Nshapita 7 — Dikuluka dia Lumu ne Lubilu
GSAM 126.1“Ndi namona muanjelo mukole umukuabu usuluka ufuma mu diulu, uvuale ditutu; muanza nkongolo wakadi pa mutu wandi, ne mpala wandi uvua bu dîba, ne makasa andi bu misenge ya mulilo; wakadi ne mukanda mutekete ufunguluke mu diboko diandi: wakateka dikasa diandi dia balume pa mbu, ne dia bakaji pa buloba, ne ubila ne dîyi dikole, bu mushindu udi ntambue udila: ne pakamana ubila, mikungulu muanda mutekete yakakula mêyi ayi.... Ne muanjelo unamona muimane pa mbu ne pa buloba, wakabandisha diboko diandi ku diulu, ne ulapa ku dîna dia udi ne muoyo tshiendelele ne tshiendelele, udi wakafuka diulu ne bintu bidi andi, ne buloba ne bintu bidi andi, ne mbu ne bintu bidi andi, ne kakuakuikala kabidi tshikondo: kadi mu matuku a dîyi dia muanjelo wa muanda mutekete, padiye ubanga kutula dîyi, bualu busokoka bua Nzambi bukumbana, bu mudiye mumanyishe bena mudimu bandi baprofete.”1
GSAM 126Muanjelo udi tshimfuanyi tshia bantu batumibue
GSAM 126.2Bu mudimona kale, mudimu wa kumanyisha Lumu Luimpe wakadi mupeshibua muntu, ne Mukelenge wakadi mulaya dibenesha diandi pa mudimu au ku nshikidilu wa buloba.2 Bualu abu, muanjelo udi upesha lumu alu udi tshimfuanyi tshia lumu lua tshikondo ludi ne bua kumanyishibua bena buloba. Lumu alu ludi lumanyishibua mu mukanda “ufunguluke”, bujadika ne mukanda au wakadi mukangibue kale. Bantu abu batumibue badi ne mushinga kudi Nzambi; bualu “muanza nkongolo”, tshimanyinu tshia tshipungidi tshia Nzambi, udi pa mutu wabu, ne badi bavuale butoke bua buneme bua Nzambi, ne bamanyisha lumu pa bukokeshi bua Mufuki wa bintu bionso. Bualu bujadikibua apa buli lumu lua tshikondo, lwakadi “lutekibue tshimanyinu” kale, kadi mpindiewu ludi lumanyishibua mu mukanda “ufunguluke”.
GSAM 127.1Mu nshapita idi kumpala, kwadi kujadikibue ne Mukelenge wakadi mulembela tshikondo tshia kupesha butoke pa nshikidilu wa tshikondo tshinene tshia buprofete—matuku binunu bibidi ne nkama isatu—akadi atwala ku Dilumbuluisha dia Kukeba; ne buprofete bua ne bumanye nebuvule buakakumbana bimpe menemene pakabishaye bantu bangi bavuaye mumanyishe butoke abu; ne wakadi mulembela ne tshikondo tshia kulonga “lusumuinu lua mutshi wa nfigi”, pa kubisha balongeshi bandi ku tshikondo etshi ne kubatuma kumanyisha lusumuinu alu ku buloba. Wakaleja kabidi bitulu bitulu tshikondo tshia lumu lua tshikondo kukula kufika ku lubila lualu lukole, ne bualu abu buakakumbana bitulu bitulu.
GSAM 127Lubila Lukole lua Lumu lua Kumpala
GSAM 127.2Tshikondo tshia kumanyisha lubila lua lumu alu tshidi tshibazo tshia dikema. Apa tshidi tshitekibue pankatshi pa kutula kwa mpungi wa isambombo ne kutula kwa wa muanda mutekete, bualu bua mona mu tshibukidilu tshia Mukanda, ne bualu bua lumu lwenyini ludi luti: “mu matuku a dîyi dia muanjelo wa muanda mutekete, padiye ubanga kutula dîyi, bualu busokoka bua Nzambi bukumbana, bu mudiye mumanyishe bena mudimu bandi baprofete.” Etshi tshidi bujadiki bua ndekelu ne tshikondo tshia lumu ludi lumanyishibua tshidi tshitwala ku kutula kwa mpungi wa muanda mutekete.
