Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
08 / 31
08 / 31

Nshapita 5 — Lumu lua Dilua dia Pa Buadi

John Norton Loughborough

GSAM 93.1“Nunku nuyile tshifwani tshia mutshi wa mafiku: Pa tshikondo tshia tshiunda tshiawu tshidi tshilenga, ne tshilongolola mabeji, nudi bamanya ne tshidimu tshia mayowa tshidi pabuipi; bualu bumue ne nudi, pa nudi kumona bintu abi bionso, nudi bamanya ne (mukanda wa kumbelu, yeye) udi pabuipi, ne ku mbelu. Bulelela ndi nnuambila ne, lubelua elu kaluena kupita kumpala kua bintu abi bionso bikumbana. Diulu ne buloba bikapita, kadi meyi ami kaena apita to.”1

GSAM 93.2Mu mufundu eu, ntema wetu udi ulombodibua ku tshikondo tshia kumanya ne dilua dia Kristo didi “ku mbelu”, ne bumanyishi bumue buonso buonso bua kumanya ne tshidimu tshia mayowa tshidi pabuipi paditulola mabeji makese a tshiunda a kumpala. Tudi kabidi mua kumanya ne tudi bafike mu lubelua ludi kaluyi lujimina too ne palue Kristo yeye mwine. Tshikondo tshia kumanya tshifwani tshidi tshifikisha, bidi bulelela bualu ne tshikondo tshia Mfumu tshia kutuma balongeshi bua kulongesha tshifwani etshi. Lukonko lua ntumwa mu tshikondo tshikuabu ludi lukumbana apa: “Munyi munvuabo lumu luandi kabai ne muambidi? Ne munyi muabambilabo kabai batumibua?”2

GSAM 93Tshikondo tshia Bimanyinu

GSAM 93.3Mu nshapita wa 4, twamona mushindu dimanya diakapetibua bua ndekelu wa matuku binunu bibidi ne nkama isatu, ne ne difika ku “tshikondo tshia dilumbuluisha diandi.” Mu tshifwani etshi tshidi tshidikidibua, tudi tuishibua ku tshikondo tshia Mfumu bua tshifwani etshi ne bua lumu lua “dilumbuluisha” ludi ne luyishibua ku buloba. Panyima pa kuakula bua “makenga” manene avua ne bua kufikila bantu bandi, avua ne bua kufungishibua, Mupandishi wakamba ne: “Mbala panyima pa makenga a matuku aa, dîba dikapanga butoke, ne ngondo ikapanga kuolola butoke buayi, ne bitalala bikapona mu diulu, ne bukole bua diulu bukanyungishibua: ne pashishe, tshimanyinu tshia Muana wa muntu tshikafuma mu diulu.”3

GSAM 94.1Mumone, kadi kaluena kukamba bua tshimanyinu tshia ndekelu ne tshidi tshimanyinu tshia dilua diandi; kadi tshidi tshimanyinu ne Muana wa muntu udi apu, ne udi umonwa mu dilua. Bintu bidi mu tshitupa etshi bu bimanyinu bia kuteka bishimikidi bia ditabuja mu dilua diandi dia pabuipi, bidi bimanyinu mu dîba, mu ngondo, ne mu bitalala. Bintu bikuabu bidi bikokedibua pambelu pa bintu abi bidi bikumbana pabuipi ne dilua diandi mu makumbi a diulu. Bualu kampanda, mbala panyima pa tshimanyinu tshia kasatu — tshia bitalala — tshikondo tshia Mfumu tshidi tshifikisha bua kutuma balongeshi bandi, bua kulongesha ne dilua dia Kristo didi ku mbelu.

GSAM 94.2Nunku bua tshikondo tshia kufuma kua bimanyinu abi: bidi ne bikumbana mbala panyima pa makenga, dîba dikapanga butoke.4 Buakamanyi bua Mako, bidi ne bikumbana “mu matuku aa, panyima pa makenga aa.”5 Mupandishi wetu wakambila ne matuku adi ne afungishibua. Ku mikenji ya Maria Theresa, ne ku Mikenji ya Kulekela Bantu Batendelele mu Budikadidi ya kutuadija ku 1773 kufika ku 1776, bukole bua dikengesha Ekelezia bupungishibua. Nansha bukole bua dikengesha buakashala ne bulombodi bua diboko dia ditunga too ne ku 1798, dikengesha diandi diakajika pabuipi ne 1773. Pa kufwananyisha meyi aa a Mupandishi, tshimanyinu tshia kumpala tshikatekibua munkatshi mua 1773 ne 1798.

GSAM 94Dituku dia Mîdima ne Butuku

GSAM 94.3Pa 19 wa Mayi, 1780, dîba diakalua mîdima mu mushindu wa kukema. Kadi kaluena kuela kua ngondo, bualu ngondo wakadi mujima dituku diakadianjila. Nansha bualu abu, mîdima yakadi pa tshitupa tshionso tshia kumpoto ne ku esete kua ditunga dia United States, kufuma ku dîba dia dikumi ne dimue dia mu dinda kufika ku dîba dia dikumi ne dimue dia butuku. Pa tshikondo etshi, ki nganu dîba nkayadi diakalua mîdima to, kadi ngondo pende wakabenga kupingaja butoke bua dîba. Yakadi mîdima yakadi ikandika dîba bua kutokesha ngondo. Ne buakamanyi bua Noah Webster, panyima pa myaka mivule, “Kakuena bualu bukumbane buakafidibua bua kumvuija mîdima eyi.”

