Nshapita 17 — Bulelela Buakatungunuka mu Makenga
GSAM 265.1«Bu mutambi wa mikoko ukeba mukoko wende mu dituku adi udi munkatshi ka mikoko yende idi mitangalake, nunku nenkebe mikoko yanyi, ne nenyisungile ku bisika bionso kudiyi mitangalake mu dituku dia matutu ne dia midima.»1
GSAM 265.2Bantu aba, kumpala kua tshikondo etshi (1847), bakitaba Lumu lua Muanjelo wa Pa Isatu, badi bapuele mu bintu bia pa buloba, ne bua bualu ebu kabavua mua kuenza bualu bunene bua makuta bua kuendesha Lumu. Mukulu White ne mukaji wende ne Mukulu Bates bamona mushinga wa mudimu wa muntu ne muntu munkatshi mua bana betu bavua batangalake, ne nkenge wa kuteka mikanda ya kubala mu bianza bia bantu, bua kubambila mu kumanya Bulelela. Mukulu Bates wakwambulwibua bungi mu kumanyisha tshilumbu tshia Sabatu bua mukanda wende wa tshilumbu etshi, bu muendi mu bisika bikuabu, ne bua mukanda eu kutangalala mu nzubu wa makanda. Wakadi wenzela mudimu ne kuikala ne lulamatu lua bungi.
GSAM 265Milambu ya Muan'abo Mukashi Muto bua Bulelela
GSAM 265.3Dituku dimue, bu muvua kayi ne makuta a kufuta nzila, wakadi pepi ne kuenda pa makasa bua kufuma ku Massachusetts kuya ku New Hampshire. Pa tshikondo etshi wakapeta mukanda wa Muan'abo Mukashi muto, udi wakadisua kuenza mudimu wa mu nzubu bua $1 pa lumingu, bua kuikala ne tshintu tshia kuambuluisha mudimu. Panyima pa kuenza mudimu lumingu lumue, wakumvua bikole mu mutshima wende ne Mukulu Bates udi dijinga ne makuta, ne wakaya kudi mukalenge wa mudimu wende bua kupeta difuta kumpala, bua kumutuma mbangilu $5. Ne makuta aa wakafuta nzila yende ya kuenda ku New Hampshire mu tshiendelu tshia bantu bonso. Ku bisika bionso biakadi akwata, wakadi ne misangilu ya bimpe, ne bantu bavule bakitaba Bulelela.
GSAM 266Kuikala mu Nzubu ne Bintu Bia Kusomba
GSAM 266.1Bua kumanyisha muoyo wa milambu wakadi mu mitshima ya bapionie ba kumpala ba Lumu elu, tudi tupeta tshilondolwelu etshi mu maloba a Muan'abo mukashi White bua ngikadilu wabu mu tshikondo tshia mashika tshia 1847-48, pa bakadi mu bisasa bia nzubu munene wa S. Howland, Topsham, Maine, ne pa bakadi batuadije kulama nzubu wabu ne bintu bia mu nzubu bia kusomba:—
GSAM 266.2«Twakadi bapuele, ne twamona bikondo bia makenga. Bayanyi wakadi wenzela mudimu wa kutwala mabwe ku nzila ya tshipwilu, ne mudimu eu wakamukushula tshikoba tshia minwe too ne kutshitubula, ne mashi akatoka ku bisika bingi. Twakadi bangate dipangadika dia kubenga kulamata bantu bakuabu, kadi dia kudilama nkayetu, ne kuikala ne tshintu tshia kuambuluisha bantu bakuabu. Kadi twakashala katudi ne mpambilu. Bayanyi wakadi wenzela mudimu wa makenga, kadi kena kupeta tshia kufutibwa bua mudimu wende.»
GSAM 266Mukulu White Wakatema Miti ya Mulamba
GSAM 266.3«Bayanyi wakaleka mudimu wa ku nzila, ne ne kasuyi kende wakaya mu tshitondo bua kutema miti ya mulamba. Ne dikenga dia tshiendelele mu mbadi, wakadi wenzela mudimu kubangila mu dinda menemene too ne pa butuku buila, bua kupeta pene pa santime makumi atanu pa dituku. Dikenga dikole diakamukanga kulala butuku. Pashishe twapeta mikanda ya bana betu mu matunga matandukanye, bakatukeba tuye kubambona; kadi bua twakadi katuyi ne makuta a kutuambata pa mbelu wa ditunga, twabalesha ne nzila kayi kabidi itubukile.»
GSAM 266.4«Twapeta mukanda wa Muan'etu Chamberlain, wa Connecticut, wakatukeba tuye ku nsangilu mu ditunga adi. Twakangata dipangadika dia kuya bituikala mua kupeta makuta. Bayanyi wakasungula makambu ne mukalenge wa mudimu wende, ne wakamona ne bavua ne bua kumufuta dolare dikumi. Ne tshia bibidi tshia makuta aa nakashita bilamba biakadi bikengela bungi, ne pashishe nakatela tupandilu pa mukuti wa bayanyi, too ne kutela tupandilu pa tupandilu, biakaluisha kumanya tshilamba tshia kumpala mu maboko a mukuti. Twashala ne dolare itanu bua kutuambata ku Dorchester, Mass. Sanduku dietu diakadi ne pene biloko bionso bidi tudi nabi pa buloba. Kadi twakadi ne ditalala dia muoyo ne mutshima mutoke, ne etshi twakakipata kumpala kua bimpe bia pa buloba.»
