Nshapita 18 — Bulombodi bua Nzambi mu Mudimu wa Kupatula Mikanda
GSAM 281.1“Penapu netumanye, bituatungunuka ne kukeba kumanya Mukalenge; kupatuka kuende kudi kulongolodibue bu dinda.”1
GSAM 281.2Too ne ku ngondo wa 6 wa 1849, midimu ya Mukulu White ne mukajende ne ya Mukulu Bates yakadi anu mu matunga a New England. Mu tshikondo atshi, Nsongakaji Clarissa Bonfoey, wa ku Middletown, Conn., wakalua kushikama ne diku dia Mukulu White. Matuku makese kumpala kua bualu abu, mamuende wakafua, kumushidila bintu bionso biakadi bikengela bua kuenza mudimu wa nzubu mukese. Ku bintu abi, Mukulu White wakapata mushindu wa kushimika kabidi nzubu wende; wakawushimika mu tshitupa tshia nzubu wa Tatu Belden ku Rocky Hill, Conn.
GSAM 281Mbangilu wa Ditabuja dia Kuyukila ne Nyuma ya Bafue dia Matuku Aa
GSAM 281.3Mu dituku dia 24 dia ngondo wa 3 wa 1849, nsangilu wa bonso wakenzekela ku Topsham, Maine. Mu Sabatu au, Mrs. White wakapebua Tshikena kumona; bualu buakatangilanga tshiakadi ne mushinga munene be. Pamuapa netumvue Tshikena kumona atshi bimpe bikole bituatangila kumpala ngikadilu wa bintu mu tshikondo atshi.
GSAM 281.4Mu ndekelu wa ngondo wa 3 wa 1848, ku Hydesville, mu tshitupa tshia Wayne, N.Y., “meyi a pa tshisokoko” yakabanga, yakalua pashishe “kukokola kua nyuma.” Bualu abu buakenzekela kumpala mu nzubu wa diku dia Fox. Mu ndekelu wa tshikondo tshia luya, diku adi diakaya kushikama ku Rochester, N.Y. Mu nzubu wa nsangilu wa Corinthian, bakaleja bintu abi ku mesu kua bantu bonso; tusongakaji tuakatangidibua bimpe bikole kudi bisumbu bia bakaji ne balume bakasungula munkatshi mua bena musoko bakadi ne lumu luimpe bua kuenza mudimu au. Nansha bantu ba bungi bakamona kukokola aku bu mashimi anyi bu mayele a kuena bantu ne bianza, nansha bakadi ne ditabuja dia lubilu kabakadi bamanya ne: bualu abu nebukole bikole.
GSAM 282Meyi a Tshiprofete pa Ditabuja dia Kuyukila ne Nyuma ya Bafue
GSAM 282.1Mu Tshikena kumona tshiakumbushibua kulu, Mrs. White wakamona ne: kukokola kua pa tshisokoko ku Rochester ne mu miaba mikuabu kuakadi bukole bua Satana, ne bintu bia nunku biakadi ne kulua bungi bikole. Biakadi ne kuvuala tshifuanyi tshia ditendelela Nzambi bua kuenza ne: bakadi beenibue bikale ne dituishibua dinene dia dipanga dia njiwu, ne bua kukoka meji a bantu ba Nzambi ku bintu abi, bikalabi mua kuenzeka, ne kubafikisha ku mpata pa mayisha a Nyuma Muimpe.
GSAM 282.2Mu tshikondo atshi, bantu bakese be, pamuapa nansha umue, kabakadi ne meji nansha makese ne: ditabuja dia kuyukila ne nyuma ya bafue nedimueneke pa buloba buonso bu muakadi meyi a tshiprofete, anyi ne: nedilue kudibala bu ditendelela Nzambi, ne makeleziya adi malongolodibue bimpe ne balami baawu.
GSAM 282Meyi a Tshiprofete Akumbana
GSAM 282.3Kadi dikumbana dia tshiprofete didi dimueneka patudi tutangila bungi bua bantu ba ditabuja adi, badi babala ne: badi 10,000,000 mu matunga masangisha a Amerika nkayawu. Bua tshifuanyi tshiawu tshia ditendelela Nzambi tshia mpindiewu, tudi tupesha meyi adi alonda, akapatuka mu Ditalulula ne Mumanyishi, ku Washington, D.C., mu dituku dia 12 dia ngondo wa 11 wa 1903:—
GSAM 282.4“Mu nsangilu wa katataka wa Tshisumbu tshia Ditunga tshia Bena Ditabuja dia Kuyukila ne Nyuma ya Bafue, wakenzekela mu musoko ewu, bakatabuja mukanda mupiamupia wa mikenji ya mitendelelu. Bakateka bulongolodi bua ‘kutenteka’ balami ba ekeleziya anyi basadidi ba Nzambi, ne bakaitabula tshisumbu tshia bantu ba ditabuja dia kuyukila ne nyuma ya bafue bu ‘ekeleziya.’ Bualu ebu nebumueneke ku dibala dia tshitupa etshi tshia mukanda mupiamupia wa mikenji ya mitendelelu:—
GSAM 282.5“‘Nansha mulami wa ekeleziya anyi musadidi wa Nzambi umue kena mua kutekibua ku mutu kua ekeleziya anyi tshisumbu kayi muanze kutentekibua mu mudimu ne tshienzedi tshidi tshimanyike kubanga ku bikondo bia kale bia miyuki ya ditendelela Nzambi bu tshienzedi tshia ditentekibua. Muntu kena mua kulua mukebi wa kutentekibua pende kayi muanze kubikidibua bua kulama ekeleziya anyi tshisumbu tshikuabu, anyi kusungudibua bu mutangadiki kudi Tshisumbu tshikuabu tshia Bena Ditabuja dia Kuyukila ne Nyuma ya Bafue tshia ditunga, tshijadikibue ku mukenji bu tshisumbu tshia ditendelela Nzambi mu ditunga didi atshi, anyi kudi Tshisumbu tshia Ditunga tshia Bena Ditabuja dia Kuyukila ne Nyuma ya Bafue tshia Matunga Masangisha a Amerika. Bantu bonso badi bakeba mudimu wa kulama makeleziya anyi wa butangadiki badi ne kuikala bakasangana bimpe ne ekeleziya anyi tshisumbu tshikuabu tshia ditabuja dia kuyukila ne nyuma ya bafue bidimu nansha bisatu, ne kuikala ne mukanda wa bupesha bukokeshi bua kuakula bidimu nansha bibidi, batumibue kudi Tshisumbu tshia ditunga dimue anyi kudi Tshisumbu tshia Ditunga tshionso bu bakuadi badi mu diteta. Balami ba makeleziya badi mu mudimu tshikondo tshikese ku tshidimu tshimue tshijima tshia kalanda kabena mua kutentekibua to.’”
