra ĩgathira ũtongoria wao na ĩgatharimĩria arĩa maagĩrĩirwo gũteithia. Gũtirĩ kwarĩ kũugwo atĩ no nginya maambĩre thũng'wa ciao ũrĩa ũyũ waandĩkĩtwo, no atĩ no ũikwo ũguo. Angĩhota kũhota ũndũ ũcio na njĩra ĩngĩ, ta nguo ndaihu cia thĩinĩ na mĩgũrũ ya kũruka, nĩgaakorwo kũgananĩire mũno na ũira ũcio.
GSAM 363Maũndũ Matano ma Bata kũrĩ Nguo ya Ũgima
GSAM 363.3Nĩgaakorwo kwonĩkire atĩ mũtugo wa nguo ũrĩa warĩ wĩtĩkĩrĩtwo nĩũrĩ na maũndũ matano ma bata kũrĩ nguo ya ũgima, marĩ maya:—
GSAM 363.41. Kũreka koseti na ũndũ o wothe wa gũhinyĩrĩria njohero.
GSAM 363.52. Kũreka mĩkwa yothe ya moko kana mĩgũrũ ĩngĩhĩndĩrĩria gũthambũka kwa thakame.
GSAM 364.13. Kũambĩra icunjĩ ciothe cia mwĩrĩ o ũndũ ũmwe, mũno maguru na thũng'wa.
GSAM 364.24. Kũanĩkĩria nguo kuuma ciande-inĩ, na gũtirĩ hĩndĩ gũcĩreka cianĩrĩire njohero-inĩ na mĩkwa.
GSAM 364.35. Ũraha wa nguo.
GSAM 364.4Maũndũ mane ma mbere nĩmamenyithagĩrĩrio rĩu nĩ mũganga o wothe ũrĩ na ũmenyo, na kũhusu rĩa gatano, mũrigi na nguo nguhĩ mũno nĩmarekwo ciothe.
GSAM 364Mũtumia Jenness-Miller kũhusu Nguo
GSAM 364.5Mwaka wa 1890, Mũtumia Jenness-Miller wa New York, thĩinĩ wa ngathĩti ya nguo ya ũgima ĩrĩa yarĩ ya ũmenyo mũnene wa ihinda rĩu, nĩamenyithirie atumia mathiĩ makĩnyiihia ũraha wa nguo ciao kahora kahora, matikagũrũka na ihenya, nginya magĩkinya hakuhĩ na mwena wa igũrũ wa kĩratũ kĩraihu kĩa mũtumia,—ũraha o ũrĩa Ũira wa 11 waamenyithirie.
GSAM 364Kũtĩkĩrĩria kwa Daktari Trall
GSAM 364.6Mwaka wa 1868, nĩkwarĩkanĩtwo atĩ Daktari R. T. Trall, wa Koleji ya Ũganga wa Ũtheru ya Florence Heights, N.J., ahe marutani ma wiki ĩmwe kũrĩ ahunjia aitũ kũu Battle Creek, Mich., mũthia wa mweri wa gatano. Thĩinĩ wa kĩrĩko kĩu, daktari nĩaikarire kũrĩ Mũthuri White. Mũtumia wa White ndaathĩĩaga marutani macio, no tondũ daktari nĩathiiaga rũgendo o mũthenya na ngaari ya mbarathi hamwe na Mũthuri White na mũtumia wake hamwe na Mũthuri J. N. Andrews, nĩkwamenyekire atĩ no aigue meciria make kũhusu ũtheru wa mwĩrĩ, mwarimo na maũndũ marĩa maũrehaga, matuĩka ma ndawa, na maũndũ mangĩ. Nĩaaragia tu ũrĩa aaguĩrĩire kĩonekinĩ, no ndaarĩĩkaga kũmenyithia kũrĩa aatũire ũmenyo ũcio. Daktari nĩoigire atĩ ũmenyo wa ũganga nĩũgananĩire na meciria marĩa aaugĩte. Mũthuri Andrews nĩandũĩrĩire atĩ rĩrĩa maamarĩkire kũaria mũthenya wa keerĩ, daktari nĩoririe Mũtumia wa White kũrĩa aathomete ũganga. Nĩatungũire rĩrĩa aamenyire atĩ ndaarĩ athomete maũndũ macio, no aamuheire matuĩka ma ũrĩa aaguĩrĩire kũu Ostego, Mich., 6/6/1863. Nĩamũheire mwĩhoko atĩ meciria make mothe nĩmarĩ kũgananĩra mũno na ũmenyo wa mwĩrĩ na ũtheru, na kũhusu maũndũ maingĩ nĩaathiĩte kũraya makĩria ma ũrĩa we mwene aathiĩte. Thuutha wa mĩthenya itano ya gũthiĩ na kũaria ũguo, daktari nĩendire kũmenya kũrĩ Mũthuri White nĩkĩ aatumĩtwo kũreka koleji yake nĩguo ahunjie ahunjia kũu Battle Creek. Akĩuga atĩ, “Mũtumia wa White nĩakinyĩte kũheana ũrutani wa ũtheru wa mwĩrĩ ũrĩa ũkwagĩrĩire ta niĩ.”
GSAM 365Ũmenyo wa Ũganga Nĩũtĩkĩrĩria
GSAM 365.1Ciandĩko ciake nyingĩ kũhusu mĩtĩmi yothe ya ũtheru wa mwĩrĩ wa wĩra nĩciarĩ mbere ya andũ kwa mĩaka, na nyingi yacio rĩu nĩciiganĩĩtwo thĩinĩ wa ibuku rĩĩtwa Ũtiganĩri wa Gikristo na Ũtheru wa Bibilia. Amwe a aganga arĩa maathomete mũno nĩmaheanĩte ũira, thuutha wa kũgeria ciandĩko ici wega, atĩ ũmenyo wa ũganga nĩũgananĩire kũna kũna na ciandĩko ici. Kũrĩ we, ciandĩko ici ti matuĩka ma gũthoma, no nĩ kũandĩka ũrĩa Mwathani amũguũrĩire kĩonekinĩ.