GSAM 95.1Bua dituku edi dia mîdima, Herschel, muena mayisha a bitalala, wakamba ne: “Dituku dia Mîdima mu America wa Kumpoto diakadi tshimue tshia ku bintu bia kukema bia bifukibua bidi ne bikamanyibua tshikondo tshionso ne disanka, kadi bena filozofi kabena mua kubimvuija.”

GSAM 95.2Bantu bakadi balondolola mîdima ya butuku bua 19 wa Mayi, 1780, bakamba ne, nansha ngondo wakadi mujima, “bualu nansha bintu bionso bia butoke mu buloba buonso bipangila kumweka, mîdima kayakadi mua kutamba kuvula to.”

GSAM 95Bitalala Bipelela

GSAM 95.3Tshimanyinu tshia kasatu, kupelela kua bitalala, tshiakumbana pa 13 wa November, 1833. Mu butuku abu, nansha ne kufuma ku mêba atanu kumpala kua kutuluka kua dinda, mvula wa bitalala wakadi bu misulu ya mulilo idi ikuluka mu diulu, bua bantu bakuabu; ne bua bantu bakuabu wakadi bu bipungu bia mulilo bidi bipuluka mu tshitupa tshia mulilo munene. Kintu etshi tshiakumbata America wa Kumpoto yonso, kufuma ku Lukuna lua Mexico ku kapanda, kufika ku Lukuna lua Hudson ku kumpoto, ne kufuma ku Bisanga bia Sandwich ku lumwelo, kufika ku mutantshi wa mile nkama mikese kufuma ku Liverpool ku diboko dia dibia. Kumpi ne kumpi kua kumonwa, wakadi mvula umue udi kayi ukanyishibua wa bitalala, udi ukuluka ne bungi bu tupese tua neje mu tshipepele tshikole tshia neje.

GSAM 95.4Bua mvula uyu wa bitalala wa 1833, tudi tulonga ne ku Mumanyishi wa Connecticut wa 25 wa November, 1833:—

GSAM 95.5“Mulongolodi wa tshifo tshia Old Countryman wamba bualu bua “kupelela kua bitalala” bu bualu bua bunene. Udi wamba ne, ‘Tudi tutela mvula wa mulilo, udi twamono mu dinda dia dituku dia katatu udi mupita, bu tshimanyinu tshia dikema, bu mudianjidi wa kueyemena, ne bu tshimanyinu tshia luse, tshia dituku edi dinene ne dia kutshina ludi bena buloba ne bamona tshikondo tshia tshimanyinu tshia kasambombo tshibudibua. Tshikondo etshi tshidi pabuipi, ne tshakambibua mu Mukanda Mupiamanene kadi ne mu Mukanda wa Kale; ne katuvua mua kumona tshifwanyikilu tshitambe bulelela tshia mutshi wa mafiku udi upandula bimuma biandi tshikondo tshia mupepele munene.”’”

GSAM 96Meyi a Tshiprofete a Thomas Burnett

GSAM 96.1Bantu bakadi balongibua kudi bantu ba kale bua kulindila dikumbana dia bulelela kua tshimanyinu etshi. Thomas Burnett, mu mukanda wandi Mushindu wa Buloba, mupatudi mu London mu mwaka wa A.D. 1697, wakamba bua Matayo 24:29 ne:—

GSAM 96.2“Kakena mpata ne mu tshikondo etshi, mikandu yonso ya bitalala bia mulilo ikafuma; ne katataka bidi bikambibua bitalala bipelela, nansha ne tshimue tshidi tshinene kashidi, kadi ne bidi bikumbana mu bungi, ne bidi bikelela bu mabeji a mutshi wa vinu nansha bimuma bia mutshi wa mafiku, bu mukambila wa muprofete, bidi ne bikafila tshimona tshia kukema. Kena ne bua kuangata bintu abi bu meji a kukolesha meji ne bua ndondomeku ya buimbi, kadi bu meyi a tshiprofete a kumweka patoke, ne bintu bidi ne bikumbane mu bulelela.”

GSAM 96Bumanyishi bua Mulongeshi Olmstead

GSAM 96.3Mulongeshi Olmstead, wa Yale College, Mass., udi witambibua ne “muena mayisha munene wa bitalala wa America,” wakamba bua bitalala bipelela bia 13 wa November, 1833 ne:—

GSAM 96.4“Bunene bua mvula wa 1833 buakadi bua kumbata tshitupa tshia buloba tshidi katshiyi tshikepa to, kufuma katikati kua Atlantic ku diboko dia dibia kufika ku Pacific ku lumwelo; ne kufuma ku lukuna lua kumpoto kua South America kufika ku bitupa bikadi bikena mumanyibue mu masanka a British ku kumpoto. Kumweka kua bitalala bidi bipuluka kuakadi kumueneka; kabidi, ku nsonga yonso kwakadi ne mushindu umue.”