GSAM 283Mukulu White ku Oswego, N.Y.
GSAM 283.1Bu mudimu wa kupatula mikanda wakadi mu Oswego, N.Y., Mukulu White wakumuka ku Connecticut kuya kushikama mu muaba ewu mu tshikondo tshia kupona kua mababi mu 1849. Mu muaba ewu, mu tshidimu atshi, mu dituku dia 3 dia ngondo wa 11, nsangilu wa bena kuitabuja wakenzekela. Pa midimu yabu yakalonda, Mrs. White udi wamba ne:—
GSAM 283.2“Pashishe tuakamona ne: biakadi bikengela tuetu kuenza mudimu mu ditunga dia New York. Bayanyi bakumvua bujitu bua kufunda ne kupatula mikanda. Tuakasomba nzubu ku Oswego, tuakasomba bintu bia mu nzubu kudi bana betu bua kubipingaja pashishe, ne tuakabanga kulongolola nzubu wetu. Muaba au, bayanyi bakafunda, bakapatula mikanda, ne bakayisha. Biakadi bikengela baluate biluilu bikondo bionso, bualu misangu ya bungi bakadi baluishangana ne bakadi badibala bu bena Adventiste, bakadi bayisha bilema, bayisha tshikondo tshiteka tshia dilua, ne bakeba kuenza bonso bakadi mua kumvua meji mabi pa ditabuja dietu.”2
GSAM 283Ditalulula dia Dilua dia Pa Buadi Diapatuka
GSAM 283.3Mu tshikondo tshia kupona kua mababi mu 1850, bakamona ne: biakadi bimpe kumuka kabidi. Nunku Mukulu White wakaya ku Paris, Maine, kuakapatudibua tshitupa tshia kumpala tshia Ditalulula dia Dilua dia Pa Buadi ne Mumanyishi wa Sabatu, misangu ibidi mu ngondo. Tshitupa atshi tshiakadi ne nimero dikumi ne isatu, nimero yonso ne mabeji muanda mukulu, dibeji dionso ne milongo ibidi ya meyi ku luseke ne ku luseke; muaba mufunda wa dibeji wakadi mpusu 7 1/8 ku 10 1/4. Nimero wa kumpala wakadi ne dituku dia ngondo wa 11 wakalonda, ne nimero wa ndekelu wakadi wa dituku dia 9 dia ngondo wa 6 wa 1851.
GSAM 284.1Dinenepa dia mukanda ewu kupita Bulelela bua Mpindiewu diakadi tshimanyinu tshimpe be tshia ditangalaka dia bulelela, dia dibuela dia bena mudimu mu bualu abu, ne dia dibuela dia bakadi bakuatshisha mudimu. Bu mukanda wakadi upeshibua tshianana, bakadi batekemena ne: balunda ba mudimu nebakoleshe dipatula diawu; ne bakuenza nunku. Nansha bena kuitabuja ba bungi bakadi bantu bakadi ne bintu bikese, bakakolesha bu muakabapeshanga Mukalenge diakalenga, ne bakatumikila bukole buabu bua kutungunusha dikalu dia bulelela.
GSAM 284J. N. Andrews Udi Ubanga Kuyisha
GSAM 284.2Mu tshikondo atshi, J. N. Andrews, wakadi ushikama ku Paris, Maine, wakabanga mudimu wende ku mesu kua bantu bu musadidi wa lumu luimpe ne mufundi wa malu a ditendelela Nzambi. Mu Ditalulula dia ngondo wa 5 wa 1851, wakafunda malu a Meyi a Banjelo Basatu, akazula mabeji mapite pa atanu. Mu meyi au, wakaleja ne: tshiprofete tshia nyama wa ne nsengu ibidi wa mu Buakabuluibua 13 tshiakadi tshitangila Matunga Masangisha a Amerika. Wakimana pa meji ne: kuenza mukenji wa kulama Dituku dia kumudilu dia lumingu bu Sabatu nekulue ku ndekelu tshishimikidi tshia disangisha dia ekeleziya ne bukokeshi bua ditunga edi. Wakimana pa bualu abu anu bua tshiprofete. Meyi ende akadi ashindamene onso pa tshiprofete, bualu mu tshikondo atshi kakuakadi mudimu nansha umue wakadi uleja ne bukole ne: malu adi aya mu njila au. Meyi akadi akolesha bualu abu kupita makuabu onso akadi meyi a Doktere Durbin, akangatshibua mu Mukubi wa Bena Kristo ne Mukanda wa Malumu, akadi amba ne:—
GSAM 284.3“Padi ditabuja dia Kristo dilua muoyo wa bikadilu bimpe ne wa nyuma wa ditunga, ditunga didi ne kuenza bua balumbuluishi badiwu kukandika dipanga dia kulama Sabatu wa tshijila ku mesu kua bantu, bu mushindu wa kudilama.”
GSAM 285Kupanyisha Madimi bua Kukolesha Mudimu
GSAM 285.1Mu tshikondo atshi, balume bu Hiram Edson, wa ku New York, ne Cyrenius Smith, wa ku Jackson, Mich., bakalombodibua bua kupanyisha madimi abu, dimue ne dimue ne mushinga wa $3,500, ne kusomba madimi bua kuadima bo bine, bua bapate biuma bia kukolesha midimu mishilangane yakadi ne kupatuka mu ditungunuka dia mudimu wa Lumu.
GSAM 285Diumuka dia Mudimu wa Kupatula Mikanda Kuya ku Saratoga
GSAM 285.2Mu 1851, Mukulu White wakumuka ku Paris, Maine, kuya ku Saratoga Springs, N.Y. Muaba au, wakalongolola kabidi nzubu wende ne bintu bia mu nzubu bisomba bua kubipingaja pashishe, ne wakapatula tshitupa tshia pa buadi tshia Ditalulula dia Dilua. Nimero wa kumpala wakadi ne dituku dia 5 dia ngondo wa 8 wa tshidimu atshi. Tshitupa atshi tshiakadi ne nimero dikumi ne inayi, tshiapatukanga misangu ibidi mu ngondo. Nimero wa ndekelu wakapatuka mu dituku dia 23 dia ngondo wa 3 wa 1852. Dina dia mukanda diakashintuluka kakese: diakadi Ditalulula dia Dilua dia Pa Buadi mu tshitupa 1, diakalua Ditalulula dia Dilua ne Mumanyishi wa Sabatu, dina didiwu nadi nansha mpindiewu mu tshitupa tshiawu tshia makumi muanda mukulu ne bibidi. Bunene bua mukanda buakadi bubuelela, dibeji ne milongo isatu ya meyi ku luseke ne ku luseke, ne mabeji muanda mukulu; muaba mufunda wa dibeji wakadi mpusu 8 1/4 ku 11 3/4.