GSAM 365Ũira wa Daktari Kellogg
GSAM 365.2Ta ũira wa kũmenyithia ũrĩa ũguũrĩri wa ũmenyo wa ũganga ũgananĩire na ũrĩa Mũtumia wa White aaguũrĩirio kĩonekinĩ mwaka wa 1863, nĩngũoya ciugo kuuma kĩambĩrĩria kĩa Ũtiganĩri wa Gikristo, ciandĩkĩtwo nĩ J. H. Kellogg, M.D., ũrĩa ũrĩ mũtongoria wa kĩaro kĩa ũgima kĩa Battle Creek, Mich., kĩrĩa kĩaamenyekire thĩ yothe. Akĩuga atĩ:—
GSAM 365.3“1. Rĩrĩa ciandĩko iria ciagwetwo ciambĩrĩire kũoneka, ũhoro wa ũgima wa mwĩrĩ nĩwarĩ warekwo hakuhĩ kũna kũna, ti nĩ andũ arĩa ciandĩkĩirwo tu, no o na nĩ thĩ yothe.
GSAM 365.4“2. Arĩa manini maamenyithagia atĩ kwagĩrĩire mathondeko ma mĩtugo ya mwĩrĩ, nĩmaambanĩrĩire ũrutani wa mĩtugo ya ma na mahĩtia makũrũ na maonekaga, na hĩndĩ ĩngĩ ma gũtharimĩria.
GSAM 366.1“3. Gũtirĩ handũ kana mũndũ waarutire mũbango wa maũndũ ma ũtheru wa mwĩrĩ, ũrĩa wambanĩire wega, ũtarĩ na mahĩtia maonekaga, na ũgananĩire na Bibilia hamwe na mĩbango ya ũkristiano.
GSAM 366.2“Thĩinĩ wa mĩrĩmo ĩno, ciandĩko iria ciagwetwo nĩciambĩrĩire kũoneka. Mĩbango ĩrĩa yaarutirwo ndĩĩkagĩrĩrio nĩ ũhoti wa ũmenyo, no nĩyareirwo na njĩra yũhũrũ na ya ma nĩ mũndũ ũtarĩĩkagĩrĩria kwĩgĩa na ũmenyo wa ũmenyo, no ũkiuga atĩ aandĩkaga na ũteithio na ũhoti wa ũtheri wa Ngai.
GSAM 366Mĩbango Nĩĩgeretio na Ihinda
GSAM 366.3“Mĩbango ĩrĩa yaaheanirwo thĩinĩ wa maũndũ marĩa ma mwanya ta macio, na ĩkĩgweterwo ũhoro wa magegania ta ũcio, nĩĩhĩtũkĩte atĩa kĩgeranio kĩa ihinda na maũndũ marĩa andũ meyoneire? Kĩu nĩ kĩũria kĩrĩa no kĩũrio na kĩhooto. Ũcookio wakĩo ũrĩ thĩinĩ wa maũndũ marĩa mangĩgerio mũno. Mĩbango ĩrĩa mĩaka mĩrongo ĩĩrĩ na ĩtano ĩhĩtũku nĩĩarekanĩtwo kana ĩgĩtũrwo ya gũcũrũrwo, nĩĩtũire njĩra yayo kũrĩ andũ na nĩĩtĩkĩrĩtwo, nginya thĩ ĩkariganĩrwo biũ atĩ mbere ndĩĩtĩkĩrĩtwo ũguo. Kũguũrĩra kũhũthĩrĩria kwa ũmenyo na kũmenya maũndũ ma tene rĩngĩ nĩkongerete ũira wa gũtĩkĩrĩria, nginya rĩu mũbango o wothe waamenyithirwo makĩria ma mĩaka mĩrongo ĩĩrĩ na ĩtano ĩhĩtũku nĩwongereirwo hinya mũno nĩ ũira wa ũmenyo.”
GSAM 366Ũira wa Kuuma kwa Cioneki Kũrĩ Ngai
GSAM 366.4“Ti-itherũ ũndũ ũyũ no mũhaka wonwo ũrĩ wa kũgegania, na ũkĩheana ũira ũtarĩ na nganja wa ũmenyo na ũtongoria wa Ngai: gatagatĩ ka morutani matanyitwo wega na makĩgarũrana, marĩa merutanagia na hinya wa ũmenyo wa ũtuĩria na wa maũndũ marĩa meyonete, no makĩhingwo nĩ meciiria ma kũringĩra mĩhaka, na magĩtũma matige kũgĩa na hinya wa gwĩka wega nĩ ũndũ wa gũtukanĩrĩrio na mahĩtia maingĩ,—no mũhaka gwĩtĩkĩrwo atĩ nĩ ũndũ wa mwanya mũno kuona mũndũ ũtarĩ wetĩĩte ũmenyo wa ũtuĩria kana ũthomu mũingĩ akĩhota kũngania mawatho ma ũtheru na ũgima wa mwĩrĩ, oimĩte thĩinĩ wa mĩhianano ya meciiria matarĩ na mũbango na matukanĩirio na mahĩtia, marĩa maarutĩtwo nĩ aandĩki na aacirĩria anini a maũndũ ma ũgima wa mwĩrĩ. Mawatho macio nĩmakwatanĩte wega, makarũmĩrĩrana na makĩgĩa na ma mũno, o nginya ngarario, ũtuĩria, maũndũ marĩa maavumbũrĩtwo, na maũndũ marĩa monetwo mĩaka mĩrongo ĩĩrĩ na ĩtano matigĩtũmĩte watho o na ũmwe ũgwe; macio mothe nĩmatũmĩte morutani marĩa maarutanagwo maheeo hinya.” Riandĩkĩtwo, “Battle Creek, Mich., 1890.”