GSAM 96.5Bua kumweka eku, kuakadi kutuadija pabuipi ne dîba dia dikumi ne dimue dia butuku, pa 12 wa November, ne kuakadi kuendelea kufika pabuipi ne dîba dia dinayi dia mu dinda pa 13, mulongeshi udi wamba ne:—

GSAM 96.6“Bantu abaakadi ne disanka dia kumona kumweka kua bitalala bidi bipuluka mu dinda dia 13 wa November, 1833, pamuapa mbakamona kumweka kua mulilo wa mu diulu kua kukema kunene, kuakadi kudi kashidi kumonwa kufuma ku kutuadija kua buloba, nansha mu mikanda ya matuku a kale.”

GSAM 97Mvula wa Bitalala Wakamonibua ne ku Europe

GSAM 97.1Mu mukanda mupatudi ne Leonard Heinrich Kelber, mu Stuttgart, Germany, mu mwaka wa 1835, tudi bamanya ne tshimanyinu etshi tshiakudibua ne ku diboko dikuabu dia Atlantic, mu ngondo umue, kadi panyima pa matuku makese. Udi wamba ne:—

GSAM 97.2“Pa 25 wa November, 1833, kumweka kua bitalala bipelela kuakadi kua dikema ku buloba bua Europe,” ne “mu Minsterburg, Silesia, bitalala biakadi bipela bu mvula wa mulilo. Pamue ne bitalala, kwakadi ne mipila ya mulilo idi ipona, ne kuakadi kumwekisha butuku bua bantu kuangata ne nzubu idi pabuipi ne yaka.”

GSAM 97.3“Mu tshikondo tshimue mu Prin, Austria, kupelela kua bitalala kuakadi kumbata tshitupa tshia buloba tshidi ne mile ya kare mipite pa nkama itanu. Bantu bakuabu bakamba ne kuakadi bu misulu ya mulilo idi ikuluka mu diulu. Bakuabu bakakuambila ne mvula wa mulilo. Tubalu tuakadi ne bueba bua bualu abu, ne tuakadi tukuluka panshi. Bantu bavule bakadi basama bua kutshina.”

GSAM 97Diumvuija dia Tshifwani

GSAM 97.4Padi tshikondo etshi tshia tshiprofete tshipita dikumbana dia tshimanyinu tshia kasatu, — kupelela kua bitalala, — Mupandishi wetu udi wamba ne: “Nunku nuyile tshifwani tshia mutshi wa mafiku.” Meyi aa kena tangila lubelua ludi lukadi pikalabo Mupandishi wetu ulongolola meyi aa, kadi didi tangila lubelua ludi ne lumona bintu abi bimane kukumbana — ki nganu bitshidi bikumbana to, kadi bimane kukumbana. Bintu bidi ne bikumbane bu bimanyinu ne Kristo udi ku mbelu, kabiena bikumbata kunyungishibua kua diulu tshikondo tshia kumonwa mu dilua diandi. Bimanyinu abi bia dilua diandi dia pabuipi bidi ne tshimanyinu etshi tshia kasatu, tshidi mu bitalala. Tshikondo tshia Mfumu tshia bantu kulonga tshifwani tshia mutshi wa mafiku, tshidi tshikondo tshia panyima pa 1833. Apa ne tshikondo tshia Mfumu bua buloba kuvuijibua bua bulelela bunene ne dilua diandi didi ku mbelu, ne ne dilua diandi nedikale kumpala kua lubelua ludi lumvua tshifwani etshi kujimina. Nunku tudi bamona mushindu tshikondo tshidi tshitekibua mu tshiprofete etshi tshia kutangisha lumu lua dilua dia bunene ku buloba.

GSAM 98Lumu ku Buloba Bwonso

GSAM 98.1Mu dikumbana dia tshiprofete etshi, tudi tumona ne mbala munda mua 1833, Mfumu wakadi utuma batumibue nansha basadidi bandi mu bitupa bikuabu bia buloba, aba bakadi bafila lubila kufuma ku 1833 kufika ku 1844, bua dilua dia Kristo didi pabuipi, “ne ku mbelu”; ne aba bakadi balongesha tshifwani tshia mutshi wa mafiku, balombola bimanyinu abi bia dilua diandi, bu muakadi babambila. Lumu elu, ne mulongeshi udi ne mubidi, ne bua mukanda mupatula, luakafika ku miaba yonso ya mudimu wa bamisionele mu buloba, ne ku mabaka onso a matumba a mu buloba.