GSAM 285.3Ku dinenepa dia mukanda wakadi, ne udi too ne lelu, mukanda wa ekeleziya, tudi tumona ne: dishintuluka dionso diakadi dia kuya kumpala. Diakaleja ditungunuka dimpe, ne diakapesha bumanyishi bumueneke ne: mudimu wa muanjelo wa pa isatu “wakalua bua kushala.”
GSAM 285Kupatula Mikanda ku Rochester — Kupata Tshiamu tshia Kukanda Mikanda ne Bianza
GSAM 285.4Mu dituku dia 6 dia ngondo wa 5 wa 1852, nimero wa kumpala wa tshitupa 3 tshia Ditalulula dia Dilua ne Mumanyishi wa Sabatu wakapatuka ku Rochester, N.Y. Wakakandibua ku tshiamu ne ku tumanyinu tua meyi biakadi bia Bena Adventiste ba dituku dia muanda mutekete. Hiram Edson wakapetula biuma bua kusumba tshiamu tshia Washington tshia kukanda mikanda ne bianza, ne tumanyinu tua meyi ne bintu bikuabu bia kulongolola nzubu wa mudimu. Bakadi ne kumufuta bu muakadi milambu yaya ilua kudi balunda ba bulelela. Tshiamu atshi tshia kukanda ne bianza tshiakashala mu nzubu wa mudimu wa Ditalulula ne Mumanyishi ku Battle Creek, Mich., too ne pakatshiakanyika ku kapia, mu dituku dia 30 dia ngondo wa 12 wa 1902. Mu tshikondo atshi, bakadi batshimona bu tshiamu tshimpe kupita bikuabu mu nzubu au bua kukanda mabeji a kutangila bilema. Mu nimero 12, tshitupa 3, wa dituku dia 14 dia ngondo wa 10 wa 1852, bakamanyisha ne: kulongolola nzubu wa mudimu ne tshiamu atshi ne bintu biatshi biakangata $652.93, ne biuma biakabuela bua mudimu au too ne ku dituku adi biakadi $655.84. Ku nimero dikumi ne ibidi eyi ya mukanda, bakapatula mikanda 2,000 ya nimero yonso ne bakayikabula tshianana.
GSAM 286Muyishi wa Bansonga Wakabanga Kupatuka
GSAM 286.1Mu ngondo wa 8, dipatula dia Muyishi wa Bansonga, mukanda wa ngondo yonso, diakabanga mu nzubu wa mudimu wa Ditalulula. Mpindiewu udi upatuka lumingu luonso; mu nimero yonso mudi malu a kubala misangu inayi bu muakadi mu tshikondo atshi.
GSAM 286Uriah Smith Udi Ubuela mu Nzubu wa Mudimu
GSAM 286.2Mu 1853, Mukulu Uriah Smith wakabanga midimu yende mu nzubu wa mudimu wa Ditalulula ne Mumanyishi, muakadiye ne mudimu wa bujitu bidimu makumi atanu. Mu tshidimu atshi (1853), bakamanyisha musangu wa kumpala mu Ditalulula ne Mumanyishi ne: bakadi basue bakadi mua kusumba mikanda yetu ku mushinga wa biuma biakangata dipatula diayi. Bantu bakuabu bonso bakadi bapeta mikanda tshianana, bualu milambu ya bantu ba bupeshanganyi ne mitshima misue yakadi ifuta biakadi bipanga. Mu 1854, bakamanyisha ne: mushinga wa Ditalulula, wakadi upatuka misangu ibidi mu ngondo, wakadi $1.00 ku tshidimu. Mu tshidimu atshi, mu Nsangilu wa mu Tshilulu wakenzekela mu tshitupa tshia Macomb, Michigan, mu ngondo wa 7, bakateta kupanyisha mikanda yetu. Mu nsangilu au, bakapanyisha mikanda ya mushinga wa $50. Mukulu White, pakadiye wakula bua diteta adi mu Ditalulula, wakamba ne: “Bualu ebu budi buleja ne: mikanda yetu idi mua kupanyishibua.”
GSAM 286Dibikila dia Biuma bia $500 bua Tukanda Tukese
GSAM 286.3Mu Ditalulula dia dituku dia 12 dia ngondo wa 10 ne dia dituku dia 24 dia ngondo wa 12 wa 1854, bakabikila milambu ya $500 bua tukanda tukese, bua nzubu wa mudimu upeshe bayishi tukanda tua kukabula tshianana mu midimu yabu. Bakabikila kabidi “biuma bia dikolesha bia $500 bua nzubu wa mudimu, bua Ditalulula dipatuke lumingu luonso bimpe, kupita kupanga kupatuka lumingu lumue misangu mikuabu bua dipanga dia biuma.”
GSAM 287J. P. Kellogg ne Henry Lyon Badi Bapanyisha Madimi Abu
GSAM 287.1Mu tshikondo atshi, J. P. Kellogg, wa ku Tyrone, ne Henry Lyon, wakadi ushikama pabuipi ne Plymouth, Mich., bakapanyisha madimi abu, dimue ne dimue ne mushinga wa bu $3,500, anu bua kupeta biuma bia kutungunusha mudimu. Nunku bana betu bakuabu babidi ba mu Michigan bakalua kumpala mu tshikondo tshiakadi tshikengela, ne biuma bibalame ne mitshima misue kukuatshisha muakadi dikengela dinene dia bukole. Wa kumpala wakabanga kuenza bintu bia kukomba ku Jackson, Mich.; wa pa buadi wakaya ku Battle Creek, wenza mudimu wa busenda bua kudisha diku diende.
GSAM 287Mikanda Yetu Yonso ya Malumu ne ya Kubala bua $3.00
GSAM 287.2Ku ndekelu wa tshitupa 6, mu ngondo wa 6 wa 1855, muntu wakadi mua kupeta Ditalulula ne Muyishi bua tshidimu tshimue, kubuela ne tshisumbu tshijima tshia tukanda tuonso ne mukanda wa misambu wakadi utumikibua mu tshikondo atshi — tukanda makumi abidi ne kasambombo tuonso pamue — bua biuma bia $3.00. Mushinga mujikije wa Muyishi wakadi masantime makumi abidi ne atanu bua nimero dikumi ne ibidi.