GSAM 127Tshikondo tshia Lubila Lukole
GSAM 127.3Pakatula muanjelo wa muanda mutekete, tudi babala ne “tempele wa Nzambi wakafunguluka mu diulu, ne mu tempele wandi mwadi mumonibua mushete wa tshipungidi tshiandi.”3 Mu mudimu wa tshitendelelu tshia pa buloba, tshifulu tshidi ne mushete—muaba wa tshijila menemene—tshadi tshifungululwa musangu umue mu mwaka; tshakadi dituku dia kuenzela mikabu, ne bua kujimija masumu—bualu bua Dilengeja dia Tshitendelelu. Tshikondo tshia kwambibua ne baprofete, padi mudimu eu wa dilengeja ne bua kuenjibua kudi Kristo, tshakadi ku nshikidilu wa matuku binunu bibidi ne nkama isatu.4 Kudi kwambibue ne pakatula muanjelo wa muanda mutekete, mêyi adi mu diulu adi amba ne tshikondo tshia bafue kulumbuluibua tshifike.5
GSAM 128.1Tshimfuanyi etshi tshia buprofete tshia Buakidibua 10 tshidi tshilombola tshikondo tshia kutuma lumu “ne dîyi dikole”, ne pa nshikidilu, “bu mushindu udi ntambue udila.” Tshikondo tshia lumu kukula too ne ku lubila lualu lukole, bilondeshile buprofete ebu, tshidi katshia pa nshikidilu wa kutula kwa mpungi wa isambombo ku nshikidilu wa tshikondo etshi tshia buprofete tshidi tshitwala ku dilengeja dia tshitendelelu, kadi mu miyi mikese, ku nshikidilu wa matuku binunu bibidi ne nkama isatu. Mpungi inayi ya kumpala yakakumbana mu mvita ya bena Goth, Vandale, Hun, ne bakuabu, badi bapandula Roma wa ku muelelu wa dîba mu bitupa dikumi, anyi bukelenge dikumi.
GSAM 128Mpungi wa Itanu
GSAM 128.2Mpungi wa itanu udi ulombola kutuluka kwa ditabuja dia Bamuhemadi ne ditutu dia makosa adi andi, kadi nangananga tshikondo tshia “ngondo itanu”, anyi myaka lukama ne makumi atanu ya bushuwa, katshia pa tshikondo tshia “kudi mukelenge pa mutu wabu.” Dituku dia 27 dia ngondo wa muanda mutekete, 1299, Othman, muasi wa bukelenge bua Ottoman, wakafika ne mpala mu buloba bua Nicomedia. Katshia pa tshikondo etshi, bena Ottoman bakadi batatshisha ne “kukengesha” bukelenge bua Roma wa ku dîba dipatuka ku nshikidilu wa dituku dia 27 dia ngondo wa muanda mutekete, 1449, myaka lukama ne makumi atanu ya kutula kwa mpungi wa itanu. Pa tshikondo etshi, bena Turuki bakadi ne basole babo ku musumba wa Constantinople mwenyini, ne bakadi bakwata matopo mu mvita yabu; ne ku mpanga mukole, udi mulembeji Gibbon wamba ne wakadi ulomba ngombe makumi sambombo bua kuwutwala, bakadi bela mabue manene ku mabaka a Constantinople.
GSAM 128Nshikidilu wa Mpungi wa Isambombo
GSAM 128.3Pabuipi ne tshikondo etshi, John Palleologus, udi mulembeji wamba ne wakadi mukelenge wa nshikidilu wa bena Greke, wafua. Constantine Decozes wakadi muana wa bukelenge wa lulamatu bua kufika pa ntebe ya bukelenge, kadi badi bambila ne bowa bwandi bua Amurath, sultan wa bena Turuki, wakadi ulwa mvita eyi ne yeye, bwakamutuma kulomba Amurath luse bua kufika pa ntebe ya bukelenge. Bualu abu bwakadi bu mona bu kupesha bena Turuki ntebe ya bukelenge. Bushuwa, mu tshikondo tshipi, bena Ottoman bakadi bakwata musumba wa Constantinople ne bukelenge bua Roma wa ku dîba dipatuka. Bualu abu (mu politiki) “bakashipa” bukelenge abu, buvuabu bakengeshe kale. Bavua ne bua kubushipa bua “dîba dimue, ne dituku dimue, ne ngondo umue, ne mwaka umue.”