GSAM 98.2Bunene bua lumu elu buakamvuijibua patoke kudi mulongolodi wa Ndinga ya Bulelela, wa Rochester, N.Y., mu mukanda wa January, 1845:—

GSAM 98.3“Lumu lua tshiendelele, bu muakadi mulongolola mu Kusoloka 14:6, 7, wakadi muyishibua ku bisamba bionso, ku bisa bionso, ku ndinga yonso, ne ku bantu bonso; ne kwakadi kwambibua ne ndinga munene ne: ‘Tshina Nzambi, ne mupe butumbi kudi yeye; bualu tshikondo tshia dilumbuluisha diandi tshifikile: ne mutendelele yeye wakadi wenza diulu, buloba, nyanza, ne nsumina ya mâyi.’ Kakuena bualu bukuabu budi mua kujadikibua ne bintu bilelela mu mushindu udi utamba kumueneka patoke kupita eu wa ne lumu elu luakambibua ku tshisamba tshionso ne ndinga yonso muinshi mua diulu, mu myaka mikese idi mupita, mu kuyisha bua dilua dia Kristo mu 1843 [1843, tshikondo tshia Bayuda — tshikondo ketu, 1844], nansha ne pabuipi to. Ku nzila ya malongesha ne mikanda, ndinga wakadi uyila mu buloba buonso, ne meyi ku ndekelu wa buloba.”

GSAM 98.4Bantu bakuabu, badi kabena bamanya bintu abi, bakadi balola mudimu wa Dilua dia Pa Buadi bu mudimu mupungile ku tshitupa tshimue, ne bakadi bateka meji ne wakadi mudimu udi mubikidila William Miller ne basadidi nkama nkese bakadi ne yeye mu tshitupa tshia kumpoto kua United States. Kudi bantu aba, bidi ne bikadi bualu bua kukema bua kumanya ne mudimu mu America, muwakadi bakulu Miller ne Himes bamanyibue, wakadi tshitupa tshikepa tshia mudimu munene wakadi, bu muakambibue kumpala, ufika “ku ndekelu wa buloba.”

GSAM 99MUSHINDU MUDIMU WATUADIJA MU BISAMBA BIKUABU

GSAM 99.1Tshikondo tshia Mfumu tshiakafika bua lumu elu luye ku buloba, ne mu bitupa bia buloba makumi abidi anyi kupita, mu tshikondo tshimue, bantu bakabishibua, aba kabena bamanya mudimu wa muntu nansha umue, bakadi bafuma bua kufila lumu elu ku bitupa bionso bia buloba. Bantu bakambibua mu nshapita wa 4, aba bakadi bapeta butoke bua ndekelu wa matuku binunu bibidi ne nkama isatu, kadi umue, A. Campbell, bakadi basungula bua kwambila bantu lumu lua muanjelo wa kumpala wa Kusoloka 14; ne bualu abu buakadi ne ku mudimu wa Nyuma wa Nzambi, kadi kabuakafuma ku diambilangana butoke abu to.

GSAM 99Kufwananyisha ne Dibakulula

GSAM 99.2Padi tudi tusangisha mikenji umue ne mudimu ewu, bu muakadi D’Aubigné asangisha ne ku tuadija kua Dibakulula dinene dia siekele wa 16, bidi ne bikajadikibua bu lumu lua Mfumu ne mu tshikondo tshia Mfumu. Bua Dibakulula edi dionso, muena mukanda wakamba ne:—

GSAM 99.3“Germany kayena kuambila Switzerland bulelela, ne Switzerland kayena kuambila France, ne France kayena kuambila England. Bisamba abi bionso biakabupeta kudi Nzambi, bu muakadi tshitupa tshimue tshia buloba katshiambila tshitupa tshikuabu butoke; kadi dîba dimue didi ditokelela buloba buonso didi dipesha buloba buonso butoke. Kristo, dibungi dia dinda didi difuma ku diulu, udi mutumbishibue mulu mua bantu bonso kakuyi ndekelu, pa tshikondo tshia Dibakulula, bu muakadi pa kutuadija kua Bukristu, wakadi mulilo wa Nzambi wakadi upesha buloba moyo. Mu siekele wa 16, dilongesha dimue diakajadikibua diakamue mu nzubu ne mu bikelesia bia bisamba bidi kule menemene ne bishilangane. Mushinga wakadi ne Nyuma umue wakadi ukumbana ku nsonga yonso bua kupatula ditabuja dimue.”

GSAM 99.4“Dibakulula dia Germany ne dia Switzerland adi ajadikija bulelela abu. Zwingle kena ne bulunda ne Luther. Kena mpata ne kwakadi ne tshisuikidi hagati kua bantu aba babidi; kadi tudi ne bua kukeba tshisuikidi etshi mulu mua buloba. Udi wakapesha Luther bulelela kufuma ku diulu, wakabupesha ne Zwingle. Nzambi wakadi nzila ya kuambila bantu aba. Zwingle udi wamba ne: ‘Nakatuadija kulongesha lumu mu mwaka wa luse wa 1516, mu meyi makuabu, mu tshikondo tshia zina dia Luther kaluena kumanyibua mu ditunga dietu. Kena nalongibue bualu bua Kristo kudi Luther, kadi kudi dîyi dia Nzambi. Padi Luther uyisha Kristo, udi wenza bintu bidi ne nenza; bidi bionso.’”6

GSAM 100.1Padi akamba bua mudimu wa Farel ne Lefèvre mu France, muena mukanda udi wamba ne:—

GSAM 100.2“Dibakulula dia mu France, nunku, kadiakadi bualu buakafuma ku bisamba bikuabu to. Diakafuma mu ditunga dia France; diakula mu Paris; diakadi ne misisi ya kumpala mu yunivesite yene, udi wakadi bukole bua bubidi mu Bukristu bua Rome. Nzambi wakadi uteka mikenji ya mudimu mu mitshima ya bulelela ya bantu ba Picardy ne Dauphiny kumpala kua kutuadija ku ditunga dikuabu.”