GSAM 287Nzubu wa Mudimu wa Ditalulula Udi Ubikidibua ku Michigan
GSAM 287.3Mu ngondo wa 4 wa 1855, Mukulu White ne mukajende bakaya kabidi ku Michigan, ne bakenza nsangilu mu miaba mishilangane. Mu matuku 28 ne 29 a ngondo au, nsangilu wakenzekela ku Battle Creek. Mu nsangilu au, bana betu ba ku Battle Creek bakatabuja ne: babikile Mukulu White bua umushe nzubu wa mudimu wa Ditalulula ku Rochester aye nawu ku Battle Creek. Dan Palmer, Cyrenius Smith, J. P. Kellogg, ne Henry Lyon bakatabuja kupesha $300 muntu ne muntu, kayi ne mushinga wa kubuelela, kupeta biuma bia $1200 bua kusumba muaba ne kuibaka nzubu wa kupatula mikanda. Nunku bakapata muaba ku disangila dia njila ya West Main ne ya Washington, ku luseke lua kunshi ne ku dipatuka dia diba, ne bakibakapu nzubu wa mitshi wa ne bitupa bibidi bia pa mutu pa mutu, bunene bua makasa 20 x 30, ne misumba ya makasa makumi abidi.
GSAM 288Nzubu wa Kumpala wa Nsangilu ku Battle Creek
GSAM 288.1Mu tshikondo atshi, nzubu wa kumpala wa nsangilu wa Bena Adventiste ba dituku dia muanda mutekete ku Battle Creek wakibakibua, ne bunene bua makasa 18 x 24. Nzubu ewu wakadi wa patupu, mupanjiwe ne bipanu biteka bia dikuluka, ne tupanu tupate mposa ya munkatshi muabi. Wakadi pabuipi ne disangila dia njila ya Van Buren ne ya Cass, ku luseke lua kulu ne ku dibuela dia diba.
GSAM 288Mu Nzubu Wetu wa Kumpala wa Kukanda Mikanda
GSAM 288.2Nimero wa kumpala wa Ditalulula wakapatuka ku Battle Creek mu nzubu wa mudimu wa Bena Adventiste ba dituku dia muanda mutekete wakadi ne dituku dia 4 dia ngondo wa 12 wa 1855. Mushinga wa mukanda wakajikijibua mu tshikondo atshi ku $1.00 bua tshitupa tshia nimero makumi abidi ne kasambombo; kadi bakadi balomba milambu bua kutumina bapele bakadi bakumbana kuupeta tshianana. Kubanga mu tshikondo atshi, Bakulu Waggoner ne Cottrell bakadi batuma meyi abu mu Ditalulula dia Dilua pabuipi bikondo bionso.
GSAM 288.3Mu Ditalulula dia dituku dia 18 dia ngondo wa 12 wa 1855, tshisumbu tshia kupatula mikanda tshiakamanyisha meyi adi mua kukemesha bena mudimu ba mu nzubu au ba mpindiewu. Meyi au akadi ne: “Katuena tumona tshiakupangisha bantu badi benza mudimu mu nzubu wa mudimu kupeta difutu dikumbane bua midimu yabu. Mulongolodi wa mukanda udi upeta anu tshitupa tshia pa buadi tshia difutu diakadiye mua kupeta mu muaba mukuabu.” Bidi bimpe kukumbusha ne: difutu dia bantu bonso dia mu tshikondo atshi kadiakadi nansha tshitupa tshia pa buadi tshia didi mpindiewu, ne difutu dia tshitupa tshia pa buadi dia mu tshikondo atshi kadiakadi dipita tshitupa tshia pa isatu anyi tshia pa inayi tshia didi nzubu wa mudimu ufuta mpindiewu bua mudimu wa muomumue. Bena mudimu ba mu nzubu au mu tshikondo atshi bakadi balambula tshitupa tshia pa buadi tshia mushinga wa midimu yabu, bua lumu luimpe lua Bulelela bua Mpindiewu lupatuke mu mikanda.
GSAM 288Dibikila dia Tshiamu tshia Kukanda Mikanda ne Bukole bua Mashinyi ne Mashinyi Atshi
GSAM 288.4Mu Ditalulula dia dituku dia 19 dia ngondo wa 3 wa 1857, bakamba musangu wa kumpala ne: bakadi ne dijinga dia tshiamu tshia kukanda mikanda tshidi tshienza mudimu ne bukole bua mashinyi, ne mashinyi atshi; bakadi ne kubipata bua kukanda mikanda ya malumu, tukanda tukese, ne mikanda ya kubala. Bu muakamanyishibua mu dituku dia 2 dia ngondo wa 4, bakajikija bua kusumba tshiamu tshia Adams tshia kukanda mikanda ne bukole bua mashinyi, ne balume muanda mutekete bakalaya kupesha $100 muntu ne muntu bua disumba diatshi. Mu nimero wakalonda, bakamanyisha ne: tshiamu ne mashinyi atshi nebingate bu $2,500, ne biuma biakalayibua biakadi bikumbane $1,700.
GSAM 289.1Mu meyi a mulongolodi akafunda Mukulu White mu Ditalulula dia dituku dia 13 dia ngondo wa 8 wa 1857, mudi meyi aa a dikolesha ne: “Nzubu wetu wa mudimu kena ne dibanza. Kudi biuma bia mikanda yonso bia $1,426, bidi mpindiewu biteka mu mikanda. Tshiamu tshipiatshipia tshia kukanda mikanda ne bukole bua mashinyi tshidi tshienza mudimu bimpe be; tudi tutekemena ne: katataka netshienze mudimu ne bukole bua muya wa mayi abile, ne netshifutshibue tshionso. Midimu yetu ya mu bilulu idi ipeta dikolesha dinene kupita kale.”
GSAM 289Dilondolola dia Kumpala dia Ditengesha dia Mikanda
GSAM 289.2Pa 29 wa ngondo wa 10, 1857, bakalondolola mu Ditalulula ne Mumanyishi ne: ditengesha dia mikanda mu bidimu bibidi bivua bibuela kumpala divua $1,287.91, ne edi divua dilondolola dia kumpala dia mushindu eu. Divua tshimanyinu tshia kulua kumpala mu mudimu wa Lumu, ne bua bualu ebu divua tshiluilu tshia bukole, bualu divua dileja ne bulelela buvua bukolesha, ne ‘bu misulu ya butoke idi isanga nzila mu buloba buonso.’
GSAM 289Nzubu wa Ditalulula ne Mumanyishi bu Muaba wa Kutula Makuta wa Busame
GSAM 289.3Mu Ditalulula ne Mumanyishi dia 13 wa ngondo wa 8, 1858, bakatuadija kuambila bantu betu meji a kuenza nzubu eu muaba wa kutula makuta a mpitakaja. Bantu bavua ne makuta, kabayi nawu dijinga dia kuenza nawu mudimu mpindieu, bavua mua kuateka mu nzubu eu bua kuasunga, ne kuangata kabidi makuta abu tshikondo tshionso pavuabu baalomba bu muvuabu nawu dijinga, ne nunku nzubu eu ivua ipeta diambuluisha dia kuenza nawu mudimu. Pakenzabu bilondeshile meji aa, mudimu wakapeta bukole bua makuta bunene kabidi kupita diambedi.