GSAM 267.1«Twakafika ku nzubu wa Muan'etu Nichols, ne kumpala kua kuya, Muan'abo mukashi Nichols wakapesha bayanyi dolare itanu, akafutula nzila yetu ya ku Middletown, Conn. Twakadi benyi mu muji eu, ne katwamonangana muntu nansha umue wa bana betu mu ditunga. Twashala ne santime makumi atanu. Bayanyi kakadi ne dikima dia kutumikila makuta aa bua kufuta tshiendelu tshia tubalu, bua etshi wakela sanduku pa tshilundulu tshia mapala, ne twenda na makasa mu keba muntu wa ditabuja dimue. Pashishe twapeta Muan'etu Chamberlain, wakatutwala ku nzubu wende.»
GSAM 267Nsangilu ku Rocky Hill, Conn.
GSAM 267.2Nsangilu eu wakadi ku Rocky Hill, mu bisasa bia kusangila biakadi tshibasa tshinene, tshiakadi kadi katshiyi tshilongololwe mu nzubu wa Muan'etu Belden. Maloba aa mangatshibue mu mukanda wakafundibua ne Mukulu White ku S. Howland, akamba malu a mushinga bua nsangilu eu:—
GSAM 267.3«Mu dituku dia 20 dia ngondo wa 4 [1848], Muan'etu Belden wakatuma tshiendelu tshiende tshia tubalu ku Middletown bua kutwala betu ne bana betu bavua batangalake mu muji eu. Twafika ku bisika biende [Rocky Hill] bu pa diba dia inayi dia mu dilolo, ne mu nshikama mukese bakafika Benaetu Bates ne Gurney. Twakadi ne nsangilu butuku ebu, wa bantu pene 15. Pa dituku dia Muditanu mu dinda, benaetu bakafika mpindiewu, ne twafika pene ku bantu makumi atanu. Aba kabayi bionso bakadi mu Bulelela. Nsangilu wetu wa dituku edi wakadi wa mushinga mukole. Muan'etu Bates wakamanyisha Mikenji mu butoke, ne mushinga wayi wakafikishibua mu mitshima bua bumanyishi bua bukole. Diyi diakakolesha aba bakadi kale mu Bulelela, ne diakabisha aba bavua kabayi banji kuangata dipangadika ne mutshima mujima.»2
GSAM 267Bakabikila ku Tshitupa tshia Oswego, N.Y.
GSAM 267.4Bua kutangalala kua mukanda wa Mukulu Bates munkatshi ka Bena Adventiste, bantu ba mu matunga makuabu bakatuadija kulama Sabatu. Hiram Edson, wa Port Gibson, N.Y., wakafundila Mukulu ne Muan'abo mukashi White ne bantu bakuabu, kubakeba ku nsangilu wa Bakulami ba Sabatu ku Volney, mu ditunga dia Oswego, mu ngondo wa 8, 1848. Wakambila ne bana betu bakadi bapuele, ne kakadi mua kulaya ne bakenza bungi bua kufuta makuta a nsangilu. Mukulu White wakapeta $40 bua mudimu wakadi wenzela mu mashinda a matunda. Katanda ka makuta aa kakashitwa bilamba biakadi bikengela bungi, ne akashala akafutula nzila yabu ya ku Volney ne kuvuuluka.
GSAM 268.1Nsangilu eu wa mu tshitupa tshia ku mbuelelu wa dîba tshia New York wakadi mu nzubu wa tshiendelu tshia tubalu wa Muntu Arnold. Bantu bakadi pene makumi asatu ne batanu, aba badi bakumbanibwa mu kabidi ka ditunga edi, kadi biakadi bikole bua kupeta nansha bantu babidi bavua bumvuangane. Umue ne umue wakadi ne bukole bua kuikala pa mambelu ende, wakadi wamba ne adi a Mukanda wa Nzambi. Bionso biakadi ne nyota ya kufikisha malu abu ne kumanyisha. Bakambila ne Mukulu White ne mukaji wende kabayi bayile nzila yonso eyi bua kuumvua, kadi bayile bua kubalongesha Bulelela. Muntu Arnold wakadi wamba ne myaka 1000 ya Buakabuluibua 20 yakapita kale, ne ne bantu 144000 ba mu Buakabuluibua bakadi aba bakabika ku lufu pa dibika dia Kristo.
GSAM 268Muntu Arnold Wakabenga Mikenji ya Ekelezia
GSAM 268.2Bu bilembelo bia Mukalenge wetu udi ufua biakadi kumpala kua bantu aba, ne bu bakadi pepi ne kuvuluka makenga ende, Muntu Arnold wakimana ne wamba ne kena ne ditabuja mu tshidi bakeba kuenza,—ne Didia dia Mukalenge didi dilondolola Pasaka, didi ne bua kuenzibua mbala umue mu mwaka.