GSAM 129.1Patuangata tshikondo etshi bu tshikondo tshia buprofete, dituku muaba wa mwaka, netshikale tshile bishi? Tshibazo etshi tshidi tshipepele: mwaka, matuku 360, anyi myaka; ngondo, matuku 30, anyi myaka; ne dituku limue, mwaka umue—bionso, matuku 391, anyi, mu buloba, myaka 391. Dîba, bu mudidi tshitupa tshimue tshia bitupa makumi abidi ne binayi bia dituku, bu tshimfuanyi, didi tshitupa tshia pankatshi tshia ngondo, anyi matuku 15. Tshikondo tshionso tshia bukokeshi bua dipanda bua bena Bamuhemadi ku ditunga dia Roma wa ku dîba dipatuka tshiakadi myaka 391 ne matuku 15. Patuena etshi ku dituku dia 27 dia ngondo wa muanda mutekete, 1449, tudi tufika ku dituku dia 11 dia ngondo wa muanda mukulu, 1840, bua nshikidilu wa tshikondo tshia dipanda dia bena Turuki, bu mudimona mu mpungi wa isambombo.
GSAM 129Dikitere Josiah Litch Wamba Nshikidilu wa Bukelenge bua Ottoman
GSAM 129.2Mu mwaka wa 1838, Dikitere Josiah Litch, wa Philadelphia, Pa., pamana kutambula bulelela bujadikibue ne William Miller, wakasangana mu mudimu wa kupesha lumu dîyi dikole. Wakalelemba mikanda bua kupatula ku bantu pa bualu bua mpungi muanda mutekete ya Buakidibua. Wakakanga ntempakanyi ne mpungi wa isambombo ukadi kulekela kutula dîyi ne bukokeshi bua Ottoman bukadi kubuela ku nseke pa dituku dia 11 dia ngondo wa muanda mukulu, 1840, ne bualu abu bukadi kujadikila buloba ne dituku dimue mu buprofete bua bimfuanyi didi tshimfuanyi tshia mwaka umue wa bushuwa.
GSAM 129.3Bamue ba bena betu, kadi nansha badi batabuja naye bualu abu, bakadi batentemena ne bowa bua mbitu “padi bualu abu kabukadi bukumbana” bu mudiamba. Kadi bualu abu kabwakadi bumutenteja, wakafila kumpala bua kuenza bionso bikwata bukole bua kupatula makanji andi pa bualu bua bena Turuki. Mikanda ya bantu yakafukula ku bantu bionso bualu buambibue. Bansangilu ya bantu kabatabuji Nzambi bakadi balongolola tshibazo etshi mu misangilu yabu, ne bakamba ne, “Apa pali muntu udi usua kuenza bualu; ne padi bualu abu bukumbana bu mudiamba, bukadi kujadikila makanji andi kabidi ne dituku limue mu buprofete ludi tshimfuanyi tshia mwaka, ne matuku binunu bibidi ne nkama isatu adi myaka, ne adi kumana mu 1844.”
GSAM 130.1Kupatula kwa dîyi dia Dikitere Litch kwakaleja tshiluilu tshinene, ne binunu bia bungi bia bantu bakadi babikibua bua kulindila nshikidilu wa bilumbu bivua bijuke pakatshi pa Mehemet Ali, pasha wa Ejipitu, ne sultan wa bena Turuki. Nkama wa bantu bakamba ne, “Padi bualu abu bumana bu mudiamba dikitere, bukadi kujadikila mushinga wa ‘mwaka muaba wa dituku’ wa kutapulula tshikondo tshia bimfuanyi, ne netuikale bena Adventiste.”