GSAM 289.4Kufuma tshikondo atshi too ne lelu (1905), muntu nansha umue kavua muanji ujimija dolare nansha umue wa makuta aa avua mufile ku nzubu yetu ya kupatula mikanda, nansha kupanga kuapeta padi waabikila. Bantu ba bulelela ne badi bateka meji ku malu bakatuadija kutangila nzubu yetu ya kupatula mikanda bu muaba wa busame kupita ne mabanki bua kutula makuta abu a mpitakaja, bualu misangu ya bungi mabanki adi apanga mua kufuta mabanza abu. Mabanki adi ne lukumu lua pa buloba, kadi nzubu yetu ya kupatula mikanda idi ne bukole bua bulongolodi buonso bua bena ekelezia bua kuyikolesha.
GSAM 290Nsangilu wa Kupatula Mikanda wa Bena Adventiste ba Dituku dia Muanda Mutekete Watuadijibua
GSAM 290.1Nsangilu wa Kupatula Mikanda wa Bena Adventiste ba Dituku dia Muanda Mutekete wakatuadijibua pa 3 wa ngondo wa 5, 1861, ne bakatuma mikanda ya kubikila bantu bua kukwata mu tshibumba tshia makuta a bulongolodi pa $10 bua tshibumba tshimue. Mu mbingu ibidi, bakalondolola ne: makuta a tshibumba avua bamane kusangisha divua $4,080.
GSAM 290.2Kutuadija pa 11 wa ngondo wa 6 wa mwaka eu, Ditalulula ne Mumanyishi divua dipatula kudi Nsangilu wa Kupatula Mikanda wa Bena Adventiste ba Dituku dia Muanda Mutekete. Nzubu wa kumpala uvua wateki kudi nsangilu eu uvua pa nkuta wa ku nshi ne ku kukwelaku kua diua wa nzila ya Main ne Washington, pa muaba udi nzubu wa mabaya wa kale wakudiibua kuya ku nzila ya Kalamazoo. Nzubu eu uvua ne bisasa bibidi, ne nkuta mikole ya madioto. Uvua mu tshimfuanyi tshia mutshi mutshiamakane wa Bagriki, ne mpala yende ivua itangila ku mutu pa nzila ya Main. Bule bunene bua ku kukwelaku kua diua kuenda ku kukotelaku kua diua buvua makasa 44, ne bua ku mutu kuenda ku nshi makasa 72.
GSAM 290Mikanda ya Kumpala mu Milongi Mikuabu
GSAM 290.3Lumu luakadi luya kumpala kapapula kapapula, ne mudimu onso wa bukole uvua ukolesha ne kusangisha mudimu. Mu tshikondo etshi nzubu yetu wa kupatula mikanda wakapatula mikanda mitetekete mitanu mu milongi ya bisamba bikuabu, isatu mu tshiena-Danemark ne Norvège ne ibidi mu Mfualansa; nunku bakatuadija kupatula mikanda bua bisamba bikuabu.
GSAM 290.4Padi nsangilu wa bantu uvua ukwata kumpala tshikondo ne tshikondo, makuta avua akula kabidi tshikondo ne tshikondo. Edi divua dilejibua mu dilondolola dia Ditalulula ne Mumanyishi dia 16 wa ngondo wa 5, 1863, padi mufundi wa nsangilu wakapesha dilondolola dia makuta onso avua abuela nunku:—
| Akwatshibue mu bitshibumba ne milambu ku Nsangilu too ne lelu | $10,374.13; |
| Akwatshibue ku nzubu wa Rochester | 700.00; |
| Akwatshibue bua bintu bia kuengelela | 300.00; |
| Akwatshibue bua makuta a mikanda | 1,355.00; |
| Akwatshibue bua mashini wa bukole ne motere | 2,500.00; |
| Mushinga onso | $15,229.13 |
GSAM 291.1Mufundi wa nsangilu wakamba kabidi ne:
GSAM 291.1‘Ku diambuluisha dia kutangila mushinga wa bintu bia nsangilu, mushinga wabio wakadi mufikibue ne kawuyi mukese kupita $20,000, ne eu udi upita pabuipi ne $5,000 mushinga uvua bakwetu ba Lumu bafutule. Edi didi diakula bimpe bua bululame ne lulamatu lua Muanetu White ne aba bavua basangishe nende mudimu mu nzubu wa Ditalulula ne Mumanyishi. — E. S. Walker, Mufundi wa nsangilu.’
GSAM 291Kupitshisha Ditalulula ne Mumanyishi ku Nsangilu
GSAM 291.2Padi mudimu wa kupatula mikanda wakafikisha ku malu aa ku milambu ya makenga ne milambu ya Mukulu White, mpitakaja wakadi ufuma mu mudimu eu mu bukokeshi buende; bualu mpitakaja eu uvua mu bulelela bua kudifila kuende, meji a mudimu, ne bulongolodi buende bua bukebi. Kadi muaba wa kuikala ne tshidi tshiende nansha tshimwe, wakapesha ebi bionso ku ekelezia ne disanka; ne kupita pali ne, padi nsangilu, panyima pa kutuadijibua, wakatula dikubila ne Mukulu eu apete $6 pa lumingu bua mudimu wende, yeye wakangata anu $4 pa lumingu.
GSAM 291Mukanda wa Pa Nkandu wa Pacific
GSAM 291.3Mu Ditalulula ne Mumanyishi dia 21 wa ngondo wa 4, 1874, muvua mukanda wa Mukulu White uvua ukula bua mudimu wa ku Nkandu wa Pacific. Wakamba ne mu tshikondo tshikese nebikale bikengela kutuadija mukanda wa lumingu ne lumingu udi wenzela Lumu mudimu pa nkandu eu. Panyima pa tshikondo tshikese, nzila yakabukuka bua kusumba tshibumba tshikese tshia bilembo ne bintu bia kupatula mikanda mu Oakland, ne mu ngondo wa 6 bakatuadija kupatula mukanda misangu ibidi mu ngondo, wakabikila ne Bimanyinu bia Tshikondo.
GSAM 291Kusangisha Makuta
GSAM 291.4Panyima pa kupatula mikanda isambombo ya Bimanyinu bia Tshikondo, Mukulu White wakabwelela ku kukwelaku kua diua, ne wakasenga Nsangilu wa Bikelesia mu Ditunga dia California bua kulongolola bua kupatula mukanda eu. Pa Nsangilu Munene wa 15 wa ngondo wa 8, 1874, bakatula meji ku bena betu ba ku kukwelaku kua diua bua kusangisha $6,000 bua kusumba mashini, motere ne bilembo bua nzubu wa Bimanyinu, bikala bena betu ba Nkandu wa Pacific basangisha $4,000 bua kusumba muaba ne kusala nzubu ubikidibue bua nzubu wa mudimu.