GSAM 268.3Mishindu eyi ya bupanga ya mambelu yakaleta mutoyi munene pa mutshima wa Muan'abo mukashi White. Wakadi mumanye bimpe ne Muntu Arnold wakadi mu tshilema, ne makenga manene akamukwata, bua biakadi bimuenekela ne Nzambi wakadi upetshibua bundu. Bantu bakuabu bakatshina ne wakadi ufua; kadi Bakulu Bates, White, Chamberlain, Gurney ne Edson bakamusambidila, ne Mukalenge wakumvua ne luse milombu ya basadi bende, ne wakamupesha bukole. Butoke bua mu diulu bwakadi pa yeye, ne mu nshikama wakapuluka ku malu a pa buloba. Mu ngikadilu eu wakamoneshibua makosa a bantu bakadi apu, ne Bulelela buvua bupingane ne makosa aa, biakamanyisha ne mambelu aa a kupingana, a bakadi wamba ne adi a Mukanda wa Nzambi, akadi anu mambelu abu bua Mukanda wa Nzambi, ne ne bavua ne bua kulekela makosa abu ne kusanganyina pa Lumu lua Muanjelo wa Pa Isatu. Nsangilu wakashala mu disanka; Bulelela bwakapeta bukomo. Bantu bakadi ne mishindu eyi ya mambelu bakatonda makosa abu, ne basanganyina pa Bulelela bua Mpindiewu bua Lumu lua Muanjelo wa Pa Isatu, ne Nzambi wakababenesha bikole.
GSAM 269Tshikena Kumona ne Kutumikila kwa Kukema kua Mukanda wa Nzambi
GSAM 269.1Mulandu udi ulonda wa nsangilu eu wakapeshibua ne Muntu Alexander Ross, pa ngondo wa 1, dituku dia 4, 1884, udi wakadi umue wa bantu makumi asatu ne batanu bakadi basanganyi mu tshisumbu tshikese. Wakambila ne:—
GSAM 269.2«Muan'abo mukashi White, bu wakadi mu Tshikena kumona, wakimana ku makasa ende ne wakwata Mukanda wa Nzambi wa nzubu pa tshianza tshia bakaji; mukanda eu wakadi wa bunene bua pa tshibidilu. Bu wakadi awulula mu diulu, kuikala kadi kayi muloleshi kuwu, ne tshianza tshia balume wakadi ubadilulula ku tshisumbu tshia maloba ku tshisumbu, ne kuteka musapi wende pa mukanda wa Nzambi, wakadi wamba maloba aa. Nakatalula ku mikanda ya malu a bungi bua kumona kana wakadi wambila maloba aa a mukanda wakadi usonga. Meme nansha umue wa bantu bakuabu twatalula yonso. Mu tshikondo tshionso, kakadi anu wambila maloba a mukanda wakadi usonga, kadi wakadi wenzela etshi bu mesu ende akadi alola mu diulu, ku luseke lupingane ne Mukanda wa Nzambi. Maloba aa a Mikanda a wakadi wamba akafumya mambelu a tshilema a Bakulami ba Sabatu bakadi basanganyi ku Volney, mu ngondo wa 8, 1848, ne akatufikisha bua kusanganyina pa Bulelela.»
GSAM 269.3Bulelela, muntu uvua kayi ulekela dilongesha dia tshilema diakaludikibua mu ngikadilu eu, ku maloba a patoke a mu Mukanda wa Nzambi ne mu mushindu eu wa kukema, uvua ne mutshima mukole menemene. Tshisumbu tshia Bakulami ba Sabatu ba mu ditunga dia Oswego, panyima pa makosa abu kuludikibwa mu mushindu eu, ne panyima pa kusanganyina pa Bulelela, bakatambula ku nsangilu eu bua kutangalaja butoke ku bantu bakuabu. Bipeta biakaleja patoke ne eu wakadi mudimu wa Nzambi. Satana udi kashidi pepi ne kupandula, kupula ne kutangalaja, ne mushindu onso udi ukumbana. «Nzambi kena Mufidi wa mapanga, kadi wa ditalala, bu mu bisumbu bionso bia basantu.»3
GSAM 270Malu a Kuondopibua kua Babedi mu Mushindu wa Kukema
GSAM 270.1Panyima pa nsangilu wakadi mubambila kumpala, misangilu yakenzibua mu ditunga dia Madison, Port Gibson, Port Byron, ne mu New York City. Panyima pa eyi wakadi nsangilu munene mu Connecticut. Ku bisika bikuabu, Mukalenge wakafika penepene ne basadi bende, ne bukole bua kupolesha bua Mupolele Munene bwakafika pa babedi bua kudilomba kua bantu bende ne bakadi balonda mukenji wakapeshibua mu Mukanda wa Yakobo.4 Nansha bantu bavua minganga bamane kuamba ne kabavua kabidi ne ditekemena dia kuondopa bakapoleshibua ku malwele abu. Malu a mushindu eu mmamonekangana mbala mingi kubangila mu 1845.