GSAM 100.3“Twamona ne Dibakulula dia Switzerland kadiakadi difumine ku Dibakulula dia Germany to. Dibakulula dia France padi kadiakadi difumine ku dia Germany nansha ku dia Switzerland to. Mudimu wakadi utuadija mbala umue mu bisamba abi bikuabu, kabena ne kuambila muntu nansha umue; bu muakadi mu mvita, makanda onso a basole bakadi basangisha mu tshilumbu bakadi ne bafuma mu tshikondo tshimue, nansha umue kena ne kubambila bakuabu bua kuenda, bualu mukando umue, udi ufuma kudi Mukulu munene umue, udi uvua kudi bonso. Tshikondo tshiakadi tshikumbana, bantu bakadi balongolodibue, ne Nzambi wakadi utuadija Dibakulula dia Ekelezia wandi mu bisamba bionso mu tshikondo tshimue. Bintu abi bidi bijadikija ne Dibakulula dinene dia siekele wa 16 diakadi mudimu wa Nzambi.”7

GSAM 100.4Bua Dibakulula dia mu England, panshi pa Thos. Bilney, Fryth, Tyndale, ne bakuabu, D’Aubigné udi wamba kabidi ne:—

GSAM 100.5“Dibakulula dia mu England, nunku, diakatuadija kadiyi difumine kudi Luther nansha Zwingle, kadi diakadi dishala ku Nzambi. Mu bisamba abi bionso bia Bukristu, mudimu wa dîyi dia Nzambi wakadi ukumbana mu tshikondo tshimue. Tshibangidilu tshia Dibakulula mu Oxford, Cambridge, London, tshiakadi Mukanda Mupiamanene wa tshiGreki mupatudi kudi Erasmus. [Tyndale ne Thomas Bilney bafumidi ku Cambridge mu mwaka wa 1519.] Tshikondo tshimue tshiakafika ne England wakadi ufila disanka bua tshibangidilu etshi tshinene tshia Dibakulula.”8

GSAM 101.1Lumu lua dilua dia Kristo luakafuma mu mushindu umue ne muakadi Dibakulula dimanyibua kumpala. Bantu bakadi batuadija mu tshikondo tshimue mu bitupa bia buloba bidi bungi buabi budi bupita misangu inayi bungi bua bitupa biakatuadija Dibakulula, kabena bamanya mudimu wa muntu nansha umue, kabena ne kuambila muntu nansha umue meji abu, ne bakadi batuadija kuyisha bulelela bumue bua Mikanda ya Nzambi, kadi ki mu bisamba bina bia buloba nkayabi to, kadi ku buloba buonso bua bantu bakadi ne tshilangalaka.

GSAM 101Midimu ya Joseph Wolff

GSAM 101.2Kudi bimpe pa tshikondo etshi kutabala ku bimanyinu bidi bilongolola bunene bua lumu lua Dilua dia Pa Buadi:—

GSAM 101.3«Mu 1831 Joseph Wolff, D.D., batumibua kufuma mu Great Britain bu mutangadiki bua kusadila pakati ka Bayuda ba Palestine. Ye, kulonda mikanda yandi ya kudiandikila, too ne mu mwaka wa 1845, wakalumbulula dilua dia Mfumu mu tshikondo tshia paipi mu Palestine, Egypt, ku nkadi wa Mbu Mukunze, Mesopotamia, Crimea, Persia, Georgia, mu Buloba bua Ottoman bionso, mu Greece, Arabia, Turkey, Bokhara, Afghanistan, Cashmere, Hindostan, Thibet, mu Holland, Scotland, Ireland, ku Constantinople, Jerusalem, St. Helena, ne pa masuwa mu Mbu wa Mediterranean, ne mu New York City, ku bisumbu bionso bia ntendelelu. Ye wakamba ne wakalonga pakati ka Bayuda, Baturuki, Baislamu, Baparsee, Bahindu, Bakalide, Bayesede, Basiriya, Basabea, ku bapasha, basheiki, bashaha, bakalenge ba Organtsh ne Bokhara, ne ku mukalenge mukaji wa Greece, ne bikuabu.»9

GSAM 101.4Mu Yemen, ditunga didi bana ba Hobab basomba, muku wa Mose, Joseph Wolff wakamona mukanda, ne wakamba bua mukanda au ne: «Baarabu ba muaba eu badi ne mukanda udi witwa Seera, udi ulongolola pa Dilua dia Pa Buadi dia Kristo ne Bulombodi Buandi mu Butumbi!»10

GSAM 102.1Mu Yemen wakashala matuku asambombo ne baRekabite, ne wakamba bua bobo ne: «Kabena banywa divinyu, kabena badiima miunda ya divinyu, kabena basowa mbewu, badi basomba mu ntenta, ne badi bavuluka meyi a Jonadab, mwana wa Rekab. Padi nabo bana ba Isalele ba mu mutundu wa Dan, badi basomba penyi pa Terim mu Hatramawt, badi balindila, pamo ne bana ba Rekab, kufika kwa Masiya mu tshikondo tshia paipi mu makumbi a dyulu.»