GSAM 292.1Mukulu George I. Butler, uvua mukwata wa Komite wa Nsangilu Munene tshikondo etshi, wakenda ku nsangilu wa mu kambi wa Yountville, Cal., ne wakambila bakwetu meji aa. Pa 11 wa ngondo wa 10, 1874, bakakumbaja lubila elu ku kulaya makuta a $19,414 mu mbongo.
GSAM 292Pacific Press Watuadijibua
GSAM 292.2Pa 2 wa ngondo wa 2, 1875, Mukulu James White ne mukaji wende, basangishibue ne Mukulu J. H. Waggoner ne bena mudimu bakuabu bakumbana, bakafika ku Oakland. Pa 12 wa ngondo eu, bakabikila nsangilu wa pa buawu wa Nsangilu wa Bikelesia mu Ditunga dia California, bua kutangila muaba wa kusala nzubu ya nzubu wa Bimanyinu bia Tshikondo. Panyima pa meji makole, bakasungula kusumba bitupa pa nkuta wa ku kukotelaku kua diua wa nzila ya Castro, munkatshi mua 11th ne 12th Sts. Dituku edi mene Mukulu White ne John Morrison bakasumba bitupa ebi, ne bakangata mikanda ya buloba mu mena abu, ne meji ne padi Nsangilu utuadijibua, nebapeshe nsangilu tshitupa tshia buloba tshidi tshikengedibua bua mudimu wa bulongolodi.
GSAM 292.3Pa 1 wa ngondo wa 4, 1875, Nsangilu wa Kupatula Mikanda wa Pacific wa Bena Adventiste ba Dituku dia Muanda Mutekete wakatuadijibua mu Oakland, ne makuta a bulongolodi akateka pa $28,000. Tshitupa tshia pakati pa bitupa pa nzila ya Castro tshiakapeshibua ku nsangilu bu muvuabu bumanyisha, ne nzubu wakasalibua mbangilu kudi O. B. Jones, wa Battle Creek, Mich.; tshimfuanyi ne bunene buawu bivua bimue ne bia nzubu uvua musalibue mu Battle Creek, anu wa mu Oakland uvua musalibue ne mabaya pa muaba wa madioto. Padi nzubu eu muikale mulongolola bua kusombelamu, Bimanyinu bia Tshikondo biakakudimunyibua mu nzubu wabio mupia pa Ditanu, 27 wa ngondo wa 8, 1875.
GSAM 293Kukudimuna ku Mountain View
GSAM 293.1Mu nzubu eu, kupatula mikanda ya tshikondo ne mikanda kwakendeshilibua bimpe too ne mu 1904, padi bakalonga kukudimuna mashini a kupatula mikanda kuya ku bisaka. Mushinga wa kukudimuna eu wakapeshibua kudi mulongodi wa Pacific Press mu maloba aa:
GSAM 293.1‘Mu bidimu bingi, balongodi ba Pacific Press, bulongolodi bua kupatula mikanda bamane kumona ne buloba budi nzubu wabu wa kupatula mikanda buikale ne mushinga mupite bungi, ne muaba wa buloba udi mukutame, mu mutshima wa tshimenga tshinene mu muaba wa nzubu, bua kuenza nzubu ya mashini, ne ne: mu mishindu mivule bidi bia meji mimpe kukeba muaba wa mu bisaka udi buloba ne mushinga mukese, muaba udi bena mudimu mua kupeta nzubu mu ngikadilu ya bukole, ne muaba mukumbane bua bilanga, miti ya bibuma ne muoyo wa kupema; ne muaba udi nzila ya kutuma bintu ikale mimpe. Muaba eu bakaupetangana nende ne bawusumba mu tshimenga tshia Mountain View, mu Ditunga dia Santa Clara, mailo makumi asatu ne tshitema mu ku nshi wa San Francisco, muaba udi usangisha bimpe bingi bia tshimenga ne bimpe bia muoyo wa bisaka udi ne bukole.’
GSAM 293Kupatula Mikanda Kwatande mu Bisamba Bikuabu
GSAM 293.2Bua kuleja kutangalala kua bulelela, tudi tumona ne kufuma 1875 kuenda 1878 mudimu wa kupatula mikanda wakatuadijibua mu Basel, Switzerland, ne mu Christiana, Norway.
GSAM 293.3Mu mushipu wa 1875, bakapesha mu Ditalulula ne Mumanyishi dilondolola dia ditengesha dia mikanda anu mu nzubu wa Ditalulula ne Mumanyishi, bua bidimu muanda mutekete, kufuma 1868 kuenda 1875, divua dikumbana $85,644.54, pabuipi ne misangu isambombo kupita ditengesha dia bidimu muanda mutekete bivua bibuela kumpala; ne ditengesha dia nzubu yonso inayi (Michigan, California, Switzerland, ne Norway), bua bidimu bisatu kufuma 1875 kuenda 1878, divua $98,163.73.
GSAM 293.4Mu Ditalulula ne Mumanyishi dia 17 wa ngondo wa 10, 1878, bakalondolola ne mikanda yonso, mikanda mitetekete ne mikanda ya tshimanyinu ivua mipatulue kudi nzubu wa Ditalulula ne Mumanyishi kumpala kua 1864 yakumbana mabeji 50,058,000. Kufuma 1864 kuenda 1878, mabeji avua 158,130,951, anyi onso pamue 208,188,951.
GSAM 294Muyishi wa Bansonga Wakulua wa Lumingu Lumue
GSAM 294.1Too ne pa 1 wa ngondo wa 1, 1879, Muyishi wa Bansonga uvua mupatulwa pa ngondo ne ngondo, kadi pa dituku edi, padi wakota mu tshidimu tshiende tshia makumi abidi ne muanda mutekete, wakapatulwa lumingu ne lumingu; nunku mushinga wa mudimu wende wakakula kanayi.
GSAM 294Tshidi Mukulu White Wakapesha Nsangilu
GSAM 294.2Mu Ditalulula ne Mumanyishi dia 23 wa ngondo wa 1, 1879, muli maloba a Mukulu White bua malu a mudimu wende mu Lumu, adi bimpe bua kuateka apa, bua adi akolesha butoke bua milambu ivua yenza mu mudimu wa kupatula mikanda. Maloba aa adi nunku:—
GSAM 294.3‘Padi mu 1861 Nsangilu wa Kupatula Mikanda wakatuadijibua mu Battle Creek, Mich., twapesha nsangilu lukanda lua bantu bavua badifundishe bua kupeta mikanda yetu tshikondo ne tshikondo ne bukokeshi bua kupatula kabidi mikanda yetu yonso (panyima bakasangana ne mushinga wawu uvua $10,000), ne nunku twashala ne mushinga wa $1,000 anu; ne twakatungunuka ne kuenza mudimu bu bapituludi ba mikanda, balongodi ne bamanyishi pa $6 pa lumingu.’