GSAM 270Bapionie Bakafukila Makenga
GSAM 270.2Mukulu White, mu Ditalulula ne Mumanyishi dia ngondo wa 2, dituku dia 5, 1880, bu wakadi wamba bua matuku aa a mudimu wa kumpala, wakamba ne:—
GSAM 270.3«Mu midimu yetu ya kumpala twakafukila nzala bua kulekela kua bia kudia biakane, ne mbeela bua kulekela kua bilamba biakane. Twakadipangisha nansha bintu bia dijinga bia muoyo bua kulama makuta bua mudimu wa Nzambi. Pa tshikondo tshimue twakadi twipanga ne bungi bua kuikala bua kukumbaja mudimu munene wakadi umoneka ne ukengela kuikala, mu kufunda, kuludika, kuenda ne kumanyisha mu ditunga ne ditunga.»
GSAM 270.4Mwaka wa 1848 wakadi wa kumanyibua, kena anu mu mulandu wa Dilua dia Pa Buadi, kadi ne mu makambu a politiki. Bulelela bua Lumu lua Muanjelo wa Pa Isatu bwakadi bumanyibue bimpe, ne nzila yakadi ibuluka mu mashindamashinda bua kufikisha mudimu kumpala. Pa tshikondo etshi makambu mu buloba bua ngikadilu ne politiki akadi akwata tshimue tshiakadi tshifila nyota mpindiewu ku balongonyi ba tshiprofete. Kena anu mapanga manene akadi munkatshi ka bisamba bia Buloba bwa Kumpala, kadi ku Hydesville, mu ditunga dia Wayne, N.Y., bimanyinu bia mushindu wa mpindiewu wa kuakula ne nyuma ya bafue biakatuadija. Balongonyi ba Mukanda wa Nzambi bakadi wamba ne biakadi «myuya ya badimoni, idi ikumbana bua kusangisha bisamba bia pa buloba bua mvita ya dituku dia Mukalenge.»
GSAM 271Mapanga a Bisamba mu 1848
GSAM 271.1Pa dituku dia 21 dia ngondo wa 2, 1848, bu bakadi bakalenga ba Louis Phillippe, wa France, basanganyi kumpala kaye, wakamba ne: «Tshiena mushikame kale pa nkuasa wa bukalenga bikole bu mundi mushikame butuku ebu.» Mu bwalu bua butuku bua dituku dia kulonda, muvuale kazaku mupi wa tshilamba tshikole, mudifuanyike bu muendeshi wa tshiendelu tshia tubalu, wakanyemena ku mbelu wa bipangu bia muji wa Paris, mu keba bisika bua bukole bua muntu wende. Mulandu wa bukudimuna ebu bunene ne bua mbangilu wakambibwa ne wakafuma ku tshimue tshia mudimu wende tshiakadi tshisungila bukalenga bua papa, tshiakadi tshikoseja bantu bende ne basole. Pa dituku edi wakadi umalele mu muji wa Paris lusangilu lunene lua basole ba France; ne bu bakadi bakota mizinga yabu, wakavuuluka ku nzubu wa bukalenga, pashishe muana mukese wakapanduka pa mizinga, ne wakadi unyungisha dibendera dia malangi asatu, ne wakadi ulila ne: «MUSHIPUKE PAPA! MUSHIPUKE PAPA!!» Basole bakakwata lulila elu, ne lwapitangana mbangilu mu mikonya yonso, lulama ne bukole bu bu ludi luyenda, ne pashishe lwasanganyibua ne lulila lua: «NE MUSHIPUKE MUKALENGE!» Mu nshikama muke Paris yonso wakadi tshimuenekelu tshia mapanga a bukole. Basole, ne mizinga mu bianza, basanganyibue ne bantu bingi, bakadi baluulukila ku nzubu wa bukalenga. Bu bakamubambila bua mapanga, mukalenge wakanyema lukasa mudifuanyike.
GSAM 271Matunga akadi mu ditomboka
GSAM 271.2Ditomboka ne dipanga dia ditalala bia mu France biakapalakana lubilu mu matunga makuabo. Prussia, Hanover, Sardinia, Sicily, Naples, Venice, Lombardy, Tuscany ne Rome biakangata kabidi nyuma eu wa ditomboka dia bisumbu bia bantu. Mu ngondo isatu, Europe yonso wakadi mu mvunda, ne bukelenge bunene ne bukelenge bukuabo bupite pa 30 biakadi mu mvulanganyi mukole. Bakadi bosha nkuasa ya bukelenge mu njila ya musumba; bakelenge ne bakelenge banene bakadi banyema ne basokoma bua buowa bua kufua. Bantu ba malu a bukokeshi bakadi bamba ne, matunga onso a buloba neikale ne ditomboka dia kukudimuna mbulamatadi yabo.