GSAM 367Kĩikaro kĩa Ũgima wa Mwĩrĩ Gĩgĩtandahio
GSAM 367.1Rĩrĩa kĩikaro kĩarĩ gĩtongooretwo nĩ J. H. Kellogg, M.D., ũrĩa wambĩrĩirie wĩra kuo arĩ ndagĩtarĩ mũnene mwaka wa 1876, nĩkuonekire atĩ arĩa maabataraga kũhonio maarĩ aingĩ mũno, o nginya ihinda rĩa kũmera rĩa mwaka wa 1877 hakĩbatarika handũ hangĩ ha kũmaiga. Mwaka wa 1876 rĩĩtwa rĩa kĩikaro nĩrĩagarũrirwo kuuma Kĩikaro kĩa Mathondeka ma Ũgima wa Mwĩrĩ rĩgĩtuĩka Kĩikaro kĩa Ũhonania na Ũthĩnjĩri wa Arũaru, na mwaka wa 1878 nyũmba nene njerũ ĩgĩakwo.
GSAM 367.2Nyũmba ĩyo yarĩ ya futi 136 x 46, na yarĩ na magorofa mana igũrũ rĩa gĩcunjĩ kĩrĩa kĩarĩ thĩ ya tĩĩri. Yothe nĩyarehagĩrwo ũrugarĩ nĩ mũhũke, na ĩkĩheo ũtheri nĩ gathi. Kahinda kanini thuutha wa kũhingũrwo kwayo, nĩyarĩ hakuhĩ kũiyũra arũaru na ageni.
GSAM 367.3O nginya ihinda rĩu, ũrĩa warathĩtwo mwaka wa 1866 nĩ ũira wa Mũtumia wa White ũkoniĩ kĩikaro kĩu nĩwahingĩte na njĩra ya kuonwo mũno. Andũ aingĩ a makũmi maingĩ nĩmetĩkĩtie ũtheri wa Ũhoro wa ma wa ihinda rĩrĩ; maarĩ andũ arĩa maambĩrĩirie kũmenya mũingĩ ũyũ rĩrĩa mookire kĩikaro-inĩ kĩu magĩcaria ũgima wa mwĩrĩ.
GSAM 367Handũ ha Kũhurũka na Kũhonio ka Gĩthaka-inĩ
GSAM 367.4Thĩinĩ wa Marũũri ma Mahinda wa mũthenya wa 22 wa mweri wa ikũmi na ũmwe, 1877, M. G. Kellogg, M.D., mũrũ wa ithe wa J. H. Kellogg no matarĩ a nyina ũmwe, nĩamenyithanirie atĩ nĩonete kĩwanja rũteere-inĩ rwa Kĩrĩma kĩa Howell, mairo igĩrĩ na nuthu mwena wa gathigathini na irathĩro kuuma St. Helena, kaũndĩ-inĩ ya Napa, California. Nĩekũhĩrĩirie gwaka nyũmba ĩĩtagwo “Handũ ha Kũhurũka na Kũhonio ka Gĩthaka-inĩ,” hakuhĩ na Crystal Springs. Ihinda rĩa heho rĩa 1877-78 nĩhaakirwo nyũmba, nayo ĩgĩhingũrwo nĩguo arũaru mahonagĩrio kuo mwena wa mbere wa mwaka wa 1878. Handũ haha ha kũhurũka na kũhonio, o ta kĩikaro kĩrĩa kĩagwatĩrĩire gwambĩrĩrio kwaho, kĩikaro kĩa ũgima wa mwĩrĩ kĩa Battle Creek, nĩhakwongerekete na nĩhatuĩkĩte o na handũ harĩa andũ aingĩ mũno mamanyĩrĩire na makĩamũkĩra Ndũmĩrĩri.
GSAM 368Gathĩti ka Ũgima wa Mwĩrĩ ka Pacific
GSAM 368.1Ihinda rĩa riũa rĩa mwaka wa 1885 nĩrĩarĩ ihinda rĩa maũndũ maingĩ ma gũthiĩ na mbere thĩinĩ wa wĩra wa Ndũmĩrĩri ya mũraika wa gatatũ. Mũthenya wa 1 wa mweri wa gatano, Handũ ha Kũhurũka na Kũhonio ka Gĩthaka-inĩ kũu St. Helena nĩheekirwo thĩ ya ũtongoria wa ũhonania wa ndagĩtarĩ wathomete na akĩrĩkia gĩthomo kĩake kĩrĩa kĩaringĩire. Mweri wa gatandatũ nĩkwambĩrĩirio kũruta Gathĩti ka Ũgima wa Mwĩrĩ ka Pacific na Mũmenyereri wa Kũĩgirĩrĩria o mĩeri ĩĩrĩ, rĩarĩ gathĩti ka mĩena 24 karĩ gathondekagwo na gũtongorio nĩ Mũthuri J. H. Waggoner. Nĩ ũndũ wa njĩra ici, kĩikaro kĩa ũgima wa mwĩrĩ nĩkĩagĩire na muoyo mwerũ; handũ ha kũũragwo mbeeca o ta mĩaka ya mbere, gĩkĩambĩrĩria kuona uumithio wa kuuma $2,000 nginya $4,000 o mwaka, thuutha wa kũrĩha mahũthĩro mothe. O nginya mwaka ũrĩa wathirire mweri wa kana, 1891, uumithio ũcio ũkĩrenga $12,000.