GSAM 294.4‘Mu 1866, padi twabwelela ku nzubu wa Ditalulula ne Mumanyishi panyima pa bulwele bukole, twasanga balongodi bafuta dikumi dia bitupa pa nkama ku binunu bia makuta avuabu bangate bu dibanza, ne makuta a bulongolodi akadi akese ku $32,000;3 Kadi mu bidimu binayi, ku lusuku lua Nzambi, mabanza akafutibua, makuta a bulongolodi akakoka ku $75,000, ne betu [nsangilu] twakadi ne $5,000 mu mabanki.’
GSAM 294Ngikadilu wa Nzubu wa Kupatula Mikanda mu 1880
GSAM 294.5Mu Ditalulula ne Mumanyishi dia 15 wa ngondo wa 1, 1880, Mukulu Butler ukamba ne:—
GSAM 294.6‘Nzubu wetu wa kupatula mikanda (Battle Creek) wakankanyibua mpindiewu ku kusala tshitupa tshia pakati munkatshi mua nzubu ibidi ya ku kukwelaku kua diua, ne nunku bukole ne bumpeshi bua nzubu buonso bakakolesha. Mipangilu idi kudi bua kuenza kusala bilembo bia mashini ne kusala bifwanyikiji bia mashini, ne bua kuenza bindu bimpe. Mu bulelela, aba badi ne bua kumanya badi bamba ne: eu ke nzubu wa kupatula mikanda mupuangane ne mukumbane kupita yonso mu Ditunga dia Michigan.’
GSAM 295.1Nansha nzubu eu wakankanyibua, kumpala kua ndekelu wa tshidimu tshia mayowa, bakadi ne bua kusala nzubu mupia mu ku nshi wa nzubu munene, bua kuikala tshibasa tshia ma mashini. Ku tshibasa etshi bakakudimuna ma mashini atanu a bukole a nsangilu. Umue wa ma mashini aa uvua munene kupita ma mashini onso avua bakenzesha diambedi mu nzubu. Umue wa bunene ne tshimfuanyi bimue wakadi kabidi wateki mu nzubu wa Bimanyinu bia Tshikondo, Oakland, Cal.
GSAM 295.2Mu Ditalulula ne Mumanyishi dia 17 wa ngondo wa 5, 1881, padi ukula bua kukumbana kua mudimu wa kupatula mikanda mu nzubu munene wa ku Battle Creek, Mukulu White wakamba ne:—
GSAM 295.3‘Wangata mushinga wa mabanza a Nsangilu wa Kupatula Mikanda wa Bena Adventiste ba Dituku dia Muanda Mutekete kufuma ku dilondolola dia bintu ne bukebi, ne pashishe ushala ne bintu bidi kabiyi mua kukudimunibua muaba ne bidi mua kukudimunibua muaba kabiyi nshi kua $105,000. Kudi ebi, bantu betu bonso bapesha mu bitshibumba, milambu ne bupianyi, mushinga wa $34,432.17, ne balume ne bakaji bakese ba lulamatu bavua bapesha mioyo yabo ku mudimu, bakengelela [kayi bu milambu, kadi ku didifila ne bulongolodi bua bukebi] $70,567.83.’
GSAM 295Mudimu wa Batambwishi ba Mikanda Watuadijibua
GSAM 295.4Kutuadija ne mwaka wa 1881, bantu betu bakenza tshijinga tshipia, ne bakabanda mu mudimu wa kutambwisha mikanda bua kutengesha mikanda yetu. Bua batambwishi bakadi kabayi benza malondolola a bulelela a ditengesha diabu too ne mu 1884, dilondolola dietu dia tshikondo etshi didi diakula kufuma ku ditengesha divua dilondololue kudi nzubu inayi ya kupatula mikanda. Bua kutangila ku mibale yabu, ditengesha dia bidimu bitanu divua $221,248.69. Padi bukole bua mudimu wakasambakana kufuma ku bisalu bitu mu Central Europe ne mu bisamba bia Scandinavia, dijinga dia mikanda mu milongi ya bisamba bikuabu diakakula.
GSAM 296Ditengesha dia Mikanda mu Bidimu Dikumi
GSAM 296.1Kufuma 1884 kuenda 1894, tshikondo tshia bidimu dikumi, ditengesha dia mikanda yetu minene ya mifunda divua dienza bungi kudi batambwishi ba mikanda. Ditengesha diabu bua tshikondo etshi divua $4,031,391.26. Mu tshikondo etshi mudimu wetu wakasambakana kabidi ku kutuadija nzubu ya kupatula mikanda mu Australia; Tahiti, ku Bisanga bia Pacific; Helsingfors, Finland; Hamburg, Germany; ne mu bisika bikuabu. Ditengesha dia batambwishi bua mwaka wa 1895, nansha tshikondo tshia makenga tshivua mu mwaka eu, divua, bu bakalondolola, $357,467.23, ne nunku mushinga munene pamue ne ditengesha divua tumanyisha kale wakafika ku $4,816,773.73.
GSAM 296Ditengesha dia Bidimu Makumi atanu $11,000,000
GSAM 296.2Bua kumanya mushinga onso wa ditengesha kufuma 1854 kuenda pa 1 wa ngondo wa 1, 1896, tudi ne bua kuengelela mibale ya ditengesha dia mikanda ya mushinga, mikanda mitetekete, mikanda ya tshimanyinu ne biata bia kuleja malu, bu biakalondolola nzubu yonso ya kupatula mikanda bua bidimu dikumi bidi pamutu, eu udi $3,458,278.23; ne kuenza mushinga onso wa ditengesha dia mikanda ya bulongolodi bua bidimu makumi abidi ne bibidi ukule ku $8,275,051.96. Bua kuamba mu mushindu mukuabu: ditengesha dia bidimu makumi asatu (1854 kuenda 1884) divua $424,915.24, ne bua bidimu dikumi ne bibidi bivua bikusa panyima, kuenda pa 1 wa ngondo wa 1, 1896, divua $7,850,136.72. Nansha bukole bua batambwishi mu mudimu buakakepela mu bidimu muanda mukulu bia ndekelu, tudi mua kuamba ne bulelela ne kufuma 1854 kuenda ku tshikondo etshi (1905), mikanda ya Bena Adventiste ba Dituku dia Muanda Mutekete ya mushinga upita $11,000,000 yakadi mitengeshibue.