GSAM 272.1Bungi bua bayishi Bena Adventiste bakadi kabayi banji kumvua Lumu lua Muanjelo wa Pa Isatu bakamona mvulanganyi eu; bakelangana meshi ne, eu udi bulelela disangana dia matunga bua “mvita ya dituku dinene dia Nzambi wa Bukole Buonso.”5
GSAM 272Lumu lua kuteka tshimanyinu luakamanyibua
GSAM 272.2Mu tshikondo etshi mene, Bena Adventiste ba dituku dia muanda mutekete bakadi balonga mu Mifundu ya Nzambi ne, Sabatu wa mukenji wa inayi wakadi tshimanyinu, anyi tshimanyinu tshia kujadika, tshia Nzambi udi ne muoyo, ne tshikondo tshiakadi tshilue bua kutangadija lumu lua kuteka tshimanyinu ludi mu Buakabuluibua 7:1-4. Bakadi bakeba njila ne bintu bia kufikisha lumu elu kudi bantu. Padi bantu ba dituku dia muanda mutekete badilongolola bua mudimu eu, Bena Adventiste ba Dituku dia kumudilu dia lumingu bakadi bamba ne: “Nudi balua pashishe ne lumu luenu lua kuteka tshimanyinu, bualu bua mvita ya dituku dinene ne dilua dia Mukelenge nkayandi bikadi bitufikile.”
GSAM 272Mvunda yakapua tshiakane
GSAM 272.3Panyima pa ngondo bu isatu, ditomboka dia mu matunga diakateketa. Kadi malu akadi abaleluela kaakadi mazenze to; diakapua mu mushindu wakadi bafundi ba mikanda ya malu a matuku kabayi mua kumvua. Bua mvunda eu, Horace Greeley wakafunda mu New York Tribune ne: “Tuetu bonso tuakakema bikole bua tshiakabanga mvulanganyi eu wa mu matunga tshiakane; kadi tudi tukema kabidi mutambe bua tshiakawujikija.”
GSAM 272Senatere Choate pa malu a mu Buloba Bukulukulu
GSAM 272.4Tudi tufika ku tshidimu tshia 1851, ne tudi tusangana Senatere Choate wakadi, mu diyi diandi ku mpala kua Nsangilu wa Bafundi ba Mikenji ba États-Unis, wamba bua malu a mu Buloba Bukulukulu ne:
GSAM 272.4“Nudi nunvua bimpe ngikadilu eu ne mushindu udibu bamueneka, bidi bimueneka bu bidi bibuikidibue ne mindidimbi ne matutu ne midima; bidi kabiyi ne ditalala nansha kakese. Kudi meme, bidi bimueneka bu bukokeshi bua bakelenge, ne makokeshi a bantu, ne tshiji tshiakadi tshibutshidibue mu bidimu 1,000, bidi pabuipi ne kupatula muele bua mvita mudi mashi neaye bu mu tshikena kumona tshia mu Buakabuluibua, ‘too ne ku mikole ya mu mishiku ya tubalu’, ne mudi tshisamba tshionso tshia bantu netshimane kufua; mudi ngonga munene wa tshikondo neidile bua kumanyisha diba dikuabo; mudi nsombelu wa bantu nkayawu newetetshibue ne kapia ne muele, bua kumona ne udi ufuma ku bifukibua ne kudi Nzambi wa bifukibua anyi to.”
GSAM 273“Bumanyishi” bua 18 ngondo wa 11, 1848
GSAM 273.1Padi bakadi bamba ne, mvunda eu wa mu matunga mu 1848 wakadi bua kutuadija dilua dia Mukelenge, bakasangana kanyinganyinga munene, malu akadi mushindu kayi kudi Bena Adventiste ba dituku dia muanda mutekete bakadi bamba ne, tshikondo tshiakadi tshilue bua kuleja bantu “Tshimanyinu tshia Nzambi udi ne muoyo”? Bua kuandamuna, tudi tulonda meyi a mu mukanda mukese wakapatula Mukulu Joseph Bates mu ngondo wa 1, 1849. Padiye wamba bua bualu buakenjibua pa 18 ngondo wa 11, 1848, udi wamba ne:—
GSAM 273.2“Tshisumbu tshikese tshia bana betu balume ne bakashi tshiakadi tshisangane mu nsangilu mu Dorchester, pabuipi ne Boston, Massachusetts. Kumpala kua nsangilu kubangaye, bamue ba kutudi bakadi bakebulula malu amue a mu lumu lua kuteka tshimanyinu. Meshi amue akadi mashilangane bua bulelela bua diumvuija dia muaku ‘kubanda’, ne malu makuabo. Mu nsangilu wa ku Topsham [Maine] wakadi muenzeke matuku makese kumpala, tuakadi tulombe Nzambi bua dipatula dia lumu elu; kadi njila wa kulupatula wakadi kayi mueneke bimpe. Nunku tuakapangadika tuetu bonso bua kuteka bionso kudi Nzambi. Panyima pa kulomba ne muoyo mujima bua butoke ne dilongesha, Nzambi wakapesha Muanetu mukashi White malu adi alonda mu Tshikena kumona.”