GSAM 368.2Mũcemanio-inĩ wa Kĩama kĩa Handũ ha Kũhurũka na Kũhonio ka Gĩthaka-inĩ, kũu St. Helena, mwaka wa 1887, ũhoro ũyũ ũkoniĩ mbeeca cia kĩikaro nĩwamenyithanirio: Mũthenya wa 1 wa mweri wa gatano, 1885, thogora wa indo cia kĩikaro thuutha wa kweheria thiirĩ wothe warĩ o $5,322.76, kana $2,547.24 thĩ ya mbeeca ciothe cia mĩgabo ĩrĩa yendĩtio nginya mũthenya ũcio. Na ciugo ingĩ, kĩikaro nĩkĩarĩte mbeeca ciothe iria kĩonete hamwe na $2,547.24 cia mũtaji wakĩo. Mũthenya wa 1 wa mweri wa kana, 1887, thogora wa kĩikaro thuutha wa kweheria thiirĩ ciakĩo ciothe warĩ $21,372.64, nĩ kuuga kwongerereka na $16,049.88 thĩinĩ wa mĩeri mĩrongo ĩĩrĩ na ĩtatũ. Thĩinĩ wa mbeeca icio, mĩgabo yarĩ ĩgũrĩtwo ya $5,280, na kĩikaro kĩarĩ kĩaheo iheo cia $2,497.60; kwoguo wĩra wa kĩikaro mwene warĩ ũreethe uumithio wa $8,272.28 thuutha wa mahũthĩro mothe. Ihinda-inĩ rĩu Gathĩti ka Ũgima wa Mwĩrĩ ka Pacific nĩkambĩrĩirie kũrutagwo o mweri karĩ na mĩena 32 na gĩthathi, na kakĩoneka karĩ na bata makĩria wa gũthiithia na mbere maũndũ na mawatho ma kĩikaro.
GSAM 369Wĩra wa Ũtugi
GSAM 369.1Thĩinĩ wa Mũmĩceni wa Ũhonania wa mweri wa mbere, 1891, Ndagĩtarĩ J. H. Kellogg, akĩaria ũhoro wa Kĩikaro kĩa Ũgima wa Mwĩrĩ kĩa Battle Creek, nĩaugire atĩ:—
GSAM 369.2“Ũhonania wa ũtugi ũrĩa ũheanĩtwo thĩinĩ wa mĩaka mĩrongo ĩĩrĩ na ĩtano ĩrĩa kĩikaro gĩkorĩtwo kĩrĩ kuo nĩũrĩ na thogora ũrĩ makĩria mũno ma $100,000, maita maingĩ makĩria ma mũtaji ũrĩa waheanĩtwo o mbere.
GSAM 369.3“O na makĩria ma wĩra wa ũtugi ũrĩa ũgwetĩtwo, kĩikaro nĩgĩtũmĩte arutani a ciugo, arwarithia, arutani a thukuru cia kũruga irio, na andũ angĩ marĩa marutĩtwo wĩra wa mĩthemba ĩtarĩ ĩmwe ya ũmĩceni.”
GSAM 369Gũthaithana nĩ Ũndũ wa Ciana cia Ndigwa
GSAM 369.4Kũu Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe, mũthenya wa 8 wa mweri wa gatatũ, 1891, Ndagĩtarĩ Kellogg nĩathaithanire na kĩyo kĩnene nĩ ũndũ wa ciana cia ndigwa. Nĩaugire atĩ: “Nĩndĩĩonete ndĩ mũthuure ndĩ ‘mũrũgamĩrĩri wa andũ othe,’ na nĩngũrũgamĩrĩra arĩa matarĩ na mũndũ wa kũmarũgamĩrĩra—ciana cia ndigwa, iria itarĩ na mũndũ wa kũcimenyerera.”
GSAM 369Kĩheo kĩa $30,000 kĩa Mũtumia wa Haskell
GSAM 369.5Thĩinĩ wa Mũmĩceni wa Bũrũri Witũ wa mweri wa mbere, 1892, nĩkwathaithanirwo na hinya nĩ ũndũ wa mbeeca cia gũthondekera ciana cia ndigwa mũciĩ. Gathĩti-inĩ kau kwarĩ marĩĩtwa ma arĩa meranĩire kuheana mbeeca cia mũciĩ ũcio, ciothe igĩtuĩka $17,716—arĩa maathingataga wĩra ũcio makĩona mbeeca icio irĩ nini mũno harĩ wĩra mũnene ũguo, nĩ ũndũ ũcio magĩĩtigĩra atĩ gwĩka wĩra ũcio gũgũcererwo. No Ũrĩa wonaga mũthia kuuma wambĩrĩria, na ũrĩa ũrĩ na “ng'ombe iria irĩ irĩma-inĩ ngiri,” nĩabangire maũndũ o nginya mũtumia mũtongu ũtarĩ wa wĩtĩkio witũ, Mũtumia Caroline E. Haskell, wa Chicago, mũtumia wa ndigwa wa Mũthuri Frederick Haskell, rĩrĩa aiguire ũhoro wa wĩra ũyũ wa ũtugi ũrĩa waciragĩrĩrwo, o rĩmwe agĩhe kĩama kĩa ũaki $30,000. Eendire o atĩ mbeeca icio ciothe ihũthĩrwo gwaka mũciĩ wa ciana cia ndigwa kũringana na mĩbango ĩrĩa yamĩtwo mbere, atĩ mũciĩ ũcio ũtongoragio na ngoro nene na ya ũtugi, na atĩ kĩikaro kĩu gĩĩtagwo Mũciĩ wa Kũririkana Haskell, nĩguo mũthuuri wake ũrĩa wakuĩte aririkanagwo.