GSAM 102.2Tudi tumona mu malu aa ne, mu bidimu biakumi ne bine abi, Wolff nkayandi wakalumbulula lumu lua dilua dia Kristo didi ku tshibi, mu bisamba bipitshi makumi abidi. Mu tshikondo tshimue etshi, dilongesha edi diakandamijibua bikole mu Germany, mingi mu muaba wa ku nyiatu pakati ka baMoraviani.

GSAM 102Lumu mu Germany ne mu Russia

GSAM 102.3Mwandishi wa Lungereza, Mourant Brock, utubukila ne «mu Württemberg mwakadi koloni wa Bena Kristo ba nkama ne nkama, bakalindila dilua dia Kristo mu tshikondo tshia paipi.» Dilongesha edi diakalumbululwa mu bipidi bikuabu bia Germany ne Hengstenberg, udi pa tshikondo etshi bamba ne ye muena mayele mupite bonso wa malongesha a Bena Kristo mu Germany.

GSAM 102.4Mu Ditalulula ne Mumanyishi dia 13 December 1892, Mukulu L. R. Conradi wa Germany wamba ne:—

GSAM 102.5«Bengel, mu Germany, wakakusa dinanga dia kumueneka kua Mfumu wetu mu mitima ya bantu babungi, ne edi diakatuma binunu bia bantu bakonkonona diyi dia tshiprofete bikole kupita muakadi benza kumpala. Butoke bwakamoneka mu Germany, ne mikanda milumbulula mushindu wa kumvuija matuku 2300 yakatangalajibua koku. Dilamuka dia mu nyuma diakalonda, mingi mu Württemberg; ne pakatuadijabu kubakengesha, nkama ya mabota akalua ku Russia wa ku nyiatu, ne koku akandamija lumu edi pakati ka bantu babo bakadi balua koku bidimu bingi kumpala. Pabalongodi bakanga bikelesia biabo, kushiya anu bakese menemene, bakalonga ‘stunden,’ nansha tshikondo tshia nsangilu, mu nzubu ya bantu, ne bantu ba nkama ne nkama bakasungidibua. Nansha pa tshikondo etshi, Sabatu wakadi ukambibua pakati kabo, kadi kakuakadi muntu wakatuadija to, ne bualu abu buakajimijibua. Mulimi wa Russia wakasungidibua mu ‘stunden,’ ne pashishe wakatuadija mudimu umue pakati ka Barussia. Ku ndekelu edi diakatuma mudimu munene wa ‘Bastundiste’ wa lelu, ne bukole buawu budi bufika too ne ku mikenshi ya kule menemene ya Siberia ne Trans-Caucassus.»

GSAM 103.1Mu Ditalulula ne Mumanyishi dia 31 July 1891, mwakadi malongolola a Mukulu Conradi pa muntu witwa Muanetu Schäche wa Australia, udi pa tshikondo tshia malongolola aa wakadi usomba mu Silesia ne usadila tshikondo tshimue bua mudimu wa bumisionere wa mu ditunga wa Tata Gosner, mulongodi wa Bena Kristo wa Germany udi mumanyibue. Kudi Muanetu Schäche wakapeta malu alonda pa mukanda wa Kelber:—

GSAM 103.2«Panyima pa 1836, nansha tshikondo tshia Kubala kua Bengel tshikamana, mu pepala ya ditunga dia Schweidnitz mwakamoneka lumu kufuma ku nzubu wa mikanda wa Sommerfeldt, pa mukanda wa L. Henry Kelber, pa malu manene ne a disanka adi akadi ne kuenzeka mu bidimu bia 1843 ne 1844. Dîna dia mukanda au tshiena mvuluka. Twakapeta mukanda au ne tuakawubala pamue ne bantu bakuabu bakadi basue kumanya malu au, bibi bikangibue, mu mwaka wa 1839-40. Mukanda wakalumbulula kufuma ku Danyele, ne Mbikudilu, ne Matayo 24, ne wakamba ne ndekelu wakadi paipi; wakadi ne tshitaata tshia Kubala, tshilumbulula mushindu udi matuku aa akapetebua.»

GSAM 103Lumu mu Great Britain

GSAM 103.3Mu mukanda wa Lungereza witwa Mileniumu, mwakambibua ne «balongodi 700 ba Ekelezia wa Lungereza bakadi balumbulula lubila lua kupingana kua Mupikudi.» Pakati ka balongodi bakadi ne mayele makole pa tshikondo etshi, bakadi balumbulula dilongesha dia Dilua dia Pa Buadi mu England kufuma 1840 too ne 1844. Pa kati kabo tudi tutalula mityelo ya Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dr. Nisbett, Rev. A. Dallas, M.A. [mu mukanda wandi Tala ku Yerusalema, dibeji 114, udi ukumbaja tshifwani tshia Matayo 24 ku bantu ba tshikondo etshi], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, ne bikuabu.