GSAM 273.2Tudi tulonda meyi akambaye bu muakadiye waamba mu Tshikena kumona:—
GSAM 274Meyi akambibua mu Tshikena kumona
GSAM 274.1“Butoke buakapatukila penyi? Muanjelo webe atulongeshe muaba wakapatukila butoke. Biakabanga ne kakese, pawakapesha butoke bukuabo panyima pa bukuabo. Bumanyishi ne mikenji bidi bisangishibue pamue, kabiena mua kutapuludibua; tshidi tshiza kumpala mmikenji dikumi ifuma kudi Nzambi. Wakadi musanka bikole padi mukenji wandi ubanga kubanda ne bukole, ne miaba minyanguke ibanga kutunguludibua. Biakafuma mu butekete biakalua bikole bua kukebulula diyi diandi. Diteta diabi diakadi dia tshikondo tshikese tshianana. Ntshimanyinu etshi! Tshidi tshibanda! Tshidi tshibanda, tshibanga kudi diba dipatukila. Bu diba, kumpala didi ne mashika, pashishe didi dikola mu luya ne dituma mishinga yadi ya butoke. Pakabanga bulelela abu kubanda, buakadi ne butoke bukese, kadi butoke buabu buakadi butungunuka ne kuvudila. A, bukole bua mishinga ei ya butoke! Budi bukola mu bukole. Buneme bunene ne butoke bunene bidi pa bulelela abu, bualu bua budi bushalaku tshiendelele, nansha padi Mukanda wa Nzambi kauyi kabidi ne mushinga wa kuwuangata. Buakabanda kula kudi diba dipatukila; buakabanga ne butoke bukese, kadi mishinga yabu ya butoke idi yondapa. A, bulelela abu budi ne bukole bungi! Budi ne buneme butambe panyima pa buobu kukota mu ditunga dimpe; kadi nebuvudile too ne pabalua kabayi mua kufua. Buakabanga kudi diba dipatukila, budi butungunuka mu njila wabu bu diba, kadi kabwena butua nansha.
GSAM 274.2“Banjelo badi bakuate mpepele inayi. Nzambi ngudi ukandika bukokeshi. Banjelo kabena bajimuna to, bualu bua basantu bonso kabena banji kutekibua tshimanyinu. Padi Mikaele wimana, dikenga edi nedikale pa buloba buonso. Mona, mpepele ikadi pabuipi ne kupuya. Idi mikandikibue bualu bua basantu kabena batekibue tshimanyinu. E, patula malu auwakumona ne auwakumvua, ne disanka dia Nzambi nedikale nabe. Tangilayi! Dibanda adi didi ne bukole, ne didi ditamba kutokelela.”6
GSAM 274.3Panyima pa kupatuka mu Tshikena kumona etshi, Mrs. White wakambila bayandi ne:
GSAM 274.3“Ndi ne lumu bua wewe. Udi ne bua kubangisha kunyema mukanda mukese wa malu a matuku ne kuwutuma kudi bantu. Wikale mukese kumpala; kadi padi bantu bawubala, nebakutumina biuma bua kuwunyema, ne mudimu eu neutungunuke bimpe kubanga kumpala. Ku mbangilu eu mukese, bakandleja ne, neikale bu misulu ya butoke yakanyunguluka buloba buonso.”
GSAM 275Mpata mu mesu a bantu
GSAM 275.1Meyi aa a malu akadi aya kulua akambibua mu 1848 bua mbangilu ne dipalakana dia bulelela bua Sabatu. Mu kutangila malu mu mesu a bantu mu tshikondo atshi, lungenyi luakadi mua kuamba ne: “Meyi aa kaena mua kukumbana nansha.” Panyima pa matuku makese akambibua meyi aa, muntu umue wakambila umue wa bena mudimu betu ne: “Nenuangate bidimu 144,000 bua kuenza tshinudi nulama mu meshi.” Bakadi mua kuamba ne: “Ntshinyi! Bayishi basatu—Mukulu White ne mukajandi, ne Mukulu Bates—bonso kabayi ne makuta, ne balondi kabayi bakumbane lukama, bonso kabayi ne biuma, badi baya ne mikanda nkama mikese ya nkasa 80 pa bualu bua Sabatu, bua kufikisha lumu lua didimuija ku buloba buonso! Ke meshi a patupu!” Padi bakadi bela meshi mushindu eu bamba ne: “Kabiena mua kuenzeka!”, ditabuja dia Lumu ne Bumanyishi bua butshimunyi bulelela biakadi biamba ne: “Mu dina dia Nzambi wa Isalele, nebienzeke! Ne bua tudi tumueyemena mu bukole buandi, bidi ne bua kuenzeka!”