GSAM 370.1Na mbeeca icio ciaheanĩtwo ũguo, Kĩama kĩa Ũmĩceni wa Ũhonania na Ũtugi nĩkĩahotire gwaka na kũhingũra nyũmba ĩyo ĩtuĩke mũciĩ wa ciana cia ndigwa thĩinĩ wa mwaka ũcio. Nyũmba ĩyo nĩyaamũrirwo Ngai mũthenya wa 25 wa mweri wa mbere, 1894. Ihinda inene kuuma mũthenya ũcio, andũ a mũciĩ ũcio, arĩa maarĩ ciana cia ndigwa, ateithĩrĩria na arutani, makoragwo marĩ ta andũ igana rĩmwe.
GSAM 370Mũciĩ wa Kũririkana James White
GSAM 370.2O na makĩria ma kũmenyerera na gũteithia ciana ici cia ndigwa, kĩama gĩkĩ nĩgĩtongoragia kĩikaro kĩngĩ kĩa ũtugi, gĩĩtagwo Mũciĩ wa Kũririkana James White, harĩa andũ makĩria ma mĩrongo ĩĩrĩ arĩa akũrũ na matarĩ na mĩciĩ mamenyagĩrĩrwo na makĩheo ũhurũko.
GSAM 370Amĩceni a Ũhonania
GSAM 370.3Thĩinĩ wa mũthemba ũyũ wa wĩra, nĩkwagĩirwo na gũthiĩ na mbere kũngĩ kwa hinya rĩrĩa gũthomithia amĩceni a ũhonania kwambĩrĩirio. Akĩgooca kĩyo gĩkĩ kĩa kũnengera andũ ũtũũro mwega makĩria, Mũtumia wa White, akĩandĩka arĩ Preston, Australia, mũthenya wa 16 wa mweri wa kenda, 1892, nĩaugire atĩ:—
GSAM 370.4“Nĩngĩenda andũ igana rĩmwe makorwo magĩthomithĩrwo harĩa rĩu harĩ na ũmwe. Nĩ ũguo kwagĩrĩirwo gũkorwo. O arũme o atumia no magĩe na bata makĩria marĩ amĩceni a ũhonania gũkĩra marĩ amĩceni matarĩ na gĩthomo kĩa ũhonania.”
GSAM 370.5Mũigana wa arĩa mathomaga nĩguo meteeharie gũtungata wĩra ũyũ matũũro mao mothe nĩwongererekete mũno kuuma rĩrĩa ciugo icio ciandĩkirwo.
GSAM 370Kwongerereka kwa Wĩra wa Ũgima wa Mwĩrĩ
GSAM 370.6Thĩinĩ wa Mũmĩceni wa Ũhonania wa mweri wa mbere, 1894, harĩ ũhoro mũkuhĩ ũrĩa ũmenyithanagia maũndũ ma kũgegania makoniĩ kwongerereka kwa wĩra wa ũgima wa mwĩrĩ. Ũhoro ũcio ũugaga ũũ:
GSAM 371.1“Kĩikaro kĩa Mathondeka ma Ũgima wa Mwĩrĩ nĩkyambĩrĩirio mwaka wa 1866.... Nyũmba nini ya mbaũ nĩyagũrirwo; yarĩ nyũmba ya mũndũ ya gũtũũra handũ hega na harĩa hagĩrĩire ũgima wa mwĩrĩ, kũrĩa gũtũũgĩru kwa Battle Creek, ũmwe wa matũũra manene marĩa maakũraga kũu Michigan. Madagĩtarĩ eerĩ, ateithĩrĩria eerĩ a gũthambĩria arũaru, mũrwarithia ũmwe (ũtathomithĩtio), ateithĩrĩria atatũ kana ana, mũrũaru ũmwe, na mathĩna ma mĩthemba yothe, hamwe na wĩtĩkio mũnene wa ũrĩa kĩikaro gĩgũthiĩ na mbere na wa mawatho marĩa kĩambĩrĩirio nĩmo—ũguo nĩguo wĩra ũyũ wa rĩu wambĩrĩirie. Nĩkyamenyagwo ta Kĩikaro kĩa Mathondeka ma Ũgima wa Mwĩrĩ.
GSAM 371.2“Handũ harĩa nyũmba ĩrĩa nini ya mbere yarĩ, rĩu harĩ nyũmba ĩrĩ na ũraihu wa futi 312 na ũgari wa futi 100, na magorofa matandatũ. No ĩkĩre ageni magana matatũ, na nĩĩkĩrĩtwo indo ciothe iria ũmenyo wa ũtuĩria wa rĩu ũngĩruta cia kũmenyerera na gũcookeria arũaru ũgima wa mwĩrĩ. Madagĩtarĩ ikũmi, arĩa aingĩ ao marĩ athomi a maũndũ ma mwanya thĩinĩ wa wĩra wao, nĩo matũmĩte kĩrĩndĩ kĩa ũhonania. Arwarithia na ateithĩrĩria angĩ nĩmatũmĩte mũciĩ wa andũ makĩria ma magana matatũ; arĩa mookaga kũhonio kĩikaro-inĩ kĩu nĩoimaga o bũrũri thĩinĩ wa Mabũrũri Magwatanĩru ma Amerika, hamwe na ageni aingĩ a mabũrũri mangĩ. Mĩrango yakĩo ĩhingũkĩire mũmĩceni ihinda rĩothe, o wa bũrũri witũ o wa bũrũri ũngĩ, o wa rĩĩtwa rĩothe, na ti kaingĩ mũciĩ ũcio ũkoragwo ũtarĩ na mũgeni ũmwe kana makĩria a mũthemba ũcio.