GSAM 104Lumu mu Holland

GSAM 104.1Dilongesha dia Dilua dia Pa Buadi diakalumbululwa mu Holland ne Hentzepeter, udi bakamba ne pa tshikondo etshi wakadi mulongodi udi muenda kumpala mu ditunga edi. Wakadi mulami wa Nzubu wa Bintu bia Kale wa Mukalenge ku The Hague, bualu mukalenge wakamuteka mu mudimu au. Ye wamba bua yeye nkayandi, mu mukanda wakandikila muandishi wa Lubila lua Mundankulu mu June 1844, ne wakatuadija kutabalela tshiena edi bualu bua tshilota tshiakamuenzesha kukema bikole. Wakakonkonona Mikanda ya Nzambi pa tshiena etshi, ne mu 1830 wakapandula mukanda mutekete udi ulumbulula dilongesha edi. Mu 1841 wakapandula mukanda mutekete mu tshiena tshia ndekelu wa buloba. Mu mukanda umue wamba ne lumu lua kumpala luakapeta bua William Miller ne bakuabu bakadi balumbulula patoke lumu lua dilua dia Kristo dia paipi, wakalupeta mu 1842 pa kudiangana ne muntu wakafuma America ne kulua ku Holland.

GSAM 104Lumu mu Tartary

GSAM 104.2Nansha mu 1821, dilongesha dia dilua dia Mfumu diakatabujibua ne dilongeshibua mu Tartary. Penyi pa tshikondo etshi mutangadiki wa Ireland wakatumibua ku ditunga edi, ne mupatidi wa Tartar wakamuebeja ne: «Kristo ne alua tshikondo kayi pa dilua dia pa buadi?» Ye wakamukumbula ne kakadi mumanye nansha tshintu tshimue bua bualu abu to, ne mupatidi wakamona dikema pa mukumbulu eu kufuma ku mutangadiki wakalua bua kubalongesha malongesha a Mukanda wa Nzambi, ne wakamba ne, «Ndi ngela meji ne muntu yonso udi ne Mukanda wa Nzambi udi mua kumanya bualu abu.» Mupatidi wakamupesha mayele andi, ne wamba ne wakadi ulonda ne Kristo ne alua mu bidimu bia paipi ne 1844 A.D. Tshiena etshi tshidi mu Mupanda wa Ireland, 1821.

GSAM 104Lumu mu America, India, ne mu Europe

GSAM 104.3Mu Mikanda Mitekete ya Dilua, Vol. 2, dibeji 135, 1844, Mourant Brock wa England wamba ne:—

GSAM 105.1«Kakena mu Great Britain nkayawu te bantu badi balindila kupingana kua paipi kua Mupikudi ne kuela diyi dia dinunganyina, kadi ne mu America, India, ne mu ditunga dia Europe. Mu America, balongodi nkama isatu ba diyi badi balumbulula ‘nsangu au wa bukalenge’; kadi mu ditunga edi, balongodi 700 ba Ekelezia wa Lungereza badi balumbulula lubila lumue.»

GSAM 105Ku Mabende onso a Mbu

GSAM 105.2E. R. Pinney, wa Seneca Falls, N.Y., mulongodi wa Bena Baptist udi mutumikile, wakapeshesha moyo wandi ku kulumbulula dilongesha dia Dilua dia Pa Buadi, mu Kulumbulula Matayo 24, mabeji 8, 9, wamba ne:—

GSAM 105.3«Nansha mu 1842, mikanda ya Dilua dia Pa Buadi yakadi itumibwa ku mashindila onso a batangadiki mu Europe, Asia, Africa, ne America, ku mbelu yonso ya mikuna ya Rocky.... Bakalombodi ba masuwa etu ne bena mudimu ba mu masuwa batubukila ne kabena bafika ku dibende nansha dimue padi kabena bakupeta lumu edi kumpala kuabo, ne bantu badi babebeja misangu ya bungi bua lumu edi.»

GSAM 105Bantu 3000 Balumbulula Lumu

GSAM 105.4Mukulu G. W. Mitchel, wa Zanesville, Ohio, mulongodi mukuabu wakadi ulumbulula dilongesha edi, wakambila mwandishi mu diyukila ku Newark, Ohio, pa 8 August 1894, ne Mukulu William Miller wakamukambila, mu diyukila ku McConnellsville, Ohio, mu September 1844, ne wakadi ne «mityelo ne adrese ya balongodi 3000 mu bipidi bikuabu bia buloba, bakadi balumbulula ne, ‘Nutshine Nzambi, numupeshe butumbi; bualu dîba dia dilumbuluisha diende diakulua,’ bunene bua bobo bakadi mu North America ne Great Britain.»