GSAM 130Sultan wa Bena Turuki mu Mvita ne Pasha wa Ejipitu
GSAM 130.2Mu myaka idi kumpala wa 1840, sultan wakadi mwi mvita ne Mehemet Ali, pasha wa Ejipitu. Mu 1838, bilumbu pakatshi pa sultan ne muena ditunga dia Ejipitu wakadi panshi pa yeye, biakadi bikangibua pa tshikondo tshimue ne bukokeshi bua batumi ba bisamba bikuabu. Kadi mu 1839, mvita yadi ibuela kabidi, ne yakadi itungunuka ku nshikidilu, mu mvita minene pakatshi pa masole a sultan ne a Mehemet, masole a sultan akadi mafuidibua ne kushala atshibula, ne masua andi akadi akwatibua ne Mehemet ne atwalibwa ku Ejipitu. Sultan wakadi mupanduka ne bukole bua bungi, bua padi mvita ibuela kabidi mu ngondo wa muanda mukulu, wakadi ne masua mabidi manene ne masua matatu matshinyiki bu bualu bulelela bua masua a bena Turuki akadi ne bukole kale. Mehemet wakabenga menemene kupingaja masua aa kudi sultan, ne wakamba ne bikala bukokeshi bua bisamba bikuabu buteta kuangata masua aa mu maboko andi, neayoshe. Bualu buakadi mu ngikadilu eu padi mu 1840, Angleterre, Russie, Autriche, ne Prusse bakabuenakana, ne bakangata dipangadika dia kujikija bualu abu; bualu bwakadi bujadika ne padi bamushiya, Mehemet wakadi kushala mukelenge wa ntebe ya sultan.
GSAM 131Kubuela mu Bualu kwa Bukokeshi Bwakabuangana
GSAM 131.1“Sultan wakatambula kubuela mu bualu kwa bukokeshi bwakabuangana, ne bualu abu wakapesha bualu mu maboko abu ku bushuwa. Nsangilu wa bukokeshi abu wakenzibua mu London, sheik, Effendi Bey Likgis, wakadi apo bu muena bukokeshi bua Ottoman. Bakalonga mulayi wa ndekelu wakadi ufila ku pasha wa Ejipitu, muaba sultan wakadi kumupesha bukokeshi bua Ejipitu bu bwa balue mu bana, ne bitupa bionso bia Syrie katshia ku Mbu wa Suez ku dijiba dia Tiberias, kumue ne ditunga dia Acre, muoyo wandi onso; yeye, pa nseke yandi, wakadi kutuluka ku bitupa bikuabu bionso bia bukokeshi bua sultan biakadi yeye ukuata, ne kualula masua a Ottoman. Padi yeye mukanga kupeta bualu abu bua sultan, bukokeshi bune bwakadi kukwata bualu abu mu maboko abu, ne kuenzela yeye mishindu idi bukadi bumona ne ya kumutuma kumanya.”
GSAM 131.2“Kwadi kumanyika ne bu mushindu umwe padi mulayi wa ndekelu upeshibua Mehemet Ali, bualu abu kabuakadi kuikala kabidi tshiendelele mu bukokeshi bua wa kumpala [sultan], ne bualu bua ditunga diandi bukadi katshia pa tshikondo etshi mu maboko a bukokeshi bwa bisamba bikuabu.”
GSAM 131Buprofete Bukumbana—Nshikidilu wa Dipanda dia Bena Turuki
GSAM 131.3“Sultan wakatuma Rifat Bey mu masua a bukokeshi ku Alexandria, bua kumanyisha mulayi wa ndekelu ku pasha. Mulayi au wakapeshibua mu maboko andi, ne yeye wakawutambula, ku dituku dia dikumi ne dimue dia ngondo wa muanda mukulu, 1840! Pa dituku dimue adi, sultan wakatuma mukanda ku batumi ba bukokeshi bune, ubalomba mudimu wakadi kuenza padi pasha mukanga kutumikila bualu bua mulayi wa ndekelu; ne bamupesha dîyi ne bualu bwakadi balongolola, ne kakuvua bualu bua yeye kutshina bua tshintu nansha tshimue tshidi mua kuenzeka. Dituku adi tshikondo tshia myaka 391 ne matuku 15 akapeshibua bua bukokeshi bua Ottoman kudi kumana; ne dipanda dia sultan divua penyi?—Diakajimina!”6
GSAM 132.1Katshia pa dituku adi ku mpindiewu, sultan wakadi ne kumuka pa dîyi dia bukokeshi, ne kumona bukelenge buandi bushibula bitupa ne bitupa, bu mushindu tshitupa tshimue pakatshi pa tshikuabu tshidi tshitambibua bua mudimu wabu.