GSAM 371Thibitarĩ ya Kĩikaro kĩa Ũgima wa Mwĩrĩ
GSAM 371.3“Thibitarĩ nĩyaakirwo mwaka wa 1888, ĩrĩ nyũmba ya futi 100 x 60 na magorofa matano. Magorofa matatũ ma igũrũ ma nyũmba ĩyo nĩmahũthagĩrwo nĩ gĩcunjĩ kĩa ũthĩnjĩri wa arũaru kĩa kĩikaro kĩa ũgima wa mwĩrĩ, tũnyũmba twa arũaru, na nyũmba cia kũraarĩra arũaru aingĩ. O na nyũmba cia kũrutĩra wĩra wa ũtugi wa kĩikaro nĩirĩ haha. Tũnyũmba tũnini mĩrongo ĩĩrĩ, tũrĩa tũmwe tuonagĩra ũrugarĩ kuuma kũrĩ mũhũke na ũtheri wa thitima o ta nyũmba ĩrĩa nene, nĩtũrigiicĩirie nyũmba ĩyo, na tũiyũrĩtwo nĩ arũaru kana arutwo. Thukuru ya gũthomithia arwarithia a ũmĩceni wa ũhonania nĩyambĩrĩirio mũthenya wa 1 wa mweri wa mũgwanja, 1884. Mĩeri ĩtandatũ ya mbere arutwo mĩrongo ĩtatũ na atano nĩmandĩkithirie.”
GSAM 372Ũrathi wa Aruti a Wĩra Magĩthiĩ Mabũrũri-inĩ
GSAM 372.1Akĩaria ũhoro wa kĩikaro kĩa ũgima wa mwĩrĩ kĩrĩa kĩrĩ St. Helena, California, Mũtumia wa White, thĩinĩ wa ũhoro aandĩkire arĩ Tramelan, Switzerland, mũthenya wa 6 wa mweri wa keerĩ, 1887, nĩoigaga atĩ:—
GSAM 372.2“Ngai nĩoigĩte atĩ andũ arĩa marutaga wĩra kĩikaro-inĩ gĩkĩ mangĩthiĩ na wĩnyihia na wathĩki, magĩĩka wendi wa Ngai, kĩikaro gĩkĩ no gĩtũũre na gĩthiĩ na mbere; na kuuma kuo no gũtũmwo amĩceni nĩguo marathime andũ angĩ na ũtheri ũrĩa Ngai amaheete. Na roho wa Jesũ, andũ acio nĩmakaananga mĩhianano ya ngai cia maheeni kũndũ kũrĩa gũtũũgĩru; nĩmakaanĩka wĩtĩkio wa maũndũ ma maheeni, na mahande ma, ũtheru na ũamũre harĩa rĩu hendagwo o ũhoro wa mahĩtia, kũhingĩria merirĩria ma mwĩrĩ, gũtaga kwĩgirĩrĩria, na ũũru.”
GSAM 372.3Nĩtũgweta ciugo ici tondũ nĩirĩ na hinya o ta ũcio harĩ ciikaro ingĩ ta ici.
GSAM 372Kũheeanwo kwa Kĩĩranĩro kĩa Ũgaacĩru Wĩra-inĩ wa Ũgima wa Mwĩrĩ
GSAM 372.4Thĩinĩ wa ũira wa mwanya ũrĩa waheirwo kanitha mwaka wa 1891, nĩtũthomaga atĩ: “Kĩrathimo kĩa Ngai nĩgĩgũkorwo harĩ o kĩyo kĩrĩa gĩkĩĩtwo gĩa kwĩmũkĩria wendi wa Mathondeka ma ũgima wa mwĩrĩ; nĩgũkorwo nĩmabataranĩtio kũndũ guothe. No mũhaka gũkorwo na kwĩmũkĩra rĩngĩ harĩ ũhoro ũyũ; nĩgũkorwo Ngai nĩabangĩte gwĩka maũndũ maingĩ na njĩra ĩno.”
GSAM 372Kwarĩnji ya Amerika ya Ũmĩceni wa Ũhonania
GSAM 372.5Kanini na kanini, ũtheri ũkoniĩ njĩra ya ũtaũku ya kũhonania mĩrimũ nĩwathiire na mbere, o nginya mweri wa gatandatũ, 1895, hakĩoneka bata wa kwambĩrĩria kĩikaro kĩa gĩthomo kĩa ũhonania. Nĩ ũndũ wa bata ũcio, Kwarĩnji ya Amerika ya Ũmĩceni wa Ũhonania nĩyambĩrĩirio na muoroto wa mwanya wa gũthomithia madagĩtarĩ marute wĩra thĩ ya Kĩama kĩa Ũmĩceni wa Ũhonania na Ũtugi kĩa Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja, thĩinĩ wa bũrũri witũ na mabũrũri mangĩ. Mĩcemanio ya kwambĩrĩria nĩyagĩirwo Battle Creek, mũthenya wa 30 wa mweri wa kenda, 1895, nayo kwarĩnji ĩgĩhingũrwo mũthenya ũrĩa warũmĩrĩire, mũthenya wa 1 wa mweri wa ikũmi, ĩrĩ na gĩathi kĩa arutwo mĩrongo ĩna.