GSAM 275Mushindu wakanyemibua mukanda wa malu a matuku wa kumpala wa Bena Adventiste ba dituku dia muanda mutekete
GSAM 275.2Kubanga padi Bumanyishi bupeshishibua bua mudimu wa kupatula mikanda, bakadi balama dituku dia muanda mutekete bakalomba Nzambi misangu ya bungi, bua Mukelenge abulule njila wa kunyema “mukanda mukese wa malu a matuku”. Tshintu tshinene tshiakadi tshipangike mmakuta a kupatula mukanda wa kumpala. Mu ngondo wa 6, 1849, Mukulu White wakasangana mushindu wa kukosa akre 40 ya bisosa bia timote ne muele mule wa tshianza, bamupe sente 75 bua akre umue. Mu mushindu eu wakakumbana bua kupatula mukanda wa kumpala wa mukanda au mukese wa malu a matuku. Bidi bikumbane bua kuteka apa tshifuanyi tshidi tshifuane tshishiki ne lukasa lua kumpala lua mukanda au mukese. Mubadi neamone mu mulongo wa kumpala meyi a Mukulu White, padiye wamba ne: “Njila kakadi mubuluke bua kubangisha mudimu too ne mpindieu.” Ne udi kabidi mua kumona ne, kudifila kuandi nkudi “kuakabulula njila”.
GSAM 276Malu adi Mrs. White wamba bua mikanda ya malu a matuku ya kumpala
GSAM 276.1Mrs. White udi wamba bua mbangilu wa mudimu wa kupatula mikanda ne:—
GSAM 276.2“Bayanyi bakabanga kupatula mukanda mukese mu Middletown, mile 8 ku Rocky Hill, Connecticut, ne misangu ya bungi bakadi baya ku makasa ne bapingana mu njila au, nansha mu tshikondo atshi bakadi balemenda. Pakaluabu ne mukanda wa kumpala ufuma mu nzubu wa kunyema mikanda, tuetu bonso tuakafukama tuwunyunguluke, tulomba Mukelenge ne mitshima midipuekeshe ne binsonji bia bungi bua kuteka disanka diandi pa mudimu mutekete wa muena mudimu wandi. Pashishe bakafunda pa mikanda mena ne miaba ya bantu bonso bakadi belangana meshi ne, nebabale mikanda ayi, ne bakayituala ku nzubu wa kutuma mikanda mu mushipu wa tshilamba tshikole. Mukanda wonso wakadi udi munyamibue bakadi bawutuala kubanga ku Middletown too ne ku Rocky Hill. Misangu yonso, kumpala kua kulongolola mikanda bua kuyituma ku nzubu wa kutuma mikanda, bakadi bayianjika ku mpala kua Mukelenge, ne bakalomba Nzambi ne muoyo mujima ne binsonji bua disanka diandi dilonde batumibue abu badi kabayi bamba. Mu tshikondo tshikese, mikanda yakafika ne makuta a kupatula mukanda wa malu a matuku, ne lumu luimpe lua bantu bungi bakadi bitabuja bulelela.”7
GSAM 276Meyi a tshiprofete bua diambuluisha dia mukanda akakumbana
GSAM 276.3Tudi ne muoyo udi utamba kutanduka padi tudi tuleja lukasa elu lua kumpala lua mukanda wa malu a matuku wa kumpala wakapatula Bena Adventiste ba dituku dia muanda mutekete. Dibumba dionso dia The Present Truth (Bulelela bua Mpindieu) diakadi ne mikanda 11 ya nkasa 8, lukasa lonso ne milongo ibidi. Muaba wa meyi a kubala pa lukasa wakadi ne intshi 4 ne 5/8 mu bunene, ne intshi 8 mu bule. Mikanda ya nimero 1 ne 4 yakanyemibua mu ngondo wa 7, wa 8 ne wa 9 ku Middletown, Connecticut. Mikanda ya nimero 5 too ne 9 yakanyemibua ku Oswego, New York, ne idi ne matuku a ngondo wa 12, 1849, ne ngondo wa 3, wa 4 ne wa 5, 1850. Mukanda wa nimero 11 udi ne dituku dia ngondo wa 11, 1850, ne wakanyemibua ku Paris, Maine. Mu mukanda wa nimero 6, Mukulu White wakamba ne: “Patuakadi tupatula mikanda inayi ya kumpala, makuta akalua akatamba aa akadi akumbane bua kufuta mikanda. Akadi menze mudimu bua kufuta bintu bia njila yetu ya kuya ku nsangilu yituakaya.” Mu tshidimu tshia 1849, bua mudimu wa mikanda eyi ne mudimu wa kubangisha wa Mukulu Bates, bantu bungi bakitabuja Lumu mu Vermont, Michigan ne matunga makuabo.
GSAM 278.1Bua kufuanyikija ne ngikadilu wa mudimu mu 1848 wakadi kawuyi uleja ditekemena, netutangile malu makese adi mu 1905. Nunku netukumbane bua kumanya bimpe ndekelu wa mudimu eu: bakadi bakanda mbangilu mupuekele wa Lumu ngabu bakadi ne bulelela, anyi Nzambi wa mu diulu wakamba ku mukana kua muena mudimu wandi mukashi bua bukole bua mudimu wa “kuteka tshimanyinu” buakadi “buvudila”.