GSAM 296Kupatula Mikanda mu Milongi ya Pabuipi ne Makumi anayi
GSAM 296.3Kukula kua Lumu mu tshimfuanyi tshia mikanda kudi kumueneka padi tudi tumona ne mbangilu wakenzibua mu milongi ya mushinga pabuipi ne makumi anayi, bu tshiena-Arabe, tshiena-Arménie, Sesotho, tshiena-Bohême, tshiena-Bulgarie, tshi-Bengali tshia mu Inde, tshiena-Chine, tshiena-Danemark, Anglais, tshiena-Estonie, tshiena-Finlande, Mfualansa, tshiena-Fidji, tshiena-Greke, tshiena-Allemagne, tshiena-Pays-Bas, tshiena-Hongrie, tshiena-Hawaii, tshiena-Italie, tshiena-Islande, tshiena-Japon, tshiena-Kaffir, tshiena-Lettonie, tshiena-Lavonie, tshiena-Maori, tshiena-Pologne, Tshimputulukeshi, tshiena-Roumanie, tshiena-Russie, tshiena-Serbie, tshiena-Espagne, tshiena-Suède, tshiena-Tahiti, tshiena-Tonga, tshiena-Galles, ne mikuabu. Mu bisamba ne mu bantu aba bashilangane, muli bena mudimu bakola bakakuisha bulelela bua Lumu lua Pa Isatu.
GSAM 297.1Bungi bua mikanda, mikanda mitetekete ne mikanda ya tshimanyinu mipatulue mu milongi mishilangane budi bupita 1,187. Bua kupeta tshimue tshia mikanda yonso ne mikanda ya tshikondo 87 ya bulongolodi mu mwaka umwe mu milongi mishilangane, wakadi mua kusenga pabuipi ne $340.4
GSAM 297Muaba wa Nzubu makumi abidi ya Kupatula Mikanda
GSAM 297.2Nzubu makumi abidi ya kupatula mikanda ya Bena Adventiste ba Dituku dia Muanda Mutekete idi mu bisika ebi: Avondale, Australia; Battle Creek, Mich. (2); Basel, Switzerland; Christiana, Norway; Copenhagen, Denmark; Cape Town, South Africa; Calcutta, India; College View, Nebraska; Hamburg, Germany; Helsingfors, Finland; London, England; Melbourne, Australia; Montreal, Canada; Nashville, Tennessee; Oakland, California; South Lancaster, Massachusetts; Stockholm, Sweden; Tocubaya, Mexico; Washington, D.C. Pamutu pa nzubu eyi ya kupatula mikanda, bantu betu badi kabidi bapatula mikanda ne mikanda ya tshimanyinu mu Hong Kong, China; Tokio, Japan; Cairo, Egypt; ku South America; ne ku Bisanga bia Fiji.
GSAM 297Kupatula Mukanda Mutetekete wa Kumpala
GSAM 297.3Bua tshikondo tshikese tudi ne bua kutangila kupita mu mipangilu ivua bapionie ne bua kuenza nayo mudimu. Mu mushipu wa 1853, padi bakadi basala mukanda wa kumpala uvua mupatulue pa mashini wa Washington—‘Tshitendelelu’—panyima pa tshisumbu tshia bakaji basangane bua kuvunga ne kusangisha mabeji avua mapatulue bua kuatela, muntu uvua mufunde ebi wakatubula mabeji aa ne tshintu tshia kutubula natshi tumasoso; ne panyima pa kutula nkuta, Uriah Smith wakakosa mpenga ya mabeji aa ne mutshi mululame wa kuleja mulongo ne kele kakosa bimpe. Bakenza nunku bua mashini akadi kayi akumbane bua kuenza tshitupa etshi tshia mudimu.
GSAM 298.1Mu 1861 mene, mikanda yonso ya bulongolodi uvua mupatulwa pa mashini umue wa bukole wa Adams, uvua utambibua kudi motere wa bukole bua farasi babidi. Lelu, mu nzubu mishilangane ya kupatula mikanda, muli ma mashini a bukole bua dibungibungi makumi anayi kupita, adi enza mudimu tshikondo ne tshikondo, ne kupatula Bulelela bua Mpindiewu. Nzubu eyi idi ne bena mudimu kupita nkama itanu bua kuendesha mudimu, padi batambwishi ba mikanda nkama ne nkama badi mu bisalu ne batengesha mikanda munkatshi mua bantu.
GSAM 298.2Mu mwaka wa 1862, tshibumba tshikumbane tshia mikanda yonso ivua mipatulue kudi Bena Adventiste ba Dituku dia Muanda Mutekete tshiakadi mua kusumbibua pa $7.50; mu 1904, bu muvua bilejibue kale, tshiakadi kusenga $340 bua kupeta tshibumba tshikumbane. Bulelela, tshintu tshidi kupita meji a bantu tshienzesa malu aa.
GSAM 298.3Kukula kua mudimu wa kupatula mikanda munkatshi mua Bena Adventiste ba Dituku dia Muanda Mutekete, bu muvuabu bambe kumpala mu 1848, kudi kulelela bu kukula kua diua, ‘Didi divudija luya—dituma butoke buadi’—‘Didi diya mu nzila yadi bu diua, kadi kadidi dikota to.’
GSAM 298Tungila ku Ditabuja—Bumanyishi bua Mukulu Stone
GSAM 298.4Buji ne bukole bua bantu bavua batwala kumpala mu mudimu wa Lumu lua Muanjelo wa Pa Isatu bikadi bikamba bimpe mu Ditalulula ne Mumanyishi dia 5 wa ngondo wa 2, 1884, kudi Mukulu Albert Stone, umue wa bapionie ba Lumu, uvua mufike ku bidimu makumi tshitema:—
GSAM 298.5‘Mbangilu wa Lumu uvua dituku dia bintu bitetekete, ne bintu bivua bikenzeshibua bivua bimueneka kabiyi bikumbane bua mudimu. Kadi balume ne bakaji ba ditabuja bavua bamanye kufuma ku mbangilu ne tshianza tshia bukole tshia Mukalenge tshivua tshisangisha mu mudimu eu. Bavua bamanye ne tshikondo tshivuabu bateke bua kuenzela Zion lusa tshiakafika, ne Mukalenge wakateke tshianza tshiende bua kusangisha bantu bende. Bakamona ne Mukalenge ke uvua muendeshi wa buatu, ne ne: Ngalata wa Lumu, uvua utwele ekelezia wa bantu bakashala ne bintu biende bia bulelela bubwelelue, ditabuja dietetshibue ne dinanga dikumbane, neafike mu muaba wa kupumudila mu busame.’