GSAM 372.6Thĩinĩ wa kĩmenyithia kĩa kwarĩnji nĩtũthomaga atĩ:
GSAM 372.6“Kwarĩnji nĩyandĩkĩtwo kũu Chicago kũringana na mawatho ma bũrũri wa Illinois. Gĩthomo kĩayo nĩkĩgũkorwo kĩrĩ gĩkinyanĩru o ta kĩa thukuru iria njega mũno cia ũhonania thĩinĩ wa Mabũrũri Magwatanĩru ma Amerika. Gĩcunjĩ kĩa gĩthomo nĩkĩgũheanagwo Chicago, na kĩrĩa kĩngĩ kũu Battle Creek, Michigan.”
GSAM 373.1Ũkoniĩ arĩa meteeharagia wĩra wa ũmĩceni wa ũhonania, nĩtũthomaga ũhoro ũyũ thĩinĩ wa Mũmĩceni wa Ũhonania wa mweri wa kanana, 1895:
GSAM 373.1“Gĩathi kĩa arwarithia arĩa rĩu mathomithagio Thukuru-inĩ ya Gũthomithia Arwarithia ya Kĩikaro kĩa Ũgima wa Mwĩrĩ kĩa Battle Creek kĩrĩ na andũ makĩria ma 250; o ũmwe wao ũrĩa rĩu ũrĩ na ũhoti wa kũruta wĩra wa ũmĩceni wa ũhonania nĩaheirwo handũ ha gũtungata. Arwarithia nĩmabataranĩtio Gũcua-inĩ cia Iria rĩa Kũthini, India, Indies cia Ithũĩro, Amerika ya Kũthini; mĩrongo ĩĩrĩ na atano kana mĩrongo ĩtatũ nĩmabataranĩtio mabũrũri-inĩ ma Kũthini ma Mabũrũri Magwatanĩru ma Amerika, na angĩ matũũra-inĩ maitũ manene.”
GSAM 373Kwongerereka kwa Wĩra wa Ũmĩceni wa Ũhonania
GSAM 373.2Mũcemanio-inĩ wa kũrĩkia gĩthomo kĩa gĩathi kĩa Arwarithia a Ũmĩceni a Kĩikaro kĩa Ũgima wa Mwĩrĩ, ũrĩa wagĩirwo thĩinĩ wa Hema, mũthenya wa 5 wa mweri wa ikũmi na ũmwe, 1895, Ndagĩtarĩ Kellogg nĩaugire atĩ:—
GSAM 373.3“Mĩaka ikũmi na ĩĩrĩ mĩthiru, mũcemanio-inĩ ta ũyũ, arwarithia eerĩ nĩmaarĩkirie gĩthomo kiao. Ihinda-inĩ rĩa rĩu harĩ kĩrĩndĩ kĩa arwarithia gatagatĩ ka magana matatũ na magana mana. Kĩikaro-inĩ kĩa ũgima wa mwĩrĩ harĩ madagĩtarĩ ikũmi na kenda, na angĩ mĩrongo ĩĩrĩ na eerĩ ciikaro-inĩ ingĩ ta kĩu, iria ingĩ irĩ na ngwatanĩro nene kana nini na kĩikaro kĩa ũgima wa mwĩrĩ, na igĩtongooretwo nĩ Kĩama kĩa Ũmĩceni wa Ũhonania na Ũtugi. Arwarithia aitũ mĩrongo ĩtano na atatũ marĩ mabũrũri-inĩ matarĩ mamwe ma kũraya,—Sweden, Mexico ya Tene, Gold Coast ya Afrika, Australia, Afrika ya Kũthini, Denmark, India, New Zealand, Samoa, na Guiana ya Bũrĩtani. Rĩu harĩ arutwo mĩrongo ĩtandatũ na atatũ magĩthoma ũhonania. Mĩrongo ĩna na ũmwe ao marĩ haha, na mĩrongo ĩĩrĩ na eerĩ marĩ Yunibaciti ya Michigan na thukuru ingĩ. Arwarithia mĩrongo ĩĩrĩ na eerĩ nĩmakũrĩkia gĩthomo kiao haha ũtukũ ũyũ, marĩ meteeharĩtie biũ gũthiĩ marĩ arwarithia metĩkĩrĩtio.”
GSAM 373.4Tũngĩrũmĩrĩra kwongerereka kwa ciikaro ciitũ cia ũgima wa mwĩrĩ nginya mwaka wa 1902, nĩtũona atĩ Kĩikaro kĩa Ũgima wa Mwĩrĩ kĩa Battle Creek, hamwe na kwarĩnji yakĩo ya ũhonania na thukuru ya gũthomithia arwarithia, nĩkĩo kĩikaro kĩnene makĩria kĩa mũthemba ũcio thĩ yothe kĩrĩa kĩrĩ kĩa Etereri a Gũũka gwa Kristo a Mũthenya wa Mũgwanja.
GSAM 374Nyũmba Irĩa Nene Igĩcina
GSAM 374.1Ũtukũ wa mũthenya wa 18 wa mweri wa keerĩ, 1902, nyũmba ĩrĩa nene, hamwe na indo ciayo njega cia wĩra, na thibitarĩ ĩrĩa yarĩ na handũ hanene, nĩciacinirwo nĩ mwaki. Harĩ arũaru na ageni magana mana nyũmba-inĩ icio ihinda rĩu, no nĩ ũndũ wa kĩyo kĩa ũcamba kĩa madagĩtarĩ, arwarithia na ateithĩrĩria, hamwe na ũgitĩri wa mwanya wa Mwathani, andũ acio othe nĩmoimĩirio nyũmba-inĩ icio matarĩ na gũtihĩka kũnene.