GSAM 132Dikema dia Bantu Pa Buprofete
GSAM 132.2Kukumbana uku kua buprofete kwakaleja mudimu mukole pa mitshima ya bantu. Kwakakulula dikema dia bantu bua kupeta lumu pa buprofete bukumbana ne budi bukadi kukumbana. Dikitere Litch wakamba ne mu ngondo mikese panyima pa dituku dia 11 dia ngondo wa muanda mukulu, 1840, wakapeta mikanda katshia ku bantu kabatabuji Nzambi bamanyike bapite pa tshinunu tshimue, bamue bakadi balombola bansangilu ya bantu abu, ne bakamba ne bakamisha mvita yabu ne Mukanda wa Nzambi, ne bakawutambula bu lumu lua Nzambi ku muntu. Bamue bakadi batambula Nzambi ne mitshima yabu yonso, ne bamue bakadi bashala bamanyishi bakole mu Mudimu wa Dilua dia Pa Buadi. Bamue bakambila Dikitere Litch bualu abu: “Twakambila ne batapululi ba buprofete bakadi bakwata makanda a kale akadi ne putu bua kujadika bualu bua kukumbana kwa buprofete; kadi mu bualu abu tudi ne bualu bulelela budi butudi tuimona kumpala kua miso.”
GSAM 132.3Bua kuleja mushindu udi, pa nshikidilu wa mpungi wa isambombo, lumu lua Dilua luakabanga kuya “ne dîyi dikole,” ndi ngamba bualu bumue bu mbambila kudi muntu wakadi mu bualu abu.
GSAM 132.4Mu mwaka wa 1840, E. C. Williams, muenji munene wa bitente ne masanga, wa Rochester, New York, wakatambula lumu, ne wakabikila Bakulu Miller ne Himes bua kulua ku Rochester ne kumanyisha binunu bia bantu ba musumba au. Bakamukumbula ne kabakadi ne mbongo bua kupeta tshifulu tshinene tshia kwikala bantu. Wakamukumbula ne, “Ndi ne tshilulu tshia buzunguluka tshidi ne makasa 120 mu mulongo. Ndi kukitula, kuteka bifuku, ne kukilama, tshianana. Nuenuku ne mumanyishe lumu.” “Bakalua,” wakambila, “ne tshilulu etshi katshiakakumbana nansha bua tshitupa tshia pankatshi tshia bantu bakalua kumvua, bualu bua nkongolo nakatekamu tshitupa tshia makasa 40, ne tshilulu tshiakadi makasa 160 x 120. Tshilulu etshi tshakadi tshijula ne bantu dituku ne dituku, ne nkama wa bantu bakadi batangila pambanda, bionso ne disua dia kumanya dîyi.”
GSAM 133Nkama wa Bantu Bamanyisha Lumu
GSAM 133.1Bua kukumbaja dikema didi dikula, bakadi bakwata bitente binene, ne bakadi benza misangilu mu masamba mu tshikondo tshia mpokolo. Nzubu ya ekelezia minene ne mazu a bantu bakadi bakwata mu tshikondo tshia mbeji, ne yonso yakadi ijula ne balondi ku bukole buandi. Muaba wa Mukulu Miller kushala mpindiewu bu mudikala kumpala wa 1840 “pabuipi ne nkayende” mu kumanyisha lumu, bantu bu nkama isatu bakasangana naye bua kumanyisha ku bantu nshikidilu wa matuku binunu bibidi ne nkama isatu, ne kufila lubila ne, “Kakuakuikala kabidi tshikondo,” ne, “Tshikondo tshia dilumbuluisha diandi tshifiki.” Bualu abu tudi tumona ne padi tshikondo tshia Mukelenge tshifiki bua lumu kutungunuka ku buloba buonso, dîyi diandi dikumbana, ne binunu bia binunu bia bantu bakapinduka ne disua dia kumanya lubila.
GSAM 133.2Bualu bwakadi bulelela bua mudimu mu Amerika, bwakadi kabidi bulelela mu bisamba bikuabu. Katshia pa mwaka wa 1840, muaba wa bantu bakese bapandula mikanda yabu, bantu bangi bakatuluka bu bakadi batangila kumpala bua kumanyisha lubila. Mu Angleterre, bakadi ne balongeshi nkama muanda mutekete ba Ekelezia wa Angleterre benyini bakadi bamanyisha lumu, tutshi kabidi pa bantu bangi bakadi mu mudimu umue. Mu bisamba bikole bidi kupita makumi abidi bia buloba, lumu lwakadi lwenda ne bukole abu bua kutuma muntu udi utangila kuambila ne, “Bantu aba badi mu bualu abu ne mitshima yonso.”