GSAM 105.5William Miller, pakamba bua kupanduka kunene kua ‘lubila’ elu, wamba ne:—

GSAM 105.6«Umue nansha babidi mu luseke lonso lua buloba bakalumbulula lumu, ne bonso badi pamo pa tshikondo,—Wolff wa Asia; Irving, wa kale wa England; Mason wa Scotland; Davis wa South Carolina; ne babungi mu muaba eu, badi nansha bakadi bapeesha lubila.»11

GSAM 106Diyi dia Eliya dia Hutchinson Ditumibwa Bipanda Bionso

GSAM 106.1Mukulu R. Hutchinson, mu 1837, wakatumibua kufuma mu England bua kuba mutangadiki wa Wesleyan ku Canada. Ku ndekelu wakasombela mu Montreal. Wakadi mumanye bantu babungi mu matunga a ku mbelu. Mu bidimu bia 1843 ne 1844 wakapandula pepala witwa Diyi dia Eliya, umo wakalonga pa dilongesha dia Dilua dia Pa Buadi. Padi wakadi ne mushindu wa kufika ku masuwa adi aya ku matunga a ku mbelu, ne bakamupesha dibanza dia kutuma bibutuka bia mikanda yandi kakuyi kufuta tshintu bua kutuma, wakavituma mu bungi ku bipidi bionso bia buloba. Ye wamba bua mudimu wandi ne wakavituma bitupu ku Nova Scotia, New Brunswick, New Foundland, England, Ireland, Scotland, Wales, France, Germany, Constantinople, Rome, ne ku bipidi bionso bia bukalenge bua British ne makoloni abu.

GSAM 106Mu Bisanga bya Sandwich

GSAM 106.2Mu Lubila lua Mundankulu lua 12 October 1843, mwakadi mukanda wa Mukashi O. S. Burnham, wa Kaloa, Tshisanga tshia Kaui, Bisanga bya Sandwich. Ye ne mulume wandi bakadi balongeshi ba bana ku muaba au. Bakitaba ne bakadi balumbulula dilongesha dia Dilua dia Pa Buadi koku, ne tshisumbu tshia bakuetu bakadi basambila nabo mu bisanga.

GSAM 106Lumu Lufuanyikijibua ne Lwa Yohane Mubatidishi

GSAM 106.3Mushindu eu tudi tumona ne dilongesha dia Dilua dia Pa Buadi diakalumbululwa ku bunene budi bukumbana bua kuenza malu akambibua mu Mikanda ya Nzambi.

GSAM 106.4Lumu luakadi ne bua kumanyisha dilua dia kumpala dia Kristo luakambibua ne muprofete Yisaya mu meyi aa: Diyi dia muntu udi ulila mu tshipela, lungamika njila wa Mfumu; yenza mu ditanda njila mutoke bua Nzambi wetu. Mpongo yonso neibandishibue, ne mikuna yonso minene ne mikese neipuekeshibue; miaba mikonyangale neilulamikibue, ne miaba ya bizakalazakala neivuijibue mpata; ne butumbi bua Mfumu bukamoneka, ne bantu bonso bakabumona pamo, bualu munwa wa Mfumu wakamba.12 Tshiprofete etshi tshiakumbanibua mu midimu ya «Yohane Mubatidishi, udi uyisha mu tshipela tshia Judea ne udi wamba ne, Kudimunayi mitshima yenu; bualu bukalenge bua dyulu budi paipi.»13

GSAM 107.1Muntu eu, nkayandi, mu tshikondo tshia myezi 6 ya mudimu mu ditunga dimue dia Judea, wakakumbaja tshiprofete etshi tshia dikema. Nansha mudi tshiprofete etshi tshiakatekela mudimu wa Yohane mikenshi ya tshikondo ne ya muaba, kadi kena mushindu umue ne biprofete bidi bitangila dilua dia pa buadi, bualu mudimu au wakadi ne kuenzeka ne ‘lubila lunene,’ ludi lupita ku buloba bionso.

GSAM 107.2Mushindu eu, mu butoke bua malu apeshibue, tudi tumona mushindu tshiprofete pa lumu lua Dilua dia Pa Buadi tshiakumbanibua mu bulelela. Tshikondo tshia Nzambi tshiakafika bua kulongesha tshifwani tshia mutshi wa nfigi, bua kupesha dimanyisha dia kumpala dia Lumu lua Muanjelo wa Kumpala, ne wakalamusha batangadiki bandi bua kulumbulula lubila ku bisamba bionso, ku bantu bionso, ne ku ndimi zionso.

Notes

  1. Matayo 24:32-35. ↩
  2. Baroma 10:14, 15. ↩
  3. Matayo 24:29, 30. ↩
  4. Matayo 24:29. ↩
  5. Mako 13:24. ↩
  6. Malu a Kale a Dibakulula, Mukanda wa 8, nshapita 1, baparagrafu 2, 3. ↩
  7. Ibid., Mukanda wa 12, nshapita 3, par. 10. ↩
  8. Ibid., Mukanda wa 18, nshapita 2, par. 12. ↩
  9. Diyi dia Ekelezia, p. 343. ↩
  10. Mudimu wa Wolff ku Bokhara. ↩
  11. Malongesha a William Miller, p. 238, 1843. ↩
  12. Yisaya 40:3-5. ↩
  13. Matayo 3:1, 2. ↩

Note

Back