GSAM 374Kĩikaro Kĩerũ kĩa Ũgima wa Mwĩrĩ
GSAM 374.2Nyũmba ĩngĩ nene makĩria na ĩrĩ na hinya makĩria gũkĩra ĩrĩa ya tene nĩĩakĩtwo handũ harĩa nyũmba iria cia tene ciarĩ. Ihiga rĩa koine rĩa nyũmba ĩno ya rĩu nĩrĩaigirwo mũthenya wa 12 wa mweri wa gatano, 1902, nayo nyũmba ĩgĩamũrirwo Ngai mũthenya wa 31 wa mweri wa gatano, 1903. Atongoria a kĩikaro moigaga ũhoro wa nyũmba ĩyo njerũ atĩ “ĩrĩ na hinya na ũtũũri o ũrĩa nyũmba ĩngĩhoteka gwakwo na kĩgera, mahiga, matubarĩ na thimiti.
GSAM 374.3“Indo cia wĩra cia kĩikaro, harĩ maũndũ mothe, nĩcio njerũ makĩria, ingĩkĩnyanĩra, ithere, ihũthĩke wega na irĩ na hinya iria ingĩoneka; na nĩgwĩtĩkĩtio atĩ, o ũrĩa kĩrĩ rĩu kĩrĩkĩtie, Kĩikaro kĩa Ũgima wa Mwĩrĩ kĩa Battle Creek nĩkĩheaga arũaru indo na maũndũ ma kũmateithia marĩa matarĩ na mangĩ makĩria mamo.
GSAM 374.4“Muoroto wa atongoria a kĩikaro ũkorĩtwo ũrĩ kũngania handũ hamwe na ũrĩa gwagĩrĩire, njĩra ciothe njerũ na indo cia kũhonania arũaru iria iĩkĩrĩtio thĩinĩ wa ũhonania wa ũtaũku, na gũhũthĩra njĩra icio na ũmenyereri na ũtaũku.”
GSAM 374Ciikaro Nyingĩ cia Ũgima wa Mwĩrĩ Ikaambĩrĩrio
GSAM 374.5Ũtheri ũrĩa ũmenyithĩtio mũingĩ ũyũ nĩ atĩ Mwathani endaga ciikaro nyingĩ cia ũgima wa mwĩrĩ itandũkĩte thĩ yothe, itarĩ nene mũno, handũ ha ciikaro itarĩ nyingĩ no irĩ nene mũno. Nĩtũkenete kuona atĩ kwambĩrĩirio kũhingũra ciikaro nini cia ũgima wa mwĩrĩ kũndũ gũtarĩ kũmwe thĩinĩ wa thĩ, makĩria mũno mĩaka-inĩ ĩno ikũmi mĩthiru. Thĩinĩ wa Ibuku rĩa Mwaka rĩa Kĩama Kĩnene kĩa Kanitha wa Thĩ Yothe rĩa 1904 harĩ orotha ya ciikaro ici nini irĩ makĩria ma mĩrongo ĩtano.
GSAM 375Orotha ya Ciikaro cia Ũgima wa Mwĩrĩ
GSAM 375.1O na gũkorwo kũheana ũhoro wa maũndũ marĩa maatũmire ciikaro ici ciambĩrĩrio no gũgĩe na bata, nĩ ũndũ wa handũ hanini ha kwandĩka, no tũiganĩrwo nĩ orotha ya mabũrũri marĩa irĩ, na mũigana wacio o bũrũri. Nĩtũona atĩ Mabũrũri Magwatanĩru ma Amerika harĩ 35; Bũrĩtani Nene, 3; Njamani, 1; Switzerland, 1; Denmark, 1; Norway, 1; Sweden, 1; Afrika ya Kũthini, 1; Australia, 2; New Zealand, 1; Gĩcua kĩa Samoa, 1; Mexico ya Tene, 1; India, 1; Japan, 1.
GSAM 375Orotha ya Nyũmba cia Ũhonania
GSAM 375.2O na makĩria ma ciikaro ici cia ũgima wa mwĩrĩ, harĩ nyũmba mĩrongo ĩĩrĩ na igĩrĩ cia ũhonania, ikũmi na mũgwanja ciacio irĩ thĩinĩ wa Mabũrũri Magwatanĩru ma Amerika; ĩmwe ĩrĩ Jaffa, ĩmwe ĩrĩ Jerusalemu, Palestina; ĩmwe ĩrĩ Guadalajara, Mexico ya Tene; ĩmwe ĩrĩ Kimberley, Afrika ya Kũthini; na ĩmwe ĩrĩ Rockhampton, Australia. O na makĩria ma icio harĩ nyũmba 26 cia kũrĩĩra irio itarĩ na nyama, harĩa andũ mangĩona irio ithere na njega harĩ ũgima wa mwĩrĩ, na o na makĩheeo gĩthomo kĩnini kana kĩnene kĩa njĩra ĩrĩa yagĩrĩire ya gũtũũra.
GSAM 375.3Mĩigana ĩno ĩkoniĩ gũthiĩ na mbere kwa mawatho ma Mathondeka ma ũgima wa mwĩrĩ nĩĩonania ũrĩa Mwathani angĩhota “kũhingia wĩra mũnene na njĩra ĩno,” o ta ũrĩa kwarathĩtwo nĩ Ngai mwaka wa 1866; na o na nĩĩonania, o ta ũrĩa kwarathĩtwo mwaka wa 1863, ũrĩa “mawatho ma Mathondeka ma ũgima wa mwĩrĩ” mangĩteithia “gũteeharia andũ nĩguo mainũrwo mathiĩ igũrũ rĩrĩa Mwathani agooka.” Kwoguo ciikaro ici cia ũgima wa mwĩrĩ irogwongerereka maita igana rĩmwe, na ihingie na ihenya ũrĩa ciatuurĩirwo na ciabangĩirwo.
Notes
- 3 Johana 1:2. ↩