GSAM 278Dikuluka dia mudimu wa kupatula mikanda
GSAM 278.2Mpindieu bulelela ebu budi butangadijibua ne bunyemibua mu miaku minene ya buloba bu 40. Pamutu pa bayishi basatu, patubala badi batentekibue ne badi ne mukanda wa kuitabujibua bua kuyisha, badi bapite pa 600; kudi kabidi bantu nkama ya bungi badi benza mudimu bu minganga, bena mudimu ba Mukanda wa Nzambi, balongeshi ne batangadiki badi bondapa. Mikanda ya tshisumbu etshi tshia ditabuja idi ne mikanda ya malu a matuku mishilangane ipite pa 50, idi inyemibua mu Nzubu ya Kupatula Mikanda bu 20 idi mu Europe, Asia, Afrika, Amerika wa ku Nord ne wa ku Sud, bizinga bia mbuu wa Pasifika ne Australia. Mu Nzubu eyi ya Kupatula Mikanda mudi munyemibua mikanda minene, mikanda mikese ne mikanda ya ditangadija, yonso mishilangane, ipite pa 1,100. Bua kupeta mukanda umue wa mushindu wonso, ne mikanda ya malu a matuku ya tshidimu tshimue, bidi bilomba makuta bu $340. Pamutu pa balondi lukama tshianana, mpindieu kudi bantu pabuipi ne 100,000 badi basanka mu bulelela ebu. Bulelela, Lumu elu ludi, bu diba, “lubanda”, ne tudi mua kuamba mu meyi a Bumanyishi bua 1848 ne: “A, bukole bua mishinga ei ya butoke!”
GSAM 278Ngikadilu wa matunga
GSAM 278.3Padi Lumu lutungunuka mushindu eu, ngikadilu wa matunga wakadi mushindu kayi? Kubanga mu tshikondo atshi too ne mpindieu, tuakadi tubala misangu ya bungi mu mikanda ya malu a matuku meyi bua mvita ya matunga onso idi pabuipi ne kubangila mu Europe. Nansha kwakadi kutontangana apa ne ditomboka pala, “kabutu” ka matunga onso kadi kakandikibue; “mpepele inayi” kayena mieyemekela bua kupuya yonso musangu umue, “too ne padi bena mudimu ba Nzambi batekibue tshimanyinu”. Bantu bonso badi bamona ne, malu a kutontangana ne a mvita adiku, kadi kaena abanda bualu bua adi makandikibue.
GSAM 279.1Kumpala kua lufu luandi pabuipi, Henry Ward Beecher wakabikila dilama dia masalayi bungi nunku mu Europe ne, “kupatula mashi a muoyo kumpala kua tshikondo, bua buowa bua kuahongolola”. Ngikadilu wa matunga, ne tshiji tshiabo ne lukuna luabo, ne mushindu wakadi amue atshina makuabo, wakawufuanyikija ne “bualu budi kabuyi mua kuya ku mpala”, bu tshisumbu tshia bantu badi baleleshangana tumiele ku bifuba; nansha umue kakadi uteta kulua ne mukuabo, bua buowa bua kuikala mulue nandi. Kadi wakamba ne: “Umue wa kubu neamone katataka tshikondo tshimpe tshia kulua ne mukuabo, ne pashishe mvita ya bonso neyibange.”
GSAM 279Difuanyikija dia bintu bia mvita
GSAM 279.2Kubanga mu 1848 bakapanga bintu bia mvita bidi, patubifuanyikija ne bintu bitambe buimpe bia tshikondo atshi, ebi bia kale bimueneka mpindieu bu bintu bia masanka a bana tshianana. “Tshisumbu tshia Ditalala” tshia Amerika, patshiakabikila bantu ku nsangilu ya ditalala mu Lumingu lua Ditalala—15 ngondo wa 12, 1895—tshiakamba ne: “Mpindieu, nansha nsombelu wa bantu wakatungunuka menemene ku mpala, ku luseke lukuabo, matunga adi adilongolola bua mvita mutambe tshikondo tshionso tshia kumpala.”
GSAM 279Mukokeshi munene wa masalayi Miles pa didilongolola bua mvita
GSAM 279.3Mukokeshi munene wa masalayi Nelson A. Miles, mu diyi diandi mu nsangilu wa bantu bungi ku Washington, D.C., pa 12 ngondo wa 1, 1904, wakamba ne:—
GSAM 279.4“Mu tshikondo etshi tshia butoke ne dikuluka, ne tshia nsombelu wa bantu udi ne lungenyi ne budimu, tudi mua kusanka bua kuitabuja ne, majitu ne njiwu ya mvita biakateketa. Kadi, nansha bualu ebu budi bumueneka bua kukema, mu malu a kale a buloba kamuena muikale tshikondo tshiakashimpishibua biuma bia bungi nunku bua kudilongolola bua mvita, nansha tshiakangatibua bantu miliyo ya bungi nunku mu midimu ya ditalala, bantu balongeshibue, badi bamanye bimpe mudimu wabo ne badi balama mikenji, ne badi ne bintu bia mvita bitambe kunyanga, bu mu tshikondo etshi.”
GSAM 280.1Kadi kabutu ka mvita kadi katshidi katebelela, padi mudimu wa kuteka tshimanyinu utungunuka.